వికీపీడియా tewiki https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీపీడియా వికీపీడియా చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ వేదిక వేదిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk Topic 0 1525 4804137 4798643 2026-04-17T02:40:53Z Pharaak 24207 /* భారత్‌-పాక్‌ స్నేహం కోసం */ 4804137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country | native_name = {{lang|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاکستان}}}}<br />''ఇస్లామీ జమ్‌హూరియె పాకిస్తాన్'' | conventional_long_name = ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ | common_name = పాకిస్తాన్ | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | image = Pakistan orthographic projection.svg | symbol_type = State Emblem | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | national_motto = اتحاد، تنظيم، يقين محکم <br />''Ittehad, Tanzim, Yaqeen-e-Muhkam''{{spaces|2}}<small>([[Urdu]])<br />"Unity, Discipline and Faith"</small> | national_anthem = "[[:en:Qaumi Tarana|ఖౌమీ తరానా]]" [[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | official_languages = [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] | languages_type = ఇతర భాషలు | languages = [[:en:Pashto|పష్తో]], [[ఆంగ్లభాష|ఆంగ్లం]], [[పంజాబీ భాష]], [[:en:Sindhi language|సింధీ]], [[:en:Balochi language|బలోచీ]] | demonym = [[:en:Pakistani people|పాకిస్తానీ]] | official_religion = [[ఇస్లాం]] | capital = [[ఇస్లామాబాద్]] | latd = 33 | latm = 40 | latNS = N | longd = 73 | longm = 10 | longEW = E | largest_city = [[కరాచీ]] | government_type = [[:en:Islamic Republic|ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్]] | leader_title1 = [[:en:President of Pakistan|అధ్యక్షుడు]] | leader_name1 = అసిఫ్ అలీ జర్దారీ ] ([[:en:Pakistan Peoples Party]]) | leader_title2 = [[:en:Prime Minister of Pakistan|ప్రధానమంత్రి]] | leader_name2 = షెహబాజ్ షరీఫ్|imrankhan ([[:en:Pakistan Muslim League (N)|PML-N]]) | leader_title3 = [[:en:Chairman of the Senate of Pakistan|సెనేట్ యొక్క అధ్యక్షుడు]] | leader_name3 = [[:సయ్యద్ యూసఫ్ రజా గిలానీ ]] ([[:en:Pakistan Peoples Party]]) | leader_title4 = [[:en:Speaker of the National Assembly of Pakistan|House Speaker]] | leader_name4 = [[:సర్దార్ అయాజ్ సాదిక్ ]] ([[:en:Pakistan Muslim League-N (PML-N)]]) | leader_title5 = [[:en:Chief Justice of Pakistan|Chief Justice]] | leader_name5 = [[:జస్టిస్ యాహ్యా ఆఫ్రిది ]] | sovereignty_type = [[:en:History of Pakistan|నిర్మాణము]] | established_event1 = [[:en:Pakistan Movement|స్వాతంత్ర్యము]] | established_date1 = [[:en:British Empire|బ్రిటిష్ రాజ్యం]] నుండి (భారత్ నుండి వేరుపడినది) | established_event2 = [[:en:Dominion of Pakistan|ప్రకటితము]] | established_date2 = 14 ఆగస్టు 1947 | established_event3 = [[:en:Islamic republic|ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్]] | established_date3 = 23 మార్చి 1956 | area_km2 = 803,940 | area_sq_mi = 340,403 | area_rank = 34వది | area_magnitude = | percent_water = 3.1 | population_estimate = 25,00,00,000 | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 5 వది | population_census = 24,15,00, 000<ref name="2023census">{{cite web |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |title=Area, Population, Density and Urban/Rural Proportion by Administrative Units |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |access-date=2023 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222185234/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |archive-date=2010-12-22 |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 313 | population_density_sq_mi = 811 | population_density_rank = 5 వది | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $ 1.76 trillion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2026/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=53&pr.y=7 |title=Pakistan|publisher=International Monetary Fund|access-date=2008-10-09}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_rank = 26 th <!---IMF---> | GDP_PPP_per_capita = $7120<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_per_capita_rank = 142 వది <!---IMF---> | GDP_nominal = $410.5 billion<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> | GDP_nominal_rank = 41 వది <!---IMF---> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = $1710<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> | GDP_nominal_per_capita_rank = 161 వది <!---IMF---> | HDI_year = 2025 | HDI = {{increase}} 0.544 | HDI_rank = 139వది <ref>{{Cite web |url=http://hdrstats.undp.org/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_PAK.html |title=2008 HDI Statistical Update |website= |access-date=2009-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212141157/http://hdrstats.undp.org/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_PAK.html |archive-date=2009-02-12 |url-status=dead }}</ref> | HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> | Gini = 31.6 | Gini_year = 2002 | Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> | currency = [[:en:Pakistani Rupee|పాకిస్థానీ రూపాయి]] (Rs.) | currency_code = PKR | time_zone = [[:en:Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset = +5 | time_zone_DST = [[:en:Pakistan Standard Time|PDT]] | utc_offset_DST = +6 | drives_on = left | cctld = [[:en:.pk|.pk]] | calling_code = 92 }} '''పాకిస్తాన్''' లేదా '''పాకిస్తాన్ ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్''' (ఆంగ్లం: ''Pakistan'') (ఉర్దూ: پاکستان): [[దక్షిణాసియా]] లోని దేశం. [[భారత్]], [[ఇరాన్]], [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], [[చైనా]], [[అరేబియా సముద్రం]] దీనికి సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 24 కోట్లకు పైబడిన జనాభాతో అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశాల్లో ప్రపంచంలో ఆరవ స్థానంలోను, అత్యధిక ముస్లిము జనాభా కలిగిన దేశాల్లో రెండో స్థానంలోను ఉన్నది. కామన్‌వెల్తులోను (2004–2007లో కొంతకాలము బహిష్కరించబడినది), ఇస్లామిక్ దేశాల సంస్థలోను సభ్యత్వం ఉంది. 1947కు పూర్వం భారత అంతర్భాగమైన ఈ పాకిస్తాన్, 1947లో భారత్ నుండి వేరుపడి పాకిస్తాన్ (పశ్చిమ పాకిస్తాన్ (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్) తూర్పు పాకిస్తాన్ (నేటి [[బంగ్లాదేశ్]] ల సమాహారం) ఏర్పడింది. ఈ విభజనకు ముఖ్య కారకులలో [[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా]] ఒక్కరు. == పలు సంస్కృతులు == ప్రస్తుత పాకిస్తాన్ ప్రాంతం పురాతన సంస్కృతులకు పుట్టిల్లు. మేహర్గర్ నియోలిథిక్, కాంశ్య యుగం [[సింధు నాగరికత]], తరువాత పలు మతాలు, సంస్కృతులకు రాజుల పాలన కొనసాగింది. వీరులో హిందువులు, ఇండో – గ్రీక్, ముస్లిములు, తింరిద్ (టర్కో మొఘలు,ఉ), ఆఫ్ఘన్లు, సిక్కులు ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతాన్ని పలు రాజవంశాలు పాలించాయి. ఇది పలు సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. ఇది మయూర సామ్రాజ్యం, ఆచ – ఎమెనిద్ (పర్షియా), [[అలెగ్జాండర్]] పాలనలో ఉంది. భారత స్వతంత్ర సమరం తరువాత [[1947]] లో పాకిస్థాన్ ముస్లిం రాజ్యంగా అవతరించింది. ముందు భారతదేశ తూర్పు – పశ్చిమం లలో ముస్లిములు అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలు పాకిస్థాన్‌గా ఉండేది. [[1956]] లో పాకిస్తాన్ "కాంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్" పేరుతో ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ విధానం స్వీకరించింది. [[1971]] బంగ్లాదేశ్ స్వతంత్ర సమరం తరువాత తూర్పు పాకిస్తాన్ [[బంగ్లాదేశ్]] దేశంగా అవతరించింది. '''పాలన''' పాకిస్థాన్‌ లో అడ్మినిస్ట్రేషన్ యూనిట్లు కలిగిన ఫెడరేషన్ పార్లమెంటరీ రిపబ్లిక్ పాలనా విధానం ఉంది. పాకిస్థాన్ సంప్రదాయ , భాషాపరమైన వైవిధ్యం కలిగిన దేశం. భౌగోళికంగా , భాషాపరంగా వైవిధ్యం ఉంది. అలాగే కేంద్రీకృత అధికార విధానం ఉంది.<ref name="Buzan2004">{{cite book|author=Barry Buzan|title=The United States and the great powers: world politics in the twenty-first century|url=https://books.google.com/books?id=XvtS5hKg9jYC&pg=PR8|access-date=27 December 2011|year=2004|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3374-9|pages=71, 99}}</ref><ref name="Solomon">{{cite web|author=Hussein Solomon|title=South African Foreign Policy and Middle Power Leadership|url=http://www.iss.co.za/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020624231948/http://www.iss.co.za/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html|archive-date=24 June 2002|access-date=27 December 2011}}</ref> గ్లోబల్ ఫైర్ పవర్ (GFP) ఇండెక్స్ 2025 ప్రకారం పాకిస్థాన్ "స్టాండింగ్ ఆర్మీ ఫోర్స్" 12 వ స్థానం లో వుంది. అలాగే పాకిస్థాన్‌కు న్యూక్లియర్ పవర్ అలాగే న్యూక్లియర్ ఆయుధసంపత్తి కలిగిన దేశాలలో చోటు కల్పించబడింది. న్యూక్లియర్ ఆయుధాలు కలిగిన ఒకేఒక ముస్లిం దేశంగా గుర్తించబడింది. న్యూక్లియర్ ఆయుధాలు కలిగిన దక్షిణాసియా దేశాలలో రెండవస్థానంలో ఉంది. పాకిస్థాన్‌లో అర్ధపారిశ్రామికీకరణ అయిన ఆర్ధికవ్యవస్థ ఉంది. అలాగే ఏకీకృతం చేయబడిన వ్యవసాయరగం కలిగినదేశం గానూ, ఆర్ధికపరంగా జి.డి.పి అభివృద్ధిలో అంతర్జాతీయంగా 40/42 వ దేశంగానూ, కొనుగోలు శక్తిలో జి.డి.పి అభివృద్ధిలో అంతర్జాతీయంగా 23 వ స్థానంలోనూ, ఆర్ధికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో ఒకటిగానూ పాకిస్థాన్ గుర్తించబడుతుంది. == స్వాతంత్ర్యం తరువాత == స్వాతంత్రం తరువాత పాకిస్తాన్ అధికంగా సైనిక పాలిత దేశాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడుతోంది. ఇండో- పాక్ యుద్ధాలు, రాజకీయ అస్థిరత కలిగిన దేశంగా గుర్తించబడుతోంది. పాకిస్థాన్ అధిక జనసంఖ్య, తీవ్రవాదం, పేదరికం, నిరక్షరాస్యత,లంచగొండితనం మొదలైన సవాళ్ళను ఎదుర్కొంటోంది. [[2012|2025]] లో హ్యాపీ ప్లానెట్ ఇండెక్స్ రాంక్ జాబితాలో వున్న 147 దేశాలలో 92 వ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/446303/pakistan-among-top-20-happiest-countries-beating-india-us-report/|title=Pakistan among top 20 happiest countries, beating India, US: Report|work=The Express Tribune}}</ref> పాకిస్తాన్‌కు ఐక్యరాజ్యసమితి , కామన్‌వెల్త్ దేశం, నెక్స్ట్ లెవెన్ ఎకనమీ, ఎకనమిక్ కోపరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ , యునైట్జింగ్ ఫర్ కాంసెన్సస్ లలో సభ్యత్వం కలిగిన దేశాలలో ఒకటిగా ఉంది. డెవలపింగ్ 8, కైర్ంస్ గ్రూప్, క్యోటో ప్రొటొకోల్, ఇంటర్నేషనల్ కొవనెంట్ ఆన్ సివిల్ అండ్ పొలిటికల్ రైట్స్, రీజియనల్ కోఆపరేషన్ ఫర్ డెవలప్‌మెంటు, యు.ఎన్.సి.హెచ్,ఆర్, ఆసియన్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్టుమెంటు బ్యాంక్, గ్రూప్ ఆఫ్ లెవెన్, చైనా- పాకిస్తాన్ ఫ్రీ ట్రేడ్ అగ్రిమెంటు, గ్రూప్ 24, జి 20 డెవలపింగ్ నేషన్స్, ఇ.సి.ఒ.ఎస్.ఒ.సి, ఫౌండింగ్ మెంబరు ఆఫ్ ఇస్లామిక్ కోఆపరేషన్, సౌత్ ఆసియన్ అసోసియేషన్ ఫర్ రీజినల్ కోఆపరేషన్, సి.ఇ.ఆర్.ఎన్ లలో దీనికి సభ్యత్వం ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/671298/thumbs-up-pakistan-meets-criteria-for-cern/|title=Thumbs up: Pakistan meets criteria for CERN|work=The Express Tribune}}</ref> =='''సైనిక అధికారాలు''' == 2025 నవంబర్ 13న ఆమోదించబడిన పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగం యొక్క ఇరవై ఏడవ సవరణ, న్యాయవ్యవస్థ మరియు సైనిక కమాండ్ నిర్మాణంలో ప్రధాన మార్పులను ప్రవేశపెట్టింది. సైనిక నాయకత్వాన్ని విలీనం చేయడానికి చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ ఫోర్సెస్ (CDF) పదవిని సృష్టించడం, రాజ్యాంగ విషయాల కోసం సుప్రీంకోర్టుకు పైన ఒక కొత్త ఫెడరల్ రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాన్ని (FCC) స్థాపించడం, మరియు ఉన్నత సైనిక అధికారులకు జీవితకాల అధికారాన్ని కట్టపెట్టడం వంటివి దీనిలోని ముఖ్య అంశాలు. == ఆరోపణలు == పాకిస్తాన్ నుంచి [[ఉత్తర కొరియా|ఉత్తరకొరియా]], [[లిబియా]] వంటి దేశాలకు అణుపరిజ్ఞానం అక్రమముగా తరలించిదని ఆరోపణలు ఉన్నాయి. == వివాదాలు == భారతదేశముతో [[1947]] నుంచి [[కాశ్మీరు]] గురించి వివాదము నడుస్తోంది. [[జమ్ము-కాశ్మీరు|కాశ్మీరు]] వివాదం [[భారత్]], పాకిస్తాన్, [[చైనా]] దేశాలమధ్య చాలా తీవ్రమైనది. భారత్, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య జరిగిన మూడు యుద్ధాలకు ([[1947]], [[1965]], [[1999]] (కార్గిల్)) అలాగే భారత్, [[చైనా]] దేశాల మధ్య [[1962]] (బ్రిటిష్ వలస పాలన కాలములో భారత చైనాలను విడదీసే [[మెక్ మెహాన్ రేఖ]]ను చైనా గుర్తించనందుకు) యుద్ధానికి [[కాశ్మీరు]] వివాదమే కారణం. [[జమ్ము-కాశ్మీరు]] సంపూర్ణ రాష్ట్రం భారతదేశపు అంతర్గత భూభాగమని [[భారతదేశం]] వాదన. కాని మొత్తం రాష్ట్రంలో సగభాగం మాత్రమే ఇప్పుడు [[భారతదేశం]] ఆధీనంలో ఉన్నది. [[కాశ్మీరు]] లోయలో కొంత భాగం పాకిస్తాన్ అధీనంలో ఉన్నది. [[ఆక్సాయ్‌చిన్]] ప్రాంతం [[చైనా]] అధీనంలో ఉన్నది. గిల్గిత్‌-బాల్టిస్థాన్‌ను స్థానిక గిరిజనుల సాయంతో పాకిస్థాన్‌ 1947లో ఆక్రమించింది. ఇప్పటి వరకూ ఈ భూభాగం ఎలాంటి ప్రజాస్వామ్యం లేకుండా పాకిస్థాన్‌ అధ్యక్షుడి ప్రత్యక్ష పాలనలో ఉంది. ఇప్పుడు ఈ భూభాగంపై వాస్తవ నియంత్రణాధికారాన్ని పాకిస్థాన్‌ చైనాకు అప్పగించింది. అరబ్బు దేశాలకు, [[చైనా]]కు మధ్య సిల్క్‌ రవాణా మార్గంలో గిల్గిత్‌-బాల్టిస్థాన్‌ భూభాగం ఉంది. == భారత్‌-పాక్‌ స్నేహం కోసం == భారత్-పాకిస్తాన్ సంబంధాల కోసం భారత ప్రధానమంత్రులు చేసిన కీలక ప్రయత్నాలు: సింధు, జీలం, చీనాబ్  నదీ జలాలను పాకిస్తాన్ అవసరాల కోసం కేటాయిస్తూ పండిట్ నెహ్రు సింధు జలాల ఒప్పందాన్ని  (ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ ) పాకిస్తాన్ తో చేసుకొన్నారు.   ఏ దేశమూ మరొక దేశపు అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోదు; ఆర్థిక, దౌత్య సంబంధాలు పునరుద్ధరించబడతాయి; యుద్ధ ఖైదీల మార్పిడి క్రమబద్ధంగా జరుగుతుంది, మరియు ఇరు దేశాల నాయకులు ద్వైపాక్షిక సంబంధాల మెరుగుదలకు కృషి చేయాలని తాష్కెంట్ లో 1966 లో లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి పాకిస్తాన్ తో ఒప్పందం చేసుకున్నారు. ఇందిరా గాంధీ (1972): 1971 యుద్ధానంతరం నియంత్రణ రేఖ (LoC)ను నిర్ధారిస్తూ, వివాదాలను ద్వైపాక్షికంగా పరిష్కరించుకోవడానికి అంగీకరిస్తూ సిమ్లా ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.1971 బంగ్లా దేశ్ యుద్ధం లో లొంగిపోయిన 93 వేల  మంది పాకిస్తాన్ సైనికులను తిరిగి పాకిస్తాన్ కు అప్ప చెప్పారు. రాజీవ్ గాంధీ (1985–1989): ఒకరి అణు కర్మాగారాలపై మరొకరు దాడి చేసుకోకూడదనే ఒప్పందాలు  పాకిస్తాన్‌ తో చేసుకున్నారు. ఐ.కె. గుజ్రాల్ (1997): దౌత్యపరమైన సంభాషణలను పునరుద్ధరించడానికి విశ్వాస నిర్మాణ చర్యలను (CBMs) రూపొందించడమే లక్ష్యంగా ఉన్న "గుజ్రాల్ డాక్ట్రిన్" ను ప్రతిపాదించారు. అటల్ బిహారీ వాజపేయి (1999 & 2001): శాంతి ప్రకటనపై సంతకం చేయడానికి 1999 ఫిబ్రవరిలో లాహోర్‌కు "బస్సు యాత్ర" చేపట్టారు, ఆ తర్వాత 2001 ఆగ్రా శిఖరాగ్ర సమావేశాన్ని నిర్వహించారు. మన్మోహన్ సింగ్ (2004–2014): కాశ్మీర్ సమస్యకు శాంతియుత పరిష్కారం, వాణిజ్యాన్ని పెంపొందించడం లక్ష్యంగా, తెరవెనుక దౌత్యంతో సహా సమగ్ర సంప్రదింపుల ప్రక్రియలో నిమగ్నమయ్యారు. నరేంద్ర మోదీ (2014–ప్రస్తుతం): 2014లో జరిగిన తన ప్రమాణ స్వీకారానికి పాకిస్తాన్ ప్రధానమంత్రి నవాజ్ షరీఫ్‌ను ఆహ్వానించారు మరియు 2015లో లాహోర్‌లో ఆకస్మిక పర్యటన చేశారు. ఆయన ప్రభుత్వం, పాకిస్తాన్‌తో కలిసి, కర్తార్‌పూర్ కారిడార్ ప్రారంభానికి సహాయపడింది. పాకిస్తాన్ ఏర్పడినప్పటి నుంచి భారత్ వ్యతిరేకత, హిందూ ద్వేషం తో  వ్యవహరిస్తోంది. కాశ్మీర్ సంపూర్ణంగా తమకు చెందాలని 1947, 1965 లలో రెండు సార్లు భారత్ తో యుద్ధం చేసింది. భారత్  నుండి వేరుపడాలని స్వతంత్ర దేశం ఏర్పరచుకోవలనే ఖలిస్థాన్ డిమాండ్ ను ప్రోత్సహించి వేర్పాటు వాదులకు శిక్షణ ఇచ్చి భారత్ ను చీల్చాలని  ప్రయత్నిస్తూ వుంది. మత  ప్రాతిపదికన కాశ్మీర్ లో కల్లోలం సృష్టిస్తోంది. తీవ్రవాదాన్ని, టెర్రరిజాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది. డబ్బు, ఆయుధాలు, శిక్షణ, సమాచారం ఇతర అవసరాలను కొందరికి  అందించి నిత్య హింసను జిహాద్ పేరుతో పోషిస్తోంది. హిందూ పండిట్ల కుటుంబాలను కాశ్మీర్ లోయ లోనుంచి తరిమివేసి కరడు  కట్టిన టెర్రరిస్టులకు పాక్ లోను, పాక్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ లో ఆశ్రయం కల్పిస్తోది. భారత పార్లమెంట్ , పుల్వామా, వూరి, పెహల్గామ్ , ముంబై లో జరిగిన టెర్రరిస్ట్ దాడులకు పాకిస్తాన్ ప్రధాన సూత్రధారి. భారత ప్రధానమంత్రులు, ప్రభుత్వాలు పాకిస్తాన్ తో శాంతియుత సంబంధాలను కొనసాగించాలని అనుకున్నా పాకిస్తాన్ మాత్రం శత్రుపూరిత వైఖరితో కుతంత్రాలకు పాల్పడుతోంది. అందువల్ల భారత్ పాకిస్థాన్ల మధ్య శాంతియుత వాతావరణం ఏర్పడటం లేదు. ==పేరు వెనుక చరిత్ర== పాకిస్థాన్ పేరులోని పాక్ అంటే ఉర్దూ, పాష్తొ , [[పర్షియా]]లలో స్వచ్చత అని అర్ధం. స్థాన్ అంటే ప్రదేశం అని అర్ధం. పాకిస్థాన్ అంటే స్వచ్చమైన ప్రదేశం అని అర్ధం.<ref>{{cite book|title=A Dictionary of Pashto|last=Raverty|first=Henry George|url=http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty|access-date=2015-07-06|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307070438/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty|url-status=dead}}</ref> స్థాన్ అనే పర్షియన్ పదానికి మూలం సంస్కృత స్థాన్ (సంస్కృతం (దేవనాగర్): स्थान) అని భావిస్తున్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.sanskritdictionary.com/sth%C4%81na/274192/1l|title=Monier-Williams Sanskrit Dictionary|date=1872|access-date=28 April 2015}}</ref>[[1933]] లో మొదటిసారిగా పాకిస్థాన్ స్వాతంత్ర సమర యోధుడు చౌద్రీ రహ్మత్ అలి ఒక కరపత్రంలో "పాకిస్థాన్ డిక్లెరేషన్" పేరును పేర్కొన్నాడు.,<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|access-date=4 December 2007}}</ref> పాక్స్థాన్‌లో 3 కోట్లమంది ముస్లిములు నివసిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు. ఇందులో సౌత్ ఆసియా బ్రిటిష్ రాజ్ లోని పంజాబు, ఖైబర్, పఖ్తుంఖ్వల్, కాశ్మీరి, సింధీ, బలూచిస్థాన్ ప్రాంతాలు పేర్కొనబడ్డాయి.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=S.M. Ikram|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|access-date=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm | title=Rahmat Ali ::Now or Never | publisher=The Pakistan National Movement |access-date=14 April 2011 | author=Rahmat Ali | page=2 | website= | archive-url=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm | archive-date=19 ఏప్రిల్ 2011 | url-status=dead }}</ref> పాక్(pak) అనే పదానికి సులువుగా పలకడానికి ,అర్ధవంతం చేయడానికి పేరులో ఐ "i" చేర్చబడింది.<ref name="davison">{{cite journal |author=Roderic H. Davidson |title=Where is the Middle East? |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal=Foreign Affairs |volume=38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4|issn = 0015-7120}}</ref> ==చరిత్ర== ===ఆరంభ , మద్యయుగం=== [[File:TNMStandingBuddha.jpg|thumb|150px|right|[[Standing Buddha]] from [[Gandhara]]]] దక్షిణాసియాలోని పురాతన మానవ సంస్కృతులలో పాకిస్థాన్ సంస్కృతి ఒకటి.<ref>Petraglia, Michael D.; Allchin, Bridget (2007), "Human evolution and culture change in the Indian subcontinent", in Michael Petraglia, Bridget Allchin, The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics, Springer, ISBN 978-1-4020-5562-1</ref> పాకిస్థాన్‌లో నివసించిన వారిలో ఆరంభకాల పాలియోలిథిక్ కాలానికి చెందిన సొయానియన్లు ప్రధములని విశ్వసిస్తున్నారు. [[పంజాబు]] లోని సొయాన్ లోయలో వారు ఉపయోగించిన రాతి పనిముట్లు లభించాయి.<ref>{{cite web|author=Parth R. Chauhan|title=An Overview of the Siwalik Acheulian & Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian – A Theoretical Perspective|url=http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html#distribution|work=Sheffield Graduate Journal of Archaeology|publisher=University of Sheffield|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104171240/http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html#distribution|archive-date=4 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్‌లోని అధికభూభాగంలో ప్రవహిస్తున్న సింధూనది ప్రవాహిత ప్రాంతంలో పలు సంస్కృతులు విలసిల్లాయి. నియోలిథిక్ మెహర్గర్ వీటిలో ఒకటి.<ref name="vipul2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC|title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination|author=Vipul Singh|publisher=Dorling Kindesley, licensees of Pearson Education India|year=2008|isbn=978-81-317-1753-0|pages=3–4, 15, 88–90, 152, 162}}</ref> కాంశ్య యుగంలో మెహంజుదార్, హరప్పాలోని సింధూనాగరికత (క్రీ.పూ 2800–1800) కూడా వీటిలో మరొకటి.<ref name="Arnett2006">{{cite book|author=Robert Arnett|title=India Unveiled|url=https://books.google.com/books?id=Tmn91va2e4UC&pg=PT180|access-date=23 December 2011|date=15 July 2006|publisher=Atman Press|isbn=978-0-9652900-4-3|pages=180–}}</ref><ref>{{cite web|title=Mohenjo-Daro |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601181841/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html|archive-date=2010-06-01|author=Meghan A. Porter|publisher=Minnesota State University|access-date=15 January 2010}}</ref> === వేదకాలం === వేదకాలం (క్రీ.పూ 1500–500) ఇండో - ఆర్యన్ సంస్కృతిగా వర్గీకరించబడింది. ఇది హిందూయిజం నుండి జనించింది. హిందూయిజం ఈ ప్రాంతంలో చక్కగా విలసిల్లింది.<ref name=guide>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJMlW-zDE14C |pages=58–59,100–102|title= Pakistan: a primary source cultural guide|author=Marian Rengel|publisher=The Rosen Publishing Group Inc|location= New York, NY|isbn= 0-8239-4001-2|year=2004|access-date=23 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/503627/Rigveda |title=Britannica Online – Rigveda |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=16 December 2011}}</ref> ముల్తాన్ ప్రముఖ హిందూ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలలో ఒకటి.<ref name=taxila/> వేద సంస్కృతి పంజాబుకు చెందిన తక్షశిలలోని (ప్రస్తుతం పంజాబు లోని తక్షిల) గాంధారం వద్ద వికసించింది. క్రీ.పూ 519 లో ఈ ప్రాంతాన్ని పర్షియన్ సామ్రాజ్యం, క్రీ.పూ 326లో అలెగ్జాండర్ పాలించారు.<ref>{{cite book|editor=David W. del Testa |title=Government Leaders, Military Rulers, and Political Activists|year=2001|publisher=The Oryx Press|location=Westport, Connecticut|isbn=1-57356-153-3|page=7|url=https://books.google.com/?id=vSwi2TYabS4C&pg=PA7&dq=alexander+founded+empire+in+india+327#v=onepage&q=alexander%20founded%20empire%20in%20india%20327%3F&f=false|access-date=15 April 2012}}</ref> చంద్రగుప్తుడు స్థాపించిన మౌర్యసామ్రాజ్యం తరువాత క్రీ.పూ 268-232 లోఅశోకుడు ఈప్రాంతాన్ని పాలించారు.<ref name="vipul" /> బాక్ట్రియాకు చెందిన డెమెట్రియస్ క్రీ.పూ 180-165 లో స్థాపించిన ఇండో- గ్రీక్ రాజ్యంలో పంజాబ్, గాంధార భాగం అయ్యాయి. క్రీ.పూ 165-150 నాటికి మెనందర్ దీనిని విస్తరించాడు. తరువాత ఈ ప్రాంతంలో గ్రేకో – బుద్ధిజం సంస్కృతి వికసించింది.<ref name="vipul" /><ref>{{cite web|title=Guide to Historic Taxila|url=http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm|author=Ahmad Hasan Dani|publisher=The National Fund for Cultural Heritage|access-date=15 January 2010|archive-date=5 జూన్ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605063128/http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm|url-status=dead}}</ref> తక్షశిల పురాతనమైన విద్యాసంస్థగా ,అత్యున్నత విద్యను అందించిన విద్యాసంస్థగా అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించింది.<ref>{{cite book|author=Joseph Needham|title=A selection from the writings of Joseph Needham|year=1994|publisher=McFarland & Co|isbn=978-0-89950-903-7|quote=When the men of Alexander the Great came to Taxila in India in the fourth century BC they found a university there the like of which had not been seen in Greece, a university which taught the three Vedas and the eighteen accomplishments and was still existing when the Chinese pilgrim Fa-Hsien went there about AD 400.|page=24}}</ref><ref>{{cite book|author1=Hermann Kulke|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|url=https://archive.org/details/historyindia00kulk|year=2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-32919-1|quote=In the early centuries the centre of Buddhist scholarship was the University of Taxila.|page=[https://archive.org/details/historyindia00kulk/page/157 157]}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Balakrishnan Muniapan|author2=Junaid M. Shaikh|title=Lessons in corporate governance from Kautilya's Arthashastra in ancient India|journal=World Review of Entrepreneurship, Management and Sustainable Development 2007|year=2007|volume=3|issue=1|pages=50–61|doi=10.1504/WREMSD.2007.012130}}</ref><ref>{{cite book|author=Radha Kumud Mookerji|title=Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist|edition=2nd|year=1951|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-0423-6|pages=478–479}}</ref> === మద్య యుగం === మద్యయుగం (సా.శ. 642–1219) ఈ ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాపించింది. ఈ సమయంలో సూఫీ మిషనరీలు అధికసంఖ్యలో [[బౌద్ధులు|బౌద్ధుల]]ను , [[హిందువు|హిందువుల]]ను ఇస్లాం మతానికి మార్చడంలో కీలకపాత్ర వహించారు.<ref>{{cite book|author=Ira Marvin Lapidus|title=A history of Islamic societies|url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-77933-2|pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> సింధు ప్రాంతంలో రాయ్ రాజవంశం (సా.శ. 489–632) ఈ ప్రాంతాన్ని పరిసర ప్రాంతాలతో చేర్చిపాలించింది.<ref>{{cite book|author=Andre Wink|title=Al Hind the Making of the Indo Islamic World|year=1996|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=90-04-09249-8|page=152}}</ref> ధర్మపాలా, దేవపాలా ఈప్రాంతాన్ని పాలించిన చివరి బౌద్ధపాలకులుగా గుర్తించబడుతున్నారు. పాలా సామ్రాజ్యంలో బంగ్లాదేశ్ ఉత్తరభారతదేశం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ భాగంగా ఉంది. === ముహమ్మద్ బీన్ కాశిం === సామాన్య శకం 712 లో ముహమ్మద్ బీన్ కాశిం సింధూ లోయలోని పాకిస్థాన్‌ పంజాబు, ముల్తాన్ ప్రాంతాలను జయించాడు.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web|url=http://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won|title= Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani|title= The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher|title= Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher?|publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వ చారిత్రక పాఠ్య పుస్తకాలలో పాకిస్థాన్ అవతరించడానికి దీనిని పునాదిగా తీసుకున్నారు. <ref name="Information of Pakistan">{{cite web|title=History in Chronological Order|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan|url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx|access-date=15 January 2010|website=|archive-date=23 జూలై 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1125484|title= What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? | author=Rubina Saigol| year=2014|publisher=Herald |access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1164469|title= A case for Gandhara | author=Shazia Rafi| year=2015|publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> ఈ విజయం, తరువాత భారత ద్వీపకల్పంలో పాలన సాగించిన ముస్లింల విజయానికి పునాది తయారు చేసింది. తరువాత (సా.శ. 975–1187) లో ఘజ్నావిద్ సామ్రాజ్యం, ఘోరిద్ రాజ్యం, (సా.శ. 1206–1526) ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ఈ ప్రాంతాన్ని కూడా పాలించాయి. తరువాత సుల్తానేట్ స్థానంలో (సా.శ. 1526–1857) నుండి ఈ ప్రాంతం మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉంది. మొఘల్ పాలకులు ఈ ప్రాంతంలో పర్షియన్ సంప్రదాయం, ఉన్నతస్థాయి ఇండో- పర్షియన్ సంస్కృతి ప్రవేశపెట్టాయి.<ref>{{cite book|author=Robert L. Canfield|url=https://books.google.com/?id=g3JhKNSk8tQC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|title=Turko-Persia in historical perspective|year=2002|publisher=Cambridge University Press|access-date=28 December 2011|pages=4–21|isbn=978-0-521-52291-5}}</ref> 16వ శతాబ్దం ఆరంభంలో ఈ ప్రాంతం భారతీయ మొఘల్ పాలకుల పాలనలో ఉంది.<ref name="Cambridge University Press" /> 18వ శతాబ్దం నాటికి యురోపియన్ ప్రభావం అధికరించి మొఘల్ పాలన వాణిజ్యపరంగా, రాజకీయ పరంగా క్షీణించింది. <ref name="Cambridge University Press" /> === ఈస్టిండియా కంపెనీ === [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|[[Edwin Lord Weeks]] illustration of an open-air restaurant near [[Wazir Khan Mosque]], [[Lahore]].]] ఈ సమయంలోనే [[ఈస్టిండియా కంపెనీ]] సముద్రతీర స్థావరాలు ఏర్పరచు కున్నది.<ref name="Cambridge University Press">Metcalf, B.; Metcalf, T. R. (9 October 2006), A Concise History of Modern India (2nd ed.), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-68225-1</ref> సముద్రం మీద ఆధిపత్యం, గొప్ప వనరులు, సాంకేతికత [[ఈస్టిండియా కంపెనీ]] సమీకరించిన సైనిక శక్తి రక్షణ [[బ్రిటిష్]] ప్రభుత్వం భారత ద్వీపకల్పంలో కంపెనీ పాలనకు అనుమతించేలా చేసింది. [[1765]] నాటికి భారత ద్వీపకల్పం మీద యురోపియన్ ఆధిపత్యం అధికరించింది.<ref>Asher, C. B.; Talbot, C (1 January 2008), India Before Europe (1st ed.), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-51750-8</ref> [[1820]] నాటికి బ్రిటిష్ శక్తి బెంగాల్ వరకు విస్తరించడంతో సైనిక శక్తిని పెంచుకోవడానికి అనుకూలమైన భూభాగాన్ని తమ భూభాగంతో విలీనం చేసుకోవడానికి అనుకూలించింది. <ref name="Cambridge University Press" /> చరిత్రకారులు ఇది కాలనీ పాలనకు ఆరంభం అని వర్ణిస్తున్నారు.<ref name="Cambridge University Press" /> ఈ సమయానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి ఈస్టిండియా కంపెనీకి లభించిన మద్దతుతో ఈస్టిండియా కంపెనీకి మరింత విశ్వాసంతో విద్య, సాంఘిక సంస్కరణలు , సంస్కృతికరంగం మొదలైన ఆర్ధికేతర రంగాలలో శక్తివంతగా ప్రవేశించడానికి అవకాశం లభించింది.<ref name="Cambridge University Press" /> [[1835]] లో "ఇంగ్లీష్ ఎజ్యుకేషన్ యాక్ట్" (1845) , ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్ వంటి సంస్కరణ అమలుచేయబడింది.<ref>Jalal, Ayesha (1994). The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan. Cambridge UK: Cambridge South Asian Studies.</ref> భారతీయ ద్వీపకల్పంలోని భారతీయ ముస్లిములు విద్యను అభ్యసించడానికి సంప్రదాయకమైన మదరసాలకు ఆగ్లేయులు మద్దతు ఇవ్వలేదు. తరువాత దాదాపు మదరసాలు అన్ని నిధులు సహాయం కోల్పోయాయి.<ref>Stephen Evans, "Macaulay's minute revisited: Colonial language policy in nineteenth-century India," Journal of Multilingual and Multicultural Development (2002) 23#4 pp. 260–281</ref> ===కాలనీ పాలన === {{multiple image |align=right |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=Sir [[Syed Ahmad Khan]] (1817-98) whose [[Two-nation theory|vision]] formed the basis of Pakistan |alt1= |width2=142 |caption2=[[Muhammad Ali Jinnah]] (1876–1948) served as Pakistan's first Governor-General and the leader of the [[Pakistan Movement]] |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} 18వ శతాబ్దం ఆరంభంలోనే మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్రమంగా పతనం చెందడం ప్రారంభం అయింది. తరువాత బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత ద్వీపకల్పం అంతటి మీద ఆధిపత్యం సాగించే వరకు సిక్కుల ప్రాభవం అధికం అయింది.<ref name="congress">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Pakistan.pdf|title=Country Profile: Pakistan|publisher=Library of Congress|format=PDF|year=2005|pages=2, 3, 6, 8|access-date=28 December 2011}}</ref>[[1857]] లో భారతీయ తిరుగుబాటు 1857 (సిపాయీల తిరుగుబాటు) ఈ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం , క్వీన్ విక్టోరియా కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అతిపెద్ద సైనికచర్యగా గుర్తించబడుతుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.thenagain.info/webchron/india/sepoyreb.html |title=Sepoy Rebellion: 1857 |publisher=Thenagain.info |date=12 September 2003 |access-date=19 December 2013}}</ref> హిందూయిజం , ఇస్లాం అనుయాయుల మద్య మత కలహాలు అధికమై హిందూ ఇస్లామిక్ సంబంధాలు క్షీణించడం వలన బ్రిటిష్ పాలనకు ప్రధాన సమస్యగా పరిణమించింది.<ref name="Online Encyclopedia of Mass Violence">{{cite web|last1=Markovits|first1=Claude|title=India from 1900 to 1947|url=http://www.massviolence.org/india-from-1900-to-1947?cs=print|website=massviolence.org|publisher=Online Encyclopedia of Mass Violence|access-date=2 February 2015|date=2 November 2007}}</ref> హిందీ- ఉర్దూ వివాదాలు హిందువులు , ముస్లిముల మద్య సంఘర్షణలను మరింత అధికం చేసింది. <ref name="Sang-i Mīl Pablikeshanz">{{cite book|last=Ak̲h̲tar|first=Altāf Ḥusain Ḥālī |author2=Talk̲h̲īṣ, Salim|title=Ḥayāt-i jāved|date=1993|publisher=Sang-i Mīl Pablikeshanz|location=Lāhaur|isbn=9693501861|url=}}</ref> బెంగాలి పునరుజ్జీవనం సంప్రదాయ హిందూయిజ ఙానం జాగరూకమైంది. అలాగే అది బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామారాజ్య సాంఘిక , రాజకీయాల మీద కూడా గొప్పగా ప్రభావం చూపింది.<ref name="State University of New York Press">{{cite book|title=Modern Indian responses to religious pluralism|last1=Coward|first1=Harold G.|date=1987|publisher=State University of New York Press|isbn=0887065724|location=Albany, N.Y.}}</ref><ref name="Sarup & Sons">{{cite book|title=Islam related Naipual [sic]|last1=Sarkar|first1=R.N.|date=2006|publisher=Sarup & Sons|isbn=8176256935|edition=1st|location=New Delhi|access-date=}}</ref> బెంగాలీ పునరుజ్జీవనం ఎదుర్కోవడానికి సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ నాయకత్వంలో అలిఘర్ ఉద్యమం నిర్వహించబడింది. ఫలితంగా [[1901]] లో "ఇండియన్ ముస్లిం లీగ్" స్థాపించబడింది. తరువాత రెండుదేశాల విధానాన్ని ముస్లిం లీగ్ ఆదరించింది.<ref name="congress" /> ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ బ్రిటిష్ వ్యతిరేక విధానం, బ్రిటిష్ విలువలను స్వీకరించిన ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ భవిష్యత్తు పాకిస్థాన్ సాంఘిక విధానం రూపొందించాయి.<ref>{{cite book|title=Pan-Islam in British Indian politics : a study of the Khilafat movement, 1918 - 1924|url=https://archive.org/details/panislaminbritis0000qure|last1=Qureshi|first1=M. Naeem|date=1999|publisher=Brill|isbn=978-9004113718|location=Leiden [u.a.]}}</ref><ref>byQureshi, M. Naeem ''Pan-Islam in British Indian politics'', pp. 57,245 by M.Naeem Qureshi</ref> మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో బ్రిటిష్ వ్యతిరేక విధానం హిందూ జర్మన్ కుట్ర మొదలైన వివాదాలు ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ , జర్మన్ దేశాలమద్య సయోధ్య కలేగేలా చేసాయి.<ref>Chirol, Valentine (2006), Indian Unrest, Adamant Media Corporation, ISBN 0-543-94122-1.</ref> జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకత్వంలో అహింసా విధానంలో స్వరంత్ర పోరాటం దేశావ్యాప్తంగా వ్యాపించింది. ఈ విధానంలో మూకుమ్మడి పోరాటాలలో లక్షలాది ప్రజలు పాల్గొన్నారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా [[1920]] లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం , [[1930]] లో సహాయ నిరాకరణోద్యమాలలో దేశ వ్యాప్తంగా లక్షలాది మంది ప్రజలు పాల్గొన్నారు.<ref>{{cite book|author=John Farndon|title=Concise encyclopaedia|date=1 March 1999|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=0-7513-5911-4|page=455}}</ref><ref name="Lak2008">{{cite book|author=Daniel Lak|title=India express: the future of a new superpower|url=https://books.google.com/books?id=YrDtAAAAMAAJ|access-date=14 March 2012|date=4 March 2008|publisher=Viking Canada|isbn=978-0-670-06484-7|page=113}}</ref><ref name="Brookings Institution Press">{{cite book|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan0000cohe|title=The idea of Pakistan|last1=Cohen|first1=Stephen Philip|date=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=0815797613|edition=1st|location=Washington, D.C.|type=paperback|access-date=3 February 2015}}</ref> === ముస్లిం లీగ్ === [[1930]] నాటికి ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ క్రమంగా పెద్ద ఎత్తున ప్రజాదరణ సంపాదించింది. [[1930]] డిసెంబరు 29న ముహమ్మద్ ఇక్బాల్ ముస్లిములు అధికంగా ఉన్న వాయవ్య భారతంలో ఉన్న పంజాబు (పాకిస్థాన్), వాయవ్య భూభాగం (1901–55), సింధు , బలూచీ స్థాన్ వీలీనం కావాలని పిలుపు ఇచ్చాడు.<ref name="iqbal1">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_1930.html|title=Sir Muhammad Iqbal's 1930 Presidential Address|work=Speeches, Writings, and Statements of Iqbal|access-date=19 December 2006}}</ref> పాకిస్థాన్ స్థాపకుడు ముహమ్మద్ ఆలి జిన్నా ప్రధానంగా రెండు దేశాల విధానాన్ని బలపరిచాడు. తరువాత ముస్లిం లీగ్‌ను [[1940]] లాహోర్ నిర్ణయం (పాకిస్థాన్ నిర్ణయం) వైపు నడిపించాడు.<ref name="congress"/> రెండవ ప్రపంచం యుద్ధం, ముహమ్మద్ ఆలి జిన్నా , ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ యునైటెడ్ కింగ్డం కు మద్దతు ఇచ్చింది.<ref name="Politact">{{cite web|last1=|date=5 January 2009|title=Understanding Jinnah's Position on World War I and II Lessons to be learned|url=https://www.politact.com/global-security-studies/understanding-jinnahs-position-on-world-war-i-and-ii-lessons-to-be-learned.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203020939/https://www.politact.com/global-security-studies/understanding-jinnahs-position-on-world-war-i-and-ii-lessons-to-be-learned.html|archive-date=3 ఫిబ్రవరి 2015|access-date=3 February 2015|website=politact.coml|publisher=Politact|location=United Kingdom}}</ref> === క్యాబినెట్ మిషన్ === [[1946]] లో భారత్‌ లో క్యాబినెట్ మిషన్ విఫలం అయింది. తరువాత యునైటెడ్ కిండం భారత్‌లో [[1946]] - 47 లలో " బ్రిటిష్ రాజ్ " ముగింపుకు వస్తుందని సూచనలు అందజేసింది. .<ref name="Academia Edu">{{cite web|last1=Akram|first1=Wasim|title=Jinnah and cabinet Mission Plan|url=http://www.academia.edu/2146058/Jinnah_and_cabinet_Mission_Plan|website=academia.edu|publisher=Academia Edu|access-date=3 February 2015}}</ref> బ్రిటిష్ ఇండియాలో జాతీయ కాంగ్రెస్ లోని నెహ్రూ, అబుల్ కలాం ఆజాద్, ఆల్ ఇండియ ముస్లిం లీగ్ లోని ముహమ్మద్ ఆలి జిన్నా , సిక్కులకు నాయకత్వం వహించిన తారాసింగ్ మొదలైన భారతీయ జాతీయ వాదులు 1947 జూన్ మాసంలో స్వతంత్రం , అధికార పరివర్తన షరతుల గురించి సంప్రదింపులు జరిపారు.<ref name=jinnah>{{cite book|author=Stanley Wolpert|title=Jinnah of Pakistan|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-577462-0|pages=306–332}}</ref>[[1947]] లో యునైటెడ్ కింగ్డం భారత్ విభజనకు అంగీకారం తెలిపింది. ఆగస్ట్ 14 న వాయవ్య భారతం , తూర్పు భారతంలోని అధిక సంఖ్యాకులైన ముస్లిం ప్రజలను కలుపుకుంటూ పాకిస్థాన్ అవతరించింది.<ref name="Brookings Institution Press"/> బలూచీస్థాన్, తూర్పు బెంగాల్, వాయవ్య సరిహద్దు భూభాగం (1901–55), పంజాబు (పాకిస్థాన్) , సింధ్ భూభాగాలు పాకిస్థాన్‌ లో భాగం అయింది.<ref name="congress"/><ref name=jinnah/> భారత్ విభజన కారణంగా పంజాబ్ , బెంగాల్ లలో తీవ్రమైన మతకలహాలు చెలరేగాయి. లక్షలమంది ముస్లిములు పాకిస్థాన్‌ కు తరలి వెళ్ళారు. లక్షలాది హిందువులు , సిక్కులు భారత్‌కు తరలి వచ్చారు.<ref>{{cite book|author=William D. Rubinstein|title=Genocide: a history.|url=https://archive.org/details/genocidehistory0000rubi|year=2004|publisher=Pearson Longman Publishers|isbn=0-582-50601-8|page=[https://archive.org/details/genocidehistory0000rubi/page/270 270]}}</ref> జమ్ము కాశ్మీర్ వివాదం " మొదటి కాశ్మీర్ యుద్ధం (1948) కి దారితీసింది.<ref name="Bhaumik1996">{{cite book|author=Subir Bhaumik|title=Insurgent Crossfire: North-East India|url=https://books.google.com/books?id=iftjFki3fhYC&pg=PA6|access-date=15 April 2012|year=1996|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-897829-12-7|page=6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/uncom1.htm|title=Resolution adopted by the United Nations Commission for India and Pakistan|publisher=Mount Holyoke College|access-date=19 January 2010|archive-date=2 సెప్టెంబరు 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902172823/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/uncom1.htm|url-status=dead}}</ref> ===స్వతంత్రం ఆధునిక పాకిస్థాన్=== [[File:Pakistan.ogv|thumb|left|The [[United States|American]] [[Central Intelligence Agency|CIA]] film on Pakistan made in 1950 examines the history and geography of Pakistan.]] [[1947]] లో భారత్ నుండి విభజించిన పాకిస్థాన్ రూపుదిద్దుకున్న తరువాత ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ అద్యక్షుడు ముహమ్మద్ ఆలి జిన్నా "పాకిస్థాన్ గవర్నర్ జనరల్ " అయ్యాడు. అలాగే పాకిస్థాన్ పార్లమెంటుకు మొదటి స్పీకర్ అయ్యాడు.<ref name="king-queen"/> ఫౌండింగ్ ఫాదర్స్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ లియాఖత్ ఆలీ ఖాన్ ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ పార్టీ జనరల్ సెక్రెటరీ కావడానికి అంగీకరించారు. అలాగే [[లియాఖత్ ఆలీ ఖాన్]] పాకిస్థాన్ ప్రధమ ప్రధానమత్రి స్థానం కూడా అలంకరించాడు. [[1947]] లో ఆరవ జార్జ్ భారత చక్రవర్తి పదవిని త్యజించిన తరువాత పాకిస్థాన్ కామన్ వెల్త్ దేశాలలో ఒక రాజ్యంగా మారింది.<ref name="king-queen">{{cite web|title=Pakistan|url=http://www.worldstatesmen.org/Pakistan.htm|work=worldstatesmen.org|access-date=27 December 2011}}</ref> [[1952]] ఫిబ్రవరి 2న ఆరవ జార్జ్ మరణం తరువాత రెండవ ఎలిజబెత్ పాకిస్థాన్ రాణి అయింది. [[1956]] లో పాకిస్థాన్ కాంస్టిట్యూషన్ అంతస్థు పొందే వరకు పాకిస్థాన్ కామన్ వెల్త్ దేశాలలో ఒకటిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://sify.com/news/feb-29-1956-pakistan-becomes-a-republic-news-national-jegmOWbafac.html|title=29 February 1956&nbsp;– Pakistan becomes a republic|date=29 February 2008|work=Sify News|publisher=Sify Technologies|access-date=8 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307070551/http://www.sify.com/news/feb-29-1956-pakistan-becomes-a-republic-news-national-jegmOWbafac.html|archive-date=7 మార్చి 2016|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ అధ్యక్షుడు [[ఇస్కందర్ మిర్జా]] " టూ మాన్ రూల్ " స్థానంలో ఆర్మీ చీఫ్ పాలన అమలైన తరువాత పాకిస్థాన్ స్వతంత్రం ప్రశ్నార్ధకంగా మారింది. తరువాత అధ్యక్షుడు [[ఇస్కందర్ మిర్జా]] పాలన తొలగించి ఆర్మీ చీఫ్ జనరల్ అయూబ్ ఖాన్ పాకిస్థాన్ పాలన స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1962 లో అధ్యక్షపాలన అమలైన తరువాత పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరంగం గుర్తించతగినంగా అభివృద్ధి చెందింది. [[1965]] లో రెండవ ఇండో – పాక్ యుద్ధం తరువాత పాకిస్థాన్ ఆర్ధికవ్యవస్థలో పతనం మొదలైంది.<ref name="Wynbrandt2009">{{cite book|author=James Wynbrandt|title=A brief history of Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=xQGwgJnCPZgC&pg=PA197|access-date=27 December 2011|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6184-6|pages=190–197}}</ref><ref name="ChowdhuryMahmud2008">{{cite book|author1=Anis Chowdhury|author2=Wahiduddin Mahmud|title=Handbook on the South Asian economies|url=https://books.google.com/books?id=VBl8XLiRo3IC&pg=PA72|access-date=27 December 2011|year=2008|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-84376-988-0|pages=72–75}}</ref> [[1969]] లో పాక్ అధ్యక్షుడు జనరల్ అయూబ్ ఖాన్ నుండి యాహ్యా ఖాన్ పాలన చేపట్టిన తరువాత [[1970]] లో పాకిస్థాన్‌లో సంభవించిన తుఫాన్ తూర్పు పాకిస్థాన్‌లో 50,000 మంది ప్రాణాలను బలుగొన్నది.<ref name="Mission with a Difference">{{cite book|title=Mission with a Difference|url=https://books.google.com/books?id=PZ62tP_5a2AC&pg=PA17|access-date=13 March 2012|publisher=Lancer Publishers|page=17|id=GGKEY:KGWAHUGNPY9}}</ref> [[File:Ayubkhanandbhutto.jpg|thumb|upright|Signing of [[Tashkent Declaration]] to end [[Indo-Pakistani War of 1965|hostilities]] with [[India]] in 1965 in [[Tashkent]], [[Union of Soviet Socialist Republics (USSR)|USSR]], by President [[Field Marshal Ayub Khan|Ayub]] alongside with [[Zulfikar Ali Bhutto|Bhutto]] (center) and [[Aziz Ahmed]] (left). ]] <br> === అణిచివేత - తిరుగుబాటు- స్వాతంత్య్రం === [[1970]] లో పాకిస్థాన్ మొదటి సారి ఎన్నికలు (1970) నిర్వహించింది. తూర్పు పాకిస్థాన్‌లోని అవామీలీగ్ పాకిస్థాన్ పీపుల్స్ పార్టీ మీద విజయం సాధించింది. యాహ్యాఖాన్ మిలటరీ పాలనను ప్రజలు తిరస్కరించారు. పాకిస్తాన్ ఎన్నికలలో మెజారిటీ సాధించిన తూర్పు పాకిస్తాన్ లోని అవామీ లీగ్ పార్టీ, ఆ పార్టీ నాయకుడైన ముజిబూర్ రెహమాన్ ను ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడానికి, మిలిటరీ పాలకుడైన యాహ్యా ఖాన్ ఆహ్వానించలేదు. అందువల్ల తూర్పు పాకిస్తాన్ లో తీవ్ర అసంతృప్తి తో తిరుగుబాటు చెలరేగింది. ముక్తి బాహిని పేరుతో ప్రజలు సాయుధ పోరాటానికి దిగారు. ఆ విప్లవాన్ని అణచడానికి యాహ్యాఖాన్ ఆపరేషన్ సెర్చ్ లైట్ పేరుతో సైన్యాన్ని పంపాడు. సైన్యం విచక్షణా రహితంగా తూర్పు పాకిస్తాన్ ప్రజలను, అవామీ లీగ్ పార్టీ కార్యకర్తలను చంపారు. ఇళ్ళు  తగల పెట్టారు. రెండు లక్షల మంది స్త్రీలను మానభంగాలు చేశారు. యూనివర్సిటీ లోని అధ్యాపకులను కిరాతకంగా చంపారు. గ్రామాలకు గ్రామాలు సర్వ నాశనం చేశారు. ఈ సైనిక హింసను భరించలేక కోటి మందికి పైగా ప్రజలు ఆత్మ రక్షణ కోసం పొరుగునే వున్న భారత దేశం లోని బెంగాల్, త్రిపుర, అస్సామ్ రాష్ట్రాలకు శరణార్థులుగా తరలి వచ్చారు. స్వతంత్ర సమరంలో దాదాపు 3 - 30 లక్షలమంది పౌరులు అసువులు కోల్పోయారని అంచనా. పాకిస్తాన్ ఓటమి కి సంబంధించి వాస్తవాలు కనుగొనేటందుకు  వేసిన హాముదుర్ రెహమాన్ కమీషన్ రిపోర్ట్ లో పాకిస్తాన్ మిలిటరీ చేసిన ఈ  అత్యాచారాల గురించి వుంది. ముక్తి వాహిని కి భారత దేశం సహకరించిందని పాకిస్తాన్ భారత దేశం పై యుద్ధం ప్రకటించి దాడి చేసింది. భారత్ పాకిస్తాన్ మధ్య యుద్ధం చెలరేగింది. ఈ యుద్ధం లో పాకిస్తాన్ చిత్తు గా ఓడిపోయింది. 93 వేలమంది సైనికులతో ఢక్కా లో పాకిస్తాన్ సైన్యం ఇండియన్ సైన్యానికి లొంగి పోయింది. "[[1971]] బంగ్లాదేశ్ మారణహోమం" బంగ్లాదేశ్ స్వతంత్రం పొందడానికి దారితీసింది. === లొంగుబాటు === [[1971]] లో పాకిస్థాన్ లొంగుబాటుతో యుద్ధంలో ఎదురైన అపజయం కారణంగా యాహ్యాఖాన్ స్థానంలో జుల్ఫికర్ అలి భుట్టో పాకిస్థాన్ అధ్యక్షుడిగా అధికారపీఠం అధిష్టించాడు.తరువాత పాకిస్థాన్ కాంసిట్యూషన్ అఫ్ పాకిస్థాన్‌గా డెమాక్రసీ మార్గంలో పయనించింది. [[1972]]–[[1977]] మద్య పాకిస్థాన్ డెమొక్రసీ పునరుద్ధరించబడింది. స్వీయ చైతన్యం, సోషలిజం, పాకిస్థానీ జాతీయత దేశవ్యాప్తంగా పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాలు చురుకుగా సాగాయి.<ref>{{cite web|author=M. Zafar|url=http://www.defencejournal.com/2001/september/arena.htm|title=How Pakistan Army moved into the Political Arena|work=Defence Journal|access-date=15 March 2009|archive-date=29 సెప్టెంబరు 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929004111/http://www.defencejournal.com/2001/september/arena.htm|url-status=dead}}</ref> తరువాత [[1972]] లో పాకిస్థాన్ అభివృద్ధి పధాకాలు చేపట్టింది. అలాగే న్యూక్లియర్ నియంత్రణ కార్యక్రమాలు చేపట్టింది. విదేశీజోక్యం అడ్డుకోవడానికి విధ్వంశకర మార్గాన్ని వదిలి మొదటి న్యూక్లియర్ పవర్ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది.<ref name='"Strategic Studies"'>{{cite web|title=Bhutto was father of Pakistan's Atom Bomb Programme|url=http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2007/may-2007/bhutto-was-father-of-pakistani-bomb/?locale=en|work=International Institute for Strategic Studies|access-date=19 December 2011|archive-date=14 మార్చి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314025504/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2007/may-2007/bhutto-was-father-of-pakistani-bomb/?locale=en|url-status=dead}}</ref><ref name="Hoodbhoy">{{cite web| author =Pervez Amerali Hoodbhoy| authorlink =Pervaiz Hoodbhoy| title =Pakistan's nuclear bayonet| publisher =[[The Herald (Pakistan)|The Herald]]| date =23 January 2011 | url=http://www.dawn.com/2011/02/16/herald-exclusive-pakistans-nuclear-bayonet.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110218212415/http://www.dawn.com/2011/02/16/herald-exclusive-pakistans-nuclear-bayonet.html |archive-date=18 February 2011 |access-date=9 September 2011}}</ref> [[1974]] లో భారత్ మొదటి సారిగా న్యూక్లియర్ పరొశోధన జరపడం పాకిస్థాన్‌కు ప్రేరణ కలిగించడం వలన [[1979]] లో పాకిస్థాన్ న్యూక్లియర్ వెపన్ పరిశోధన పూర్తిచేసింది.<ref name="Hoodbhoy" /> 1977 సైనిక చర్యతో పాకిస్థాన్ డెమొక్రసీ ముగింపుకు వచ్చింది. 1978లో [[జనరల్ జియా - ఉల్- హాక్|జనరల్ జియా - ఉల్-హాక్]] పాకిస్థాన్ అధ్యక్షపదవి చేపట్టాడు. అధ్యక్షుడు జనరల్ జియా చేపట్టిన కార్పొరేట్ సెక్టర్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ , ఇస్లామైజేషన్ ఆఫ్ ఎకనమి పధకాలు [[దక్షిణాసియా]]లో వేగవంతమైన దేశాలజాబితాలో ఒకటిగా చేసింది.<ref name="Sushil Khanna">{{cite web|author=Sushil Khanna|title=The Crisis in the Pakistan Economy|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv8n1/pakistan.htm|publisher=Revolutionary Democracy|access-date=16 November 2011}}</ref> న్యూక్లియర్ నియంత్రణ, ఇస్లామైజేషన్ అభివృద్ధి<ref name="World Scientific">{{cite book|author1=Michael Heng Siam-Heng|author2= Ten Chin Liew|title=State and Secularism: Perspectives from Asia|year=2010|publisher=World Scientific|location=Singapore|isbn=978-981-4282-37-6|page=202|url=https://books.google.com/?id=9cCtsWb9hoYC&pg=PA202&dq=zia+ul+haq#v=onepage&q=zia%20ul%20haq&f=false|access-date=28 December 2011}}</ref> సంప్రదాయవాద తత్వం అభివృద్ధి కొనసాగింది. తరువాత పాకిస్థాన్ ఆఫ్ఘనిస్థాన్‌లో రష్యా కార్యకలాపాకు వ్యతిరేకంగా యు.ఎస్ కార్యకలాపాలకు సహకారం అందించింది.<ref name="Steve Coll: Ghost Wars">{{cite book | author = Steve Coll| title =Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001 | year = 2004| url = https://archive.org/details/ghostwarssecreth00coll|edition=23 February 2004 |page=720| publisher =Penguin Press HC | isbn=978-1-59420-007-6}}</ref><ref name="Westad2005">{{cite book|author=Odd Arne Westad|title=The global Cold War: third world interventions and the making of our times|url=https://books.google.com/books?id=QhFZHRpQdu4C&pg=PT343|access-date=22 January 2012|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85364-4|pages=348–358}}</ref> === జియా మరణం === [[1988]] విమానప్రమాదంలో ముహమ్మద్ జియా- ఉల్- కాక్ మరణం తరువాత జుల్ఫికర్ ఆలి భుట్టో కుమార్తె బెనజిర్ భుట్టో పాకిస్థాన్ మొదటి మహిళా ప్రధాన మంత్రిగా ఎన్నిక చేయబడింది. పాకిస్థాన్ పీపుల్స్ పార్టీ తరువాత సంప్రదాయవాద పాకిస్థాన్ ముస్లిం లీగ్ (ఎన్) అధికారం చేపట్టింది. తరువాత దశాబ్ధంలో ఈ రెండు పార్టీలు మార్చిమార్చి అధికారం చేపట్టాయి. [[1980]] తో పోల్చితే తరువాత దశాబ్ధంలో దేశఆర్ధిక వ్యవస్థ క్షీణించింది. తరువాత పాకిస్థాన్ దీర్ఘకాలం ద్రవ్యోల్భణం, అస్థిరత, లంచగొండితనం, పాకిస్థాన్ జాతీయవాదం, భౌగోళిక రాజకీయం, భారత్‌తో శతృత్వం, సోషలిజం పతనం, సంప్రదాయవాదం, మొదలైన అంశాలమధ్య చిక్కుకుపోయింది.<ref>{{cite web|author=Marie Chene|url=http://www.u4.no/publications/overview-of-corruption-in-pakistan/|title=Overview of corruption in Pakistan|work=Anti Corruption Resource Centre|access-date=23 December 2011}}</ref><ref>{{cite journal|author=Ishrat Husain|title=Pakistan & Afghanistan: Domestic Pressures and Regional Threats : The Role of Politics in Pakistan's Economy|url=http://jia.sipa.columbia.edu/role-politics-pakistans-economy-0|journal=Journal of International Affairs|year=2009|volume=63|issue=1|pages=1–18|access-date=2015-07-06|archive-date=2015-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624114512/http://jia.sipa.columbia.edu/role-politics-pakistans-economy-0/|url-status=dead}}</ref> [[1997]] లో పాకిస్థాన్ జాతీయ ఎన్నికలలో పాకిస్థాన్ ముస్లిం లీగ్ (ఎన్) అత్యధిక ఆధిఖ్యత సాధించింది. [[1988]] లో భారత్ ప్రధాని అటల్‌బిహారీ వాజ్‌పాయ్ నేతృత్వంలో నిర్వహించబడిన పొక్రాన్ అణ్వాయుధ పరిశోధనకు సమాధానంగా ముషారఫ్ నేతృత్వంలో రెండవ పాకిస్థాన్ అణ్వాయుధ పరిశోధన నిర్వహించబడింది.<ref name="Stanford University Press">{{cite book|title=Eating grass : the making of the Pakistani bomb|last1=Khan|first1=Feroz Hassan|date=2012|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804776004|location=Stanford, Calif.|access-date=}}</ref> === కార్గిల్ యుద్ధం === [[File:Musharaff and Bush in Islamabad.jpeg|left|thumb|[[President of the United States|President]] [[George W. Bush|Bush]] meets with President [[Pervez Musharraf|Musharraf]] in [[Islamabad]] during his 2006 visit to Pakistan.]] [[1999]] లో పాకిస్థాన్ , భారత్ మద్య సౌనిక ఘర్షణలు అధికరించి కార్గిల్ యుద్ధానికి దారితీసాయి. సివిల్- మిలటరీ సంఘర్షణలు జనరల్ [[పర్వేజ్ ముషార్రఫ్]] పాకిస్థాన్ అధికారాన్ని చేపట్టడానికి అనుమతించాయి.<ref name="kargil">{{Cite news|title=India launches Kashmir air attack|date=26 May 1999|publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/352995.stm|access-date=5 August 2008}}</ref><ref name="1999coup">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/472968.stm|title=Pakistan after the coup: Special report|date=12 October 2000|access-date=17 March 2009|publisher=BBC}}</ref> 1999 నుండి 2001 వరకు ముషారఫ్ హెడ్ ఆఫ్ ది గవర్నమెంట్‌గా పాకిస్థాన్‌ను పాలించాడు. తరువాత 2001 నుండి 2008 వరకు పాకిస్థాన్ అధ్యక్షునిగా పాలించాడు. ముషారఫ్ పాలనలో ఆధునికీకరణ, సాంఘిక స్వాతంత్రం, ఆర్ధిక సంస్కరణల పొడిగింపు మొదలైన చర్యలు చేపట్టబడ్డాయి.<ref>{{cite web| url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20643510~menuPK:158937~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html| title=Pakistan Among Top 10 Reformers| work=World Bank| date=12 September 2005| access-date=23 December 2011| archive-date=7 మార్చి 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160307071216/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20643510~menuPK:158937~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html| url-status=dead}}</ref> తరువాత పాకిస్థాన్ యు.ఎస్ తో కలిసి తీవ్రవాదంతో చేసిన యుద్ధంలో పాల్గిన్నది. పాకిస్థాన్ నేషనల్ అసెంబ్లీ విజయవంతంగా 5 సంవత్సరాల పాలన ముగించిన తరువాత 2007-నవంబరు 15న పాకుస్థాన్ జాతీయ ఎన్నికలకు పాకిస్థాన్ ఎన్నికల కమిటీ పిలుపును ఇచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Performance of 12th NationalAssembly of Pakistan-|url=http://www.pildat.org/Publications/publication/Democracy%26LegStr/5Yearsof12thNationalAssemblyofPakistan-CitizensReport.pdf|work=Pakistan Institute of Legislative Development and Transperency|format=PDF|page=5|access-date=23 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112104310/http://www.pildat.org/Publications/publication/Democracy%26LegStr/5Yearsof12thNationalAssemblyofPakistan-CitizensReport.pdf|archive-date=12 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref>[[2007]] లో బెనాజిర్ భుట్టో కాల్చివేతకు గురైన తరువాత [[2008]] లో పాకిస్థాన్ పీపుల్స్ పార్టీ సురక్షిత ఆధిఖ్యతతో విజయం సాధించింది. తరువాత యూసఫ్ రాజా గిలాని ప్రధాని పదవిని చేపట్టాడు.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7312116.stm|title=New Pakistan PM Gillani sworn in|date=25 March 2008|access-date=17 March 2009|publisher=BBC }}</ref> ముషారఫ్ మీద ఆరోపించబడిన నేరారోపణా ఉద్యమానికి వెరచి ముషారఫ్ [[2008]] ఆగస్ట్ 18న అధ్యక్షపదవికి రాజీనామా చేసిన తరువాత ఆసిఫ్ ఆలి జర్దారీ అధ్యక్షపదవి చేపట్టాడు. .<ref>{{Cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5i9dz2ZxX6MRv5ZOKT4cx4-1O_qTQ|title=Zardari wins Pakistan presidential election: officials|date=5 September 2008|agency=AFP|access-date=17 March 2009|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707123120/http://afp.google.com/article/ALeqM5i9dz2ZxX6MRv5ZOKT4cx4-1O_qTQ|archive-date=7 జూలై 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/08/18/musharraf.address/|date=19 August 2008|access-date=19 January 2010|title=Musharraf Exits, but Uncertainty Remains|work=The Washington Post |author=Candace Rondeaux}}</ref><ref name="NEWSMUSH">{{Cite news|author=Associated Press|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,405221,00.html|title=Pakistani President Musharraf Resigns Amid Impeachment Threats|publisher=Fox News|date=18 August 2008|access-date=18 August 2008}}</ref> పాకిస్థాన్ న్యాయవ్యవస్థతో ఏర్పడిన ఘర్షణల తరువాత యూసఫ్ రాజా గిలానీ 2012 జూన్ లో ప్రధానపదవికి అనర్హుడని నిర్ణయించబడింది.<ref name="thenews.com">{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/article-55039-Gilani-disqualified-as-PM:-SC--|title=Gilani disqualified as PM: SC|newspaper=Daily The News International.com|access-date=19 June 2012}}</ref> తీవ్రవాదంతో యుద్ధంలో పాకిస్థాన్ పాత్ర, తీవ్రవాదం మీద యుద్ధం ఖరీదు 67.93 అమెరికన్ డాలర్లు.<ref>{{cite web|title=Cost of War on Terror for Pakistan Economy|url=http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_11/Special%20Section_1.pdf|work=Ministry of Finance, Pakistan.|format=PDF|access-date=20 December 2011|archive-date=15 డిసెంబరు 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215184201/http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_11/Special%20Section_1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=War on terror cost Pakistan $67.9 billion|url=http://www.dawn.com/2011/06/20/war-on-terror-cost-pakistan-679-billion.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111172537/http://www.dawn.com/2011/06/20/war-on-terror-cost-pakistan-679-billion.html|archive-date=11 January 2012|access-date=20 December 2011|newspaper=DAWN|date=20 June 2011}}</ref> అంతే కాక తీవ్రవాదం కారణంగా దాదాపు 30 లక్షల మంది ప్రజలు స్వస్థలం నుండి తరలించబడ్డారు. .<ref>{{cite web|title=3.4&nbsp;million displaced by Pakistan fighting|url=http://www.upi.com/Top_News/2009/05/30/34-million-displaced-by-Pakistan-fighting/UPI-68801243704876/|author=United Press International.|access-date=24 July 2010}}</ref> [[2013]] లో నిర్వహించబడిన పాకిస్థాన్ జాతీయ ఎన్నికలు (2013)లో పాకిస్థాన్ ముస్లిం లీగ్ (ఎన్) అమోఘమైన ఆధిఖ్యత సాధించింది. తరువాత నవాబు షరీఫ్ ప్రధానమంత్రి పదవి అలంకరించాడు. 14 సంవత్సరాల తరువాత పాకిస్థాన్‌లో తిరిగి డెమొక్రసీ స్థాపించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2013-06-05/an-pervaz-sharif-officially-endorsed-as-pakistan27s-prime-mini/4735828|title=Nawaz Sharif sworn in as Pakistani PM|work=ABC|date=5 June 2013|access-date=6 June 2013}}</ref> ==ప్రభుత్వవిధానాలు== పాకిస్థాన్ ఇస్లాం మతప్రాతిపదిక కలిగిన ప్రజాస్వామ్య దేశం. దేశంలో ఫెడరల్ పార్లమెంటరీ విధానం ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html|title=Part I: "Introductory"|work=pakistani.org}}</ref> [[1956]] లో మొదటిసారిగా పాకిస్థాన్ కాంస్స్టిట్యూషన్ నిర్మితమైనది. అయినప్పటికీ [[1958]] లో నిలిపివేయబడి [[1962]] లో పునర్నిర్మించబడింది.<ref name="Brookings Institution Press" /> సమగ్రమైన పాకిస్థాన్ కంస్టిట్యూషన్ 1973 నుండి అమలై [[1977]] లో [[జియా-ఉల్-హక్]] చేత రద్దుచేయబడి [[1985]] లో తిరిగి అమలుచేయబడింది.<ref name="ciafactbook"/> పాకిస్థాన్ మిలటరీ పాకిస్థాన్ రాజకీయచరిత్ర లలో కీలకపాత్ర వహిస్తుంది.<ref name="Brookings Institution Press" /> సైనిక పాలన కాలంలో అధ్యక్షుని మిలటరీ నిర్ణయిస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యకాలంలో అధ్యక్షుని ఎన్నిక ప్రజాస్వామ్యవిధానంలో నిర్ణయించబడుతుంది.<ref name=military>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/472953.stm|title=World: South Asia Pakistan's army and its history of politics|date=10 December 1999|access-date=16 March 2009|publisher=BBC}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో బహుళపార్టీ విధానం కలిగిఉంది. [[2013]] మే మాసంలో పాకిస్థాన్‌లో జనరల్ ఎలెక్షన్లు విజయవంతంగా నిర్వహించబడ్డాయి. ===విదేశీవ్యవహారాలు=== [[File:Handshake between Narendra Modi and Nawaz Sharif (cropped).jpg|thumb|upright|alt=(L-R) President of India Pranab Mukherjee, Prime Minister of India Narendra Modi, Prime Minister of Pakistan Nawaz Sharif and Prime Minister of Mauritius, Navin Ramgoolam.|[[Prime Minister of India|Indian Prime Minister]] [[Narendra Modi]] [[Hand shaking|hand shakes]] with [[Prime Minister of Pakistan|Prime Minister]] [[Nawaz Sharif]].]] జసంఖ్యాపరంగా రెండవస్థానంలో ఉన్న ముస్లిందేశంగా (మొదటిస్థానంలో ఇండోనేషియా ఉంది) , అణ్వాయుధాలు కలిగిన ఏకైక ముస్లిందేశంగా పాకిస్థాన్ గుర్తించబడుతూ ప్రపంచరాజకీయాలలో కీలకపాత్ర వహిస్తుంది.<ref name="Mill City Press">{{cite book|last1=Colgrove|first1=Rosemary|title=Eye on the sparrow : the remarkable journey of Father Joseph Nisari, Pakistani priest|url=https://archive.org/details/eyeonsparrowrema0000colg|date=2010|publisher=Mill City Press|location=Minneapolis|isbn=1936400871|access-date=3 February 2015}}</ref><ref name=ABC-CLIO>{{cite book|last1=Lyon|first1=Peter|title=Conflict between India and Pakistan : an encyclopedia|date=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=1576077128|url=https://books.google.com/books?id=vLwOck15eboC&pg=PA108&dq=pakistan+second+most+populous&hl=en&sa=X&ei=SJbQVK7qCtfroASPxYDYBQ&ved=0CCQQuwUwAQ#v=onepage&q=pakistan%20second%20most%20populous&f=false|access-date=3 February 2015}}</ref> సగం వ్యవసాయం , సగం పారిశ్రామిక దేశం అయిన పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరం విదేశీవ్యవహారలతో అధికంగా ముడిపడి ఉంది. పాకిస్థాన్ సేవాసంస్థలు, కార్పొరేషన్ , పౌరవ్యవస్థ కూడా విదేశీ వ్యవహారలతో ముడివడిఉంది.<ref name="Scrib, 19 November 2012">{{cite journal|last=Ahmad|first=Hafeez Ashfaq|title=Determinants of Foreign Policy of Pakistan|journal=Scrib, 19 November 2012|url=http://www.scribd.com/doc/30773560/Foreign-Policy-of-Pakistan|access-date=19 November 2012}}</ref><ref name="Official policy statements">{{cite web|title=Ministry of Foreign Affairs|url=http://www.mofa.gov.pk/mfa/pages/home.aspx|work=Pakistan Government|publisher=Official policy statements|access-date=19 November 2012|archive-date=31 అక్టోబరు 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031125313/http://www.mofa.gov.pk/mfa/pages/home.aspx|url-status=dead}}</ref> స్థిరమైన విదేశీవిధానాలతో పాకిస్థాన్ విదేశాలతో సుముఖమైన సంబంధాలున్నాయి.<ref name="Deep & Deep Publ.">{{cite book|title=Political system in Pakistan|last1=Grover|first1=Verinder|last2=Arora|first2=Ranjana|date=1995|publisher=Deep & Deep Publ.|isbn=8171007392|location=New Delhi|access-date=}}</ref><ref name="Lancer Publ.">{{cite book|title=Prepare or perish : a study of national security|last1=K|first1=V.Krishna Rao|date=1991|publisher=Lancer Publ.|isbn=817212001X|location=New Delhi|access-date=}}</ref><ref name="Routledge, UK">{{cite book|title=Pakistan's nuclear weapons|last1=Chakma|first1=Bhumitra|date=2009|publisher=Routledge, UK|isbn=0415408717|location=London|access-date=}}</ref><ref name="NPT News Directorate">{{cite news|last=Officials reports|title=Pakistan a Responsible Nuclear Power, Official Asserts|url=http://www.nti.org/gsn/article/pakistan-a-responsible-nuclear-power-official-asserts/|access-date=3 December 2012|newspaper=NPT News Directorate|date=June 18, 2010}}</ref> భారత్ నిర్వహించిన పొక్రాన్ అణ్వాయుధ పరిశోధన తరువాత పాకిస్థాన్ అణ్వాయుధ పరిశోధన జరపడానికి దారితీసింది.<ref>{{cite news|title=World: Monitoring Nawaz Sharif's speech|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/102445.stm|access-date=11 March 2012|newspaper=BBC|date=28 May 1998}}</ref><ref name="United Book Press." /><ref>{{cite news|title=N-deterrence to be pursued|url=http://www.dawn.com/2011/07/15/n-deterrence-to-be-pursued.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718102116/http://www.dawn.com/2011/07/15/n-deterrence-to-be-pursued.html|archive-date=18 July 2011|access-date=11 March 2012|newspaper=Dawn|date=15 July 2011}}</ref> ===అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత === [[File:Nawazobama.jpg|thumb|left|[[U.S President]] [[Barack Obama]] in conversation with [[Prime Minister of Pakistan|Prime Minister]] [[Nawaz Sharif]], 2014.]] ప్రపంచం చమురుసరఫరా మార్గంలో ఉండడం , చమురూత్పత్తి చేస్తున్న మధ్యఆసియాదేశాలకు సమీపంలో ఉండడం పాకిస్థాన్‌కు అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిస్తుంది.<ref name=Tauris>{{cite book|last1=Shah|first1=Mehtab Ali|title=The foreign policy of Pakistan : ethnic impacts on diplomacy, 1971-1994|url=https://archive.org/details/foreignpolicyofp0000shah|date=1997|publisher=Tauris|location=London [u.a.]|isbn=1860641695|access-date=3 February 2015}}</ref> [[2004]] లో పాకిస్థాన్ " ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ఇస్లామిక్ కోపరేషన్ , ఆఫ్ ది యునైటెడ్ స్టేట్స్ వార్ అగెయినిస్ట్ టెర్రరిజంలో (మేజర్ నాటో అల్లే) సహకారం పాకిస్థాన్ ప్రాముఖ్యత అంతర్జాతీయంగా అధికం అయింది.<ref name="Oxford University Press, Shahi">{{cite book|title=Pakistan's foreign policy, 1947-2012 : a concise history|last1=Shahi|first1=Abdul Sattar|date=2013|publisher=Oxford University Press, Shahi|isbn=0199069107|edition=Third|location=Karachi|access-date=}}</ref> పాకిస్థాన్ విదేశీవిధానం , పాకిస్థాన్ భౌగోళిక వ్యూహం ఆర్ధికరంగం , పాకిస్థాన్ జాతీయతరక్షణ, ప్రాంతీయసమైఖ్యత, సహముస్లిం దేశాలతో సత్సంభంధాల మీద కేంద్రీకరించి ఉంది.<ref name="Govt of Pakistan">{{cite web|last1=Govt of Pakistan|title=Foreign Policy of Pakistan|url=http://www.mofa.gov.pk/content.php?pageID=Foreign%20Policy|website=mofa.gov.pk/|publisher=Govt of Pakistan|access-date=3 February 2015|archive-date=15 మార్చి 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315004214/http://mofa.gov.pk/content.php?pageID=Foreign%20Policy|url-status=dead}}</ref><ref name="rizvi">{{cite web|author=Hasan Askari Rizvi|title=Pakistan's Foreign Policy:An Overview 1947–2004|url=http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf|format=PDF|publisher=Pakistan Institute of Legislative Development and Transparency|pages=10–12, 20|access-date=20 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf|archive-date=23 జూన్ 2012|url-status=dead}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితిలో పాకిస్థాన్‌కు శాశ్వత సభ్యత్వం, శాశ్వత ప్రాతినిధ్యం ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/index.shtml#p|title=United Nations Member States|date=3 July 2006|publisher=United Nations|access-date=8 July 2010}}</ref> పాకిస్థాన్ ముస్లిం ప్రపంచంలో ఆధినికతకు ఆదరణ ఇస్తున్న దేశంగా గుర్తించబడుతుంది.<ref>{{cite web|url=http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/PAKISTANANDTHEOIC.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219073408/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/PAKISTANANDTHEOIC.pdf|archive-date=19 February 2009|title=Senate OIC Report|date=September 2005|format=PDF|publisher=Senate of Pakistan: Senate Foreign Relations Committee|pages=16–18|access-date=8 July 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=A Plea for Enlightened Moderation|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A5081-2004May31.html|access-date=24 December 2011|newspaper=The Washington Post|date=1 June 2004}}</ref> దీనికి కామన్‌వెల్త్ దేశాల సభ్యత్వం ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookHomeInternal/138945/|title=Pakistan|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=8 July 2010}}</ref> సౌత్ ఆసియన్ అసోసియేషన్ ఫర్ రీజనల్ కాత్పొరేషన్, ఎకనమిక్ కార్పొరేషన్,<ref>{{cite web|title=Member Countries|url=http://www.ecosecretariat.org/|work=ECO|access-date=24 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124120317/http://www.ecosecretariat.org/|archive-date=24 నవంబరు 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=A.R.Kemal|title=Exploring Pakistan's Regional Economic Cooperation Potential|url=http://www.pide.org.pk/pdf/psde20AGM/EXPLORING%20PAKISTANS%20REGIONAL%20ECONOMIC%20COOPERATION%20POTENTIAL.pdf|work=PIDE|format=PDF|pages=1–2|access-date=24 December 2011}}</ref> జి 20 డెవలిపింగ్ దేశాల సభ్యత్వం కూడా ఉంది.<ref>{{cite web|title=G-20 Ministerial Meeting|url=http://commerce.nic.in/wto_sub/g20/pressrel.htm#_ftn1|work=Commerce.nic.in|publisher=Department of Commerce, Ministry of Commerce and Industry, India|date=19 March 2005|access-date=4 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20051201100335/http://commerce.nic.in/wto_sub/g20/pressrel.htm#_ftn1|archive-date=1 డిసెంబరు 2005|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ ఇజ్రాయేలు మధ్య దౌత్యసంబంధాలు లేవు.<ref name="Washington Post, Pakistan Bureau">{{cite news|last1=Tharoor|first1=Ishaan|title=The Pakistani origins of the Israeli state|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/12/03/the-pakistani-origins-of-the-israeli-state/|access-date=2 March 2015|agency=Washington Post|publisher=Washington Post, Pakistan Bureau|date=3 December 2014}}</ref> అయినప్పటికీ ఇజ్రాయేలు ప్రజలు పర్యటన నిమిత్తం పాకిస్థాన్‌కు వచ్చి పోతుంటారు.<ref name="Haaretz">{{cite news|last1=Khoury|first1=Jack|title=Israeli lecturer takes part in Pakistan conference|url=http://www.haaretz.com/.premium-1.644835|access-date=2 March 2015|agency=Haaretz|publisher=Haaretz|date=28 February 2015}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4203788.stm |title=Pakistan-Israel in landmark talks |publisher=BBC News |date=1 September 2005 |access-date=July 4, 2012 }}{{Dead link|date=జూన్ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఆర్మేనియాతో సంబంధాలు లేని ఒకేఒక దేశం పాకిస్థాన్ మాత్రమే. అయినప్పటికీ ఆర్మేనియన్లు ఇప్పటికీ పాకిస్థన్‌లో నివసిస్తున్నారు. <ref name="Armenian TImes">{{cite news|last1=Staff work|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|url=http://www.news.az/articles/armenia/86325|access-date=2 March 2015|agency=Armenian TImes|publisher=Armenian TImes|date=5 February 2015|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303050820/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=3 మార్చి 2015|url-status=dead}}</ref> [[File:Pak-China Friendship Centre.JPG|thumb|[[Pak-China Friendship Centre]] was constructed by [[China]] as a gift for Pakistan. Pakistan also hosts China's largest overseas embassy.<ref>{{cite web|url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/|title=China opens ‘largest’ embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence - Asian Correspondent|work=asiancorrespondent.com}}</ref>|link=Special:FilePath/Pak-China_Friendship_Centre.JPG]] పాకిస్థాన్ మిడిల్ ఈస్ట్ దేశాలు , ఇతర ముస్లిం దేశాలతో రాజకీయ, సాంఘిక , ఆర్ధిక సంబంధాలు కలిగి ముస్లిం దేశాలలో ప్రాముఖ్యత ఉంది.<ref name="Taylor & Francis.">{{cite book|title=Explaining Pakistan'’s Foreign Policy: Escaping India|last1=Pande|first1=Aparna|date=2006|publisher=Taylor & Francis.|isbn=1136818944|access-date=}}</ref> పాకిస్థాన్ [[చైనా]]తో దౌత్యసంబంధాలు ఏర్పరుచుకున్న మొదటి దేశం పాకిస్థాన్. అలాగే [[1962]] ఇండో-చైనా యుద్ధం తరువాత పాకిస్థాన్ , చైనాల మధ్య స్నేహసంబంధాలు కొనసాగుతూ ఉన్నాయి.<ref name="Council on Foreign Relations, China Pakistan">{{cite web|last1=Afridi|first1=Jamal|last2=Bajoria|first2=Jayshree|title=China-Pakistan Relations|url=http://www.cfr.org/china/china-pakistan-relations/p10070|website=cfr.org/|publisher=Council on Foreign Relations, China Pakistan|access-date=3 February 2015|date=6 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104631/http://www.cfr.org/china/china-pakistan-relations/p10070|archive-date=24 ఏప్రిల్ 2011|url-status=dead}}</ref> [[1960]]–[[1989]] చైనా రిపబ్లిక్ ప్రపంచ ప్రధాన దేశం కావడానికి పాకిస్థాన్ ఎంతగానో సహకరించింది. యునైటెడ్ స్టేట్స్ అధ్యక్షుడు చైనా పర్యటనకు పాకిస్థాన్ సహకరించింది. [[1972]]లో అమెరికా అధ్యక్షుడు నిక్సన్ చైనాలో పర్యటించాడు.<ref name="Council on Foreign Relations, China Pakistan" /> పాకిస్థాన్‌లో ప్రాంతీయ , అంతర్జాతీయ పరిస్తితులు చైనా , పాకిస్థాన్ మద్య సంబంధాలను బలపరుస్తూ ఉన్నాయి.<ref name="Council on Foreign Relations, China Pakistan" /> బదులుగా పాకిస్థాన్ , చైనాల మద్య పరస్పర ఆర్ధిక సహకారం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. చైనా పాకిస్థాన్‌లో మైళిక సదుపాయాల నిర్మాణాల మీద పెట్టుబడులు పెడుతుంది. గ్వాడర్ వద్ద డీప్‌వాటర్ పోర్ట్ నిర్మాణం ఒకటి. <ref name="china">{{cite web|author=Urvashi Aneja|url=http://www.ipcs.org/pdf_file/issue/136564802IPCS-Special-Report-26.pdf|title=PAKISTAN-CHINA RELATIONS|publisher=Institute of Peace and Conflict Studies|date=June 2006|page=1|access-date=28 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127123639/http://www.ipcs.org/pdf_file/issue/136564802IPCS-Special-Report-26.pdf|archive-date=27 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2006/11/24/us-pakistan-china-chro-idUSISL9262520061124|title=CHRONOLOGY-Main events in Chinese-Pakistani relations|publisher=Reuters|work=Thomson Reuters|access-date=24 November 2006|date=24 November 2006|archive-date=29 సెప్టెంబరు 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929112130/http://www.reuters.com/article/2006/11/24/us-pakistan-china-chro-idUSISL9262520061124|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.org/china/china-pakistan-relations/p10070|title=China-Pakistan Relations|author=Jamal Afridi|work=Council on Foreign Relations|access-date=6 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104631/http://www.cfr.org/china/china-pakistan-relations/p10070|archive-date=24 ఏప్రిల్ 2011|url-status=dead}}</ref> [[2000]] లో చైనా పాకిస్థాన్ మద్య జరిగిన "చైనా-పాకిస్థాన్ ఫ్రీ ట్రేడ్ అగ్రిమెంట్" ఇప్పటికీ కొనసాగుతూ ఉంది.అలాగే పాకిస్థాన్ చైనా-, ముస్లిం దేశాల మద్య వారధిలా సహకారం అందిస్తుంది.<ref name="Stanford University Press, California, [u.s]">{{cite book|last1=Gillette|first1=Maris Boyd|title=Between Mecca and Beijing|url=https://archive.org/details/betweenmeccabeij0000gill|date=2000|publisher=Stanford University Press, California, [u.s]|location=California, [u.s]|isbn=0804764344|access-date=3 February 2015}}</ref> భారత్‌తో భౌగోళిక శతృత్వం ఉన్నప్పటికీ పాకిస్థాన్ [[టర్కీ]] , [[ఇరాన్]] లతో రాజకీయ సంబంధాలను కొనసాగిస్తుంది.<ref name="AuthorHouse. 2006">{{cite book|title=Friends Near Home: Pakistan's Strategic Security Options|last1=Anwar|first1=Muhammad|date=2006|publisher=AuthorHouse. 2006|isbn=1467015415|location=Islamabad, Pakistan|access-date=}}</ref> సౌదీ అరేబియాకు కూడా పాకిస్థాన్‌తో గౌరవనీయమైన సంబంధాలు ఉన్నాయి.<ref name="AuthorHouse. 2006" /> కాశ్మీర్ సంగర్షణతో భారత్ పాక్ మద్య పెద్ద అఘాతం ఏర్పడింది. కాశ్మీర్ కారణంతో ఇరుదేశాల మద్య 4 మార్లు యుద్ధం సంభవించింది.<ref name="kashmir1">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/312908/Kashmir/214223/The-Kashmir-problem#ref673547 |title=Kashmir |publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=19 December 2011}}</ref> [[1950]] , [[1980]] సోవియట్-ఆఫ్ఘ యుద్ధం వంటి రాజకీయ కారణాల వలన సోవియట్ యూనియన్‌తో విబేధాలు తలెత్తాయి. పాకిస్థాన్ యునైటెడ్ స్టేట్స్ సన్నిహితసంబంధిత దేశాలలో ఒకటి.<ref name="rizvi" /><ref name="mostallied">{{cite web|url=http://www.fpa.org/newsletter_info2583/newsletter_info_sub_list.htm?section=Pakistan%3A%20The%20Most%20Allied%20Ally%20in%20Asia|title=Pakistan: The Most Allied Ally in Asia|author=Robert Nolan|publisher=Foreign Policy Association|access-date=1 ఆగస్టు 2015|archive-date=25 జూలై 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725141127/http://www.fpa.org/newsletter_info2583/newsletter_info_sub_list.htm?section=Pakistan%3A%20The%20Most%20Allied%20Ally%20in%20Asia|url-status=dead}}</ref> [[1999]] నుండి పాకిస్థాన్ రష్యాల మద్య పలురంగాలలో పరస్పర సంబంధాలు మెరుగుపడ్డాయి.<ref name="Dawn, 2015">{{cite news|last1=staff writer|title=Accord to diversify ties with Russia|url=http://dawn.com/news/1039487/accord-to-diversify-ties-with-russia|access-date=3 February 2015|agency=Dawn, 2015|date=9 January 2015}}</ref> పాకిస్థాన్ యునైటెడ్ స్టేట్స్ మద్య బలమైన అంతరంగిక సంబంధాలు ఉన్నాయి. కోల్డ్ వార్ పాకిస్థాన్ యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో కలిసి పనిచేసింది. [[1990]] పాకిస్థాన్ రహస్యంగా అణాయుధాలు తాయారుచేసిన విషయం బహిర్గతం అయిన తరువాత అమెరికా పాకిస్థాన్ సంబంధాలు బలహీనపడ్డాయి.<ref>{{Cite news|author=Sabir Shah|title=US military aid to Pakistan suspended six times since 1954|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=205102&Cat=2&dt=10/24/2009|publisher=[[The News International, Pakistan]]|access-date=26 October 2009|work=|archive-date=11 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111234256/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=205102&Cat=2&dt=10%2F24%2F2009|url-status=dead}}</ref> యునైటెడ్ స్టేట్స్ తీవ్రవాదానికి వ్యతిరేకంగా జరిపిన పోరు అమెరికా పాకిస్థాన్‌లు సన్నిహితం అయినప్పటికీ ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం (2001) తరువాత సంబంధాలలో తీవ్రవాదం కారణంగా సమస్యలు ఎదురైయ్యాయి.<ref name="mondediplo2007">{{cite web|title=The United States' new backyard|url=http://mondediplo.com/2007/11/03mideast|author=Alain Gresh|publisher=Le Monde diplomatique|access-date=24 July 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=C.J. Radin|title=Analysis: The US-Pakistan relationship|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/us_pakistani_relatio.php|access-date=1 January 2012|publisher=Long War Journal}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/pakistan-usa-allies-in-the-war-on-terrorism-1865/|title=Pakistan & USA&nbsp;– Allies in the war on Terrorism!|author=Nazir Khaja|work=Defence Talk|access-date=15 February 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/pakistan-backed-attacks-on-american-targets-us-says/2011/09/22/gIQAf0q6oK_story.html|title=Pakistan backed attacks on American targets, U.S. says|author=Karen DeYoung|work=Washington Post|access-date=30 January 2010}}</ref> [[1948]] నుండి ప్రత్యేక బలూచీస్థాన్ వాదులు నైరుతీ బలూచీస్థాన్‌లో తరచుగా ఆదోళన చేస్తున్నారు. <ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/21552248|title=Balochistan: "We only receive back the bodies"|location=Quetta|date=7 April 2012|work=The Economist|quote=}}</ref> ===నిర్వహణావిభాగాలు=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! width="100"| ! width="100"| Administrative Division ! width="100"|Capital ! width="100"|Population |- |[[File:Flag of Balochistan.svg|25px]]||[[Balochistan, Pakistan|Balochistan]]|| [[Quetta]]|| 7,914,000 |- |[[File:Flag of Punjab.svg|25px]]|| [[Punjab, Pakistan|Punjab]]|| [[Lahore]]|| 101,000,000 |- |[[File:Flag of Sindh.svg|25px]] || [[Sindh]]|| [[Karachi]]|| 42,400,000 |- |[[File:Khyber Pakhtunkhwa flag.png|25px]] || [[Khyber Pakhtunkhwa]]|| [[Peshawar]]|| 28,000,000 |- | || [[Gilgit–Baltistan]]|| [[Gilgit]]||1,800,000 |- |[[File:Flag of FATA.svg|25px]] || [[Federally Administered Tribal Areas|FATA]]|| ||3,176,331 |- |[[File:Flag of Azad Kashmir.svg|25px]] || [[Azad Kashmir]]|| [[Muzaffarabad]]||4,567,982 |- | || [[Islamabad Capital Territory]]||[[Islamabad]]||1,151,868 |} ఫెడరల్ పాత్లమెంటరీ రిపబ్లిక్ రాజ్యంగా పాకిస్థాన్ ఫెడరేషన్‌లో (పంజాబు, ఖైబర్, సింధి , బలూచీస్థాన్) నాలుగు విభాగాలు ఉన్నాయి. .<ref>Article 1(1)–2(d) of the [http://pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html Part I: Introductory] in the [[Constitution_of_Pakistan]]</ref> ట్రైబల్ బెల్ట్,గిల్జిట్- బలూచీస్థాన్, ఇస్లామాబాద్ కాపిటల్ టెర్రిటరీ , అజాద్ కాశ్మీర్ పేరిట నాలుగు నిర్వహణా విభాగాలు ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం డీ ఫేక్టో స్టాండర్డ్ " విధానం అనుసరిస్తుంది. <ref>{{Cite journal|url=http://www.pid.gov.pk/Prime%20Minister.doc|publisher=Press Information Department, Pakistan|format=DOC|title=Highlights of Prime Minister's Press Talk on "Gilgit–Baltistan Empowerment and Self Governance Order −2009" at PM'S Secretariat on August 29, 2009|year=2009|access-date=29 December 2011|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116142519/http://www.pid.gov.pk/Prime%20Minister.doc|archive-date=16 నవంబరు 2011|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ పాలన త్రీటైర్ (పాకిస్థాన్ జిల్లాలు, తాలూకాలు , యూనియన్ కౌన్సిల్స్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్) సిస్టం అనుసరించి నిర్వహించబడుతుంది. ఒక్కొక్క విధానానికి ఎన్నిక విధానంలో సభ్యులను ఎన్నికచేస్తారు.<ref>{{cite web|title=Decentralization in Pakistan|url=http://www.worldbank.org.pk/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/PAKISTANEXTN/0,,contentMDK:21973776~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:293052,00.html|publisher=World Bank|access-date=29 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130094603/http://www.worldbank.org.pk/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/PAKISTANEXTN/0%2C%2CcontentMDK%3A21973776~pagePK%3A141137~piPK%3A141127~theSitePK%3A293052%2C00.html|archive-date=30 జనవరి 2010|url-status=dead}}</ref> ట్రైబల్ ఏరియాలో ఏడు గిరిజనప్రాంతాలు , ఆరు చిన్న సరిహద్దు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title=Map of Agencies and Regions in the FATA|url=http://fata.gov.pk/images/stories/fata1.png|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928161600/http://fata.gov.pk/images/stories/fata1.png|archive-date=28 September 2013|work=fata.gov.pk|format=PNG|access-date=29 December 2011}}</ref> పాకిస్థాన్ న్యాయవ్యవస్థ , పాకిస్థాన్ ఇంటెలిజంస్ కమ్యూనిటీ పాకిస్థాన్ చట్టపరిధిలో పనిచేస్తాయి. దీని క్రింద నేషనల్ ఇంటెలిజంస్ డైక్టరేట్‌ పరిధిలో ఫెడరల్ , ప్రివింషియల్ స్థాయిలో పనిచేస్తుంది. ఫెడరల్ ఇంచెస్టిగేషన్ ఏజన్సీ, ఇంటెలిజంస్ బ్యూరో, నేషనల్ హైవేస్, మోటర్ వేస్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ , పాకిస్థాన్ రేంజర్స్ , ఫ్రాంటియర్ కార్ప్స్ వంటి పారామిలటరీ దళాలు పనిచేస్తుంటాయి.<ref name=law>{{cite book|author=Asad Jamal|title=Police Organisations in Pakistan|year=2010|publisher=CHRI and HRCP|isbn=81-88205-79-6|pages=9–15}}</ref> పాకిస్థాన్ కోర్ట్ సిస్టంలో పాకిస్థాన్ సుప్రీం కోర్ట్ అగ్రస్థానంలో ఉంటుంది. హైకోర్ట్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్, ఫెడరల్ షరియట్ కోర్టులు (ఒక్కొక భూభాగానికి ఒకటి , ఫెడరల్ కాపిటల్‌లో ఒకటి), జిల్లా కోర్టులు (ఒక్కొక జిల్లాకు ఒకటి), జ్యుడీషియల్ మెజిస్ట్రేట్ కోర్టు (ఒక్కొక నగరం , ఒక్కొక పట్టాణానికి ఒకటి), ఎగ్జిక్యూటివ్ మెజిస్ట్రేట్ కోర్టు , సివిల్ కోర్టులు ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ పీన్ల్ కోడ్ గిరిజనప్రాంతాలలో పరిమితికి లోబడి ఉంటుంది. గిరిజన ప్రాంతాలకు గిరిజన సంప్రదాయాలను అనుసరించి చట్టం అమలు చేయబడుతుంది.<ref name="law" /><ref>{{cite web|author=Faqir Hussain|title=The Judicial System Of Pakistan|url=http://www.supremecourt.gov.pk/web/user_files/File/thejudicialsystemofPakistan.pdf|work=Supreme Court of Pakistan|format=PDF|year=2009|pages=10–21|access-date=26 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206120305/http://www.supremecourt.gov.pk/web/user_files/File/thejudicialsystemofPakistan.pdf|archive-date=6 ఫిబ్రవరి 2017|url-status=dead}}</ref> ===సైనికదళం=== {{double image|right|Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg|172|Ah-1cobra 1.jpg|167|[[JF-17 Thunder]] (left) is Pakistan's first indigenous [[multirole combat aircraft|MCA]]; [[AH-1 Cobra]] (right) are imported from the [[United States]]}} పాకిస్థాన్ సైనికబలంలో ప్రంపంచం 8వ స్థానంలో ఉంది. [[2001]] గణాంకాలను అనుసరించి పూర్తిసమయం పనిచేసేవారి సంఖ్య 6,17,000. రిజర్వ్ దళం 5,13,000 <ref name=Hackett>{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance2010iiss|author1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James|year=2010| publisher=[[Routledge]]|location=London|isbn=1-85743-557-5|pages=[https://archive.org/details/militarybalance2010iiss/page/n364 367]–370}}</ref> పాకిస్థాన్ మిలటిరీ [[1947]] లో రూపొందించబడింది. పాకిస్థాన్ రాజాకీయాలలో మిలటరీ కీలకపాత్రవహించింది.<ref name=military/> జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ కమిటీ ఆధ్వర్యంలో చైన్ ఆఫ్ కమాండ్ విధులు నిర్వహించబడుతుంటాయి.<ref name="Diane Publishing Co.">{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan|date=1995|publisher=Diane Publishing Co.|location=Washington D.C.|isbn=0788136313|url=https://books.google.com/books?id=DRMTO7mn7hIC&pg=PA287&dq=joint+chiefs+of+staff+committee&hl=en&sa=X&ei=KhGAVN79GNjjoASW3oCoCg&ved=0CFkQuwUwCA#v=onepage&q&f=true|access-date=4 December 2014}}</ref> జాయింట్ స్టాఫ్ హెడ్క్వారటర్స్ రావల్పుండి మిలటరీ జిల్లాలో ఉంది.<ref name="Frankfort, IL">{{cite book|last=Singh|first=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|year=2008|publisher=Frankfort, IL|location=New Delhi|isbn=0981537898|url=https://books.google.com/?id=wCm2DFZblOYC&pg=PA409&dq=joint+chiefs+of+staff+committee+pakistan#v=onepage&q=joint%20chiefs%20of%20staff%20committee%20pakistan&f=true}}</ref> చైరమన్ జాయింట్ చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ సైనికదళానికి ఉంత్తాధికారిగా , ప్రభుత్వానికి ప్రధాన సైనిక సలహాదారుగా ఉంటాడు. <ref name="Diane Publishing Co."/> జాయింట్ చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ ఉన్నతాధికారి సైనికదళాన్ని నియంత్రిస్తుంటాడు. అలాగే సైనికదళం , ప్రభుత్వం మధ్య వ్యూహాత్మక అనుసంధానకర్తగా ఉంటాడు.<ref name="Diane Publishing Co."/><ref>{{cite news|author=Mateen Haider |url=http://dawn.com/news/1058927/raheel-sharif-being-appointed-new-army-chief |newspaper=Dawn |title=Lt Gen Raheel Sharif chosen as new army chief |publisher=Dawn.Com |date=27 November 2013 |access-date=28 November 2013}}</ref><ref name="ISPR (Navy Division)">{{cite web|title=Chief of Naval Staff|url=http://www.paknavy.gov.pk/cns.html|website=paknavy.gov.pk/|publisher=ISPR (Navy Division)|access-date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120930/http://www.paknavy.gov.pk/cns.html|archive-date=3 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="ISPR (Air Force)">{{cite web|last1=OAF|title=Chief of Air Staff|url=http://www.paf.gov.pk/cas_intro.html|website=paf.gov.pk/|publisher=ISPR (Air Force)|access-date=26 April 2015|archive-date=24 ఆగస్టు 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824205512/http://www.paf.gov.pk/cas_intro.html|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ ఆర్మీ ప్రధాన శాఖలు వాయుదళం, నౌకాదళం, పాకిస్థాన్ మారిన్. వీటికి పాకిస్థాన్ పార్లలమెంటరీ ఫోర్స్ సహకారం అందిస్తుంది<ref name="china22">{{cite web|title=Pakistan Armed Forces|url=http://www.cdi.org/issues/Asia/PAKISTAN.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/19980210034847/http://www.cdi.org/issues/Asia/PAKISTAN.html|archive-date=10 February 1998|publisher=Center For Defense Information|access-date=24 July 2010}}</ref> అణ్వాయుధపరిశోధనా నియంత్రణ, ఉద్యూగనియామకం, కమాండ్, కంట్రోల్, సమాచారం, కంప్యూటర్లు, ఇంటెలిజంస్, సర్వైలెంస్, న్యూక్లియర్ కామాండ్ కంట్రోల్ సైనికదళం బాధ్యతలో భాగంగా ఉంటాయి. <ref name="Stanford University Press" /> యునైటెడ్ స్టేట్స్, టర్కీ, చైనా దేశాలు పాకిస్థాన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉంటూ పాకిస్థాన్‌కు అవసరమైన ఆయిధాలను సరఫరాచేస్తూ ఉన్నాయి.<ref>{{cite web | url = http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php | title = Importer/Exporter TIV Tables | publisher = Armstrade.sipri.org | access-date = 16 April 2011 | archive-date = 25 నవంబరు 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151125105813/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php | url-status = dead }}</ref> తరచుగా చైనా, టర్కీ దేశాలతో కలిసి సైనిక శిక్షణ నిర్వహించబడుతుంది.<ref name="china22" /><ref>{{cite news|title=Pakistan and China participate in drill|url=http://www.dawn.com/2011/11/26/pak-china-participate-in-anti-terrorist-drill.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127083338/http://www.dawn.com/2011/11/26/pak-china-participate-in-anti-terrorist-drill.html|archive-date=27 November 2011|access-date=11 March 2012|newspaper=Dawn|date=26 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Kamran Yousaf|title=Joint military exercise: Pakistan, China begin war games near Jhelum|url=http://tribune.com.pk/story/292020/joint-military-exercise-pakistan-china-begin-war-games-near-jhelum/|access-date=11 March 2012|newspaper=Tribune|date=15 November 2011}}</ref> <ref>{{cite web| url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,CSCOAL,,PAK,,486cb123c,0.html| title=Child Soldiers Global Report 2008 – Pakistan| publisher=[[UNHCR]]| date=20 May 2008|access-date=9 October 2010| website=| archive-date=19 జనవరి 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120119141137/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CCSCOAL%2C%2CPAK%2C%2C486cb123c%2C0.html| url-status=dead}}</ref> 1947 నుండి జమ్ము కాశ్మీర్‌లో నాలుగుమార్లు ఇండో- పాక్ యుద్ధాలు జరిగాయి. 1947లో పాకిస్థాన్ పశ్చిమ కాశ్మీర్ భూభాగాన్ని (అజాద్ కాశ్మీర్), గిల్హిత్, బలూచీస్థాన్ స్వంతం చేసుకుంది. ఇండియా తూర్పు పాకిస్థాన్‌ను స్వంతం చేసుకుంది. 1963లో జరిగిన యుద్ధంలో తూర్పు బెంగాలీ శరణార్ధుల సమస్య తలెత్తింది. ఈ కారణంగా 1971 ఇండో- పాక్ యుద్ధం జరిగింది.<ref>{{cite web|title=War History|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=47&rnd=443|work=Pakistan Army|access-date=24 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111225060835/http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=47&rnd=443|archive-date=25 డిసెంబరు 2011|url-status=dead}}</ref> కార్గిల్ వద్ద సంభవించిన సంఘర్షణ ఫలితంగా 1999లో మరొక మారు ఇండో- పాక్ యుద్ధం సంభవించింది.<ref name="kargil" /> 1947 నుండి ఆఫ్ఘన్ పాక్ సరిహద్దు సమస్యలు సైక తురుగుబాటుకు కారణం అయింది. 1961లో ఆఫ్ఘన్ సరిహద్దులో బజౌర్ ఏజెంసీ వద్ద ఉన్న పాకిస్థాన్ సైనికదళం తిరుగుబాటు చేసింది.<ref>{{cite web |title=Daoud as Prime Minister, 1953–63 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0025) |year=1997 |access-date=6 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|author=Ian Talbot|title=The Armed Forces of Pakistan|year=1999|publisher=Macmillan publishers|isbn=0-312-21606-8|page=99}}</ref><ref name="PAF-History">{{cite web|title=HISTORY OF PAF|url=http://www.paf.gov.pk/history.html|publisher=Pakistan Air Force|access-date=20 December 2011|website=|archive-date=15 డిసెంబరు 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215075643/http://www.paf.gov.pk/history.html|url-status=dead}}</ref><ref name="PAF-History" /> === ఐఖ్యరాజ్యసమితి శాంతిదళం === పాకిస్థాన్ ఐఖ్యరాజ్యసమితి శాంతిపరిరక్షణ దళంలో (యునైటెడ్ నేషంస్ పీస్ కీపింగ్ మిషంస్) భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. [[1993]] లో [[సోమాలియా]] మొగదిష్ వద్ద చిక్కుకుపోయిన అమెరికన్ సైనికులను విడిపించడానికి పాకిస్థాన్ ప్రధానపాత్ర వహించింది.<ref name=israel/><ref>{{cite web|url=http://www.defence.pk/pakistan-army/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130822072041/http://www.defence.pk/pakistan-army/|archive-date=22 August 2013|title=Pakistan Army|publisher=Pakistan Defense|access-date=11 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=UN Peace Keeping Missions|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=408&rnd=497|publisher=Pakistan Army|access-date=29 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111224160635/http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=408&rnd=497|archive-date=24 డిసెంబరు 2011|url-status=dead}}</ref> యునైటెడ్ నేషంస్ నివేదికలో " యు.ఎన్ పీస్ కీపింగ్ మిషన్‌లో పాకిస్థాన్ సైనికులు అధికసంఖ్యలో ఉన్నారని తెలిపింది.<ref>{{cite web|title=Monthly Summary of Contributors to UN Peacekeeping Operations|url=http://www.un.org/en/peacekeeping/contributors/2012/March12_1.pdf|publisher=United Nations|year=2012|page=2|access-date=24 April 2012}}</ref> పాకిస్థాన్ కొన్ని అరబ్ దేశాల రక్షణ బాధ్యత వహిస్తూ సైనికులను నియమించింది. అలాగే సౌనిక శిక్షణ , సలహాసంప్రదింపుల బాధ్యత వహిస్తుంది. <ref name="Cordesman: Pakistani Toops at Tabuk">{{cite book|author=Anthony H. Cordesman|title=Western Strategic Interests in Saudi Arabia|date=December 1986|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-4823-0|pages=139–140|url=https://books.google.com/?id=vJQ9AAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=snippet&q=Pakistani%20troops%20and%20advisors&f=false|access-date=22 April 2012}}</ref><ref name="Chengappa: Military adviser">{{cite book|author=Bidanda M. Chengappa|title=Pakistan Islamisation|date=30 November 2005|publisher=APH Publishing Corporation|isbn=978-81-7648-548-7|page=42|url=https://books.google.com/?id=iDoMlBd4dYsC&pg=PR2&lpg=PR2&dq=Pakistan,+Islamisation,+Army+and+Foreign+Policy#v=onepage&q=advisers&f=false|access-date=22 April 2012}}</ref> [[1967]] లో పాకిస్థాన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ , పాకిస్థాన్ నౌకాదళ ఫైటర్ పైలట్లు మిడిల్ ఈస్ట్ సైనిక దళంగా నిలిచి సారెల్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆరు రోజుల యుద్ధం , యోం కిప్పూర్ యుద్ధంలో పోరాడారు. [[1973]] లో పాకిస్థాన్ ఫైటర్ పైలట్లు ఆరు రోజుల యుద్ధంలో ఇజ్రేల్ విమానాలను కూల్చారు.<ref name=israel>{{cite web|title=Pakistan Armed Forces|url=http://www.scramble.nl/pk.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20011217224910/http://www.scramble.nl/pk.htm|archive-date=17 December 2001|publisher=Scramble Magazine|access-date=24 July 2010}}</ref> === అరబ్ దేశాలతో సైనిక సంబంధాలు === [[1979]] లో సౌదీ అరేబియా ప్రభుత్వ అభ్యర్ధన మీద అరేబియా సైనికుల సహాయార్ధం అరేబియాలోని మక్కలోని గ్రాండు మసీదుకు (మసీద్-అల్- హారం) పాకిస్థాన్ స్పెషల్ సర్వీస్ బృందాలు పంపబడ్డాయి.<ref>{{cite book|author=Irfan Husain|title=Fatal Faultlines : Pakistan, Islam and the West|year=2012|publisher=Arc Manor Publishers|location=Rockville, Maryland|isbn=978-1-60450-478-1|page=129|url=http://books.google.com.pk/books?id=tNwzeQAHVJwC|access-date=17 April 2012|archive-date=27 జూన్ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627174650/http://books.google.com.pk/books?id=tNwzeQAHVJwC|url-status=dead}}</ref> [[1991]] లో జరిగిన గల్ఫ్ యుద్ధంలో యు.ఎస్.నాయకత్వం వహించిన సైనికులతో చేరి పాకిస్థాన్ 5,000 సైనికులతో పాల్గొన్నది.<ref name="gulf_war">{{Cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2002/09/24/MN168392.DTL&ao=all|work=San Francisco Chronicle|date=24 September 2002|title=The 1991 Gulf war|access-date=16 March 2009|archive-date=24 సెప్టెంబర్ 2012|archive-url=https://archive.today/20120924165129/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2002/09/24/MN168392.DTL&ao=all|url-status=dead}}</ref>[[2004]] నుండి పాకిస్థాన్ వాయవ్య భూభాగంలో తెహ్రిక్- తాలిబన్ పాకిస్థాన్‌తో తలపడింది.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3645114.stm |title=Pakistan's undeclared war |publisher=BBC|author=Zaffar Abbas |access-date=19 October 2008 |date=10 September 2004}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/24/AR2006012401528.html |title=The War in Pakistan |work=Washington Post |date= 25 January 2006|access-date=19 October 2008}}</ref> పాకిస్థాన్ సైనిక దళం ఆపరేష బ్లాక్ తండర్ స్ట్రోం , ఆపరేషన్ రాహ్ ఈ నిజాత్ వంటి మేజర్ ఆపరేషన్‌లను నిర్వహించింది.<ref name=ashfaq>{{cite web|url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/04-jets-bomb-taliban-hideouts-swaziristan-qs-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090620145347/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/04-jets-bomb-taliban-hideouts-swaziristan-qs-07|archive-date=20 June 2009|title= Troops make gains in Swat and South Waziristan |date=21 June 2009|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=29 December 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=26 killed as troops hit Taliban hideouts in Dir|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\04\28\story_28-4-2009_pg1_3|access-date=29 December 2011|newspaper=Daily Times|date=28 April 2009}}</ref> ===కాశ్మీర్ సమస్య=== [[File:View from Hill Top Pir Chinasi (Pir Shah Hussain Bukhari's shrine11.jpg|thumb|250px|alt=Pir Chinasi (Pir Shah Hussain Bukhari's shrine).|The [[Pir Chinasi]] in [[Azad Kashmir]], which is part of Pakistan's [[Pakistani Controlled Kashmir|controlled]] [[Kashmir region|Kashmir]].]] దక్షిణాసియా నైరుతిలో ఉన్న కాశ్మీర్ భూభాగం విషయంలో భారత్ పాక్ మద్య నిరంతర వివాదాలు కొనసాగుతున్నాయి. భారత్ – పాక్ కాశ్మీర్ వివాదం కొరకు భారత్ – పాక్ బృహత్తర ప్రణాళికతో మూడుమార్లు ([[1947]], [[1965]], [[1971]]) యుద్ధం జరిగింది. [[1971]] యుద్ధం పాకిస్థాన్ షరతులు లేని లొంగుబాటుకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది. అలాగే ఆసమయంలో జరిగిన సిమ్లా ఒప్పందం కారణంగా [[బంగ్లాదేశ్]]కు పూర్తి స్వాతంత్ర్యం లభించింది.<ref name="Lancer Publishers, 1996">{{cite book|last1=Raza|first1=Maroof|title=Wars and no peace over Kashmir|date=1996|publisher=Lancer Publishers, 1996|location=New Delhi|isbn=1897829167|pages=170|url=https://books.google.com/books?id=WyMwkTA9TyoC&pg=PA58&lpg=PA58&dq=pakistan+lost+half+country&source=bl&ots=28rW9rM5w8&sig=rfhD2NbOaasazGdRPY1YDrMWnfM&hl=en&sa=X&ei=zAr9VJzjK831yAS0vYGwDA&ved=0CEYQ6AEwCA#v=onepage&q&f=true|access-date=9 March 2015|language=English (British)|format=googlebooks|chapter=§Implications of 1971 war and India's nuclear explosion|quote={{small|"In December 1971, Pakistan lost half its country, and with over ~90,000 troops of its military becoming [[Prisoner of War|POWs]], all its earlier myth could not survive this no longer..."}} }}</ref> ఇతర తీవ్రమైన సైనిక సంఘర్షణలలో [[1984]] జరిగిన సియాచిన్ సంఘర్షణ , [[1999]] లో జరిగిన కార్గిల్ యుద్ధం గుర్తించతగినవి.<ref name=kashmir1/> రాజాస్థానంగా ఉన్న లడక్ , సియాచిన్ తో చేరిన జామ్మూ – కాశ్మీర్ భూభాగంలో షుమారు 45.1% కాశ్మీర్ భూభాగం భారత్ ఆధీనంలో ఉంది.<ref name=kashmir1/> యుద్ధంలో పాకిస్థాన్ ఆక్రమిత ప్రదేశం కాశ్మీర్‌లో (అజాద్ కాశ్మీర్ , గిల్జిత్-బలూచీస్థాన్) 38% ఉంది.<ref name=kashmir1/><ref>{{cite book|author=Sean Anderson|title=Historical dictionary of terrorism|url=https://archive.org/details/historicaldictio00ande|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-4101-7|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio00ande/page/347 347]–348}}</ref> కాశ్మీర్ వివాదానికి [[1947]]లో భారత్ పాక్‌లను విభజించిన సమయంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం తీసుకున్న నిర్ణయం మూలంగా ఉంది. విభజన సమయంలో కాశ్మీర్ భూభాగం పాక్‌తో విలీనం చేయాలా లేక భారత్‌తో విలీనం చేయాలా లేక స్వతంత్రదేశంగా ఉండాలా అన్న విషయం రాజాస్థానం అయిన కాశ్మీర్‌కు ఇవ్వాలని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ నిర్ణయానికి భారత్ - పాక్‌లు అంగీకరించాయి.<ref name=kash>{{cite web|author=International Court of Justice|title=Advisory Opinion on the Legal Status of Kashmir|url=http://imuna.org/nhsmun/committee/international-court-justice-2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011211119/http://imuna.org/nhsmun/committee/international-court-justice-2012|archive-date=11 October 2011|year=2012|publisher=[[IMUNA]]|access-date=23 January 2012}}</ref> కాశ్మీర్ మహారాజు హరిసింగ్ తనరాజ్యాన్ని భారత్‌తో విలీనం చేయడానికి అంగీకరించాడు. <ref name="Zakat Foundation of America 2011">{{cite web|author=Zakat Foundation of America|title=Small Hopes in Conflict Affected Kashmir|url=http://www.zakat.org/crisis_response/entry/small_hopes_in_conflict_affected_kashmir|year=2011|publisher=Zakat Foundation of America|access-date=23 January 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104080241/http://www.zakat.org/crisis_response/entry/small_hopes_in_conflict_affected_kashmir/|archive-date=4 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref><ref name=Commons>{{cite web|author=Paul Bowers|title=Kashmir (House of Commons Research Paper 04/28)|date=30 March 2004|url=http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/rp2004/rp04-028.pdf|page=46|publisher=House of Commons Library|access-date=18 April 2012}}</ref> పాకిస్థాన్ ముస్లిం ప్రజల ఆధిఖ్యత , భౌగోళికం ఆధారంగా కాశ్మీర్ భూభాగాన్ని కోరుకున్నారు. అదే కారణాలతో రెండు స్వతంత్ర రాజ్యాలు కావాలని కోరుకున్నారు.<ref name="Amita Shastri South Asia">{{cite book|author=Amita Shastri |title=The Post-Colonial States of South Asia: Democracy, Development and Identity|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-23852-0|page=289|url=http://books.google.com.pk/books?id=du7xvBFpbg4C&pg=PA289&dq=Pakistan+claims+Kashmir+on+the+basis+of+a+Muslim+majority+and+geography#v=onepage&q=Pakistan%20claims%20Kashmir%20on%20the%20basis%20of%20a%20Muslim%20majority%20and%20geography&f=false|access-date=15 March 2012}}</ref><ref name="Joseph Regional Geography">{{cite book|author=Joseph J. Hobbs|title=World Regional Geography|year=2008|publisher=Brooks Cole|isbn=978-0-495-38950-7|page=314|url=http://books.google.com.pk/books?id=yAgGHnENHjoC&printsec=frontcover&dq=World+Regional+Geography#v=snippet&q=Kashmir's&f=false|access-date=15 March 2012}}</ref> భారత్ వివాదాన్ని [[1948]] లో ఐఖ్యరాజ్యసమితి కి తీసుకొని వెళ్ళింది. .<ref>{{cite news|author=Auckland|title=A brief history of the Kashmir conflict|url=http://www.telegraph.co.uk/news/1399992/A-brief-history-of-the-Kashmir-conflict.html|work=The Daily Telegraph |access-date=23 January 2012|date=24 September 2001|location=London}}</ref> [[1948|1948 నుండి]] యునైటెడ్ నేషన్స్ సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ పలు తీర్మానాలు చేసింది. కాశ్మీర్ ప్రజలకు ఎన్నిక నిర్వహించి ప్రజల అభిప్రాయాన్ని గౌరవిస్తూ నిర్ణయం తీసుకోవాలని కోరింది. ప్లెబిసైట్  స్వేచ్చాయుతంగా నిర్వహించడానికి ముందుగా పాకిస్తాన్ తమ సైనికులను ఆక్రమిత కాశ్మీర్ నుండి సంపూర్ణంగా వైదొలగాలని, ఇండియా ఎక్కువ భాగం సైన్యాన్ని  వెనకకు మరలించాలని తీర్మానించింది. పాకిస్తాన్ అందుకు అంగీకరించలేదు. తరువాత ఇండియా కూడా తన వైఖరిని మార్చుకుంది. యధాతథ స్థితి కొనసాగుతోంది. పాకిస్థాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ భూభాగాన్ని విడిచి పెట్ట లేదు. అందువల్ల ప్లెబిసైట్ నిర్వహణకు అంతరాయం కలిగింది. ===చట్టం అమలు=== [[File:SpecialCombatUnitWomenCommandos.jpg|thumb|230px|right|Women Commandos of [[counter-terrorism]] [[Special Combat Unit]].|link=Special:FilePath/SpecialCombatUnitWomenCommandos.jpg]] ఫెడరల్ ప్రభుత్వం , పాకిస్థాన్ పోలీస్ వ్యసస్థ పాకిస్థాన్ చట్టం అమలు బాధ్యత వహిస్తుంది. పాకిస్థాన్‌లోని నాలుగు ప్రాంతాలు , రాజధాని ఇస్లామాబాద్ ప్రాంతాలకు విడివిడిగా పోలీస్ దళం ఉంటుంది.<ref name=ciafactbook /> ఫెడరల్ స్థాయిలో పాకిస్థాన్‌లో పలు ఇంటెలిజంస్ బృందాలు పనిచేస్తుంటాయి. వీటిలో ఫెడరల్ ఇంవెస్టిగేషన్ ఏజెంసీ, ఇంటెలిజంస్ బ్యూరో, , నేషనల్ హైవేస్ , మోటర్వే భాగంగా ఉన్నాయి. అలాగే పలు పాకిస్థాన్ పార్లమెంటరీ బలగాలలో నేషనల్ గార్డ్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్, పాకిస్థాన్ ఉత్తరభూభాగాలు, పాకిస్థాన్ రేంజర్లు (పంజాబు పాకిస్థాన్) , సరిహద్దు దళాలు ఖైబరు పంఖుత్వా , బలూచీస్థాన్ భాగంగా ఉన్నాయి. === సివిల్ పోలీస్ === సివిలియన్ పోలిస్ అధికారులలో అధికం పాకిస్థాన్ పోలీస్ వ్యవస్థలో భాగంగా ఉన్నారు. అవి నాలుగు ప్రాంతాలకు చెందిన అడిమినిస్ట్రేట్ యూనిట్లుగా ఉన్నాయి. ఇవి వరుసగా పంజాబు (పోలీస్), సింధు (పోలిస్), ఖైబరు పంక్తువా (పోలీస్) , బలూచీస్థాన్ (పోలీస్) ఉన్నాయి. వీటికి ఇంస్పెక్టర్ జనరల్స్ ఆధిపత్యం వహిస్తారు. రాజధాని ఇస్లామాబద్ భూభాగానికి వేరుగా పోలీస్ వ్యవస్థ (కాపిటల్ టెర్రిటరీ పోలీస్), ఉంది. ది క్రైం ఇన్వెస్టిగేట్ డిపార్ట్మెంటు అఫ్ పాకిస్థాన్ నేరవిభాగానికి బాధ్యత వహిస్తూ ప్రాంతీయ పోలీస్ వ్యవస్థలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తారు. === జాతీయరహదారి === పాకిస్థాన్ చట్టం అమలు విభాగంలో జాతీయరహదార్లు , మోటర్వేలు పోలీస్ భాగంగా ఉంది. ఒక్కొక్క ప్రాంతానికి ఒక్కొక పోలీస్ విభాగం ఉంది. నేషనల్ కౌంటర్ టెర్రరిజం అథారిటీ కూడా అందులో భాగంగా ఉంది. ప్రముఖుల రక్షణ కొరకు ఒక కౌంటర్ టెర్రరిజం విభాగం పనిచేస్తుంది. పంజాబు పాకిస్థాన్ , సింధు, పాకిస్థాన్ రేంజర్లు యుద్ధభూమిలో సేవలు అందిస్తారు. వారు పోలీస్ విభాగానికి సుఇచనలు ఇస్తూ చట్టం అమలుకు సహకారం అనిఫిస్తుంటారు.<ref name="npb1">{{cite web| url=http://www.npb.gov.pk/partners/| title=Our Partners| publisher=National Police Bureau, Government of Pakistan|access-date=1 July 2008| website=| archive-url=https://web.archive.org/web/20120118155449/http://www.npb.gov.pk/partners/| archive-date=18 జనవరి 2012| url-status=dead}}</ref> ఫ్రాంటియర్ క్రాప్స్ ఖైబరు , బలూచూస్థాన్ ప్రాంతాలలో సేవలు అందిస్తున్నారు.<ref name="npb1"/> ==భౌగోళికం == పాకిస్థాన్ భౌగోళికం , పాకుస్థాన్ వాతావరణం అత్యంత వైవిద్యం కలిగి ఉటుంది. పాకిస్థాన్‌లో పలు వైవిధ్యమైన జంతుజాలం ఉంది. <ref name="Ministry of Information, Broadcasting, and National Heritage">{{cite web|title=Land and People|url=http://infopak.gov.pk/LandAndPeople.aspx|website=infopak.gov.pk/|publisher=Ministry of Information, Broadcasting, and National Heritage|access-date=18 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222074046/http://infopak.gov.pk/LandAndPeople.aspx|archive-date=22 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ వైశాల్యం 7,96,095 చ.కి.మీ. ఇది దాదాపు ఫ్రాంస్ , యునైటెడ్ కింగ్డంల మొత్తం వైశాల్యానికి సమానం. వైశాల్యపరంగా పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయంగా 36వ స్థానంలో ఉంది. వివాదాంశమైన కాశ్మీర్ వైశాల్యం చేర్చడం తేడాలలో వర్గీకరణలో వ్యత్యాసాలు ఉండవచ్చు. పాకిస్థాన్ అరేబియన్ సముద్రతీరం , గల్ఫ్ ఆఫ్ ఓమన్ సముద్రతీరం మొత్తం పొడవు 1046 కి.మీ.<ref>{{cite web|title=PNS Gwadar|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/pns-gwadar.htm|publisher=Global Security|date=21 November 2011|access-date=4 January 2012}}</ref> పాకిస్థాన్ భూభాగం సరిహద్దు మొత్తం పొడవు 6774కి.మీ ఇందులో ఆఫ్ఘనిస్థాన్ – పాకిస్థాన్ సరిహద్దు పొడవు 2430 కి.మీ., పాకిస్థాన్- చైనా సరిహద్దు పొడవు 523 కి.మీ., భారత్ – పాకిస్థాన్ 2912 కి.మీ , పాకిస్థాన్ – ఇరాన్ సరిహద్దు పొడవు 909 కి.మీ.<ref name="ciafactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|title=Pakistan|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]]|work=[[World Factbook]]|access-date=13 February 2008|archive-date=31 మే 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531212334/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ సముద్రతీరాన్ని ఓమన్‌తో పంచుకొంటూ ఉంది. ,<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/OMN-PAK2000MB.PDF|title=Muscat Agreement on the Delimitation of the Maritime Boundary between the Sultanate of Oman and the Islamic Republic of Pakistan, 12 June 2000(1)|page=1|access-date=18 August 2011|work=United Nations}}</ref> పాకిస్థాన్ ఓమన్ లను తజకిస్థాన్ కోల్డ్, నేరో వాఖన్ కారిడార్ వేరుచేస్తుంది.<ref>{{cite news|author=Edward Wong|title=In Icy Tip of Afghanistan, War Seems Remote|url=http://www.nytimes.com/2010/10/28/world/asia/28wakhan.html|access-date=4 January 2012|newspaper=New York Times|date=27 October 2010}}</ref> భౌగోళికంగా పాకిస్థాన్ దక్షిణాసియా, మిడిల్ ఈస్ట్ , మద్య ఆసియా లలో ప్రాధాన్యత కలిగిన భూభాగంలో ఉంది.<ref name="yasmeen" /> భౌగోళికంగా పాకిస్థాన్‌లోని సింధ్ , పంజాబు భూభాగాలు ఇండియన్ టెక్టానిక్ ప్లేట్‌లో ఉంది. పాకిస్థాన్‌లోని బలూచీస్థాన్ , కైబరు పఖ్తుంఖ్య లోని అధిక భాగం యురేషియన్ ప్లేట్‌లో (ప్రధానంగా ఇరానియన్ ప్లేట్) ఉంది. గిల్జిత్ – బలూచీ స్థాన్ , కాశ్మీర్ ఇండియన్ ప్లేట్ అంచున అధికంగా భూంపాలు సంభవించడానికి ప్రాంతంలో ఉంది. దక్షిణ పాకిస్థాన్‌లో సముద్రతీరంలో గ్లాసియేటెడ్ పర్వతాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర పాకిస్థాన్‌లో మైదానాలు, ఎడారులు , పీఠభూములు ఉన్నాయి. <ref>{{cite web|year=2010|title=Pakistan|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/pakistan/index.stm|publisher=Food and Agriculture Organisation of the United Nations|access-date=29 December 2011}}</ref> === భౌగోళిక విభజన === పాకిస్థాన్ భౌగోళికంగా ఉత్తర ఎగువ భూములు, సింధూనదీ మైదానం , బలూచీస్థాన్ పీఠభూమి మూడు ప్రధాన భాగాలుగా విభజించబడింది.<ref>{{cite web|title=About Pakistan: Geography|url=http://www.pakistanstudies-aips.org/pakistan/geography/index.html|publisher=American Institute For Pakistan Studies|access-date=8 జూలై 2015|archive-date=21 జూలై 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721035911/http://www.pakistanstudies-aips.org/pakistan/geography/index.html|url-status=dead}}</ref> ఉత్తర ఎగువభూములలో కరకొరం, హిందూ కుష్ , పామిర్ పర్వతం మొదలైన పర్వతశ్రేణులు ఉంటాయి. ఇక్కడ ఎత్తైన శిఖరాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో 14 " ఎయిట్ తౌజండర్స్" పర్వతశిఖరాలలో 5 పాకిస్థాన్‌లో ఉన్నాయి. ఇవి అంతర్జాతీయ పర్వతారోహకులను పాకిస్థాన్‌ వైపు ఆకర్షిస్తున్నాయి. పర్వతారోహకులను ఆకర్షించే శిఖరాలలో కె-2 ఎత్తు 8611మీ , నంగా ప్రభాత్ ఎత్తు 8126 మీ శిఖరాలు ప్రధానమైనవి.<ref name="mountains">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.pk/mountain.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061110014044/http://www.tourism.gov.pk/mountain.html|archive-date=10 November 2006|title=PTDC page on mountaineering|publisher=Pakistan Tourism Development Corporation|access-date=10 November 2006}}</ref> బలూచిస్థాన్ పీఠభూమి థార్ ఎడారి తూర్పున ఉంది. దేశంలో 1609 కి.మీ పొడవున సింధూనది దాని ఉపనదులు కాశ్మీర్ నుండి అరేబియన్ సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తున్నాయి. పంజాబుకు సింధూనది విస్తారమైన సారవంతమైన మట్టిని చేరుస్తూ ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107861.html|title=Pakistan|work=InfoPlease|publisher=Pearson Education|access-date=16 March 2009}}</ref> == వాతావరణం == పాకిస్థాన్ వాతావరణం ఉష్ణమడల వాతావరణానికి అతీతంగా కొంచెం వ్యత్యాసంగా ఉంటుంది. సముద్రతీర ప్రాంతంలో పొడి వాతావరణం నెలకొని ఉంటుంది. వర్షాకాలంలో అధిక వర్షపాతం కారణంగా తరచుగా వరదలు సంభవిస్తుంటాయి. అలాగే పొడి సీజన్లో తక్కువ వర్షం లేక అసలు వర్షాలు పడకుండా ఉంటుంది. పాకిస్థాన్ వాతావరణాన్ని నాలుగుగా విభజించవచ్చు. పొడిగా ఉండే శీతల వాతావరణం (డిసెంబరు – ఫిబ్రవరి), వేడిగా పొడిగా ఉండే వసంతకాలం (మార్చ్ – మే), వేసవి , వర్షాకాలం (జూన్ – సెప్టెంబర్), వర్షాకాలాంతర సీజన్ అక్టోబరు –నవంబర్.<ref name="congress"/> <gallery mode="packed" heights="120"> File:K2 2006b.jpg|[[K2|కే2 (K2)]] భూమిపై రెండవ ఎత్తైన పర్వతం File:The Snow covered Beautiful Forests in Northern Areas of Pakistan , Shogran in kaghan valley , Pakistan.JPG|[[Kaghan Valley]] in Northern Pakistan File:Lake Swatvalley x100.JPG|[[Swat District]] File:Thar Khuri.jpg|[[Thar Desert]] forms a natural boundary between India and Pakistan File:Astola Island 2.jpg|[[Astola Island]] File:Clifton Beach, Karachi.jpg|The [[Clifton Beach, Karachi|Clifton Beach]] in [[Karachi]] File:Dudiptsar Lake.jpg|[[Lulusar-Dudipatsar National Park]] File:View from Skardu Fort towards River Indus.jpg|View from [[Skardu Fort]] towards [[Indus River]] </gallery> ==వృక్షజాలం , జంతుజాలం== [[File:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|[[Cedrus deodara|Deodar]],{{efn|{{lang-ur|{{nq|دیودار}}|link=no}} [[ALA-LC]]: {{transl|Urdu|ALA-LC|''Diyodār''}}}} Pakistan's national tree.]] భౌగోళిక , వాతావరణ వ్యత్యాసాలు అత్యధిక జాతుల చెట్లు , మొక్కలు పుష్కలంగా పెరగడానికి దోహదం చేస్తుంది. పాకిస్థాన్‌లో కోనిఫెరస్, ఆల్పైన్ , సుబల్‌పైన్ మొదలైన వైవిద్యమైన అరణ్యాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర భూభాగంలోని పర్వతాలలో అరణ్యాలలో స్రౌస్, పైన్ , [[దేవదారు చెట్లు]] అధికంగా కనిపిస్తుంటాయి. సులైమాన్ పర్వతాలలో మల్బరీ మొదలైన డెసిడ్యుయస్ చెట్లు అధికంగా ఉంటాయి. దక్షిణ భూభాగంలోని బలూచిస్థాన్, సింధ్ , పంజాబు ప్రాంతాలలో [[కొబ్బరి]] , ఫోనిక్స్ చెట్లు అధికంగా ఉంటాయి. పశ్చిమ పర్వతాలలో యూనిపర్, టమరిస్క్, పదునుగా ఉండే గడ్డి , పొదలు ఉంటాయి. దక్షిణంలో ఉన్న సముద్రతీర తడిభూములలో మాంగ్రోవ్ అరణ్యాలు ఉంటాయి. .<ref>{{cite web|url=http://wwfpak.org/forest_mangrove.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041225000128/http://wwfpak.org/forest_mangrove.php|archive-date=25 December 2004|title=Conservation of Mangrove Forests in the Coastal Areas of Sindh and Balochistan|work=WWF Pakistan|access-date=17 March 2009}}</ref> కొనిఫెరౌస్ అరణ్యాలు సముద్రమట్టానికి 1000-4000 మీటర్ల ఎత్తున ఉత్తరం , వాయవ్య భూభాగంలో ఉంటాయి. పొడారిన బలూచీస్థాన్ భూభాగంలో తాటి, ఈత వంటి ఏకదళబీజ చెట్లు, ఎఫెద్ర చెట్లు కనిపిస్తుంటాయి. పంజాబు , సింధ్ మొదలైన ట్రాపికల్ , సబ్ ట్రాపికల్ డ్రై అండ్ మాయిస్ట్ అరణ్యాలు ఉంటాయి. ఈ అరణ్యాలలో మల్బరీ, అకాసియా , యూకలిఫ్టస్ చెట్లు ఉంటాయి.<ref>{{cite web|title=Introduction|url=http://www.rrcap.unep.org/lc/cd/html/countryrep/pakistan/introduction.html|work=AIT-UNEP RRC.AP|access-date=27 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112111709/http://www.rrcap.unep.org/lc/cd/html/countryrep/pakistan/introduction.html|archive-date=12 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref>[[2010]] గణాంకాలను అనుసరించి పాకిస్థాన్‌లోని అరణ్యాల వైశాల్యం 2.2%.<ref>{{cite web|author=Rhett Butler|url=http://rainforests.mongabay.com/deforestation/2000/Pakistan.htm|title=Pakistan Deforestation Rates and Related Forestry Figures|work=Mongabay.com|access-date=19 April 2012}}</ref> పాకిస్థాన్‌^లో వాతావరణ వైవిధ్యం ఉంది. పాకిస్థాన్‌లో దాదాపు 668 పక్షిజాతులు కనిపిస్తుంటాయి.<ref name=wwf11/><ref name=bio/> సాధారణంగా కాకులు, ఉడుతలు, మైనాలు, హాక్, ఫాల్కన్ , గద్దలు కనిపిస్తుంటాయి. పాలాస్ (కొహిస్థాన్)లో గుర్తించతగినంగా వెస్టర్న్ ట్రాగోపన్ ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |author=Raja |first=Naeem Ashraf |author2=Davidson |first2=P |year=1999 |title=The birds of Palas, North-West Frontier Province, Pakistan |url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/15pdfs/Raja-Palas.pdf |url-status=bot: unknown |journal=Forktail |publisher=Oriental Bird Club |volume=15 |pages=77–85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828051300/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/15pdfs/Raja-Palas.pdf |archive-date=28 ఆగస్టు 2008 |access-date=12 November 2011}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో యూరప్, మద్య ఆసియా , భారత్ నుండి వలస వస్తున్న పలు వలస పక్షులు కనిపిస్తుంటాయి.<ref name="GrimmettRoberts2009">{{cite book|author1=Richard Grimmett|author2=Tom J. Roberts|author3=Tim Inskipp|title=Birds of Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=OoeL2O5Iq0YC|access-date=11 January 2012|date=27 February 2009|publisher=A&C Black|isbn=978-0-7136-8800-9|pages=6,38–41,132–136}}</ref> దక్షిణ భూభాగంలోని మైదానాలలో [[ముంగిస]]లు, [[పునుగు పిల్లి]], కుందేళ్ళు, ఆసియాటిక్ నక్క, భారత పంగోలిన్, ఎడారి పిల్లి , అడవి పిల్లి ఉన్నాయి. సింధూ ప్రాంతంలో ముగ్గర్ మొసళ్ళు ఉన్నాయి. పరిసర ప్రాంతాలలో [[అడవి పంది]], [[జింక]] , [[ముళ్ళపంది]] , ఎలుకలు కనిపించడం సాధారణం. మద్య పాకిస్థాన్‌లో ఉన్న దిగువన ఉన్న ఇసుక భూములలో ఆసియాటిక్ నక్కలు, చారల హైనా, అడవి పిల్లులు , చిరుతలు ఉన్నాయి.<ref name=sheet>{{cite web|title=Sheet1|url=http://www.wwfpak.org/images/listmammalsofpakistan.xls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060915012052/http://www.wwfpak.org/images/listmammalsofpakistan.xls|archive-date=15 September 2006|format=XLS|publisher=WWF|access-date=11 January 2012}}</ref><ref name=animal>{{cite web|title=Pakistan plant and animal life|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438805/Pakistan/23683/Plant-and-animal-life|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2011}}</ref> అనకూల వాతావరణ కారణంగా చెట్లు తాక్కువగా ఉండడం, జింకలు మేయడం వలన వన్యమృగాలు ఎడారిభూములలో జంతువులు భద్రతలేని స్థితిలో ఉన్నాయి. చోలిస్థాన్‌లో స్వల్పంగా చింకారాలు కనిపిస్తుంటాయి. పాకిస్థాన్- భారత్ సరిహద్దులో చోలిస్థాన్‌లో కొన్ని ప్రాంతాలలో స్వల్పసంఖ్యలో నీల్ గాయ్ కనిపిస్తుంటుంది.<ref name=sheet/><ref name="ShackletonGroup1997">{{cite book|author1=David M. Shackleton|author2=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. Species Survival Commission. Caprinae Specialist Group|title=Wild sheep and goats and their relatives: status survey and conservation action plan for caprinae|url=https://books.google.com/books?id=hJBodAXB9eoC&pg=PA243|access-date=11 January 2012|date=January 1997|publisher=IUCN|isbn=978-2-8317-0353-4|pages=10–13, 352}}</ref> ఉత్తర భూభాగంలోని పర్వతాలలో మార్కోపోలో గొర్రె, ఉరియల్, మార్ఖొర్ , ఐబెక్స్ మేకలు, ఆసియన్ బ్లాక్ బియర్ , హిమాలయన్ బ్రౌన్ బియర్ మొదలైన పలు జాతుల జంతువులు ఉన్నాయి.<ref name=sheet/><ref name=wwf>{{cite web|title=Species|url=http://wwfpak.org/species/index.php|work=WWF Pakistan|access-date=27 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228142518/http://wwfpak.org/species/index.php|archive-date=28 డిసెంబరు 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=wes>{{cite web|title=Pakistan|url=http://www.wcs.org/where-we-work/asia/pakistan.aspx|work=Wildlife Conservation Society|access-date=27 December 2011}}</ref> ఈ ప్రాంతంలో అరుదుగా మంచు చిరుతలు, ,<ref name=wwf/> ఆసియన్ చిరుతలు.<ref>{{cite web|title=Asiatic Cheetah|url=http://wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050421164349/http://wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php|archive-date=21 April 2005|work=WWF Pakistan|access-date=27 December 2011}}</ref> సింధ్ ప్రాంతంలో సంరక్షితప్రాంతంలో బ్లైండ్ ఇండస్ రివర్ డాల్ఫిన్ ఉన్నాయి. అంతరించి పోతున్న దశలో ఇవి 1,100 మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు. .<ref name=wwf/><ref name="Heiden">{{cite book|author=Pete Heiden|title=Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=0RQwcO0wM6IC&pg=PA33|access-date=11 January 2012|publisher=ABDO|isbn=978-1-61787-631-8|pages=33–44|date=1 September 2011}}</ref> పాకిస్థాన్ ప్రాంతంలో 174 [[క్షీరదాలు]], 177 [[సరీసృపాలు]], 22 ఆఫిబియన్లు, 198 మంచినీటి చేపలు, 5,000 అకశేరుకాలు నమోదు చేయబడ్డాయి.<ref name=wwf11/><ref name=bio/> పాకిస్థాన్ వృక్షజాలం , జంతుజాలం పలు సమస్యలు ఎదుర్కొంటున్నాది. అరణ్యాల నరికివేతలో పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయంగా రెండవ స్థానంలో ఉంది. వేట , [[వాతావరణ కాలుష్యం]] [[పర్యావరణం]] మీద తీవ్రప్రభావం చూపుతున్నాయి.<ref name=wwf11>{{cite web|title=Biodiversity|url=http://wwfpak.org/p_environment_biodiversity.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050115084804/http://wwfpak.org/p_environment_biodiversity.php|archive-date=15 January 2005|publisher=WWF|access-date=10 January 2012}}</ref><ref name=bio>{{cite web|title=Biodiversity Sharing the Environment|url=http://www.environment.gov.pk/pub-pdf/StateER2005/Part3-Chp%205.pdf|publisher=Government of Pakistan|pages=1, 4–7|access-date=10 January 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060827071639/http://www.environment.gov.pk/pub-pdf/StateER2005/Part3-Chp%205.pdf|archive-date=27 ఆగస్టు 2006|url-status=dead}}</ref> ===జాతీయ పార్కులు , అభయారణ్యాలు=== [[File:Deosai Plateau 2.jpg|thumb|Plain of [[Deosai National Park]].]] ప్రస్తుతం పాకిస్థాన్‌లో ఐ.యు.సి.ఎన్ గుర్తింపు పొందిన 157 సంరక్షిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక సరక్షిత ప్రాంతాల చట్టం అనుసరించి పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన జాతీయ పార్క్‌లో వన్యమృగాలు తమ సహజసిద్ధ వాతావరణంలో తిరుగాడుతూ ఉన్నాయి. బహవల్పూర్ వద్ద ఉన్న "లాల్ సుహంరా నేషనల్ పార్క్" [[1972]] లో స్థాపించబడింది. <ref name="cjpas_june_2010">{{cite web |url=http://cjpas.net/current_issue.pdf |title=Canadian Journal of Pure and Applied Sciences, an international journal: Current issue (Number: 4, Volume: 2, June 2010) Online ISSN 1920-3853 |publisher=SENRA Academic Publishers, Burnaby, British Columbia |work=cjpas.net |year=2010 |access-date=September 8, 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HyFcIWKh?url=http://cjpas.net/current_issue.pdf |archive-date=2013-07-09 |url-status=dead }}</ref> ఇది పాకిస్థాన్‌లోని ఒకేఒక "బయోస్ఫేర్ రిజర్వ్" గా గుర్తించబడుతుంది. గిల్జిత్ బల్తిస్థాన్ వద్ద ఉన్న" సెంట్రల్ కరకొరం నేషనల్ పార్క్ "దేశంలోని అతిపెద్ద నేషనల్ పార్క్‌గా గుర్తించబడుతుంది. దీని వైశాల్యం 13,90,100 చ.హె. పాకిస్థాన్‌లోని అతి చిన్న నేషనల్ పార్క్" అయూబ్ నేషనల్ పార్క్ " వైశాల్యం 931 చ.హె. ==మౌళిక సదుపాయాల నిర్మాణము == ===ఆర్ధికం=== {{multiple image |align=right |image1=Islamabadmall (cropped).jpg |width1=150 |caption1=View of Pakistan's capital, [[Islamabad]]. The city is home to several of country's largest companies. |alt1= |width2=140 |caption2=[[Karachi]] is the second largest city in the world by population. |image2=Karachiskyline (cropped).jpg |alt2= }} 2025 చివరి నాటికి/2026 ప్రారంభం నాటికి పాకిస్తాన్ మొత్తం బాహ్య రుణం మరియు బాధ్యతలు సుమారుగా $138 బిలియన్లుగా ఉన్నాయి, ఇందులో ప్రభుత్వ బాహ్య రుణం $92–$99 బిలియన్ల మధ్య ఉండి, తరచుగా GDPలో 70-80% మించిపోతోంది. 2023లో ఫెడరల్ ఆదాయంలో 90% పైగా రుణ సేవకే వినియోగించడంతో, ఆ దేశం తీవ్రమైన రుణ ఉచ్చును ఎదుర్కొంటోంది. అధిక వడ్డీ రేట్లు, కరెన్సీ విలువ క్షీణత, మరియు చైనా రుణాలపై ఆధారపడటం వంటివి దీనికి ముఖ్య కారణాలు. దేశీయ రుణం: జూన్ 2023 నాటికి రూ. 38.809 ట్రిలియన్లకు చేరింది. రుణ చెల్లింపులు: 2023లో, అధిక వడ్డీ చెల్లింపుల కారణంగా, మొత్తం రుణ చెల్లింపులు PKR 11 ట్రిలియన్లు (సుమారు $38 బిలియన్లు)గా ఉన్నాయి, ఇది ఫెడరల్ ఆదాయంలో 90% కంటే ఎక్కువ వినియోగించుకుంది. ప్రధాన రుణదాతలు: గణనీయమైన బహుపాక్షిక రుణాలతో పాటు, చైనా గణనీయమైన వాటాను ($19.644 బిలియన్లు ద్వైపాక్షికంగా) కలిగి ఉంది. ప్రస్తుత ఆర్థిక పరిస్థితి: రుణ ఉచ్చు ఆందోళనలు: స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ యొక్క రుణ మరియు బాధ్యతల సారాంశంలో పేర్కొన్నట్లుగా, డిఫాల్ట్‌ను నివారించడానికి పాకిస్తాన్ తరచుగా చైనా మరియు సౌదీ అరేబియా వంటి మిత్రదేశాల నుండి రోల్‌ఓవర్‌లు మరియు కొత్త రుణాలపై ఆధారపడుతుంది. పెరుగుతున్న వడ్డీ రేట్లు: దేశీయ రుణ వ్యయాలు మరియు కరెన్సీ విలువ క్షీణత రుణ భారాన్ని పెంచాయి. ఆర్థిక ఒత్తిడి: 2022 వరదలు $30 బిలియన్లకు పైగా నష్టాన్ని కలిగించి, ఆర్థిక అస్థిరతను తీవ్రతరం చేశాయి. బాహ్య కారకాలు: ట్రేడింగ్ ఎకనామిక్స్ పాకిస్తాన్ మొత్తం బాహ్య రుణ విశ్లేషణ ప్రకారం, అధిక ఇన్‌పుట్ ఖర్చులు మరియు భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు బాహ్య ఫైనాన్సింగ్ అవసరాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేశాయని హైలైట్ చేస్తుంది, ఈ వివరాలు వికీపీడియాలోని 'పాకిస్తాన్ జాతీయ రుణం' పేజీలో తరచుగా పొందుపరచబడ్డాయి. రుణాన్ని ప్రభావితం చేసే కీలక కారకాలు: ప్రభుత్వ బాహ్య రుణం: స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ యొక్క 'రుణాలు మరియు బాధ్యతల సారాంశం' ప్రకారం, ప్రభుత్వ బాహ్య రుణం సుమారుగా $92 బిలియన్లుగా ఉందని PID పత్రికా ప్రకటనలో నివేదించబడింది. రుణ తిరిగి చెల్లింపు సవాళ్లు: దేశం యొక్క రుణ-జీడీపీ నిష్పత్తి (Debt-to-GDP ratio) అధిక స్థాయిలోనే కొనసాగుతోంది; 2026 నాటికి కూడా ఇది సుమారు 65% వద్దే ఉంటుందని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి. ఆర్థిక ప్రభావం: పాకిస్తాన్ రుణ ఉచ్చుపై వెలువడిన ఒక ScienceDirect వ్యాసం, దేశంపై ఉన్న అధిక రుణభారం కారణంగా—స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ వారి 'రుణాలు మరియు బాధ్యతల సారాంశం' (Debt and Liabilities Summary)లో స్పష్టమైనట్లుగా—అనేక మంది ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు దిగజారాయని ఎత్తిచూపుతోంది. దశాబ్ధాలుగా దేశంలో నెలకొన్న రాజకీయ అస్థిరత కారణంగా పాకిస్థాన్ తీవ్రమైన ఆర్ధికలోటును ఎదుర్కొన్నది. తత్కారణంగా తీవ్రమైన నిర్వహణా లోపం , క్రమపరచడానికి వీలుకాని ఆర్ధిక సమస్యలను ఎదుర్కొన్నది. అలాగే కనీసావసారాలైన రైల్వే సేవలను , విద్యుత్తు ఉత్పత్తిని అందించడానికి అవసరమైన పునరుద్ధరణ , అభివృద్ధిచేయడానికి వీలుకాని పరిస్థితితులు ఎదుర్కొన్నది.<ref name="NYT51813">{{cite news|title=Pakistan, Rusting in Its Tracks|url=http://www.nytimes.com/2013/05/19/world/asia/pakistans-railroads-sum-up-nations-woes.html|access-date=19 May 2013|newspaper=The New York Times|date=18 May 2013|author=Declan Walsh|quote=natural disasters and entrenched insurgencies, abject poverty and feudal kleptocrats, and an economy near meltdown}}</ref> పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరంగం సెమీ ఇండస్ట్రిలైజ్‌గా భావిస్తున్నారు. సింధునదీ పరివాహక ప్రాంతాలు అభివృద్ధి చెంది ఉంది.<ref>{{cite doi|10.1016/S0169-5150(99)00041-9}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|year=2008|page=14|access-date=2 January 2010}}</ref><ref name="raid" /> పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరంగం కరాచీ ఆర్ధికం , పంజాబు నగరప్రాంత ఆర్ధికంగా విభజించబడింది. ఇతరప్రాంతాలలో అభివృద్ధి తక్కువగా ఉంది.<ref name="siteresources.worldbank.org" /> పాకిస్థాన్ 2026 జి. డి.పి 2.151 ట్రిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు ఉండవచ్చని అంచనావేయబడింది. 2025 జి.డి.పి (కొనుగోలు శక్తి ) 2.08 ట్రిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు.<ref>[http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf GDP ranking, PPP based World Bank]</ref> వరల్డ్ బ్యాంక్ / ఐ ఎం ఎఫ్ గణాంకాల ప్రకారం తలసరి ఆదాయం 2024-25 జి.డి.పి. 1,478 నుండి 1485 అమెరికన్ డాలర్లు, పర్ క్యాపిట జీడీపీ (పీపీపీ ) 5531అమెరికన్ డాలర్లు , జి.డి.పి. ఋణశాతం 71 నుండి 83%. <ref>{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=8|publisher=International Monetary Fund|date=April 2011|access-date=30 December 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Economic Survey 2010–11: Country sinks deeper into debt|url=http://tribune.com.pk/story/181368/economic-survey-2010-11-country-sinks-deeper-into-debt/|access-date=30 December 2011|newspaper=Express Tribune|date=3 June 2011}}</ref> ప్రపంచ బ్యాంక్ ఆర్ధికాభివృద్ధి కొరకు పాకిస్థాన్ వ్యూహాత్మకంగా కృషిచేస్తుందని భావిస్తుంది. సంఖ్యాపరంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పాకిస్థాన్ యువత దేశాభివృద్ధికి సరిపడినంత మానవవనరుల శక్తిని అందించగలదని భావిస్తున్నారు. అలాగే దేశానికి అధికంగా సేవారంగ అభివృద్ధి , ఉపాధికల్పన వంటి సవాళ్ళను ఎదుర్కొనవలసిన అవసరం కూడా ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/pakistan/overview|title=Pakistan Overview|work=worldbank.org}}</ref>{{Quote|text=Pakistan would become the 18th largest economy in the world by 2050 with a GDP of US$ 3.33 trillion.|author=[[Goldman Sachs]]|source=<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/660936/global-ranking-pakistan-billed-to-become-18th-largest-economy-by-2050/|title=Global ranking: Pakistan billed to become 18th largest economy by 2050|work=The Express Tribune}}</ref>}} [[2013]] లో ప్రపంచబ్యాంక్ వెలువరించిన నివేదిక ప్రపంచ ఆర్ధికశక్తిలో పాకిస్థాన్ 24వ స్థానంలో ఉందని అలాగే కొనుగోలు శక్తిలో 45వ స్థానంలో ఉందని తెలుస్తుంది.<ref name=raid/> దక్షిణాసియా దేశాలలో ఆర్ధికశక్తిలో పాకిస్థాన్ రెండవ స్థానంలో ఉంది. దక్షిణాసియా ఆర్ధికంలో పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరంగ జి.డి.పి 15% ఉంది.<ref>{{cite web|title=Recent developments|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTDECPROSPECTS/EXTGBLPROSPECTSAPRIL/0,,contentMDK:20394787~menuPK:659178~pagePK:2470434~piPK:4977459~theSitePK:659149,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120030342/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTDECPROSPECTS/EXTGBLPROSPECTSAPRIL/0,,contentMDK:20394787~menuPK:659178~pagePK:2470434~piPK:4977459~theSitePK:659149,00.html|archive-date=20 January 2012|publisher=The World Bank|date=June 2011|access-date=30 December 2011}}</ref><ref name="bloomberg.com">{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJxFBbyVC_hs|title=Pakistan May Keep Key Rate Unchanged After Two Cuts This Year|publisher=Bloomberg |date=28 September 2009|access-date=2 January 2010}}</ref> ఆరంభం నుండి పాకిస్థాన్ ఆర్ధికాభివృద్ధిలో వైవిధ్యం ఉంది. డెమాక్రసీ సమయంలో ఆర్ధికాభివృద్ధి వేగం తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ మార్షల్ లా అమలులో ఉన్న మూడు కాలాలో అద్భుతంగా ఉంది. అయినప్పటికీ సమానమైన, స్థిరమైన దేశాభివృద్ధికి సరైన పునాదులు పడలేదు.<ref name="ChowdhuryMahmud2008"/> [[2000]] లలో ఆర్ధిక సంస్కరణలు చేపట్టి అభివృద్ధి పనులు చేపట్టిన తరువాత పేదరికం 10% తగ్గింది. జి.డి.పి 3% అభివృద్ధి చెందింది.<ref name="ciafactbook" /><ref name="JohnWall2006">{{cite web|url=http://www.worldbank.org.pk/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/PAKISTANEXTN/0,,contentMDK:20918063~menuPK:293074~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:293052,00.html|title=Concluding Remarks at the Pakistan Development Forum 2006|author=John Wall|publisher=World Bank|access-date=30 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311081830/http://www.worldbank.org.pk/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/PAKISTANEXTN/0,,contentMDK:20918063~menuPK:293074~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:293052,00.html|archive-date=11 మార్చి 2012|url-status=dead}}</ref> [[2007]] లో ఆర్ధికరంగం కొంత పతనావస్థకు చేరుకుంది.<ref name="ciafactbook" />[[2008]] లో ఇంఫ్లేషన్ 25.0%. <ref>{{cite news|author=Sajid Chaudhry|title=Inflation Outlook 2008–09:|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\01\17\story_17-1-2009_pg5_2|access-date=30 December 2011|newspaper=Daily Times|date=17 January 2009}}</ref> పాకిస్థాన్ ఫిజికల్ పాలసీకి ఇంటర్నేషనల్ మానిటరీ ఫండ్ సహకరిస్తుంది.<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/financialcrisis/3147266/Pakistan-facing-bankruptcy.html|title=Pakistan facing bankruptcy—Telegraph|access-date=6 October 2008|author=Isambard Wilkinson|work=The Daily Telegraph|location=London|date=6 October 2008|archive-date=7 అక్టోబరు 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007093145/http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/financialcrisis/3147266/Pakistan-facing-bankruptcy.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/columnists/concoughlin/3562715/If-Pakistan-goes-bust-the-Taliban-will-rule-the-roost-there-as-well.html|title=If Pakistan goes bust, the Taliban will rule the roost there as well—Telegraph|access-date=10 October 2008|author=Con Coughlin|work=The Daily Telegraph|location=London|date=10 October 2008}}</ref> తరువాత సంవత్సరం ఆసియన్ డెవెలెప్మెంటు బ్యాంక్ నివేదిక పాకిస్థాన్ ఆర్ధిక సంక్షోభం తగ్గిందని తెలియజేసింది. .<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com.pk/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/business/09-pakistans-economic-crisis-eases-in-2009-adb--szh-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721231420/http://www.dawn.com.pk/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/business/09-pakistans-economic-crisis-eases-in-2009-adb--szh-06|archive-date=21 July 2011|title=Business &#124; Pakistan's economic crisis eases in 2009: ADB|work=Dawn |location=Pakistan|date=23 September 2009|access-date=2 January 2010}}</ref> 2010-11 ఫిజికల్ ఇంఫ్లేషన్ శాతం 14.1%.<ref name="edu">{{cite web|title=Labour Force Survey 2010–11|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/Labour%20Force/publications/lfs2010_11/results.pdf|work=|publisher=Federal Bureau of Statistics, Pakistan|year=2011|page=12|access-date=2 July 2012|archive-date=25 ఏప్రిల్ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425011532/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/Labour%20Force/publications/lfs2010_11/results.pdf|url-status=dead}}</ref> జనవరి [[2014]] ట్రేడ్ ఆర్గనైజేషన్ సర్వే జపాన్ కంపెనీలతో వాణిజ్య సంబంధాలు అధికంగా ఉన్న దేశాలలో [[తైవాన్]] తరువాత స్థానంలో పాకిస్థాన్ ఉందని వెల్లడించింది. 27 జపాన్ కంపెనీలకు పాకిస్థాన్‌తో వ్యాపారసంబంధాలు ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/666147/business-growth-jetro-survey-ranks-pakistan-second-in-world/|title=Business growth: JETRO survey ranks Pakistan second in world|work=The Express Tribune}}</ref> {{multiple image |align=left |image1=Karachi - Pakistan-market.jpg |width1=172 |caption1=పాకిస్థానీ టెక్స్‌టైల్ మార్కెట్. ఆసియాలో స్పిన్నింగ్ శక్తిలో పాకిస్థాన్‌ది 3 స్థానం. . |alt1= |width2=193 |caption2=కరాచీ స్టక్ ఎక్స్చేంజ్. ప్రపంచంలో అత్యున్నత చైతన్యవంతమైన మార్కెట్లలో ఒకటి. ( 2014). |image2=Karachi stock exchange (4729587341).jpg |alt2= }} === కమ్మోడిటీ === ముడిసరుకు పెద్ద ఎత్తున ఉత్పత్తి చేస్తున్న దేశాలలో పాకిస్థాన్ ఒకటి. పాకిస్థాన్ శ్రామికశక్తి ప్రపంచంలో 10వ స్థానంలో ఉంది. పాకిస్థాన్ నుండి 11 మిలియన్ల ఉద్యోగులు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో పనిచేస్తూ 11.2 బిలియన్ల అమెరికండాలర్లు పాకిస్థాన్‌కు పంపి పాకిస్థాన్ ఆర్ధికంగా 2011-12 ఫిజికల్ ఇయర్‌కు సహకరిస్తున్నారు..<ref>{{cite web |url=http://www.sbp.org.pk/ecodata/Homeremit.pdf |title=Pakistan &#124; State Bank of Pakistan |publisher=sbp.org |access-date=15 July 2011 |archive-date=8 డిసెంబర్ 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041208220022/http://sbp.org.pk/ecodata/Homeremit.pdf |url-status=dead }}</ref> పాకిస్థాన్ ప్రజలు ప్రధానంగా యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, యునైటెడ్ స్టేట్స్, సౌదీ అరేబియా, అరబ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ ది పర్షియన్ గల్ఫ్, బహరియన్, కువైత్, కతార్ , ఓమన్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, జపాన్, యునైటెడ్ కిండం, నార్వే , స్విడ్జర్లాండ్ దేశాలలో పనిచేస్తున్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010\02\11\story_11-2-2010_pg5_3 |title=Leading News Resource of Pakistan |publisher=Daily Times |date=11 February 2010 |access-date=29 July 2010}}</ref><ref name=young>{{cite web|author=N.S. Nizami|title=Population, Labour Force and Employment|url=http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_10/16_Population.pdf|publisher=Ministry of Finance, Pakistan|year=2010|pages=1, 2, 9, 12, 20,accessdate=30 December 2011|access-date=18 December 2013|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929144355/http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_10/16_Population.pdf|archive-date=29 సెప్టెంబరు 2013|url-status=dead}}</ref> వరల్డ్ ట్రేడ్ ఆర్గనైజేషన్ నివేదిక అనుసరించి అంతర్జాతీయంగా పాకిస్థాన్ ఎగుమతులు తగ్గాయని ప్రపంచస్థాయిలో 2007 లో పాకిస్థాన్ ఎగుమతులు 0.128% ఉందని పేర్కొన్నది.<ref>{{cite web|author=Yasir kamal|title=Understanding Pakistan's Exports Flows: Results from Gravity Model Estimation|url=http://www.pitad.org.pk/indexP.php?type=completed-studies|publisher=Pakistan Instituue of Trade and Development|access-date=30 December 2011|archive-date=2 మే 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502143545/http://www.pitad.org.pk/indexP.php?type=completed-studies|url-status=dead}}</ref> 2010-11 ట్రేడ్ లోటు 11.217 అమెరికన్ డాలర్లు.<ref>{{cite news|author=Imran Ali Kundi|title=Trade deficit reaches $11.21b|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Business/10-Apr-2011/Trade-deficit-reaches-1121b|access-date=30 December 2011|newspaper=The Nation|date=10 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110110633/http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/business/10-Apr-2011/Trade-deficit-reaches-1121b|archive-date=10 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref> === పాకిస్థానీ ఆర్ధికరంగ నిర్మాణం === పాకిస్థానీ ఆర్ధికనిర్మాణం వ్యవసాయం నుండి సేవల వైపు మార్చబడింది. [[2010]] వ్యవసాయం జి.డి.పి లో 21.2%. ఐఖ్యరాజ్యసమితి " ఫుడ్ అండ్ అగ్రికల్చర్ ఆర్గనైజేషన్ " నివేదిక అనుసరించి [[2005]] పాకిస్థాన్ 21,591,400 మెట్రిక్ టన్నుల గోధుమ ఉత్పత్తి చేసిందని ఇది ఆఫ్రికా గోధుమ ఉత్పత్తికంటే (20,304,585 మెట్రిక్ టన్నులు) అధికమని , దక్షిణ అమెరికా గోధుమ ఉత్పత్తికి (ఇది 20,304,585 మెట్రిక్ టన్నులు) సమీపంలో ఉందని తెలియజేస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.sbp.org.pk/departments/stats/PakEconomy_HandBook/Chap-1.2.pdf|title=Sectoral Share in Gross Domestic Product|year=2010|format=PDF|publisher=Federal Bureau of Statistics|page=10|access-date=30 December 2011|archive-date=14 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114143211/http://www.sbp.org.pk/departments/stats/PakEconomy_HandBook/Chap-1.2.pdf|url-status=dead}}</ref> [[2002]]–[[2007]] పాకిస్థాన్ బ్యాంకింగ్ , విద్యుత్తు రంగాలలో తగినంత విదేశీ పెట్టుబడి పెట్టబడింది.<ref name="FDI1">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\04\01\story_1-4-2007_pg5_2|title=FDI to touch $7&nbsp;billion by year-end: SBP governor|publisher=Daily Times of Pakistan|date=1 April 2007|access-date=12 February 2008}}</ref> పాకిస్థాన్‌లోని పరిశ్రమలలో దుస్తులు , టెక్స్‌టైల్ (దాదాపు 60% ఎగుమతులు) ఆహారతయారీ, రసాయన ఉత్పత్తులు, ఇనుము , స్టీల్ ప్రధానమైనవి.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Pakistan-INDUSTRY.html|title=Pakistan Industry|publisher=Nations Encyclopedia|access-date=17 March 2009}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో పర్యాటకరంగం అభివృద్ధికి పుష్కలమైన అవకాశం ఉన్నప్పటికీ రాజకీయ అస్థిరత అందుకు ఆడ్డుగా నిలుస్తుంది.<ref name="lonelyplanet1">{{cite web|author=Austin Bush |url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan |title=Pakistan Travel Information and Travel Guide |publisher=Lonely Planet |access-date=27 September 2010}}</ref> పాకిస్థాన్ నిర్మాణ రంగం , ఆఫ్ఘనిస్థాన్ అవసరాల కారణంగ పాకిస్థాన్ సిమెంటు కంపెనీలూ వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. [[2013]] లోపాకిస్థాన్ 7,708,557 మెట్రిక్ టన్నుల సిమెంటు ఎగుమతి చేసింది. .<ref>{{cite web |url=http://www.apcma.com/data_export.html |title=All Pakistan Cement Manufacturers Association Export Data |publisher=Apcma.com |access-date=15 October 2013 |archive-date=29 ఆగస్టు 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829054410/http://www.apcma.com/data_export.html |url-status=dead }}</ref> 2012-2013 పాకిస్థాన్ సిమెంటు ఉత్పత్తి 44,768,250 , క్లింకర్ ఉత్పత్తి 42,636,428. పాకిస్థాన్ ఆర్ధిక రంగంలో సిమెంట్ పరిశ్రమ ప్రధానపాత్ర వహిస్తుంది.<ref>{{cite web|last=Bhutta |first=Zafar |url=http://tribune.com.pk/story/552042/cant-get-enough-soaring-profits-not-enough-for-cement-industry/ |title=Can’t get enough: Soaring profits not enough for cement industry |publisher=Tribune.com.pk |date=21 May 2013 |access-date=15 October 2013}}</ref> === విదేశీ పెట్టుబడులు === ఏప్రిల్ 2026 నాటి నివేదికల ఆధారంగా, పాకిస్తాన్‌లో విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులకు (FDI) సంబంధించిన ఖచ్చితమైన గణాంకాలను ఈ క్రింది సమాచారం అందిస్తుంది: <nowiki>*</nowiki> 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభ ప్రవాహాలు: జూలై మరియు డిసెంబర్ 2024 మధ్య కాలంలో, FDI ప్రవాహాలు 1.33 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకున్నాయి; ఇది గత సంవత్సరం ఇదే కాలంలో నమోదైన 1.11 బిలియన్ డాలర్లతో పోలిస్తే 20% పెరుగుదల. <nowiki>*</nowiki> పూర్తి ఆర్థిక సంవత్సర మొత్తం: 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరం మొత్తానికి, మొత్తం FDI ప్రవాహాలు 2.46 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకున్నాయి. <nowiki>*</nowiki> మొత్తం విదేశీ పెట్టుబడులు: ఇతర పెట్టుబడి విభాగాలను కూడా కలుపుకుని పరిధిని విస్తరిస్తే, 2024-25 సంవత్సరానికి మొత్తం అంతర్ముఖ ప్రవాహాలు 4.28 బిలియన్ డాలర్లుగా నమోదయ్యాయి. రంగాల వారీగా కేంద్రీకరణ [Board of Investment Pakistan](<nowiki>https://invest.gov.pk/statistics</nowiki>) నుండి సేకరించిన దీర్ఘకాలిక గణాంకాల ఆధారంగా, FDI పంపిణీ ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: <nowiki>*</nowiki> విద్యుత్ రంగం: 29.7% <nowiki>*</nowiki> చమురు & గ్యాస్: 17.9% <nowiki>*</nowiki> ఆర్థిక వ్యాపారాలు: 15.2% <nowiki>*</nowiki> IT/టెలికాం: 3.6% [8] ఇటీవలి పోకడలు (2026 ప్రారంభం) <nowiki>*</nowiki> మితమైన క్షీణత: ప్రస్తుత 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో విదేశీ పెట్టుబడులు 22% తగ్గినట్లు నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి; ఏప్రిల్ 2026 ప్రారంభం నాటికి ఈ విలువ 3.09 బిలియన్ డాలర్ల నుండి 2.41 బిలియన్ డాలర్లకు పడిపోయింది. <nowiki>*</nowiki> పెట్టుబడిదారుల విశ్వాసం: నెలవారీగా కొంత పునరుద్ధరణ కనిపిస్తున్నప్పటికీ, ఆర్థిక అస్థిరత కారణంగా మొత్తం పెట్టుబడి ప్రవాహాలు ఒత్తిడిలోనే కొనసాగుతున్నాయి. చారిత్రక నిల్వలు & GDP (2022 చివరి నాటికి) <nowiki>*</nowiki> మొత్తం FDI నిల్వలు (Stock): 2022 చివరి నాటికి మొత్తం FDI నిల్వలు 28.61 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకున్నాయి. <nowiki>*</nowiki> GDPలో వాటా: ఆ సమయంలో, ఈ మొత్తం దేశ స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో (GDP) సుమారు 8.5% వాటాను కలిగి ఉంది. [2, 11] CPEC పెట్టుబడి విలువ <nowiki>*</nowiki> CPEC మొత్తం: చైనా-పాకిస్తాన్ ఆర్థిక కారిడార్ (CPEC) ప్రాజెక్టు మొత్తం విలువ 62 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లుగా ఉంది. <nowiki>*</nowiki> చైనా ప్రత్యక్ష FDI: 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో, FDIకి చైనా చేసిన ప్రత్యక్ష సహకారం 1.22 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లుగా నమోదైంది; ఇది మొత్తం FDIలో సుమారు 49.9 శాతానికి సమానం. === టెక్స్‌టైల్ పరిశ్రమ === పాకిస్థాన్ టెక్స్‌టైల్ పరిశ్రమ పాకిస్థాన్ ఎగుమతులలో కీలకపాత్ర వహిస్తుంది. పాకిస్థాన్ టెక్స్‌టైల్ ఉతపత్తుల ఎగుమతిలో పాకిస్థాన్ ఆసియాలో 8 వ స్థానంలో ఉంది. పాకిస్థాన్ జి.డి.పి టెక్స్‌టైల్ రంగం లో 9.5% భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. టెక్స్‌టైల్ రంగం పాకిస్థాన్‌లో 1.5 కోట్లమందికి ఉపాధి కల్పిస్తుంది. 30% శ్రామికశక్తి టెక్స్‌టైల్ రంగంలో పనిచేస్తుంది. దేశంలో పనిచేస్తున్న శ్రామికుల సంఖ్య 4.9 కోట్లు. పాకిస్థాన్ పత్తి ఉతపత్తిలో ఆసియాలో 4 వ స్థానంలో ఉంది. స్పిన్నింగ్ శక్తిలో 3వ స్థానంలో ఉంది (మొదటి రెండు స్థానాలలో [[చైనా]] , [[భారత్]] ఉన్నాయి). పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయ స్పిన్నింగ్ శక్తిలో 5% భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. పాకిస్థాన్ టెక్స్‌టైల్స్ అధికంగా కొనుగోలు చేస్తున్న దేశాలలో చైనా ద్వితీయ స్థానంలో ఉంది. చైనా పాకిస్థాన్ నుండి పత్తి, పత్తి నూలు , పత్తి వస్త్రాలు దిగుమతి చేసుకుంటుంది. యునైటెడ్ కింగ్డం మొత్త టెక్స్‌టైల్ దిగుమతులలో పాకిస్థాన్ 3.3% (1.07 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు) , చైనా 12.4% (4.61 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు), యునైటెడ్ స్టేట్స్ 2.98% (2.98 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు), జర్మన్ 1.6% (0.88 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు), భారత్ 0.8% (0.888 బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు) భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. .<ref>{{cite web|last=Baig |first=Khurram |url=http://tribune.com.pk/story/522293/anatomy-of-an-indispensable-sector-why-the-pakistan-textile-industry-cannot-die/ |title=Why the Pakistan textile industry cannot die |publisher=Tribune.com.pk |date=18 March 2013 |access-date=15 October 2013}}</ref> === బ్యాంకింగ్ === పాకిస్థాన్ బ్యాంకింగ్ రంగం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతూ ఉంది. బ్యాంకింగ్ రంగానికి విదేశీ , స్వదేశీ మదుపుదార్లు భాగస్వామ్యం వహిస్తున్నారు.{{citation needed|date=July 2014}} బ్యాంకుల మద్య పోటీ అధికరిస్తూ ఉంది. దీర్ఘకాల ప్రయోజనాలు వంటి ఆకర్షణీయమైన పధకాలతో వాడుకరులను ఆకర్షించడంలో బ్యాంకులు పోటీ పడుతున్నాయి. పాకిస్థాన్‌లో 6 ఫుల్ ప్లెడ్జ్డ్ ఇస్లామిక్ బ్యాంకులు , 13 కాన్వెన్షనల్ బ్యాంకులు సేవలు అందిస్తున్నాయి. ఇస్లామిక్ బ్యాంకింగ్ , ఇస్లామిక్ ప్రభావిత కాన్వెన్షనల్ బ్యాంకులు పాకిస్థాన్ బ్యాంకు వ్యవస్థలో 9.7%. భగస్వామ్యం వహిస్తున్నాయి.<ref>{{cite web|last=Dar |first=Humayon |url=http://tribune.com.pk/story/525855/pakistan-as-a-global-leader-in-islamic-banking-and-finance/ |title=Pakistan as a global leader in Islamic banking and finance |publisher=Tribune.com.pk |access-date=15 October 2013}}</ref> [[2012]] లో రెవెన్యూ అనుసరించి పాకిస్థాన్‌లోని బృహత్తర పరిశ్రమల జాబితా: {| cellpadding="1" style="float:right; margin:0 1em 1em 0; border:1px #bbb solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- style="text-align:; background:salmon;" !colspan=3| పాకిస్థాన్ కీలక ఆర్ధికవ్యూహాలు |- style="text-align:left ; background:lightsalmon;" |పాకిస్థాన్ జి.డి.పి. || <ref name="DSEC">{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/pakistan/gdp_composition_by_sector.html |title=Pakistan GDP - composition by sector |access-date=27 November 2014 |publisher=Index Mundi - Country Facts}}</ref> |- style="text-align:center;" | వ్యవసాయం || 25.3% |- style="text-align:center;" |పరిశ్రమలు || 21.6% |- style="text-align:center;" |సేవలు || 53.1% |- style="text-align:center; background:lightsalmon;" | ఉపాధి || <ref name="review">{{cite web |url=http://finance.gov.pk/survey/chapters_14/Highlights_ES_201314.pdf |title=Economic overview |access-date=27 November 2014 |publisher=Ministry of Finance |archive-date=26 ఫిబ్రవరి 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226021056/http://www.finance.gov.pk/survey/chapters_14/Highlights_ES_201314.pdf |url-status=dead }}</ref> |- style="text-align:center;" |శ్రామిక శక్తి || 59.7 మిలియన్లు |- style="text-align:center;" | ఉద్యోగులు || 56.0 మిలియన్లు |- style="text-align:center; background:lightsalmon;" |సహజ వనరులు|| <ref name="aca">{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-5095-Unearthing-Pakistans-natural-resources|title=Unearthing Pakistan’s natural resources|access-date=27 November 2014|publisher=theodora.com|website=|archive-date=21 జూన్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621090607/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-5095-Unearthing-Pakistans-natural-resources|url-status=dead}}</ref><ref name="ahha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1038762|title=Pakistan said to have large reserves of shale gas, oil|access-date=27 November 2014 |publisher=theodora.com}}</ref> |- style="text-align:center;" | రాగి || 12.3 మిలియన్ టన్నులు |- style="text-align:center;" |Gold || 20.9 మిలియన్ టన్నులు |- style="text-align:center;" | బొగ్గు || 175 బిలియన్ టన్నులు |- style="text-align:center;" | షేల్ గ్యాస్ || 105 ట్రిలియన్ టన్నులు |- style="text-align:center;" | షేల్ ఆయిల్ 9 బిలియన్ బ్యాతెల్స్ |- style="text-align:center;" | గ్యాస్ ఉత్పత్తి || 4.2 బిలియన్ క్యూబిక్ అడుగులు/రోజుకు |- style="text-align:center;" | ఆయిల్ ఉత్పత్తి 70,000 బ్యారెల్స్/రోజుకు |- style="text-align:center;" | ఇనుప గనులు || 500 మిలియన్లు <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1162943/pakistan-discovers-huge-reserves-of-iron-ore|title=Pakistan discovers 'huge' reserves of iron ore|author=AFP|work=dawn.com}}</ref> |} == కార్పొరేషన్లు == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"| Corporations|| style="text-align:center;"| Headquarters|| style="text-align:center;"| 2012 revenue<br />(Mil.&nbsp;$)<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/483287/corporate-revenues-the-growth-of-the-billion-dollar-club-in-pakistan/ |title=The growth of the "billion dollar club" in Pakistan |newspaper=[[The Express Tribune]] |first=Farooq |last=Tirmizi |date=24 December 2012}}</ref>|| style="text-align:center;"|Services |- | Align = left | పాకిస్థాన్ స్టేట్ ఆయిల్ || align = left | కరాచి || 11.570 || పెట్రోలియం , సహజ వాయువు |- | Align = left | పాక్-అరబ్ రిఫైనరీ || align = left | క్వాస్బా గుజరాత్|| 3,000 || ఆయిల్ , శుద్ధి కర్మాగారాలు |- | సుయి ఉత్తర గ్యాస్ పైప్లైన్స్|| align = left | [[లాహోర్]] || 2,520 || సహజ వాయువు |- | Align = left | షెల్ పాకిస్తాన్ || align = left | [[కరాచి]] || 2,380 || పెట్రోలియం |- | Align = left | ఆయిల్ , గ్యాస్ డెవలప్మెంట్ కంపెనీ || align = left | [[ఇస్లామాబాద్]] || 2,230 || పెట్రోలియం , సహజ వాయువు |- | Align = left | నేషనల్ రిఫైనరీ || align = left | [[కరాచి]] || 1,970 || ఆయిల్ రిఫైనరీ |- | Align = left | హబ్ పవర్ కంపెనీ || align = left | హబ్(బలూచిస్తాన్) || 1,970 || పాకిస్తాన్ లో ఎనర్జీ |- | Align = left | కె-ఎలెక్ట్రిక్ || align = left | [[కరాచి]] || 1,840 || పాకిస్తాన్ లో ఎనర్జీ |- | Align = left | ఎటాక్ రిఫైనరీ || align = left | రావల్పిండి || 1,740 || ఆయిల్ రిఫైనరీ |- | Align = left | ఎటాక్ పెట్రోలియం || align = left | రావల్పిండి || 1,740 || పెట్రోలియం |- | Align = left |లాహోర్ ఎలెక్ట్రిక్ సప్లై కో || align = left | [[లాహోర్]] || 1,490 || పాకిస్తాన్ లో ఎనర్జీ |- | Align = left | పాకిస్తాన్ రిఫైనరీ || align = left | [[కరాచి]] || 1,440 || పెట్రోలియం , సహజ వాయువు |- | Align = left | సుయి దక్షిణ గ్యాస్ పైప్లైన్స్ || align = left | [[కరాచి]] || 1,380 || సహజ వాయువు |- | Align = left | పాకిస్తాన్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్ లైన్ వర్క్ || align = left | [[కరాచి]] || 1,360 || పాకిస్తాన్ సివిల్ ఏవియేషన్ అథారిటీ |- | Align = left | ఎంగ్రో కార్పొరేషన్ || align = left | [[కరాచి]] || 1,290 || ఆహార పరిశ్రమ , టోకు |} ==అణువిద్యుత్తు== [[2012]] డేటా అనుసరించి పాకిస్థాన్‌లో మూడు లైసెంస్ - కమర్షియల్ న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంట్స్ అణువిద్యుత్తును అందిస్తున్నాయి. <ref name="Pakistan Atomic Energy Commission Directorate for Public Press and International News Relations">{{cite web | last = (PAEC) | first = Pakistan Atomic Energy Commission | authorlink = | title = Prime Minister inaugurates 340 MW Chashma Nuclear Power Plant Unit-2: Govt to provide full support to PAEC for Nuclear Power Projects Urges International Community to make nuclear technology accessible to Pakistan for power generation | work = Pakistan Atomic Energy Commission's Press Directorate | publisher = Pakistan Atomic Energy Commission Directorate for Public Press and International News Relations | date = 12 May 2011 | url = http://www.paec.gov.pk/p-mj11-news1b.htm | doi = |access-date= | archive-date =30 మార్చి 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200330175723/http://www.paec.gov.pk/p-mj11-news1b.htm | url-status = dead }}</ref> న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంటులను నిర్మించి పాకిస్థాన్ ముస్లిం దేశాలలో ఆణుశక్తిని ఉపయోగించిన మొదటి దేశంగా గుర్తింపు పొందింది.<ref>Nuclear power in Pakistan, Dr. Zia H. Siddiqui and Dr. I.H. Qureshi, pp.31–33.</ref> ఈ ప్లాంటుల నిర్వహణ బాధ్యతను పాకిస్థాన్ అటామిక్ ఎనర్జీ కమీషన్, ది సైంటిఫికండ్ న్యూక్లియర్ గవర్నమెంటల్ అథారిటీ వహిస్తున్నాయి. పాకిస్థాన్ న్యూక్లియర్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ న్యూక్లియ ఉపయోగాన్ని నియంత్రిస్తుంది. <ref>{{cite web|last=(PAEC)|first=Pakistan Atomic Energy Commission|title=Nuclear Power Generation Programme|url=http://www.paec.gov.pk/paec-np.htm|archive-date=9 February 2005|access-date=|work=Government of Pakistan|publisher=PAEC|authorlink=Pakistan Atomic Energy Commission|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050209020648/http://www.paec.gov.pk/paec-np.htm}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో ఉత్పత్తి చేయబడుతున్న విద్యుత్తులో అణుశక్తి ప్లాంటులనుండి 5.8% లభిస్తుంది. ఫాసిల్ ఫ్యూయల్(పెట్రోలియం) శక్తి 62% లభిస్తుంది, జలవిద్యుత్తు 29.9% లభిస్తుంది , కోయల్ పవర్ ప్లాంటు నుండి 0.3% విద్యుత్తు లభిస్తుంది.<ref name="Express Tribune, 2014">{{cite news|last1=Kazmi|first1=Zahir|title=Pakistan’s energy security|url=http://tribune.com.pk/story/655573/pakistans-energy-security/|access-date=23 February 2015|work=Special report on Energy security efforts in Pakistan|agency=Express Tribune|publisher=Express Tribune, 2014|date=7 January 2014}}</ref><ref name="Directorate-General for Nuclear Power Generation">{{cite web|last=Syed Yousaf|first=Raza|title=Current Picture of Electrical Energy In Pakistan|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:T4QW3douApsJ:www.iaea.org/INPRO/4th_Dialogue_Forum/DAY_3_01_August-ready/2._-_DG-C3-4-31-07-2012.pdf+pakistan+nuclear+power+program+2050&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESjUcYBzrkzBdSSwbflDwBpLkLAkFaFROisP_jK3E3S97aqHY9tMS-It6gaYDd-q4lZP8BEuD6e4C5E91EnlkiSKIw-JbWuYsNwjNNC1f1Nxyw9D0Ib_V424k5ghsCazU80qDKfF&sig=AHIEtbRAsJSVdJ36dVxzvdggw_Xz16RLGg|work=Pakistan Atomic Energy Commission|publisher=Directorate-General for Nuclear Power Generation|access-date=28 November 2012|date=31 July 2012}}</ref><ref name="Pakistan Observer">{{cite news|last=Zulfikar|first=Saman|title=Pak-China energy cooperation|url=http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=109910|access-date=23 April 2012|newspaper=Pakistan Observer|date=23 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927072914/http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=109910|archive-date=27 సెప్టెంబరు 2013|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ న్యూక్లియర్ నాన్ ప్రొలిఫరేషన్ ట్రీటీలో లేని నాలుగు దేశాలలో పాకిస్థాన్ (మిగిలిన దేశాలు ఇండియా, ఇజ్రేల్ , నార్త్ కొరియా) ఒకటి. అయినప్పటికీ పాకిస్థాన్ఇంటర్నేషనల్ అటామిక్ ఎనర్జీ ఏజెన్సీకి గుడ్ స్టాండిగ్‌లో సభ్యత్వం ఉంది.<ref name="IAEA Membership states">{{cite web|last=UN Press Release|title=IAEA Publications: Pakistan Overview|url=http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=PK|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612063504/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=PK|archive-date=12 June 2007|work=IAEA, P.O. Box 100, Wagramer Strasse 5, A-1400 Vienna, Austria|publisher=IAEA Membership states|access-date=17 April 2012}}</ref><ref name="Dawn Newspapers, 25th April, 2011">{{cite news|last=Associate Press of Pakistan (APP)|title=IAEA declares nuclear energy programme safe|url=http://dawn.com/2011/04/25/iaea-declares-pakistan-nuclear-program-safe/|access-date=17 April 2012|newspaper=Dawn Newspapers, 25 April 2011|date=25 April 2011}}</ref><ref name="Reuters, Vienna">{{cite news|last=Dahl|first=Fredrik|title=Nuclear-armed Pakistan chairs board of U.N. atom body|url=http://www.reuters.com/article/2010/09/27/us-nuclear-iaea-pakistan-idUSTRE68Q1MN20100927|access-date=17 April 2012|newspaper=Reuters, Vienna|date=27 September 2010|quote="Pakistan is a long-standing and "very law-abiding" member of the IAEA, got no opposition from any side at all|archive-date=20 జూన్ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620002018/http://www.reuters.com/article/2010/09/27/us-nuclear-iaea-pakistan-idUSTRE68Q1MN20100927|url-status=dead}}</ref> వాణిజ్య అవసరాలకు ఉపకరిస్తున్న న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంటుకు చైనా రిపబ్లిక్ ఆసక్తిగా సహకరిస్తుంది. ఆరంభకాలంలో న్యూక్లియర్ విద్యుత్తు అధారాల నుండి చష్మా రియాక్టర్ తయారుచేయబడింది.[[1971]] లో చందా ద్వారా మొదటిసారిగా పాకిస్థాన్ మొదటి న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంట్ అయిన " ది కరాచీ న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంటు " స్థాపించబడింది. తరువాత చైనా రిపబ్లిక్ పాకిస్థాన్ పారిశ్రామిక అభివృద్ధి కొరకు న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంటును పాకిస్థాన్‌కు విక్రయించింది. [[2005]] లో చైనా- పాకిస్థాన్‌లు జాయింట్ ఎనర్జీ సెక్యూరిటీ ప్లాన్ కొరకు సమఖ్యంగా పనిచేసాయి.<ref>{{Cite journal |last=Ijaz |first=Muhammad, Director of Scientific Information and Public Relation (SIPR) |date=December 2010 |title=PAEC assigned 8,800 MWe nuclear power target by 2030:PAEC contributing to socio-economic uplift of the country |url=http://www.paec.gov.pk/newsletters/pkatm-n/p-nd10.pdf |url-status=dead |journal=PakAtom Newsletter |location=Islamabad, Islamabad Capital Territory |publisher=Pakistan Atomic Energy Commission |volume=49 |issue=1–2 |pages=1–8 |doi= |issn= |id= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330175715/http://www.paec.gov.pk/newsletters/pkatm-n/p-nd10.pdf |archive-date=2020-03-30 |access-date=}}</ref> [[2008]] లో పాకిస్థాన్ లోని చస్మా వద్ద "న్యూక్లియర్ పవర్ కాంప్లెక్స్ (చష్మా 3) , చష్మా న్యూక్లియర్ పవర్ కాంప్లెక్స్ (చస్మా 4) స్థాపించబడ్డాయి. ఒక్కొకటి 320-340 మెగావాట్ల విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేస్తుంది. వీటి విలువ 129 వందల కోట్లు, చైనా వంటి అంతర్జాతీయ దేశాల నుండి 80 వందలకోట్ల రూపాయలు వ్యయం చేయబడ్డాయి. [[2008]] లో ఇండియా యునైటెడ్ స్టేట్స్ సివిల్ " ఒప్పదం ప్రభావానికి బదులుగా పాకిస్థాన్ చైనా సహాయంతో మరొక అగ్రిమెంటు మీద సంతకం చేయబడింది. ఈప్లాంటు విలువ 1.7 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు. దీని కొరకు 1.07 బిలియన్ల విదేశీఋణం లభించింది. [[2013]] లో కరాచీలో రెండవ న్యూక్లియర్ పవర్ కాంప్లెక్స్ అదనపు రియాక్టర్ల నిర్మాణంతో విస్తరణ పనులు ప్రారంభించబడ్డాయి.<ref>{{cite news|last1=Bhutta|first1=Zafar|title=Govt to kick off work on 1,100MW nuclear power plant|url=http://tribune.com.pk/story/559885/govt-to-kick-off-work-on-1100mw-nuclear-power-plant/|access-date=19 January 2015|agency=Express Tribune|date=7 June 2013}}</ref> పాకిస్థాన్ విద్యుత్తు ఉత్పత్తి పలు పరిశ్రమలకు విద్యుత్తును అందిస్తుంది. అలాగే పాకిస్థాన్ లోని నాలుగు విభాగాలకు సమానంగా విద్యుత్తును అందిస్తుంది. కారాచీ లోని " కె.ఎలెక్ట్రిక్ " , వాటర్ , పవర్ డెవలెప్మెంటు అథారిటీ అత్యధికంగా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేసి దేశానికి ఆదాయం అందిస్తుంది. <ref name="energy">{{cite web|title=Power Sector Situation in Pakistan|url=http://www.rural-electrification.com/cms/upload/pdf/Pakistan-GTZ-power-sector-overview.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124180708/http://www.rural-electrification.com/cms/upload/pdf/Pakistan-GTZ-power-sector-overview.pdf|archive-date=24 January 2011|work=Alternate Energy Development Board and GTZ|format=PDF|year=2005|page=1|access-date=26 December 2011}}</ref> [[2014]] లో పలు ప్రాజెక్ట్‌ల ద్వారా 22,797 మెగావాట్ల విద్యుత్తు ఉత్పత్తి చేయబడింది.<ref name="Express Tribune, 2014" /> పాకిస్థాన్ న్యూక్లియర్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ నుండి అనుమతి పొందిన పాకిస్థాన్ అటామిక్ ఎనర్జీ కమీషన్ మూడు వాణిజ్య అణువిద్యుత్తు కేంద్రాల నుండి అణువిద్యుత్తు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. <ref>{{cite news|author=Muhammad Saleh Zaafir|title=PM inaugurates 330MW Chashma-2 N-power plant|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=5952&Cat=13|access-date=26 December 2011|newspaper=The News|date=13 May 2011|archive-date=12 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112210545/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=5952&Cat=13|url-status=dead}}</ref> న్యూక్లియర్ పవర్ ప్రోగ్రాం కలిగిన ఒకేఒక ముస్లిం దేశం పాకిస్థాన్ <ref name="siddiqui63">{{Cite journal | author =Z.H. Siddiqui|author2= I.H. Qureshi | title =Nuclear power in Pakistan | journal =The Nucleus | volume =42 | issue =1–2 | pages =63–66 | publisher =The Nucleus PINSTECH publication | location =Nilore, Islamabad | date =13 October 2005 | url =http://www.thenucleuspak.org.pk/nucleus/pdf%20Special%20Issue%20Nucleus%2042%281-4%29/Nuclear%20Power%20in%20Pakistan%20%28ms611%29.pdf | issn =0029-5698 |access-date=28 December 2011 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120306133728/http://www.thenucleuspak.org.pk/nucleus/pdf%20Special%20Issue%20Nucleus%2042%281-4%29/Nuclear%20Power%20in%20Pakistan%20%28ms611%29.pdf | archive-date =6 మార్చి 2012 | url-status =dead }}</ref> పాకిస్థాన్ విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో 5.8% అణువిద్యుత్తు నుండి ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. ధర్మల్ పవర్ స్టేషన్ నుండి 64% విద్యుత్తు ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. హైడ్రాలిక్ పవర్ నుండి 29.9% విద్యుత్తు ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది.కోయల్ ఎలెక్ట్రిసిటీ నుండి 0.3% విద్యుత్తు చేయబడుతుంది.<ref name="energy" /> ==పర్యాటకం== {{main|పాకిస్తాన్‌లో పర్యాటకం}} [[File:Royal Face.jpg|thumb|225px|left|[[Badshahi Mosque]] was commissioned by the [[Mughal tribe|Mughal]]s in 1671. It is listed as a [[World Heritage Site]].]] [[2012]] లో పాకిస్థాన్ వైవిద్యమైన సంస్కృతిక ప్రజలు , ప్రకృతిదృశ్యాలు పాకిస్థాన్‌కు ఒక మిలియన్ పర్యాటకులను ఆకర్షించాయి.<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201210/21/detailnews.asp?id=179025 |title=One million tourists visit Pakistan in 2012 |work=Pakistan Observer |date=21 October 2012 |access-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203022136/http://pakobserver.net/201210/21/detailnews.asp?id=179025 |archive-date=3 డిసెంబరు 2013 |url-status=dead }}</ref>[[1970]] లో పాకిస్థాన్ నిర్వహించడానికి వీలుకానంతమంది పర్యాటకులను ఆకర్షించింది. పర్యాటకులు అధికంగా ఖైబరు పాస్, పెషావర్, కరాచి, స్వాత్ (పకిస్థాన్) , రావల్పిండి నగరాలకు అధికంగా వస్తుంటారు.<ref>{{Cite news | url=http://nadeemfparacha.wordpress.com/2008/07/20/before-the-lights-went-out/ | work=nadeemfparacha.wordpress.com | location=Karachi | title=Before the Lights Went Out | first=Nadeem | last=Paracha | date=7 July 2008 |access-date=19 September 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306134648/http://nadeemfparacha.wordpress.com/2008/07/20/before-the-lights-went-out/ | archive-date=6 మార్చి 2010 | url-status=dead }}</ref> హిమాలయ పర్వతంలో ఉన్న మొహంజుదారో, హరప్పా , తక్షిశిల శిధిలాలు పర్యాటకులను అధికంగా ఆకర్షిస్తున్నాయి. పాకిస్థాన్‌లో 700మీ కంటే అధికమైన ఎత్తైన పలు పర్వతశిఖరాలు ఉన్నాయి.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.tourism.gov.pk/mountain.html |title=PTDC page on mountaineering |website= |access-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040111062341/http://www.tourism.gov.pk/mountain.html |archive-date=2004-01-11 |url-status=dead }}</ref> [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|right|170px|[[Daman-e-Koh]] is a garden overlooking the city of [[Islamabad]].]] పాకిస్థాన్ ఉత్తర ప్రాంతంలో అనేక పురాతన కోటలు ఉన్నాయి. పురాతన నిర్మాణాలు, హంజాలోయ, చిత్రల్ లోయ ప్రాంతాలలో ఇస్లామిక్ పూర్వ నాస్తిక కలాషా ప్రజలు గ్రీక్ వీరుడు అలెగ్జాండర్ సంతతి వారని భావిస్తున్నారు. పాకిస్థాన్ సంస్కృతిక రాజధాని లాహోర్‌లో మొఘల్ నిర్మాణాలకు ఉదాహరణగా ఉన్నాయి. వీటిలో బాద్షాహీ మసీదు, షాలిమార్ గార్డెంస్ (లాహోర్), జహంగీర్ సమాధి , లాహోర్ కోట ప్రధానమైనవి. ఇవి పర్యాటకులను ఆకర్షించడంలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తున్నాయి. .{{citation needed|date=June 2015}} [[2015]] అంతర్జాతీయ ఆర్ధిక సంక్షోభానికి ముందు పాకిస్థాన్‌ను వార్షికంగా 5 లక్షల మంది పర్యాటకులు సందర్శించారు.<ref>[http://www.pakistan.gov.pk/.../tourism.../Toruism(wup)(Folder-II).pdf]{{dead link|date=March 2014}}</ref> [[2008]] నుండి అస్థిరత కారణంగా పర్యాటకుల సంఖ్య తగ్గింది.{{citation needed|date=June 2015}} [[2005]] కాశ్మీర్ భూకంపం తరువాత [[2006]] అక్టోబరు ది గార్డియన్ " పాకిస్థాన్ లోని 5 అత్యుత్తమ పర్యాటక ప్రాంతాలు" పాకిస్థాన్ పర్యాటకరంగానికి సహకరిస్తున్నయని వర్ణించింది. <ref>{{Cite news| url=http://www.guardian.co.uk/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all |work=The Guardian | location=London | title=Out of the rubble | first=Antonia | last=Windsor | date=17 October 2006 |access-date=25 May 2010}}</ref> 5 ప్రాంతాలలో తక్షశిల, లాహోర్, కరకోం హైవే, కరీమాబాద్ (హుంజ) , సైఫుల్ ములక్ సరసు ఉన్నాయి. ఇవి అసమానమైన పాకిస్థాన్ సంస్కృతిక వారస్వత్వానికి వైవిధ్యానికి ఉదాహరణగా నిలిచాయి.<ref name="Visit Pakistan 2007">[http://doodhpatti.blogspot.com/2006/10/visit-pakistan-year-2007-events.html Events taking place during 2007, Press released by Tourism of Pakistan]{{Dead link|date=September 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tourism.gov.pk/fairs_festivals.html |title=Tourism Events in Pakistan in 2010 |publisher=Tourism.gov.pk |access-date=27 September 2010 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209103944/http://www.tourism.gov.pk/fairs_festivals.html |archive-date=9 ఫిబ్రవరి 2007 |url-status=dead }}</ref>[[2009]] లో " ది వరల్డ్ ఎకనమిక్ ఫోరంస్ ట్రావెల్ & టూరిజం కాంపిటీటివ్నెస్ రిపోర్ట్ " ప్రపమంచ వారసత్వ సంపదలలో 25% పాకిస్థాన్‌లో ఉన్నాయి. సింధూ లోయలలో సింధూ నాగరిక చిహ్నాలు అధికంగా ఉన్న హరప్పా , మొహంజుదారోలు , 5,000 సంవత్సరాల మాంగ్రోవ్ వృక్షాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/2/76d57272-6764-11de-925f-00144feabdc0.html |title=The road between China and Pakistan |work=Financial Times |date=4 July 2009 |access-date=27 September 2010}}</ref> ==ప్రయాణసౌకర్యాలు== [[File:Karachi Jinnah Airport.jpg|250px|thumb|right|[[Jinnah International Airport]] in [[Karachi]] handles 16 million passengers annually.]] పాకిస్థాన్ ట్రాంస్‌పోర్ట్ జి.డి.పి.లో 10.5% భాగస్వామ్యం వహిస్తింది.<ref>{{cite web|author=The [[World Bank]]|title=Transportation in Pakistan|url=http://go.worldbank.org/7CYYM39VG0|year=2011|publisher=World Bank|access-date=|website=|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100816122426/http://go.worldbank.org/7CYYM39VG0|archive-date=2010-08-16|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ రహదారి రవాణా వ్యవస్థ [[భారత్]], [[బంగ్లాదేశ్]] , [[ఇండోనేషియా]] కంటే మెరుగ్గా ఉంటుంది. అయినప్పటికీ పాకిస్థాన్ రైల్వే వ్యవస్థ [[చైనా]] , [[భారత్]] కంటే వెనుకబడి ఉంటుంది. అలాగే విమానవ్యవస్థ కూడా అభివృద్ధిచేయవలసిన అవసరం ఉంది.<ref name="IDE-JETRO">{{Cite thesis|type=Research Paper|chapter=Macroeconomic Performance and Infrastructure Development in India|title=Transport Infrastructure in India: Developments, Challenges and Lessons from Japan|url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Vrf/pdf/465.pdf|author=Pravakar Sahoo|format=PDF|page=4|date=March 2011|publisher=Institute of Development Economies, Japan External Trade Organization|series=Visiting Research Fellows|access-date=13 June 2012|id=465|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130174609/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Vrf/pdf/465.pdf|archive-date=30 నవంబరు 2012|url-status=dead}}</ref> పాకుస్థాన్ జలమార్గవ్యవస్థ చాలా స్వల్పంగా ఉంటుంది. సముద్రతీర నౌకావ్యవస్థ ప్రాతీయప్రజల అవసరాలను కొంతవరకు తీర్చుతూఉంది.<ref>{{cite web|author=Farrukh Javed|title=Sustainable financing for the maintenance of Pakistan Highways|url=http://www.unescap.org/ttdw/Publications/TPTS_pubs/bulletin75/Bulletin75_ch5.pdf|format=PDF|year=2005|publisher=UNESCAP|page=2|access-date=31 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811075941/http://www.unescap.org/ttdw/Publications/TPTS_pubs/bulletin75/Bulletin75_ch5.pdf|archive-date=11 ఆగస్టు 2007|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్ ట్రాంస్‌పోర్ట్ వ్యవస్థకు వెన్నెముక వంటి పాకిస్థాన్ జాతీయరహదారి పొడవు 2,59,618కి.మీ. 91% ప్రయాణీకులు , 96% సరుకు రవాణాకు రహదారి ఆధారంగా ఉంది. రోడ్డు ట్రాంస్పోర్ట్ వ్యవస్థ అత్యధికంగా ప్రైవేట్ రంగం ఆధీనంలో ఉంది. సరుకు రవాణా వ్యవస్థ 95% ప్రైవేట్ సంస్థలు నిర్వహిస్తున్నాయి. నేషనల్ హైవే అథారిటీ జాతీయరహదారి , మోటర్‌వేల నిర్వహణ బాధ్యత వహిస్తుంది. జాతీయరహదారి , మోటర్‌వే ఉత్తర- దక్షిణాలను కలుపుతూ దక్షిణ తీరంలో ఉన్న నౌకాశ్రయాన్ని [[పంజాబు]] , ఖైబరు ప్రాంతాలతో అనుసంధానం చేస్తుంది. మొత్తం దేశరహదారి మార్గంలో 4.2% ఉన్న ఈ మార్గం 85% ట్రాఫిక్ ఆధారంగా ఉంది..<ref name=pc>{{cite web|author=Ahmed Jamal pirzada|title=Draft: Role of Connectivity in Growth Strategy of Pakistan|url=http://www.pc.gov.pk/feg/PDFs/role%20of%20connectivity%20in%20growth%20strategy%20of%20pakistan.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120421064636/http://www.pc.gov.pk/feg/PDFs/role%20of%20connectivity%20in%20growth%20strategy%20of%20pakistan.pdf|archive-date=21 April 2012|format=PDF|year=2011|publisher=Planning Commission, Pakistan|pages=4, 7, 9|access-date=31 December 2011}}</ref><ref name=unesep>{{cite web|title=National Highway Development Sector Investment Program|url=http://www.adb.org/Documents/RRPs/PAK/37559-PAK-RRP.pdf|format=PDF|publisher=Asian Development Bank|year=2005|pages=11, 12|access-date=31 December 2011|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20071007150953/http://www.adb.org/Documents/RRPs/PAK/37559-PAK-RRP.pdf|archive-date=7 అక్టోబరు 2007|url-status=dead}}</ref> === రైలు మార్గం === పాకిస్థాన్ రైల్వే మినిస్ట్రీ ఆఫ్ రైల్వే (పాకిస్థాన్) ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది. [[1947]]–[[1970]] లో తరువాత దేశవ్యాప్తంగా రహదారుల నిర్మాణం , ఆర్ధికాభివృద్ధి కారణంగా పాకిస్థాన్ ఆటోమోటివ్ పరిశ్రమ అభివృద్ధి జరిగేవరకు పాకిస్థాన్ ప్రజల ప్రయాణాలకు రైలుమార్గం ప్రధానంగా ఉంది. [[1990]] నుండి ప్రయాణీకులు రైల్వే నుండి అధికస్థాయిలో రహదారి మార్గాల ప్రయాణాలు ఎంచుకోవడం ఆరంభం అయింది. పాకిస్థాన్‌లో ఆటోమోటివ్ పరిశ్రమ ప్రారంభించిన తరువాత ప్రజలు రహదారి మీద ఆధారపడ అధికరించింది. ప్రస్తుతం 10% పాకిస్థాన్ ప్రజలు రైప్రయాణాలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు. 4% సరికురవాణా రైళ్ళద్వారా జరుగుతుంది. వ్యక్తిగత ప్రయాణాలకు అధికంగా ఆటోమొబైల్ మీద ఆధాఅడుతున్నారు. 1990–2011 మద్య రైలు మార్గం పొడవు 8,775 నుండి 7,791 కుదించబడింది.<ref name=pc/><ref name=nation>{{cite web|title=PAKISTAN|url=http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Pakistan.html|work=Encyclopedia Nation|access-date=31 December 2011}}</ref> పాకిస్థాన్ [[చైనా]], [[ఇరాన్]] , [[టర్కీ]] దేశాలతో వాణిజ్యం కొరకు రైల్వే సేవలలు వాడుకోవాలని ఎదురుచూస్తుంది.<ref>{{cite news|author=Syed Fazl-e-Haider|title=China-Pakistan rail link on horizon|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IB24Df02.html|access-date=31 December 2011|newspaper=Asia Times Online|date=24 February 2007|archive-date=22 మే 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132551/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IB24Df02.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan-Turkey rail trial starts|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8201934.stm|access-date=13 March 2012|publisher=BBC|date=14 August 2009}}</ref> === వాయుమార్గం === పాకిస్థాన్‌లో దాదాపు మిలటరీ , సివిల్ ఉపయోగాలకు 139 విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. "జిన్నా ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం" పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయ ముఖద్వారంగా భావించబడుతుంది. అదనంగా పాకిస్థాన్‌లో ప్రధానంగా ఆలమా ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం, బెనాజిర్ బుట్టో ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం, పెషావర్ ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం, క్వెట్టా ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం, ఫైసలాబాద్ ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం, సైలకోట్ ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం , ముల్తాన్ ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం మొదలైన విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ ఏవియేషన్ పరిశ్రమలు, జాతీయ , ప్రైవేట్ సంస్థలు ఉన్నాయి. రాష్ట్రాలకు స్వంతమైన సంస్థలు దాదాపు 73% దేశీయ ప్రయాణాలు , సరుకురవాణా చేస్తున్నాయి. [[ఎయిర్ బ్లూ]], షాహీన్ ఎయిర్ ఇంటర్నేషనల్ , ఎయిర్ ఇండస్ మొదలైన ప్రైవేట్ సంస్థలు తక్కువ ఖర్చుతో విమానసేవలు అందిస్తున్నాయి. === సముద్రమార్గం === పాకుస్థాన్‌లో ప్రధానంగా కరాచీ (పోర్ట్ ఆఫ్ కరాచీ), సింధ్ (పోర్ట్ ఆఫ్ క్వాసిం) మొదలైన నౌకాశ్రయాలు ఉన్నాయి.<ref name=pc/><ref name=nation/> 1990 గ్వాడర్ పోర్ట్ , గడానీ షిప్ – బ్రేకింగ్ యార్డ్ నిర్మించున తరువాత నౌకాశ్రయ కార్యక్రమాలు బలూచీ స్థాన్‌కు మార్చబడ్డాయి. .<ref name=pc/><ref name=nation/> ==సాంకేతికం== {{multiple image |align=right |image1=Abdus Salam 1987.jpg |width1=150 |caption1=[[Abdus Salam]] won the 1979 [[Nobel Prize in Physics]] for his contribution to [[electroweak interaction]]. He was the first Muslim to win a Nobel prize in science. |alt1= |width2=123 |caption2=[[Atta ur Rahman (scientist)|Atta-ur-Rahman]] won the [[UNESCO Science Prize]] for pioneering contributions in chemistry in 1999, the first Muslim to win it. |image2=Atta-Ur-Rahman (cropped).jpg |alt2= }} పాకిస్థాన్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ పాకిస్థాన్ మౌళికసదుపాయాల అభివృద్ధి , పాకిస్థాన్ ఆధునికీకరణలో ప్రభావవంతమైన పాత్రపోషిస్తుంది.<ref name="Ministry of Science and Technology">{{cite web|last1=Ministry of Science and Technology|title=National Science, Technology and Innovation Policy 2012|url=http://most.comsatshosting.com/%5CPolicies%5CNational%20Science,%20Technology%20and%20Innovation%20Policy%202012.pdf|publisher=Ministry of Science and Technology|access-date=3 February 2015}}</ref> పాకిస్థాన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైంస్ , ఇంటర్నేషనల్ నథియాగలి సమ్మర్ కాలేజ్ కార్యక్రమాలలో పాల్గొనడానికి ప్రతిసంవత్సరం ప్రపంచం అంతటి నుండి నిపుణులను ఆహ్వానిస్తుంటారు.<ref>{{cite web|title=Address by Prime Minister|url=http://www.pid.gov.pk/pm%20address%20on%2027-6-2011.doc|work=Press Information Department (Government of Pakistan)|format=DOC|access-date=24 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112161844/http://www.pid.gov.pk/pm%20address%20on%2027-6-2011.doc|archive-date=12 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref>[[2005]]లో పాకిస్థాన్ అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో భౌతికశాస్త్రం (ఫిజిక్స్ ఇన్ డెవెలెపింగ్ కంట్రీ) సెమినార్‌కు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది.<ref name="comsats"> {{cite journal |author=Hameed A. Khan |title=Physics in Developing Countries – Past, Present & Future |url=http://www.comsats.org/Publications/Books_SnT_Series/08.%20Physics%20in%20Developing%20Countries%20-%20Past,%20Present%20and%20Future%20(April%202006).pdf |format=PDF |page=9 |publisher=COMSATS |year=2006 |access-date=1 January 2012 }}</ref> === ప్రముఖ సాంకేతిక సంస్థలు=== పాకిస్థాన్ థియరిటికల్ ఫిజిస్ట్ అబ్దుస్ సలాం తన "ఎలెక్ట్రో వీక్ ఇంటరాక్షన్" కొరకు నోబుల్ బహుమతి అందుకున్నాడు.<ref name="Nobel Prize">{{cite web| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/| title=1979 Nobel Prize in Physics | work=Nobel Prize|access-date=24 December 2011}}</ref> పాకిస్థానీ శాస్త్రఙలు ఇంఫ్లుయంషియల్ పబ్లికేషన్స్ , క్రిటికల్ సైంటిఫిక్ వర్క్స్ ఇన్ ది అడ్వాంస్డ్ మాథమెటిక్స్, బయాలజీ, ఎకనమిక్స్, కంప్యూటర్ సైంస్ , జెనెటిక్స్ లలో దేశీయ , అంతర్జాతీయ స్థాయి విద్యను అందించాలని యోచిస్తున్నారు.<ref name="Zed, 2001">{{cite book|title=Out of the nuclear shadow|last1=Mian|first1=Zia|date=2001|publisher=Zed, 2001|isbn=1842770594|editor-last=Kothari|editor-first=Smitu|location=London|access-date=}}</ref> === ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలు , సాధనలు === రసాయన శాస్త్రవేత్త సలీముజ్జామన్ సిద్దిక్వి వేపచెట్టు ఔషధీయ గుణాలను రసాయన ఉత్పత్తిదారుల దృష్టికి తీసుకువచ్చిన మొదటి పాకిస్థానీ శాస్త్రవేత్తగా గురింపు పొందాడు. .<ref>{{cite web |url=http://technologytimes.pk/documents/mag/PDF_Old/Vol02-Issue11.pdf |title=Technology Times – Vol 2 – Issue 11 |format=PDF |access-date=20 April 2013 |archive-date=10 జూలై 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710192902/http://technologytimes.pk/documents/mag/PDF_Old/Vol02-Issue11.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://pakistanpressclub.com/pakistan-2012-2020-pakistan/ |title=Section Science & Technology |doi=10.1504/WREMSD.2007.012130 |publisher=Pakistan Press Club |access-date=20 April 2013 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015220401/http://pakistanpressclub.com/pakistan-2012-2020-pakistan/ |archive-date=15 అక్టోబరు 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Ahmed |first=Irshad |url=http://www.academia.edu/2425893/Using_RP_Model_to_Solve_the_Current_Challenges_of_PAKISTAN |title=Using RP Model to solve Current Challenges of Pakistan by PHd Scholar Irshad Ahmed Sumra |publisher=Academia.edu |access-date=20 April 2013 |website= |archive-url=https://archive.today/20130506031535/http://www.academia.edu/2425893/Using_RP_Model_to_Solve_the_Current_Challenges_of_PAKISTAN |archive-date=6 మే 2013 |url-status=dead }}</ref> పాకిస్థానీ న్యూరోసర్జన్ అయూబ్ కె. ఒమ్మయ " ఒమ్మయ రిజర్వాయర్ " , బ్రైన్ ట్యూమర్ , మెదడు సమస్యలకుపరిష్కార విధానాలుఆవిష్కరించాడు.<ref>{{cite web|author=Goudas|first=Leonidas C.|year=1999|title=Decreases in Cerebrospinal Fluid Glutathione Levels after Intracerebroventricular Morphine for Cancer Pain|url=http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/content/full/89/5/1209|access-date=1 January 2012|publisher=International Anesthesia Research Society}}</ref> === సాంకేతికాభివృద్ధి సంస్థలు === సైంటిఫిక్ రీసెర్చ్ , అభివృద్ధి పాకిస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయాల్లో కీలకపాత్ర వహిస్తుంది. విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రభుత్వసహకారంతో నేషనల్ పార్క్ , లాబరేటరీలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. అలాగే సైంటిఫిక్ రీసెర్చ్ పాకిస్థాన్ పరిశ్రమలకు సహకారం అందిస్తుంది. <ref name="Nature">{{cite journal|last1=Osama|first1=Athar|last2=Najam|first2=Adil|last3=Kassim-Lakha|first3=Shamsh|last4=Zulfiqar Gilani|first4=Syed|last5=King|first5=Christopher|title=Pakistan's reform experiment|journal=Nature|date=3 September 2009|volume=461|issue=7260|pages=38–39|doi=10.1038/461038a|url=http://www.nature.com/nature/journal/v461/n7260/full/461038a.html|access-date=18 February 2015}}</ref> [[2010]] లో పాకిస్థాన్ సైంటిఫిక్ పేపర్లు ప్రచురిస్తున్న దేశాలలో పాకిస్థాన్ 43 వ స్థానంలో ఉంది.<ref name="Dawn news, 2010">{{cite news|last1=Junaidi|first1=Ikram|title=Pakistan ranks 43rd in scientific research publication|url=http://www.dawn.com/news/683203/pakistan-ranks-43rd-in-scientific-research-publication-2.|access-date=18 February 2015|agency=Dawn news, 2010|publisher=Dawn news, 2010|date=25 December 2011}}</ref> పాకిస్థాన్‌లోని శక్తివంతమైన శాస్త్రీయ సమూహానికి చెందిన " పాకిస్థాన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్స్ పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వ సైంస్ విధానాలు రూపొందించడంలో సిఫార్సులు చేయడంలో కీలకపాత్ర వహిస్తుంది.<ref name="Introduction of the Academy">{{cite web|last=|title=Introduction to the Academy|url=http://www.paspk.org/Introduction-to-the-Academy-19|website=paspk.org/|publisher=Inbtroduction of the Academy|access-date=16 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233435/http://www.paspk.org/Introduction-to-the-Academy-19|archive-date=19 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref>[[1960]] లో అభివృద్ధిచెందిన ఆసియన్ అంతరిక్షప్రయోగాలలో భాగంగా "స్పేస్ అండ్ అప్పర్ అట్మాస్పియర్ రీసెర్చ్ కమీషన్" నాయకత్వంలో అత్యాధునిక రాకెటరీ, ఎలెక్ట్రానిక్స్ , ఎయిరోనొమి ఉత్పత్తులు చేయబడ్డాయి.<ref name="SUPARCO">{{cite web|title=History of SUPARCO|url=http://www.suparco.gov.pk/pages/history.asp|work=SUPARCO|access-date=24 December 2011|archive-date=17 ఏప్రిల్ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417192331/http://www.suparco.gov.pk/pages/history.asp|url-status=dead}}</ref> === అంతరిక్ష పరిశోధన === పాకిస్థాన్‌లోని స్పేస్ అండ్ అప్పర్ అట్మాస్పియర్ రీసెర్చ్ కమీషన్ ప్రొగ్రాం పాకిస్థాన్ చేసిన గుర్తించతగిన విన్యాసాలు , సాధనలు నమోదు చేసింది. ఈ ప్రయోగం పాకిస్థాన్ అంతరిక్ష ప్రయోగం చేసిన మొదటి దక్షిణాసియా దేశంగా చేసింది.<ref name="SUPARCO"/>[[1990]] లో బాదర్ ఫస్ట్ శాటిలైట్ తాయారు చేసి విజయవంతంగా ప్రయోగించబడింది. ఈ ప్రయోగం పాకిస్థాన్‌కు అంతరిక్షంలో శాటిలైట్ నిలబెట్టిన మొదటి ముస్లిం దేశం , రెండవ దక్షిణాసియా దేశంగా గుర్తింపు తీసుకువచ్చింది.<ref>{{cite web|title=The Launching of Badr-I|url=http://www.aerospaceguide.net/worldspace/pakistan.html|work=Aero Space Guide|access-date=24 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202005559/http://www.aerospaceguide.net/worldspace/pakistan.html|archive-date=2 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref> 1971 ఇండో పాక్ యుద్ధం తరువాత " పాకిస్థాన్ అండ్ వెపంస్ ఆఫ్ మాస్ డిస్ట్రక్షన్ " విదేశీ దండయాత్రలను అడ్డుకోవడానికి అణుబాంబును తయారుచేసింది.<ref name="United Book Press.">{{cite book|last1=Haqqani|first1=Husain|title=Pakistan : between mosque and military|url=https://archive.org/details/pakistanbetweenm00haqq|date=2005|publisher=United Book Press.|location=Washington, DC|isbn=978-0-87003-214-1|edition=1. print.|access-date=9 March 2015|format=Hard Copy|chapter=§Chapter 3|quote={{small|"''The trauma was extremely severe in Pakistan when the news of secession of East Pakistan as Bangladesh arrived — a psychological setback, complete and humiliating defeat that shattered the prestige of Pakistan Armed Forces.''"}} }}</ref> === అణుపరిశోధన === భారత్‌తో పోటీ పాకిస్థాన్ అణుబాంబు పరిశోధన చేపట్టిన దేశాలజాబితాలో స్థానం పొందేలా చేసింది. [[1988]] లో చాగై న్యూక్లియర్ పరిశోధన తరువాత పాకిస్థాన్ అణుబాంబు తయారుచేసిన ఏడవదేశంగా గుర్తించబడింది.<ref name="Federation of American Scientists">{{cite web|url=https://fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/index.html|title=Pakistan Nuclear Weapons|work=Federation of American Scientists|access-date=22 February 2007|archive-date=20 ఫిబ్రవరి 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070220102255/http://www.fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/index.html|url-status=dead}}</ref> === అంటార్కిటికా === పాకిస్థాన్ అంటార్కిటికా ప్రొగ్రాం స్థాపించిన తరువాత ఆటార్కిటికా పరిశోధన క్రియాశీలకంగా చేస్తున్న స్వల్పసంఖ్యలో ఉన్న దేశాలలో పాకిస్థాన్ ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. "పాకిస్థాన్ అంటార్కిటికా ప్రొగ్రాం" పర్యవేక్షణలో అంటార్కిటాకాలో ఖండంలో రెండు రీసెర్చ్ స్టేషన్లు నిర్వహించబడుతున్నాయి. అలాగే సంవత్సరం అంతా పనిచేసేలా అదనపు బేస్ ఏర్పాటు చేయాలని భావిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.niopk.gov.pk/Antarctic.aspx|title=Antarctic Research|work=[[National Institute of Oceanography (Pakistan)]]|access-date=29 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217125703/http://www.niopk.gov.pk/Antarctic.aspx|archive-date=17 ఫిబ్రవరి 2012|url-status=dead}}</ref> === కంప్యూటర్లు , అంతర్జాలం=== [[1990]] నుండి పర్సనల్ కంప్యూటర్ పరిచయం చేసిన తరువాత కంప్యూటర్ల కొరకు విద్యుత్తు వాడకం అధికం అయింది. పాకిస్థాన్‌లో 2 కోట్లమంది అంతర్జాలం (ఇంటర్నెట్) ఉపయోగిస్తున్నారు. [[2011]] గణాంకాలను అనుసరించి అంతర్జాలం అధికంగా ఉపయోగిస్తున్న ఉత్తమశ్రేణి దేశాలలో పాకిస్థాన్ ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. <ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/283253/internet-users-in-pakistan-cross-20-million-mark/|title=Internet users in Pakistan cross 20 million mark|work=Express Tribune|date=28 October 2011|access-date=26 May 2012}}</ref> పాకిస్థాన్ కీలకమైన సాంకేతిక పబ్లికేషన్లను విడుదల చేస్తుంది. దేశీయంగా పాకిస్థాన్ సాధించిన సాఫ్ట్‌వేర్ అభివృద్ధి అంతర్జాతీయ ప్రశంశలు అందుకుంటుంది.<ref name="Lahore Tech">{{cite news|last1=staff works|title=Pakistani Computer Scientist wins global Supercomputer Design Award|url=http://www.techlahore.com/2010/05/10/pakistani-computer-scientist-wins-global-supercomputer-design-award/.|access-date=19 February 2015|agency=Lahore Tech|publisher=Lahore Tech|date=10 May 2010|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219065435/http://www.techlahore.com/2010/05/10/pakistani-computer-scientist-wins-global-supercomputer-design-award/|archive-date=19 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref> అధికసంఖ్యలో అంతర్జాలం వాడుకుంటున్న 27 ప్రపంచ దేశాలలో పాకిస్థాన్ ఒకటి. [[2000]] నుండి " పాకిస్థాన్ సూపర్ కంప్యూటింగ్ " లో పాకిస్థాన్ గుర్తించతగినంగా అభివృద్ధి సాధించింది. అలాగే పలు సంస్థలు "పారలెల్ కంప్యూటింగ్ " పరిశోధనలకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం ఇంఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ ప్రాజెక్టుల కొరకు 4.6 బిలియన్లు వ్యయం చేస్తుంది. పాకిస్థాన్‌లో అధికంగా కంప్యూటర్ సాంకేతికతను మానవ వనరులు, మౌళిక వసతుల అభివృద్ధి, ఎ- గవర్నమెంటు వాడుకుంటున్నారు.. <ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/432124/govt-to-spend-rs4-6b-on-it-projects/|title=Govt to spend Rs4.6b on IT projects|work=Express Tribune|date=6 September 2012|access-date=6 September 2012}}</ref> {| class="wikitable" |- ! ప్రముఖ పాకిస్థానీ ఆవిష్కరణలు !! వివరణ |- | ఒమ్మయ రిజర్వాయర్|| [[మెదడు కణితులు]] తో రోగులకు చికిత్స కోసం మస్తిష్కమేరుద్రవమ ఔషధాల డెలివరీ సిస్టమ్. |- | [[(సి)బ్రైన్]]|| చరిత్రలో మొదటి కంప్యూటర్ వైరస్‌లలో ఒకటి |- | ఎలెక్ట్రో వీక్ ఇంటరాక్షన్ || ముస్లిం ప్రపంచం నాయకత్వం వహించిన మొదటి నోబుల్ బహుమతి పొందిన ఆవిష్కరణ |- | ఫ్లాస్టిక్ మేగ్నెట్ || సాధారణ ఉష్ణోగ్రతతో పనిచేసే మొదటి ఫ్లాస్టిక్ మేగ్నెట్ ఆవిష్కరణ . |- | లెథల్ రహిత ఎరువు (నాన్- లెథల్ ఫర్టిలైజర్) || బంబు తయారీ పదార్ధంగా మార్చలేని ఎరువుల తయారీ సూత్రం . |- | నాన్- కింక్ - కాథటర్ మౌంట్ ( అనెస్థాలజీకి ఉపకరించే సాధనం) |- | హ్యూమన్ డెవెలెప్మెంటు ఇండేక్స్ ||పాకిస్థాన్ మాజీ ఆర్థిక మంత్రి , మహబూబ్నగర్లో ఉల్ హక్ ఆవిష్కరణ <ref>Haq, Mahbub ul. 1995. Reflections on Human Development. New York: Oxford University Press.</ref> |- | ప్రామాణిక నమూనా || పాకిస్థానీ శాస్త్రవేత్త అబ్దుస్ సలాం ఆవిష్కరించిన ప్రాక్టికల్ ఫిజిక్స్ సూత్రం |} ==విద్య== పాకిస్థాన్ ప్రజలకు ప్రాధమిక, సెంకండరీ స్థాయి విద్యను ఉచితంగా అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part2.ch1.html|title=Chapter 1: "Fundamental Rights" of Part II: "Fundamental Rights and Principles of Policy"|work=pakistani.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Right to Education in Pakistan|publisher=World Council of Churches|url=http://www.oikoumene.org/resources/documents/wcc-commissions/international-affairs/human-rights-and-impunity/the-right-to-education-in-pakistan.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313083147/http://www.oikoumene.org/resources/documents/wcc-commissions/international-affairs/human-rights-and-impunity/the-right-to-education-in-pakistan.html|archive-date=13 March 2012|date=21 April 2006|access-date=25 July 2010 }}</ref> పాకిస్థాన్ ప్రత్యేకదేశం అయిన తరువాత పాకిస్థాన్‌లో యూనివర్శిటీ ఆఫ్ పంజాబు విశ్వవిద్యాలయం ఒక్కటే ఉంది.<ref>{{cite web|author1=Sajida Mukhtar|author2=Ijaz Ahmed Talat|author3=Muhammad Saeed|title=An Analytical Study of Higher Education of Pakistan|url=http://www.ijar.lit.az/pdf/10/2011%2810-51%29.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111100415/http://www.ijar.lit.az/pdf/10/2011%2810-51%29.pdf|archive-date=11 January 2012|publisher=International Journal of Academic Research|format=PDF|date=March 2011|page=1|access-date=2 January 2012}}</ref> తరువాత పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం దేశంలో నాలుగు భూభాగాలలో వేగవంతంగా విశ్వవిద్యాలయాలు స్థాపించబడ్డాయి. అవి వరుసగా [[1949]]లో సింధ్ యూనివర్శిటీ, [[1950]] లో పెషావర్ యూనివర్శీటీ, [[1953]] లో కరాచీ యూనివర్శిటీ , [[1970]] యూనివర్శిటీ ఆఫ్ బలూచీస్థాన్. {{As of|2011|9}} పాకిస్థాన్‌లో ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రైవేట్ యూనివర్శిటీలు , పబ్లిక్ , ప్రైవేట్ యూనివర్శిటీలు ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ యూనివర్శిటీలు పరిశోధనలు , ఉన్నతవిద్యను అందిస్తున్నాయి. <ref>{{cite web|title=Educational Institutes of Pakistan|url=http://hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|publisher=Higher Education Commission, Pakistan|date=September 2011|access-date=1 January 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209080426/http://www.hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|archive-date=9 ఫిబ్రవరి 2014|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో 3193 ఒకేషనల్ విద్యాసంస్థలు ఉన్నాయి.<ref name="edu2" /> పాకుస్థాన్‌లో మదరసాలు కూడా ఉన్నాయి. మదరసాలు ఉచిత ఇస్లాం విద్య, ఉచిత హాస్టల్ వసతి కల్పిస్తుంది. మదరసాలలో అధికంగా బీదవర్గం ప్రజలు విద్యను అభ్యసిస్తుంటారు.<ref>{{cite web|title=Pakistani madrassahs:|publisher=United States Institute of Peace|url=http://www.uvm.edu/~envprog/madrassah.html#_ftn8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050214194645/http://www.uvm.edu/~envprog/madrassah.html#_ftn8|archive-date=14 February 2005|access-date=21 February 2009}}</ref> ప్రజలవత్తిడి , పాకిస్థాన్ తాలిబన్‌లు మదరసాలను కొత్తగా తీవ్రవాదులను చేసుకోవడానికి వాడుకుంటున్నారని విమర్శలు తలెత్తడం వలన పాకుస్థానీ ప్రభుత్వం మదరసాల విద్యాస్థాయిలో విద్యాసంస్కరణలు చేపట్టింది.<ref>{{cite web|author=Synovitz|first=Ron|date=24 February 2004|title=Pakistan: Despite Reform Plan, Few Changes Seen At Most Radical Madrassahs|url=http://www.rferl.org/content/article/1051650.html|access-date=21 February 2009|publisher=Radio Free Europe Radio Liberty}}</ref><ref name="Jinnah Institute of Peace">{{cite web|last1=Ali|first1=Syed Mohammad|title=Policy Brief: Another Approach to Madrassa Reforms in Pakistan|url=http://jinnah-institute.org/policy-brief-another-approach-to-madrassa-reforms-in-pakistan-3/|website=jinnah-institute.org/|publisher=Jinnah Institute of Peace|access-date=21 February 2015|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518112052/http://jinnah-institute.org/policy-brief-another-approach-to-madrassa-reforms-in-pakistan-3/|url-status=dead}}</ref> === విద్యా విధానం === పాకిస్థాన్ విద్యావిధానంలో నర్సరీ విద్య (ప్రిపరేటరీ తరగతులు), ఎలిమెంటరీ విద్య(ఒకటి నుండి ఐదు వరకు), మాధ్యమిక విద్య (ఆరు నుండి ఎనుమిది) ఉన్నత పాఠశాల (తొమ్మిది,పది) (సెకండరిక్ సర్టిఫికేట్ పొందవచ్చు) కమ్యూనిటీ కాలేజీలు (11 గ్రేడ్ , 12 గ్రేడ్) (హైయ్యర్ సెకండరీ సర్టిఫికేట్ పొందవచ్చు). తరువాత యూనివర్శిటీ ప్రోగ్రాం ద్వారా గ్రాజ్యుయేట్ , పోస్ట్ గ్రాజ్యుయేట్ విద్య.<ref name=edu2>{{cite web|title=Economic Survey 2009–10|url=http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_10/10_Education.pdf|publisher=Ministry of Finance, Pakistan|format=PDF|date=2009–2010|pages=16, 3|access-date=2 January 2012|archive-date=13 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113072252/http://www.finance.gov.pk/survey/chapter_10/10_Education.pdf|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థానీ స్కూల్స్ సెకండరీ ఎజ్యుకేషన్ విధానం యునైటెడ్ కింగ్డం లోని కేంబ్రిడ్జి విద్యాప్రణాళికను అనుసరించి ఉంటుంది. కొంతమంది విద్యార్దులు బ్రిటిష్ కౌంసిల్ నిర్వహించే సాధారణ స్థాయి , ఉన్నతస్థాయి పరీక్షలకు హాజరు ఔతుంటారు.<ref name="britishcouncil">{{cite web|url=http://www.britishcouncil.org/pakistan-exams-gce.htm|title=GCE O and A level exams in Pakistan|publisher=The British Council|access-date=13 February 2008|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201090835/http://www.britishcouncil.org/pakistan-exams-gce.htm|archive-date=1 ఫిబ్రవరి 2008|url-status=dead}}</ref> === నూతనవిద్యా విధానం === [[File:University of Peshawar.jpg|thumb|250px|left|[[Islamia College University]] in [[Peshawar]] was founded in October 1913.]] [[2007]] నుండి పాకిస్థాన్‌లోని అన్ని పాఠశాలలలో నిర్భంధ ఇంగ్లీష్ మీడియం ఎజ్యుకేషన్ ప్రవేశపెట్టింది.<ref name="British Council Pakistan Bureau">{{cite web|last1=McNicoll|first1=Kristen|title=English medium education improvement in Pakistan supported|url=http://www.britishcouncil.org/organisation/press/english-medium-education-improvement-pakistan-supported|website=britishcouncil.org/|publisher=British Council Pakistan Bureau|access-date=21 February 2015}}</ref><ref name="moe3">{{cite web|url=http://www.moe.gov.pk/mediacell.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070105215406/http://www.moe.gov.pk/mediacell.htm|archive-date=5 January 2007 |title=Ministry of Education-Government of Pakistan |publisher=Moe.gov.pk |access-date=1 January 2012}}</ref> [[2013]] లో అదనపు సంస్కరణలు చేపట్టబడ్డాయి. సింధు విద్యాసంస్థలు అన్నింటిలో చైనీస్ భాషాతరగతులు అదనంగా చేర్చబడ్డాయి. చైనా సూపర్ పవర్‌గా రూపొందడం , చైనా – పాకిస్థాన్ సంబంధాలు మెరుగుపడడం, పాకిస్థాన్ మీద చైనా ప్రభావం అధికం కావడం అందుకు కారణం.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14787216 |title=Schools in Pakistan's Sindh province to teach Chinese |publisher=BBC |date=5 September 2011|access-date=23 October 2011}}</ref> ప్రాంతాలవారీగా అక్షరాశ్యత స్థాయి వేరుపడుతూ ఉంటుంది. గిరిజన ప్రాంతాలలో స్త్రీల అక్షరాశ్యత 3% మాత్రమే ఉంది.<ref>{{Cite news|author= Nicholas D Kristof |title=Pakistan and Times Sq|url=http://www.nytimes.com/2010/05/13/opinion/13kristof.html|newspaper=New York Times|date=12 May 2010|access-date=1 January 2012}}</ref> [[1995]] లో కంప్యూటర్ విద్యాప్రవేశం తరువాత 1998 లో ప్రభుత్వం అక్షరాశ్యతకు నిర్మూలన కొరకు పిల్లలందరికి ఆరభవిద్యవిధానం ప్రవేశపెట్టింది.<ref>{{cite web|title=Education in Pakistan|publisher=UNICEF|url=http://www.unicef.org/infobycountry/pakistan_pakistan_statistics.html#67|access-date=25 July 2010|website=|archive-date=9 ఏప్రిల్ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409134615/http://www.unicef.org/pakistan/#67|url-status=dead}}</ref> 2015 లో పలు విద్యాసంస్కరణల ద్వారా100% అక్షరాశ్యత సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ప్రాధమిక పాఠశాలలలో విద్యార్ధుల (10 సంవత్సరాలు దాటిన) ప్రవేశం 86 % చేరుకుంది.<ref name="moe4">{{cite web|url=http://www.moe.gov.pk/npaEFA.zip|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060517232352/http://www.moe.gov.pk/npaEFA.zip|archive-date=17 May 2006|format=ZIP|title=National Plan of Action 2001–2015|publisher=Ministry of Education, Government of Pakistan|access-date=13 February 2008}}</ref> === ఉన్నత విద్య === హైయ్యర్ సెకండరీ సర్టిఫికేట్ పొందిన తరువాత విద్యార్ధులు ప్రొఫెషనల్ కాలేజీలలో లేక బ్యాచిలర్ డిగ్రీ కోర్సులను ఉన్నత విద్య కొరకు ఎంచుకుంటారు. విద్యార్ధులు సాధారణంగా ఇంజనీరింగ్, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ సైన్స్ (బి.ఎస్) / బ్యాచిలర్ ఆఫ్ సైన్స్ (బి.ఎస్.సి), బ్యాచిలర్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (బీటెక్), బ్యాచిలర్ ఆఫ్ మెడిసిన్, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ సర్జరీ (మెడిసిన్, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ సర్జరీ (ఎం.బి.బి.ఎస్), ఎండీ), దంతవైద్య డిగ్రీ (డెంటిస్ట్రీ) (బి.డి.ఎస్), పశువైద్యం (వెటరినరీ మెడిసిన్ (డి.వి.ఎం)), బ్యాచులర్ ఆఫ్ లా (ఎల్.ఎల్.బి), ఎల్ఎల్ఎం, జ్యూరిస్ డాక్టర్ (జెడి), బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్ (ఆర్కిటెక్చర్ బ్యాచిలర్ (బి.ఎ. ఆర్క్)), డాక్టర్ ఆఫ్ ఫార్మసీ (ఫార్మసి డాక్టరేట్) , బాటు (నర్సింగ్ బ్యాచిలర్ (బి.నర్స్) విద్యను ఎంచుకుంటారు. విద్యార్ధులు కొంతమంది బ్యాచిలర్ ఆఫ్ బిజినెస్ అడ్మినిస్ట్రేషన్, లిటరేచర్ , మేనేజ్మెంటు సైంస్, బ్యావిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ (బి.ఎ), బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కామర్స్ (బి.కాం), బ్యాచిలర్ ఆఫ్ బిజినెస్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (ఎం.బి.ఎ) విద్యలను కూడా ఎంచుకుంటారు. పాకిస్థాన్ ఉన్నత విద్యలను సాధారణంగా హైయ్యర్ ఎజ్యుకేషన్ కమీషన్ (హెచ్.ఎస్.సి) పర్యవేక్షిస్తుంటారు. హైయ్యర్ ఎజ్యుకేషన్ కమీషన్ (హెచ్.ఎస్.సి) విద్యా విధానాల రూపకల్పన , దేశం అంతటా ఉన్న విశ్వవిద్యాలయాల వర్గీకరణ చేస్తుంది. [[2014]] అక్టోబర్‌లో పాకిస్థాన్ ఎజ్యుకేషన్ ఉద్యమకారుడు యూసఫ్‌జై నోబుల్ బహుమతి అందుకున్నాడు. అంతేకాక యూసఫ్‌జై అతిపిన్నవయస్కుడైన నోబుల్ బహుమతి గ్రహీతగా గుర్తించబడ్డాడు. <ref>{{cite web|url=http://www.breakingnewsenglish.com/1410/141014-malala-yousafzai.html|title=Breaking News English|work=www.breakingnewsenglish.com}}</ref> ==గణాంకాలు== [[File:Kalash women traditional clothing.jpg|thumb|right|[[Kalash people]] maintain a unique identity within Pakistan.]] పాకిస్థాన్ గణాంకాలను అనుసరించి 2017 లో పాకిస్థాన్ జనసంఖ్య 21,32,22,917.<ref name="2017CensusPopulation">{{cite web|date=19 May 2021|title=TABLE – 1 AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN PROPORTION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927171509/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf|archive-date=27 September 2021|access-date=17 October 2021|website=National.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref><ref name="AJKPop">{{cite web|date=5 January 2021|title=STATISTICAL YEAROOK 2020|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/Statistical%20Year%20Book%202020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017165928/https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/Statistical%20Year%20Book%202020.pdf|archive-date=17 October 2021|access-date=17 October 2021|website=Statistical Yearbook 2020.pdf|publisher=AJ&K BUREAU OF STATISTICS PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT}}</ref><ref name="GBPop">{{cite web|date=20 January 2021|title=GILGIT-BALTISTAN at a GLANCE 2020|url=https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017170116/https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|archive-date=17 October 2021|access-date=17 October 2021|website=Gilgit Baltistan at a Glance New Design.cdr|publisher=Government of Gilgit-Baltistan Planning & Development Department Statistical & Research Cell (SRC)}}</ref> which is equivalent to 2.57% of the [[world population]].<ref name="World Meters">{{cite web|last1=World Meters staff works|title=Pakistan Population|url=http://www.worldometers.info/world-population/pakistan-population/|website=worldometers.info/|publisher=World Meters |access-date=2 March 2015}}</ref> {| class="wikitable" |- | అత్యంత జనసంఖ్య కలిగిన దేశాలలో | 6వ స్థానంలో ఉంది. |- | జనసంఖ్యాభివృద్ధి | దక్షిణాసియాలో ప్రధమస్థానం (2.03% ) |- | వార్షిక జనసంఖ్యాభివృద్ధి | 3.6 మిలియన్లు |- | 2020 నాటికి జనసంఖ్య అంచనా | 210.13 మిలియన్లు |- | 2045 నాటికి జనసంఖ్య అంచనా | 420.6 మిలియన్లు |- |} {| class="wikitable" |- | 1947 పాకిస్థాన్ జనసంఖ్య | 32.5 మిలియన్లు <ref name=young/><ref name=popu1>{{cite news|title=High population growth rate affecting economy'|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\07\12\story_12-7-2011_pg7_9|access-date=19 December 2011|newspaper=Daily Times|date=12 July 2011}}</ref> |- | 1900 - 2009 జనసంఖ్యాభివృద్ధి | 57.2% <ref>{{cite web|title=CO2 Emissions from Fuel Combustion|url=http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf|publisher=International Energy Agency (IEA) Paris|format=PDF|year=2011|page=88|access-date=2 January 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf|archive-date=6 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref> |- |} 2030 నాటికి పాకిస్థాన్ ప్రస్తుత ప్రపంచంలో అత్యంత అధిక జనసంఖ్య కలిగిన ముస్లిం దేశంగా గుర్తించబడుతున్న [[ఇండోనేషియా]]ను అధిగమిస్తుందని అంచనా. <ref>{{cite web |url=http://www.aina.org/news/20110127104753.htm |title=World Muslim Population Doubling, Report Projects |publisher=Assyrian International News Agency |date=27 January 2011 |access-date=16 April 2011 |website= |archive-date=24 జూలై 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230920/http://www.aina.org/news/20110127104753.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.samaa.tv/newsdetail.aspx?ID=27990 |title=Pakistan set to become most populous Muslim nation |publisher=Samaa Tv |date=27 January 2011 |access-date=16 April 2011 |website= |archive-date=26 ఫిబ్రవరి 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226230233/http://www.samaa.tv/newsdetail.aspx?ID=27990 |url-status=dead }}</ref> 2010 గణాంకాలను అనుసరించి పాకిస్థాన్ జనసంఖ్య 104 మిలియన్ల. పాకిస్థాన్‌లో 15 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసు కలిగిన ప్రజల శాతం 35%.<ref name=young/> అధికమైన ప్రజలు దక్షిణ పాకిస్థాన్‌ లోని సింధూనది తీరంలో నివసిస్తున్నారు. కరాచీ అత్యంత జనసాధ్రత కలిగిన వాణిజ్య ప్రాధాన్యత కలిగిన నగరంగా గుర్తించబడుతుంది.<ref name="The Urban Frontier—Karachi">{{cite web|title=The Urban Frontier—Karachi|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748|publisher=National Public Radio|date=2 June 2008|access-date=2 July 2008}}</ref> తూర్పు పాకిస్థాన్‌లో కైబరు , ఉత్తర పాకిస్థాన్‌లో లాహోర్, ఫైసలాబాద్, రావల్పిండి, సర్గోధా, ఇస్లామాబాద్, గుజ్రంవాలా, సైల్కోట్, [[గుజరాత్ (పాకిస్తాన్)|గుజరాత్ నగరం]], ఝెలం, షైఖ్పురా, నౌషెరా, మర్దన్ , పెషావర్ నగరాలలో ప్రజలు అధికంగా నివసిస్తున్నారు.<ref name="ciafactbook"/> 1990-2008 గణాంకాలను అనుసరించి నగరాలలో నివసిస్తున్నవారి శాతం 36%. దక్షిణాసియాలో అధికంగా నగరీకరణ చేయబడిన దేశాలలో పాకిస్థాన్ ప్రధమ స్థానంలో ఉంది.<ref name="ciafactbook"/><ref name=young/><ref name="Jason Burke">{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/17/pakistan|work=The Guardian |location=London|title=Pakistan looks to life without the general|author=Jason Burke|date=17 August 2008|access-date=20 May 2010}}</ref> [[2009]]–[[2010]] పాకిస్థాన్ ఆర్ధికప్రణాలికలో ఆరోగ్యపరిరక్షణ కొరకు జిడిపి నుండి 2.6% వ్యయం చేసింది.<ref name="who.int">{{cite web|url=http://www.who.int/countries/pak/en/|title=WHO &#124; Pakistan|publisher=World Health Organization|date=30 March 2009|access-date=2 January 2010}}</ref> [[2010]] గణాంకాలను అనుసరించి పాకిస్థాన్ ప్రజల స్త్రీల సరాసరి ఆయుర్ధాయం 65.4%, స్త్రీల ఆయుర్ధాయం 63.6%. పాకిస్థాన్‌లో 80% ప్రజలు ఆరోగ్యసంరక్షణ కొరకు ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులను ఆశ్రయిస్తుంటారు. మొత్తం ప్రజలలో 19% , 30% పిల్లలు పోషకాహార లోపంతో బాధపడుతున్నారు.<ref name="raid">{{cite web|title=Pakistan Country Report|url=http://www.rad-aid.org/UploadedFiles/RAD-AID%20Pakistan%20Health%20Care%20Radiology%20Report%202011.pdf|work=RAD-AID|format=PDF|year=2010|pages=3, 7|access-date=26 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112021042/http://www.rad-aid.org/UploadedFiles/RAD-AID%20Pakistan%20Health%20Care%20Radiology%20Report%202011.pdf|archive-date=12 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref> [[2009]] గణాంకాలను అనుసరించి జన్మించిన ప్రతి వెయ్యిమంది శిశువులలో 87 మంది మరణిణిస్తున్నారని తెలుస్తుంది.<ref name="who.int" /> <div class="NavFrame collapsed" style="width:359px; float:right;"> <div class="NavHead">Race/Ethnicity Composition</div> <div class="NavContent"> {{right|{{Bar chart | title = {{small|Race/Ethnicity Composition (2009 statistics)}} | label_type = {{small|[[Ethnic groups in Pakistan|Social groups]]}} | data_type = {{small|Populations in millions ([[Numerical analysis|Numerics]] and [[Percentage change|% Change]])}} | data_max = 50 | bar_width = 10 | label3 = {{small|[[Punjabi people|Punjabis]]}} | data3 = 76.3| comment3 = +44.15% | label4 = {{small|[[Pashtun people|Pashtuns]]}} | data4 = 29.3 | comment4 = +15.42% | label5 = {{small|[[Sindhi people|Sindhis]]}} | data5 = 24.8 | comment5 = +14.10% | label6 = {{small|[[Balochi people|Balochs]]}} | data6 = 6.9| comment6 = +3.57% | label7 = {{small|[[Seraiki people|Seraikis]]}} | data7 = 14.8 | comment7 = +10.53% | label8 = {{small|[[Urdu speaking|Muhajirs]]}} | data8 =13.3 | comment8 = +7.57 % | label9 = {{small|[[Demographics of Pakistan|Others]]}} | data9 =11.1 | comment9 =-4.66% }} }} </div> </div> === భాషలు === పాకిస్థాన్‌లో పలుప్రాంతాలు వాడుకలో ఉన్నాయి. దక్షిణాసియా దేశాలలో ముస్లిం జాతీయతకు చిహ్నంగా పాకిస్థాన్‌లో ఉర్దు భాషవాడుకలో ఉంది. ఉర్దూ భాష జాతీయ సమైఖ్యతకు గుర్తుగా 75% ప్రజలకు వాడుకభాషగా ఉంది. ఉర్దూ ప్రజలకు ప్రధాన అనుసంధాన భాషగా ఉంది..<ref name=yasmeen/><ref name="National language">{{cite book|title=Language in South Asia|publisher=Cambridge University Press|url=http://books.google.com.pk/books?id=O2n4sFGDEMYC&pg=PA138#v=onepage&q&f=false|author=Braj B. Kachru|author2=Yamuna Kachru |author3=S.N. Sridhar |page=138|isbn=9781139465502|date=27 March 2008}}</ref> అధికారభాషగా ఉన్న ఆగ్లం ప్రభుత్వకార్యాలయాలు, వ్యాపారం , న్యాయవ్యవస్థలో వాడుకలో ఉంది.<ref name="ciafactbook"/> ప్రజలలో ఆంగ్లభాష ప్రధానంగా పాకిస్థానీ యాసలో వాడుకలో ఉంది. పంజాబు ప్రాంతంలో పంజాబీ భాష వాడుకలో ఉంది. దక్షిణ పంజాబీలో సరైకి భాష వాడుకలో ఉంది. ఖైబర్‌లో పాష్తో భాష (ఇది ప్రాంతీయ భాష) వాడుకలో ఉంది. పాష్తో భాషను సింధు , బలూచీస్థాన్ ప్రజలు చక్కగా అర్ధం చేసుకుంటున్నారు.<ref name="state.gov"/> సింధూ ప్రాంతంలో సింధీ భాష, బలూచీ స్థాన్‌లో బలూచీ భాష వాడుకలో ఉన్నాయి. <ref name="congress"/><ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3453.htm|title=Background Note: Pakistan-Profile|publisher=State.Gov|date=6 October 2010|access-date=29 May 2012}}</ref><ref name="britishcouncil.org">{{cite web|url=http://www.britishcouncil.org/pakistan-ette-english-language-report.pdf|title=Teaching and Learning in Pakistan: The Role of Language in Education|publisher=British Council.Org|pages=13, 14, 15|year=2010|access-date=29 May 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304130317/http://www.britishcouncil.org/pakistan-ette-english-language-report.pdf|archive-date=4 మార్చి 2011|url-status=dead}}</ref> === వలసప్రజలు === పాకిస్థాన్ ప్రజలలో వలసప్రజలు కూడా ఉన్నారు. పాకిస్థాన్‌లో 1.7 మిలియన్ల ఆఫ్ఘన్ ప్రజలు తమను ఆఫ్ఘన్ పాకిస్థానీయులుగా నమోదుచేసుకున్నారు. వీరు కైబరు ప్రాంతంలో ఉన్నారు. వీరు గిరిజన ప్రాంతానికి చెందిన ప్రజలు. వీరి స్వల్పంగా కారచీ , క్వెట్టాలలో ఉన్నారు.<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/page?page=49e487016 |title=2010 UNHCR country operations profile – Pakistan |publisher=UNHCR|access-date=16 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nrc.no/arch/_img/9268480.pdf|title=Future Floods of Refugees|format=PDF|work=Norwegian Refugee Council|date=April 2008|page=25|access-date=17 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119180222/http://www.nrc.no/arch/_img/9268480.pdf|archive-date=19 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref> [[1995]] గణాంకాలను అనుసరించి పాకిస్థాన్‌లో బంగ్లాదేశీయులు 1.6 మిలియన్లు ఉన్నారు.6,50,000 అఫ్ఘన్లు ఉన్నారు. 2,00,000 మంది బర్మాదేశీయులు ఉన్నారు. 2,320 మంది ఇరానియన్లు ఉన్నారు. అంతేకాక ఫిలిప్పైనీయులు, నేపాలీయులు కూడా ఉన్నారు. భారతీయ ముస్లిములు అధికంగా కరాచీలో నివసిస్తున్నారు.<ref name="1995refugee-breakup">{{cite news|title=Homeless In Karachi|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305|access-date=18 December 2011|newspaper=Outlookindia.com|date=29 November 1995|author=Owais Tohid|author2=Arshad Mahmud|quote=Officials say there are more than 1.6 million Bengalis, 650,000 Afghans, 200,000 Burmese, 2,320 Iranians and Filipinos and hundreds of Nepalese, Sri Lankans and Indians living in Karachi. The officials believe they pose a threat to Karachi, a city already stricken by political violence that has claimed more than 1,650 lives this year. Many of these immigrants have fake Pakistani passports and identity cards.}}</ref><ref name="Burmese in Pak">{{cite news|author=Derek Flood|title=From South to South: Refugees as Migrants: The Rohingya in Pakistan|url=http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html|access-date=1 February 2012|newspaper=The Huffington Post|date=12 May 2008}}</ref> పాకిస్థాన్ ఇతర దేశాలకంటే అత్యధికంగా శరణార్ధులకు ఆశ్రయం ఇచ్చింది.<ref name="Pak-top refugee host-AusHRC">{{cite web|title=Questions and Answers About Refugees & Asylum Seekers|url=http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/face_facts_05/refugee.html#endnote7|access-date=21 December 2011|publisher=Australian Human Rights Commission|archive-date=2 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102011828/http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/face_facts_05/refugee.html#endnote7|url-status=dead}}</ref> === జనంఖ్య వివరణ === పాకిస్థాన్ ప్రజలు అధుకంగా నాలుగు ప్రాంతాలలో కేంద్రీకరించి ఉన్నారు. వీరు వరుసగా పంజాబీ ప్రజలు, పష్టన్ ప్రజలు, సింధీ ప్రజలు , బలూచీస్థాన్ ప్రజలు. <ref name="Brookings population 2010"/> [[2009]] గణాంకాలు అనుసరించి పంజాబీ ప్రజలు 76 మిలియన్లు (44.15%), పష్టన్ ప్రజలు 29 మిలియన్లు (15.42%) ఉన్నారు. .<ref name="Brookings population 2010"/> సింధీ ప్రజలు 24 మిలియన్లు(14.1%), సరైకి ప్రజలు 14.8 మిలియన్లు (10.53%)ఉన్నారు.<ref name="Brookings population 2010"/> ఉర్దూ మాట్లాడే ముహ్జర్ ప్రజలు (భారతీయ ముస్లిములు) 13.3 మిలియన్లు (7.5%), బలూచీ ప్రజలు 6.3 మిలియన్లు (3.5%) ఉన్నారు.<ref name="Brookings population 2010" /><ref name="diaspora" /> మిగిలిన 11.1 మిలియన్ (4.66%) ప్రజలు హజారా , కలాష్ సంప్రదాయాలకు చెందిన ప్రజలు ఉన్నారు.<ref name="Brookings population 2010">{{cite web|author1=Ian S. Livingston|author2=Micheal O'Hanlon|title=Pakistan Index|url=http://www.brookings.edu/~/media/Files/Programs/FP/pakistan%20index/index.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100327044026/http://www.brookings.edu/~/media/Files/Programs/FP/pakistan%20index/index.pdf|archive-date=27 March 2010|publisher=Brookings population 2010|format=PDF|date=29 November 2011|page=13|access-date=25 December 2011}}</ref> ప్రవాస పాకిస్థానీ ప్రజలు 7 మిలియన్లు ఉన్నారు.<ref name="diaspora">{{cite web|author=Nadia Mushtaq Abbasi|title=The Pakistani Diaspora in Europe and Its Impact on Democracy Building in Pakistan|url=http://www.idea.int/resources/analysis/upload/Abbasi_low_2-2.pdf|format=PDF|work=[[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]]|year=2010|page=5|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416142241/http://www.idea.int/resources/analysis/upload/Abbasi_low_2-2.pdf|archive-date=16 ఏప్రిల్ 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="పాకిస్థాన్‌ జనాభాలో ‘హిందువుల’ సంఖ్య ఎంతో తెలుసా..?">{{cite news |title=పాకిస్థాన్‌ జనాభాలో ‘హిందువుల’ సంఖ్య ఎంతో తెలుసా..? |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/world/over-22-lakh-hindus-in-pakistan-says-national-database-report/0800/122113091 |access-date=10 June 2022 |work= |date=10 June 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220610043458/https://www.eenadu.net/telugu-news/world/over-22-lakh-hindus-in-pakistan-says-national-database-report/0800/122113091 |archive-date=10 June 2022 |language=te}}</ref> ===మతం=== {{bar box |title=Religions in Pakistan<ref name="cia-rel">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk|title=Religions in Pakistan|publisher=[[CIA World Factbook]]|access-date=9 July 2013|website=|archive-date=24 డిసెంబరు 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#pk|url-status=dead}}</ref><ref>Curtis, Lisa; Mullick, Haider (4 May 2009). "Reviving Pakistan's Pluralist Traditions to Fight Extremism". The Heritage Foundation. Retrieved 31 July 2011</ref><ref>a b c "Religions: Islam 95%, other (includes Christian and Hindu, 2% Ahmadiyyah ) 5%". CIA. The World Factbook on Pakistan. 2010. Retrieved 28 August 2010.</ref><ref># ^ International Centre for Political Violence and Terrorism Research at Nanyang Technological University, Singapore: "Have Pakistanis Forgotten Their Sufi Traditions?" by Rohan Bedi April 2006</ref> |titlebar=#ddd |left1='''Religions''' |right1='''Percent''' |float=right |bars= {{bar percent|[[Islam]]|green|96.4}} {{bar percent|Others|purple|3.6}} }} [[File:Faisal Masjid.jpg|thumb|150px|[[Faisal Mosque]], built in 1986 by Turkish architect [[Vedat Dalokay]] on behalf of [[House of Saud|King]] [[Faisal bin Abdul-Aziz]] of Saudi Arabia.]] పాకిస్థాన్ జనసంఖ్యాపరంగా ప్రపంచంలోని ముస్లిం దేశాలలో రెండవ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite book|author=Robert U. Ayres|title=Turning Point: The End of the Growth Paradigm.|year=1998|publisher=James & James publishers|isbn=1-85383-439-4|page=63}}</ref> అలాగే షియాముస్లిముల సంఖ్యలో పాకిస్థాన్ ప్రంపంచంలో రెండవ స్థానంలో ఉంది. మొదటి స్థానంలో [[ఇరాన్]] ఉంది.<ref name="PewMapping">{{cite web|url=http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100327201319/http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx|archive-date=27 March 2010|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|editor=Tracy Miller |date=October 2009|publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=9 June 2010}}</ref><ref name=CIAr /><ref name="W.W. Norton">{{cite book|title=The Shia revival : how conflicts within Islam will shape the future|last1=Nasr|first1=Vali|date=2007|publisher=W.W. Norton|isbn=0393329682|edition=Paperback|location=New York|access-date=}}</ref> పాకిస్థాన్‌ ప్రజలలోలో 97% ముస్లిములు ఉన్నారు. <ref name="congress"/><ref name="CIAr">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Pakistan&countryCode=pk&regionCode=sas&#pk |title=Field Listing : Religions |access-date=24 August 2010 |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |year=2010 |archive-date=28 మే 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528170605/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Pakistan&countryCode=pk&regionCode=sas&#pk |url-status=dead }}</ref><ref name="Pew">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=August 9, 2012|work=The World’s Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|access-date=26 June 2015}}</ref> పాకిస్థాలో అహమ్మదీయులు తరువాత స్థానంలో ఉన్నారు. స్వల్పసంఖ్యలో ఉన్న అల్బియట్లు అధికారికంగా ముస్లిమేతరులుగా భావించబడుతున్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108505.htm|title=International Religious Freedom Report 2008: Pakistan|publisher=[[United States Department of State|US State Department]]|access-date=24 June 2010}}</ref> అదనంగా క్యురేనియన్ సమూహానికి చెందిన ప్రజలు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.southasianmedia.net/profile/pakistan/pk_leadingpersonalities_literature.cfm#gap|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518210117/http://www.southasianmedia.net/profile/pakistan/pk_leadingpersonalities_literature.cfm#gap|archive-date=18 May 2011|title=South Asian Media Net |publisher=South Asian Free Media Association |access-date=31 October 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7896943.stm|work=BBC |title=Can Sufi Islam counter the Taleban?|date=24 February 2009|access-date=20 May 2010}}</ref> సెప్టెంబరు 11 యునైటెడ్ స్టేట్స్ దాడి, పాకిస్థాన్ సెక్టేరియన్ వయలెంస్ తరువాత సున్నీ , షియాలను కేంద్రీకరిస్తూ దాడులు అధికరించాయి.<ref name="Nigeria Times">{{cite news|title=Sunni Leader Killed in Pakistan|url=http://www.punchng.com/news/hardline-sunni-leader-killed-in-pakistan/|access-date=21 February 2015|agency=Nigeria Times|publisher=Nigeria Times|date=15 February 2015|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223031852/http://www.punchng.com/news/hardline-sunni-leader-killed-in-pakistan/|archive-date=23 ఫిబ్రవరి 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/2012-bloodiest-year-for-Shias-in-Pakistan/articleshow/18055952.cms|title=2012 bloodiest year for Shias in Pakistan|last=Fatah|first=Sonya|date=17 January 2013|work=[[Times Internet]]|publisher=The Times of India|access-date=20 September 2014}}</ref> [[2013]] లో షియాలు , సున్నీలు సెక్టేరియన్ హింస అడ్డగించాలని, చట్టాలని కఠినతరం చేయాలని , సున్నీ , షియా సంబంధాలు పరిరక్షించాలని దేశవ్యాప్తంగా పోరాటంసాగించారు.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-17/pakistan/36393344_1_shias-bloodiest-year-ali-dayan-hasan|title=Bomb kills four at Pakistan Shiite funeral: police|agency=The Times of India|date=17 January 2013|access-date=17 January 2013|work=The Times Of India|archive-date=21 జనవరి 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121212507/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-17/pakistan/36393344_1_shias-bloodiest-year-ali-dayan-hasan|url-status=dead}}</ref>[[1974]] నుండి రెండవ చట్టసవరణ జరిగిన తరువాత అహమ్మదీయులు తమనుతాము ముస్లిములమని చెప్పుకుంటున్నారు. [[1984]] నుండి అమదీయ ప్రార్ధనా మందిరాలు మసీదులుగా భావించడం రద్దు చేయబడింది.<ref>New Approaches to the Analysis of Jihadism: Online and Offline – Page 38, Rüdiger Lohlker – 2012</ref> [[2012]] గణాంకాలను అనుసరించి 12% పాకిస్థానీయులు తమను ముస్లిమేతరులు సూచించారు..<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Chapter 1: Religious Affiliation] retrieved 4 September 2013</ref> === ఇస్లాం ప్రభావం === ఇస్లాం ప్రభావనికి ముందు అరబ్ ప్రంపంచ ముస్లిముల సంప్రదాయాలతో పాకిస్థానీ ముస్లిములు సమఖ్యం చేయబడ్డారు.<ref name="Ishtiaq Ahmed">{{cite book|title=Islam Outside the Arab World|publisher=Routledge|isbn=978-0700711246|pages=201–222|author=Ishtiaq Ahmed|editor=Ingvar Svanberg|editor2= David Westerlund|chapter=South Asia|date=12 August 1999}}</ref> లాహోర్ లోని అలీ హవారి (12వ శతాబ్దం) వంటి సుఫీ ముస్లిముల ప్రార్ధనా మందిరాలకు జాతీయ గుర్తింపు ఉండేది. <ref name="Amer Morgahi">{{cite book|title=Producing Islamic Knowledge: Transmission and Dissemination in Western Europe|year=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0415355926|page=47|url=http://books.google.com.pk/books?id=WO-5e-HSdOoC&pg=PA47|author=Amer Morgahi|editor=Martin van Bruinessen|editor2= Stefano Allievi|access-date=30 July 2013|chapter=An emerging European Islam: The case of the Minhaj ul Quran in the Netherlands}}</ref> సింధు ప్రాంతం షెహ్వాన్‌లో ఉన్న సుఫీయిజానికి చెందిన షహ్బాజ్ క్వాలాండర్ (12వ శతాబ్దం) కూడా వీటిలో ఒకటి. {{Citation needed|date=December 2008}} సుఫీయిజానికి దేశంలో దీర్ఘకాల చరిత్ర ఉంది. సుఫీయజంలో ప్రజలు గురువారాలలో ప్రార్ధనామందిరాలలో సమైఖ్యంగా ఆరాధనలు నిర్వహిస్తుంటారు. సుఫీ వార్షిక ఉత్సవాలలో సుఫీ సంగీతం , నృత్యం చోటుచేసుకుంటాయి.సమకాలీన ముస్లింవాదులు సుఫీ సంప్రదాయాన్ని విమర్శిస్తుంటారు.<ref name=NYTSufivideo>{{cite news|title=Sufism Under Attack in Pakistan|url=http://video.nytimes.com/video/2011/01/06/world/asia/1248069532117/sufism-under-attack-in-pakistan.html|access-date=21 May 2012|newspaper=The New York Times|author=Charlotte Buchen|format=video|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528051803/http://video.nytimes.com/video/2011/01/06/world/asia/1248069532117/sufism-under-attack-in-pakistan.html|archive-date=28 మే 2012|url-status=dead}}</ref><ref name=NYTAtWarSufi>{{cite news|title=The Islam That Hard-Liners Hate|url=http://atwar.blogs.nytimes.com/2011/01/06/the-islam-that-hard-liners-hate/|access-date=21 May 2012|newspaper=The New York Times|date=6 January 2011|author=Huma Imtiaz|author2=Charlotte Buchen|format=blog}}</ref> === హిందూయిజం === పాకిస్థాన్‌లో ఇస్లాం తరువాత హిందూయిజం (1.6%) , క్రైస్తవం (1.6%) ఉన్నాయి.<ref name="congress"/> [[1998]] గణాంకాలను అనుసరించి బహా అనుయాయులు 30,000, సిక్కులు, బౌద్ధులు , జొరొయాస్ట్రియనిజం, ఒక్కో మతానికి 20,000 ఉన్నారు.<ref name="State">{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108505.htm |title=Pakistan&nbsp;— International Religious Freedom Report 2008 |year=2008|quote=''The majority of Muslims in the country are Sunni, with a Shi'a minority ranging between 10 to 20 percent.'' |work=[[United States Department of State]] |access-date=28 August 2010}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో స్వల్పంగా జైనిజం ఉంది.బ్రిటిష్ పాలనలో మొదటి ప్రపంచయుద్ధం , రెండవ ప్రపంచయుద్ధం కాలంలో యునైటెడ్ కింగ్డం కరాచీ మౌళిక వసతులు అభివృద్ధి చేసిన తరువాత రోమన్ కాథలిక్ అనుయాయులైన గోవా , తమిళ ప్రజలు కరాచీలో స్థిరపడ్డారు. [[2005]] గణాంకాలను అనుసరించి పాకిస్థాన్‌లో నాస్థికులు 1% మాత్రమే ఉన్నారు.<ref name="Dawn, Irfan"/> [[2012]] నాటికి నాస్థికుల శాతం 2% చేరుకుంది.<ref name="Dawn, Irfan">{{cite news|last=Husain|first=Irfan|title=Faith in decline|url=http://dawn.com/2012/08/27/faith-in-decline/|access-date=16 December 2012|newspaper=Dawn, Irfan|date=27 Aug 2012|quote=Interestingly, and somewhat intriguingly, 2 per cent of the Pakistanis surveyed see themselves as atheists, up from 1pc in 2005.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204113125/http://dawn.com/2012/08/27/faith-in-decline/|archive-date=4 డిసెంబరు 2012|url-status=dead}}</ref> ==సంస్కృతి== [[File:Pakistani truck in Karakoram Highway, Passu, Northern Areas, Pakistan.jpg|thumb|right|[[Truck art in Pakistan]] is a unique feature of Pakistani culture.]] <!-- Urdu#Heritage has a link to this section (in case of name change) --> పాకిస్థాన్ సాంఘిక జీవితం క్రమానుగతమైన ఆచారవ్యవహారాలను అనుసరించి ఉంటుంది. సంప్రదాయ ఇస్లామిక విలువలు సాఘికజీవితం , రాజకీయజీవితం మీద ప్రభావం చూపుతుంటుంది. సాధారణంగా ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ అధికంగా కనిపిస్తుంది.<ref name=nuclear>{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/pakistan.html|title=Pakistan- Language, Religion, Culture, Customs and Etiquette|publisher=Kwint Essential|access-date=17 March 2009|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323000308/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/pakistan.html|archive-date=23 మార్చి 2009|url-status=dead}}</ref> అయినప్పటికీ సాంఘిక , ఆర్ధిక కారణాల వలన ప్రజలు న్యూక్లియర్ కుటుంబాల వైపు (విడి విడిగా చిన్న కుటుంబాలు) అంటే మక్కువ చూపుతున్నారు. .<ref>{{cite journal|author=Anwar Alam|title=Factors and Consequences of Nuclearization of Family at Hayatabad Phase-II, Peshawar|journal=Sarhad J. Agric.|year=2008|volume=24|publisher=Department of Sociology and Anthropology, University of Peshawar|url=http://www.aup.edu.pk/sj_pdf/FACTORS%20AND%20CONSEQUENCES%20OF%20NUCLEARIZATION.pdf|access-date=21 April 2012|issue=3|archive-date=11 ఏప్రిల్ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411211512/http://www.aup.edu.pk/sj_pdf/FACTORS%20AND%20CONSEQUENCES%20OF%20NUCLEARIZATION.pdf|url-status=dead}}</ref> స్త్రీ పురుషులకు సల్వార్ కమీజ్ సంప్రదాయ దుస్తులుగా ఉన్నాయి. ఆధునిక కాలంలో జీంస్ , టీ షర్ట్లు కూడా మక్కువ అధికం ఔతుంది..<ref name=taxila/> పాకిస్థాన్‌లో 3.5 కోట్లమంది మద్యతరగతి ప్రజలు, 1.7 కోట్లమంది ఎగువ మద్యతరగతి ప్రజలు ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. సమీపకాలంగా ఆర్ధికంగా గ్రామీణ భూస్వాములను నగరప్రముఖులు అధిగమిస్తున్నారు.<ref>{{cite web|title=The rise of Mehran man|url=http://archives.dawn.com/archives/19124|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125011513/http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/columnists/irfan-husain-the-rise-of-mehran-man-740|archive-date=25 November 2010|work=Dawn |location=Pakistan News|author=Irfan Husain|date=17 April 2010|access-date=25 July 2010 }}</ref> === పండుగలు === ఈద్ -ఉల్- ఫిర్ట్, ఈద్ - అల్- అధా, రంజాన్, క్రిస్మస్, ఈస్టర్ , దీపావళి మొదలైన పాకిస్థాని పండుగలను పాకిస్థాన్ ప్రజలు అధికంగా ఆచరించబడుతున్నాయి. .<ref name=nuclear/> గ్లోబలైజేషన్ అధికరించడం వలన ఎ.టి. కీర్నీ గ్లోబలైజేషన్ జాబితాలో పాకిస్థాన్ 56వ స్థానంలో ఉన్న్నట్లు తెలుస్తుంది..<ref>{{cite web|title=A.T. Kearney/Foreign Policy Magazine Globalization Index 2006|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/Globalization-Index_FP_Nov-Dec-06_S.pdf|publisher=A.T. Kearney|format=PDF|date=Nov–Dec 2006|page=4|access-date=1 January 2012}}{{dead link|date=October 2013}}</ref> ===దుస్తులు, కళలు , ఫ్యాషన్ === పాకిస్థాన్ జాతీయ దుస్తులుగా సల్వార్ , కమీజ్ గుర్తించబడుతుంది. దీనిని పాకిస్థాన్ లోని పంజాబు, సింధు, బలూచీస్థాన్ , ఖైబరు ప్రాతాలలోని స్త్రీపురుషులు ధరిస్తుంటారు. అలాగే అజాద్ [[కాశ్మీర]] , గిరిజన ప్రజలు కూడా ధరిస్తుంటారు. ఒక్కో భూభాగంలో ఒక్కో తరహా శైలిలో సల్వార్ కమీజ్ ధరిస్తుంటారు. పాకిస్థాన్ ప్రజలు సూనితమైన వర్ణాలు , డిజైన్లతో రూపొందించబడిన సిల్క్, షిఫాన్, కాటన్ వస్త్రాలను ధరిస్తుంటారు. .<ref name="Books.google.com">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=7li2jpQgYvAC&pg=PA382&dq=national+dress+of+pakistan |title=Unquiet Pasts: Risk Society, Lived Cultural Heritage, Re-Designing Reflexivity – Stephanie Koerner, Ian Russell – Google Books |publisher=Books.google.com |date=16 August 2010 |access-date=14 June 2012|isbn=9780754675488}}</ref> సంప్రదాయ దుస్తులతో పురుషులు టైలరింగ్ చేయబడిన సూట్ , టై ధరిస్తుంటారు. వీటిని కార్యాలయాలు, పాఠశాలలు , ఇతర ప్రదేశాలలో ధరిస్తుంటారు. .<ref name="Books.google.com"/> === ఫ్యాషన్ పరిశ్రమ === ఫ్యాషన్ ప్రపంచంలో మార్పులు సంభవించిన తరువాత పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ పరిశ్రమ వికసించింది. పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ చారిత్రాత్మకంగా పలుదశలు దాటింది. పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ భారతదేశ ఫ్యాషన్ , సంస్కృతి కంటే విలక్షణంగా ఉండి తన ప్రత్యేకత చాటుకుంటుంది. పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ సంప్రదాయ , ఆధునిక మేలుకలయికగా ఉండి పాకిస్థాన్ ప్రత్యేకత గుర్తుచేస్తూ ఉంటుంది. ఆధునిక శైలికి భిన్నంగా ప్రజలు ధరించే దుస్తులు సంప్రదాయ , ప్రాంతీయ సహజత్వానికి ప్రతీకగా ఉంటాయి. ప్రాంతీయ తరహా దుస్తులు అధిక నూతనంగా , స్వచ్చమైన రూపంతో విలక్షణంగా ఉంటాయి. లాహోర్‌లో ఉన్న "పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ డిజైన్ కౌంసిల్ " , కరాచీలో ఉన్న" ఫ్యాషన్ వీక్ " పాకిస్థాన్‌లో ఫ్యాషన్ షో నిర్వహిస్తుంటాయి. [[2009]] లో మొదటిసారిగా పాకిస్థాన్ ఫ్యాషన్ వీక్ నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|author=Michele Langevine Leiby |url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/in-pakistan-fashion-weeks-thrive-beyond-the-style-capitals-of-the-world/2012/04/24/gIQAt3qcgT_story.html |title=In Pakistan, fashion weeks thrive beyond the style capitals of the world |publisher=Washingtonpost.com |date=25 April 2012 |access-date=20 April 2013}}</ref> ==స్త్రీవాదం== {{multiple image |align=right |image1=Benazir Bhutto.jpg |width1=140 |caption1= [[Benazir Bhutto]] was the first woman elected to lead a Muslim state, and only to be elected twice |alt1= |width2=140 |caption2=[[Malala Yousafzai]] is the youngest-ever [[List of Nobel laureates|Nobel Prize laureate]]. |image2=Malala_Yousafzai_at_Girl_Summit_2014.jpg |alt2= }} పాకిస్థానీ స్త్రీల సాంఘిక అంతస్థు వ్యత్యాసంగా ఉంటుంది. స్త్రీల స్థితి సాంఘిక స్థితి, పుట్టిపెరిగిన వాతావరణం , ప్రాంతీయత మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అసమానంగా ఉండే ఆర్ధికసాంఘిక స్థితి , స్త్రీ విద్య పాకిస్థాన్ స్త్రీల జీవనవిధానం మీద కూడా ప్రభావం చూపుతుంది.<ref name="adb_wom_pak"/> గ్రామీణ ప్రాంతాలలో ప్రత్యేకంగా స్త్రీలపట్ల వివక్ష అధికంగా ఉంది. .{{citation needed|date=May 2015}} పాకిస్థాన్ ఆవిర్భావం నుండి స్త్రీవాదం ఉచ్చస్థాయిలో వినిపిస్తుంది..<ref name="adb_wom_pak"/> [[1947]] నుండి ఆల్ పాకిస్థాన్ వుమంస్ అసోసియేషన్ , ఔరత్ ఫౌండేషన్, అంతర్జాతీయ స్త్రీవాద సంస్థలు పాకిస్థాన్‌లో స్త్రీ హక్కుల రక్షణార్ధం కృషిచేస్తున్నాయి.<ref name="adb_wom_pak"/> షీలా ఇరెనె పంత్, బెనాజిర్ బుట్టో మలాల, కల్సూం నవాజ్ షరీఫ్ , బుష్రా అంసారి పాకిస్థాన్‌లోని ప్రముఖ మహిళావాదులుగా గుర్తించబడుతున్నారు.<ref name="adb_wom_pak"/> మతపరమైన ఙానం , విద్యాభివృద్ధి కారణంగా పాకిస్థాన్ లోని స్త్రీల స్థితి మెరుగైంది. అంతర్జాతీయంగా సరాసరితో పోల్చిచూస్తే పరిస్థితి ఆందోళనకరంగా ఉంది. [[2014]] లో "వరల్డ్ ఎకనమిక్ ఫోరం" వర్గీకరణలో లింగవివక్షలో పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయంగా రెండవ స్థానంలో ఉందని తెలుస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-second-worst-country-in-gender-equality/articleshow/44961322.cms|title=Pakistan second-worst country in gender equality|work=The Times of India}}</ref> === స్త్రీ పురుష వివక్ష === సంప్రదాయకంగా స్త్రీలు అణిచివేతకు గురౌతున్నారు. సాధారణంగా స్త్రీలకు ఇంటిపనులు పురుషులకు ఇంటి పోషణ బాధ్యతలు వహిస్తారు. పురుషులు ధనసంపాదన బాధ్యతవహిస్తారు. అయినప్పటికీ నగరప్రాంతాలలో స్త్రీలు వృత్తిఉద్యోగాలు చేస్తూ ఇంటిఖర్చులకు ఆర్ధికంగా సహకరిస్తుంటారు. అయినప్పటికీ ఆర్ధికస్వాతంత్రం అనుభవిస్తున్న వారి శాతం తక్కువగా ఉంటుంది. స్త్రీలు అధికంగా టీచింగ్ ఉద్యోగాలు ఎంచుముంటారు.<ref name="adb_wom_pak">{{cite book |author=Mariam S. Pal |title=Women in Pakistan: Country Briefing Paper |url=http://www.adb.org/sites/default/files/institutional-document/32562/files/women-pakistan.pdf |year=2000 |publisher=Asian Development Bank |isbn=971-561-297-0 |access-date=2015-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105234435/http://www.adb.org/sites/default/files/institutional-document/32562/files/women-pakistan.pdf |archive-date=2014-11-05 |url-status=dead }}</ref><ref name="whistory">{{cite web |url=http://womenshistory.about.com/library/ency/blwh_pakistan_women.htm |title=Pakistan: Status of Women & the Women's Movement |publisher=Womenshistory.about.com |date=28 July 2001 |access-date=2012-01-24 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825073931/https://www.thoughtco.com/benazir-bhutto-of-pakistan-195641 |url-status=dead }}</ref> ప్రజలలో చైతన్యం అభివృద్ధి కారణంగా స్త్రీలకు విద్యావకాశాలు అధికరిస్తున్నాయి..<ref>{{cite web |url=http://www.pakcitizen.com/educational-opportunities-for-women-in-pakistan/ |title=Women Education in Pakistan |publisher=Pakcitizen.com |date=17 December 2011 |access-date=2012-01-24 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118023437/http://www.pakcitizen.com/educational-opportunities-for-women-in-pakistan/ |archive-date=18 జనవరి 2012 |url-status=dead }}</ref> మతాధికారులు కూడా ప్రస్తుతం స్త్రీవాద పోరాటాలకు , కార్యాలయాలు , గృహాలలో సమానత్వం కొరకు సహకారం అందిస్తున్నారు. . ==మాధ్యమం== {{multiple image |align=left |image1=Fawad Khan promotes 'Khoobsurat' on Red FM 93.5.jpg |width1=134 |caption1=[[Fawad Khan]] is a popular Pakistani actor who won a ''[[Filmfare Award for Best Male Debut]]'' |alt1= |width2=140 |caption2=[[Nazia Hassan]], was a Pakistani pop singer went on to sell over 60 million records worldwide. |image2=Nazia_Hassan.jpg |alt2= }} పాకిస్థాన్ ప్రైవేట్ వార్తాపత్రికలు , రాష్ట్రానికి చెందిన పాకిస్థాన్ టెలివిషన్ కార్పొరేషన్ (పి.టి.వి) , పాకిస్థాన్ బ్రాడ్‌కాస్టింగ్ కార్పొరేషన్ (పి.బి.సి),21వ శతాబ్దంలో పాకిస్థాన్ రేడియో పాకిస్థాన్ మాధ్యమం మీద ఆధిపత్యం వహిస్తున్నాయి. [[2000]] నుండి మాధ్యమం ప్రైవేటీకరణ చేయబడిన తరువాత అధికంగా 24 గంటల వార్తాప్రసారాలు, పాకిస్థాన్ న్యూస్ చానెల్స్ , టెలివిషన్ చానెల్స్ మాధ్యమం మీద ఆధిపత్యం వహిస్తున్నాయి.<ref name=media>{{Cite news|url=http://www.i-m-s.dk/files/publications/1491%20Pakistan.final.web.pdf|title=Media in Pakistan|publisher=International Media Support|format=PDF|pages=14–16, 21|access-date=17 December 2011|date=July 2009|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229205633/http://www.i-m-s.dk/files/publications/1491%20Pakistan.final.web.pdf|archive-date=29 డిసెంబరు 2009|url-status=dead}}</ref> అదనంగా జాతీయ ఎంటర్టైన్మెంటు , న్యూస్ చానెల్స్, వీదేశీ టెలివిషన్ ప్రసారాలు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి..<ref name=media/><ref>{{cite web|url=http://oped.ca/National-Post/david-frum-the-hard-choice-in-pakistan/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706192616/http://oped.ca/National-Post/david-frum-the-hard-choice-in-pakistan/|archive-date=6 July 2011|title=The hard choice in Pakistan|publisher=oped.ca|author=David Frum|access-date=25 July 2010}}</ref> === చిత్ర పరిశ్రమ === లాలీ వుడ్ (ఉర్దూ చిత్రసీమ) కు కారాచీ, లాహోర్ , పెషావర్ ప్రధాన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ ప్రజల సంస్కృతిలో ప్రధాన భాగంగా ఉన్న బాలివుడ్ చిత్రాలు 1965–2008 వరకు ప్రజలకు నిషేధించబడ్డాయి.<ref>{{cite web|url=http://sg.news.yahoo.com/bollywood-films-may-banned-pakistan-094000464.html |title=Bollywood films may be banned in Pakistan |author=Naseem Randhava |publisher=[[Yahoo! News]] |date=11 October 2011 |access-date=31 October 2011}}</ref><ref name="bbcentertainment">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4639216.stm|title=Pakistan to show Bollywood film|publisher=BBC News |access-date=13 February 2008|date=23 January 2006}}</ref> పాకిస్థాన్ చిత్రపరిశ్రమ బలహీనంగా ఉన్నా పాకిస్థానీ ఉర్దూ నాటకాలు, నాటకరంగ ప్రదర్శనలకు ప్రజాదరణ అధికంగా ఉంది.పలు పాకిస్థానీ టెలివిషన్ ప్రసారాలు దినసరి వరుసకార్యక్రమాలను అందిస్తూ ఉన్నాయి.<ref name="Brown Girl">{{cite web|last1=Shaikh|first1=Naila|title=The Evolving World of Pakistani Dramas Builds Stronger Relations With India|url=http://www.browngirlmagazine.com/2015/01/evolving-world-pakistani-dramas-builds-stronger-relations-india/|website=browngirlmagazine.com/|publisher=Brown Girl|access-date=25 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150428110047/http://www.browngirlmagazine.com/2015/01/evolving-world-pakistani-dramas-builds-stronger-relations-india/|archive-date=28 ఏప్రిల్ 2015|url-status=dead}}</ref> పాకిస్థానీ నాటకాలు టెలివిషన్ ప్రసారాలను అధిగమిస్తున్నాయి.<ref name="Daily Times 2014">{{cite news|last1=Daily Times Monitor|first1=Editorial|title=Pakistani dramas contribute to the evolution of Indian television|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/25-Dec-2014/pakistani-dramas-contribute-to-the-evolution-of-indian-television|access-date=25 May 2015|agency=Daily Times, Pakistan|publisher=Daily Times 2014|date=25 December 2014}}</ref> === పాప్ సంగీతం === 1960–1970 లో పాప్ మ్యూజిక్ డిస్కో ప్రాబల్యం సంపాదించుకుని పాకిస్థాన్ సంగీతప్రపంచం మీద ఆధిఖ్యత సాధించాయి. 1980-1990 లో బ్రిటిష్ హెవీ మెటల్ సంగీతం, పాకిస్థానీ రాక్ సంగీతాలు పాకిస్థానీ ప్రజలను ఆకర్షించాయి.<ref name="Dawn News, Nadeem F. Paracha">{{cite news|last=Nadeem F. Paracha|title=Times of the Vital Sign|url=http://dawn.com/2013/03/28/times-of-the-signs/|access-date=3 April 2013|newspaper=Dawn News, Nadeem F. Paracha|date= 28 March 2013}}</ref> [[2000]] లో హెవీ మెటల్ సంగీతం పాకిస్థాన్ సంగీతప్రపంచానికి పరిచయం చేయబడింది. ఇది ప్రజాదరణ సాధించడమేగాక విమర్శకుల ప్రశంశలు కూడా అందుకుంది. <ref name="CNN Pakistan">{{cite news|last=Reza Sayah|title=Underground musicians aim to change Pakistan's image|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/04/12/pakistan.music/|access-date=5 April 2013|newspaper=CNN Pakistan|date=12 April 2012}}</ref> === జానపద సంగీతం === పాకిస్థానీ జానపద సంగీతంలో ప్రాంతీయ జానపద సంగీతం , క్వవ్వాల్, ఘజల్ మొదలైన సంప్రదాయ శైలి భాగస్వామ్యం వహిస్తున్నాయి. ఆధునిక పాశ్చాత్య సంగీతానికి కూడా ప్రజాదరణ ఉంది..<ref>{{cite web|author=[[Adam Nayyar]]|title=Origin and History of the Qawwali|format=PDF|year=1988|url=http://www.utoronto.ca/jkcourses/mus200/Nayyar_Qawwali.pdf|publisher=University of Toronto|page=1|access-date=20 January 2012|archive-date=7 ఆగస్టు 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231251/https://www.webcitation.org/query.php?url=http%3A%2F%2Fwww.utoronto.ca%2Fjkcourses%2Fmus200%2FNayyar_Qawwali.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=The stilled voice|url=http://www.hindu.com/fline/fl1418/14181230.htm|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|access-date=30 June 2011|author=Amit Baruah|author2=R. Padmanabhan|date=6 September 1997|location=Chennai, India|archive-date=27 సెప్టెంబరు 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927003536/http://www.hindu.com/fline/fl1418/14181230.htm|url-status=dead}}</ref> పాకుస్థాన్‌లో అనేకమంది జానపదగాయకులు ఉన్నారు. పశ్చిమభూభాగం నుండి ఆఫ్ఘన్ శరణార్ధిల ప్రవేశించిన తరువాత పాష్తో సంగీతానికి ఆదరణ అధికం అయింది. అయినప్పటికీ పాష్తో సంగీతానికి కొన్ని ప్రాంతాలలో వ్యతిరేకత కనిపిస్తుంది.<ref>{{cite news|author=Owais Tohid|title=Music soothes extremism along troubled Afghan border|url=http://www.csmonitor.com/2005/0607/p07s01-wosc.html|access-date=20 January 2012|newspaper=The Christian Science Monitor.|date=7 June 2005}}</ref> పాకిస్థాన్‌లో కొంత అత్యాధునికమైన , పారదర్శకమైన మాధ్యమం పనిచేస్తుంది.<ref>{{cite news |url=http://blogs.independent.co.uk/2010/11/11/who-has-the-most-free-media-india-or-pakistan/ |title=Who has the "most free" media – India or Pakistan? |publisher=Blogs.independent.co.uk |date=11 November 2010 |access-date=15 October 2013 |location=London |first=Andrew |last=Buncombe |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828204601/http://blogs.independent.co.uk/2010/11/11/who-has-the-most-free-media-india-or-pakistan/ |archive-date=28 ఆగస్టు 2013 |url-status=dead }}</ref> పాకిస్థాన్ మాధ్యమం లంచగొండితనం వెలుగులోకి తీసుకురావడంలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తుంది.<ref name="i-m-s.dk">{{cite web|date=July 2009|title=Between radicalisation and democratisation in an unfolding conflict: Media in Pakistan|url=http://www.i-m-s.dk/files/publications/1491%20Pakistan.final.web.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229205633/http://www.i-m-s.dk/files/publications/1491%20Pakistan.final.web.pdf|archive-date=29 డిసెంబరు 2009|access-date=19 December 2013|website=|publisher=International Media Support|format=PDF}}</ref> ==నగరీకరణ== [[File:Empress Market at Sunset.jpg|thumb|left|Long exposure of [[Empress Market]] in [[Karachi]].]] పాకిస్థాన్‌కు స్వతంత్రం వచ్చిన తరువాత పాకిస్థాన్ నగరీకరణ వేగవంతం అయింది. అందుకు పలు వైవిద్యమైన కారణాలు ఉన్నాయి.<ref name="The Urban Frontier—Karachi"/> దక్షిణ పాకిస్థానీయులు అధికంగా సింధూనదీతీరంలో నివసిస్తుంటారు. అధిక జనసంఖ్య కలిగిన నగరం కరాచీ.<ref name="The Urban Frontier—Karachi" /> తూర్పుప్రాంత పాకిస్థాన్ ప్రజలు ఖైబరు పఖ్తుంవా , ఉత్తర పాకిస్థాన్ లాహోర్, ఫైసాలాబాద్, రావల్పిండి, ఇస్లామాబాద్, సర్గోధా, గుజరంవాలా, సైకోట్, గుజరత్ నగరం, ఝెలం, షైయిఖ్పురా, నౌషెరా, మార్దన్ , పెషావర్ నగరాలు ఉన్నాయి. 1990–2008 మద్య కాలంలో నగరాలో నివసిస్తున్న ప్రజల శాతం 36%. ఇది పాకిస్థాన్‌ను ఆసియాలో అధికంగా నగరీకరణ దేశంగా నిలబెట్టింది. అదనంగా 50% ప్ర్జలు 5,000 మంది కంటే అధిక జనసంఖ్య కలుగిన పట్టణాలలో నివసిస్తున్నారు. .<ref name="Jason Burke" /> పాకిస్థాన్ ప్రజలు అధికంగా దేశీయంగానూ , విదేశాలకు వలసపోతుంటారు. అందువలన పాకిస్థాన్ ప్రజలు అధికంగా నగరాలకు వలసపోవడానికి సహకరిస్తుంది. 1998 లో ఒక విశ్లేషకుడు 1940 నుండి పాకిస్థాన్ నగరీకరణ గురించి వివరణ అందించాడు..<ref name="Clark">{{cite book|last=Clark|first=David|title=The Elgar Companion to Development Studies|url=https://archive.org/details/elgarcompanionto00clar|year=2006|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1843764755|page=[https://archive.org/details/elgarcompanionto00clar/page/n710 668]}}</ref> === స్వాతంత్రం తరువాత === ఇతరదేశాల నుండి పాకిస్థాన్‌కు వలస రావడం (ప్రత్యేకంగా పొరుగుదేశాల నుండి) వలన పాకిస్థానీ నగరీకరణను మరింత అధికం చేసింది. [[1971]] లో బంగ్లాదేశ్ ప్రత్యేకదేశంగా అవతరించిన తరువాత పాకిస్థాన్ నగరీకరణ మరింత అధికం అయింది.<ref name="Clark"/> సంప్రదాయానికి ముఖ్యత్వం ఇచ్చే బీహారీ పాకిస్థానీలు అధికసంఖ్యలో , స్వల్పసంఖ్యలో బెంగాలీలు పాకిస్థాన్‌కు వలసపోయారు. తరువాత బర్మీయులు పాకిస్థాన్‌కు వలసపోయారు. ఆఫ్ఘనీస్థాన్‌లో సోవియట్ యుద్ధం కూడా మిలియన్ల ఆఫ్ఘనీయులను పాకిస్థాన్‌కు తరలివెళ్ళేలా చేసింది. ఆఫ్ఘన్లు ప్రత్యేకంగా వాయవ్య పాకిస్థాన్‌కు శరణార్ధులుగా తరలివెళ్ళారు. ఆఫ్ఘన్‌ల వలస కారణంగా పాకిస్థాన్ నగరీకరణ వేగవంతం చేయవలసిన అవసరం అధికమైంది. ఆఫ్ఘన్ల రాక సాంఘిక- రాజకీయ- ఆర్ధిక సమస్యలను అధికం చేసింది.<ref name="Clark"/> అదనంగా జనసంఖ్య అధికమవడం కారణంగా హరిత విప్లవం , రాజకీయాల అభివృద్ధికి కారణం అయింది. .<ref name="Clark"/> ==ప్రవాస పాకిస్థానీలు== దాదాపు 7 మిలియన్ల పాకిస్థాన్ ప్రజలు విదేశాలలో నివసిస్తున్నారని అంచనా. అత్యధికంగా మద్య ఆసియా, యూరప్ , నార్త్ అమెరికాలో నివసిస్తున్నారు. <ref>{{cite web|url=http://archives.dawn.com/archives/142435 |title=Pride and the Pakistani Diaspora |publisher=Archives.dawn.com |date=14 February 2009 |access-date=15 October 2013}}</ref> 13బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు ప్రవాస పాకిస్థాన్ విదేశీ మారకాన్ని స్వదేశానికి పంపుతున్నట్లు అంచనా. విదేశీ మారక ఆదాయంలో పాకిస్థాన్ ప్రంపంచంలో 10వ స్థావనంలో ఉంది.<ref name="overseaspakistanis1">{{cite web |url=http://www.overseaspakistanis.net/category/op-news/page/2/ |title=OP News Discussions Archives |publisher=Overseaspakistanis.net |access-date=15 October 2013 |archive-date=11 డిసెంబరు 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211070343/https://www.overseaspakistanis.net/category/op-news/page/2/ |url-status=dead }}</ref><ref name="worldbank1">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/Top10.pdf |format=PDF |title=Migration and Remittances: Top Countries |publisher=Siteresources.worldbank.org |year=2010 |access-date=19 December 2013}}</ref> === విదేశీ ఉపాధి === ప్రవాస పాకిస్థాన్ ప్రజలను పాకిస్థాన్ ఓవర్సీస్ పాకిస్థానుకుగా గుర్తిస్తుంది. [[2008]] లో మినిస్ట్రీ ఆఫ్ ఓవర్సీస్ పాకిస్థానీస్ స్థాపించబడింది. ప్రవాస పాకిస్థానీయుల సంస్యలను తెలుసుకుని పరిష్కరించడానికి ఇది పనిచేస్తూ ఉంది. ప్రవాస పాకిస్థాన్ ప్రజల విదేశీమారకం దేశం విదేశీమారక నిల్వలను పెంచడంలో రెండవస్థానంలో ఉంది. మొదటిస్థానంలో ఎగుమతులు ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్ విదేశీమారకం వార్షికంగా క్రమక్రమాభివృద్ధి చెందుతూ ఉంది. 2007-2008 లలో 4 మిలియన్ల అభివృద్ధి సాధించగా 2008-2009 లో 8 మిలియన్ల అభివృద్ధికి (21.8%) చేరుకుంది. === విదేశీమారకం === 2009–2010 లో పాకిస్థాన్ ప్రజలు పాకిస్థాన్‌కు 9.4 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు విదేశీమారకం పంపారు. పాకిస్థాన్ ప్రజల విదేశీమారక ఆదాయం ప్రపంచంలో 11వ స్థానంలో ఉంది.<ref name="worldbank1"/> [[2012]] లో పాకిస్థాన్ పాకిస్థాన్ ప్రజలు పాకిస్థాన్‌కు పంపిన విదేశీమారకం పాకిస్థాన్‌ను ప్రపంచం లో 10 వ స్థానంలో (13 బిలియన్లు) నిలిపింది. <ref name="overseaspakistanis1"/><ref name="worldbank1"/> పాకిస్థాన్ ప్రవాసపాజిస్థాన్ ప్రజల విదేశీమారకం పాకిస్థాన్ ఆర్ధికరంగలో ముఖ్యత్వవహిస్తుందని గ్రహించిన పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం [[2004]] లో మినిస్ట్రీ ఆఫ్ లేబరు ఆధ్వర్యంలో ది ఓవర్సీస్ పాకిస్థాన్ డివిషన్ స్థాపించబడింది. అదనంగా సాంఘిక సంక్షేమ పథకాలు, ఓవర్సీస్ పాకిస్థాన్ ఫౌండేషన్ ప్రవాస పాకిస్థాన్ ప్రజలకు సహకరిస్తూ ఉంది. విమానాశ్రయ సౌకర్యాలు అధికరించడం, నివాసగృహాల అభివృద్ధి, విద్య , ఆరోగ్యసంక్షేమ పథకాల అభివృద్ధి చేస్తూ ప్రవాస పాకిస్థానీయులకు సహకారం అందిస్తుంది. వీటిలో అతిముఖ్యమైనది తిరుగి స్వదేశం చేరుకున్న ప్రవాసపాకిస్థానీయులకు పునరావాసం ఏర్పరచడం ప్రధానమైనది. ==సాహిత్యం== [[File:Iqbal.jpg|thumb|right|140px|alt=Muhammad Iqbal|[[Muhammad Iqbal]], Pakistan’s national poet who conceived the [[Conception of Pakistan|''idea'']] of Pakistan.]] పాకిస్థాన్‌లో ఉర్ధూసాహిత్యం, సింధూ సాహిత్యం, పంజాబీసాహిత్యం, పషో సాహిత్యం , కవిత్వం, బలోచీ అకాడమీ, పర్షియన్ సాహిత్యం, పాకిస్థానీ ఆగ్లసాహిత్యం , ఇతరసాహిత్యప్రక్రియలు ఉన్నాయి.<ref name="MohanramRajan1996">{{cite book|author=Alamgir Hashmi|editor=Radhika Mohanram|others=Gita Rajan|title=English postcoloniality: literatures from around the world|url=https://books.google.com/books?id=H_uwA78YZDoC&pg=PA107|access-date=2 January 2012|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-28854-8|pages=107–112}}</ref> అతిపెద్ద సాహిత్య సముదాయం అయిన "ది పాకిస్థానీ అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్" అంతర్జాతీయ స్థాయిలో సాహిత్యం , కవిత్వం అందిస్తుంది.<ref>Official website in English [http://pal.gov.pk/home/ Pakistan Academy of Letters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306135947/http://pal.gov.pk/home/ |date=2013-03-06 }}</ref>" ది నేషనల్ లైబ్రరీ ఆఫ్ పాకిస్థాన్" అత్యధికంగా సాహిత్యాన్ని ప్రచురణ , పోషణ బాధ్యతవహిస్తుంది. అలాగే సాహిత్యాన్ని ప్రజలకు అందజేయడానికి తగినంతగా సహకరిస్తుంది. 19వ శతాబ్ధానికి ముందు పాకిస్థాన్‌లో సాహిత్యం అధికంగా కవిత్వం, సూఫీ కవిత్వం, వివిధ సంగీత ప్రక్రియలు , పాప్ సంప్రదాయం రూపంలో ఉండేది. కాలనీ పాలనాకాలంలో దేశీయసాహిత్యకాతులు ఆగ్లసాహిత్యంతో ప్రభావితులు అయ్యారు. వారు వివిధ రచనావిధానాలను స్వీకరించారు. వీటిలో ప్రోజ్ విధానం అధికంగా ఆదరించబడింది. <ref>{{cite web|author=Gilani Kamran|title=Pakistani Literature – Evolution & trends|url=http://www.the-south-asian.com/Jan2002/Pakistani-Literature3-the-Novel.htm|publisher=the-south-asian magzine|date=January 2002|access-date=24 December 2011}}</ref><ref name=granta>{{cite web|author=Huma Imtiaz|title=Granta: The global reach of Pakistani literature|url=http://tribune.com.pk/story/53272/granta-the-global-reach-of-pakistani-literature/|work=The Express Tribune|date=26 September 2010|access-date=24 December 2011}}</ref> === కవిత్వం === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam, Multan - Front Courtyard.jpg|thumb|180px|left|[[Tomb of Shah Rukn-e-Alam]] is part of Pakistan's [[sufi]] heritage.]] పాకిస్థాన్‌ సాహిత్యకారుల జాబితా:- * ముహమ్మద్ ఇక్బాల్: ఉర్దూ , పర్షియన్ కవిత్వం. ఆయన ఇస్లామిక్ సాంస్కృతిక ప్రజల ఆధ్యాత్మిక , రాజకీయ పరిస్థితులకు అద్దంపట్టాడు. ఆయన అంతర్జాతీయ ముస్లిముల ఐఖ్యత కొరకు పాటుబడ్డాడు.<ref>{{cite web|author=Annemarie Schimmel|title=Iqbal, Muhammad|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iqbal-muhammad|publisher=Encyclopædia Iranica|date=15 December 2004|access-date=1 January 2012}}</ref><ref>{{cite web|author=Nadeem Shafique|title=Global Apprecaition of Allama Iqbal|url=http://www.bzu.edu.pk/jrlanguages/Vol-1%202001/Nadeem%20Shafiq-3.pdf|work=Bahauddin Zakariya University|publisher=Journal of Research, Faculty of Languages and Islamic Studies|pages=47–49|access-date=1 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118104825/http://www.bzu.edu.pk/jrlanguages/Vol-1%202001/Nadeem%20Shafiq-3.pdf|archive-date=18 జనవరి 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="allamaiqbal.com">{{cite web |author=Iqbal Academy |date=26 May 2006 |url=http://www.allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html |title=Allama Iqbal – Biography |format=PHP |access-date=7 January 2011 |archive-date=19 నవంబరు 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119075055/http://allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html |url-status=dead }}</ref> * ఫియాజ్ అహ్మద్: ఆయయన అందమైన దస్తూరి , చిత్రలేఖనానికి ప్రఖ్యాతిచెందాడు.<ref name=granta/> * సుఫీ కవులు: షాహ్ అబ్దుల్ లతీఫ్, బులెహ్ షాహ్, మైన్ ముహమ్మద్ భక్ష్ , ఖవాజ ఫరిద్ మొదలైనవారు చాలా ప్రజాదరణ పొందారు.<ref>{{cite web|author=Muhammad Zahid Rifat|title=Paying tributes to popular Sufi poets|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-268638505.html|work=highbeam.com|publisher=The Nation|date=3 October 2011|access-date=25 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074308/http://www.highbeam.com/doc/1G1-268638505.html|archive-date=17 జనవరి 2013|url-status=dead}}</ref> * మిర్జా కాలిచ్ బెగ్: ఆధునిక సింధూసాహిత్యానికి మూలస్థంభంగా ఉన్నాడు.<ref name="Karnani2003">{{cite book|author=Chetan Karnani|title=L.H. Ajwani|url=https://books.google.com/books?id=dL5owdAV5TcC&pg=PA50|access-date=25 December 2011|year=2003|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1664-8|pages=50–}}</ref> * [[అబ్దుల్ హక్ విద్యార్థి]] పాకిస్తానీ పండితుడు, రచయిత, ఇస్లామిక్ ప్రవక్త, ఉపదేశకుడు === తాత్వికం === ముహమ్మద్ ఇక్బాల్, సయ్యద్ అహమ్మద్ ఖాన్, ముహమ్మద్ ఆసాద్, అబు, ఆలా మౌదుబి , ముహమ్మద్ అలి జౌహరిలు పాకిస్థాన్ తాత్వికచిందన అభివృద్ధికి మార్గదర్శకం వహించారు.<ref>Javed, Kazi. Philosophical Domain of Pakistan (Pakistan Main Phalsapiana Rojhanat) (in Urdu). Karachi: Karachi University Press, 1999.</ref> తరువాత బ్రిటిష్ తాత్వికచింతన ఆతరువాత ఆమెరికన్ తాత్వికచింతన పాకిస్థాన్ తత్వచింతన అభివృద్ధికి సహకరించాయి. తాత్విక వాదులు ఎం.ఎం. షరీఫ్ , సయ్యద్ జఫ్రుల్ హాసన్ [[1947]] లో మొదటి పాకిస్థాన్ తాత్వికఉద్యమానికి తెరతీసారు.<ref name="Work published by Pakistan Philosophical Congress">{{cite web|author=DeSemet|first=Richard V.|display-authors=et al|title=Philosophical Activities in Pakistan:1947-1961|url=http://www.crvp.org/book/Series02/IIA-3/appendix.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509105450/http://www.crvp.org/book/Series02/IIA-3/appendix.htm|archive-date=9 మే 2013|access-date=25 November 2013|work=Work published by Pakistan Philosophical Congress|publisher=Work published by Pakistan Philosophical Congress}}</ref> [[1971]] ఇండో – పాకిస్థాన్ యుద్ధం తరువాత పాకిస్థాన్‌ తాత్విక ప్రపంచంలోమార్కిజం చింతన అభివృద్ధికి జలాలుద్దీన్ అబ్దుర్ రహీం, సొభొ గియాన్‌చందని , మాలిక్ మెరాజ్ ఖలిద్ మొదలైన ప్రముఖులు సహకరించారు..<ref name="Council for Research in Values and Philosophy" /> మంజూర్ అహ్మద్, జాన్ ఎలియా, హాసన్ అస్కారి రిజ్వి చితనలు పాకిస్థాన్ తత్వచింతన మీద ప్రభావం చూపారు.<ref name="Council for Research in Values and Philosophy">{{cite book|title=Philosophy in Pakistan|last1=|first1=|date=1998|publisher=Council for Research in Values and Philosophy|isbn=1-56518-108-5|editor-last=Ahmad|editor-first=Naeem|location=Washington, DC|access-date=}}</ref> అంతర్జాతీయ ఖ్యతిచెందిన తాత్వికుడు నొయాం చోకీ చింతనలు పాకిస్థాన్ తత్వచింతన, రాజకీయ , సాంఘిక చింతన మీద ప్రభావంచూపింది. <ref name="Dawn news election cells">{{cite news|last1=Mallick|first1=Ayyaz|title=Exclusive interview with Noam Chomsky on Pakistan elections|url=http://www.dawn.com/news/812481/exclusive-interview-with-noam-chomsky-on-pakistan-elections|access-date=21 February 2015|agency=Dawn news election cells|publisher=Dawn news election cells|date=7 May 2013}}</ref><ref name="PTV archives">{{cite web|last1=Hoodbhoy|first1=Pervez|title=Noam Chomsky interviewed by Pervez Hoodbhoy|url=http://www.chomsky.info/interviews/20011127.htm|website=chomsky.info/|publisher=PTV archives|access-date=21 February 2015|archive-date=16 సెప్టెంబరు 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916002032/http://www.chomsky.info/interviews/20011127.htm|url-status=dead}}</ref> ==నిర్మాణశైలి== [[File:Lahore Fort.jpg|thumb|left|160px|The [[Lahore Fort]], a landmark built during the Mughal era, is a [[UNESCO World Heritage Site]].]] పాకిస్థాన్ చరిత్రలో నాలుగు గుర్తించతగిన కాలాలు ఉన్నాయి. ఇస్లామిక్ కాలానికి ముందు, ముస్లిం కాలం, కాలనీ కాలం , సిధూనాగరికత ఆరంభకాలం( క్రీ.పూ 3000). <ref>{{cite web|author=Vidja Dehejia|title=South Asian Art and Culture|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/sasa/hd_sasa.htm|work=The Metropolitan Museum of Art|access-date=10 February 2008}}</ref> ఆరభకాల ఉన్నతస్థాయి నగరసంస్కృతికి చెందిన భవనాలలో కొన్ని ఇప్పటికీ సజీవంగా ఉన్నాయి. <ref>{{cite web|title=The Indus Valley And The Genesis Of South Asian Civilization|url=http://history-world.org/indus_valley.htm|work=History World International|access-date=6 February 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/68HwtFCFs?url=http://history-world.org/indus_valley.htm|archive-date=9 జూన్ 2012|url-status=dead}}</ref> ఇస్లామిక్ కాలానికి ముందు కాలానికి చెందున మొహంజొ- దారో, హరప్పా , కోట్ దిజి వంటి మానవస్థావర ప్రాంతాలు ప్రస్తుత పర్యాటక ఆకర్షణలుగా ఉన్నాయి..<ref name=mountains /> మొదటి శతాబ్దం ఆరంభంలో బుద్ధిజం , గ్రీక్ ప్రభావం కారణంగా గ్రీకో- బుద్ధిజం శైలి అభివృద్ధికి కారణం అయింది. <ref>Sachindra Kumar Maity. [https://books.google.nl/books?id=x8Iz5C5auqEC&pg=PA46&dq=greco-buddhist+style+greek+and+indian&hl=nl&sa=X&ved=0CDAQ6AEwAmoVChMIuNK5n7GLxgIVaWvbCh1H9gDD#v=onepage&q=greco-buddhist%20style%20greek%20and%20indian&f=false ''Cultural Heritage of Ancient India''] Abhinav Publications, 1983 ISBN 039102809X p 46</ref> ఈ శకానికి శిఖారాగ్రంగా గాంధారశిల్పం శైలి రూపుదిద్దుకుంది. బుద్ధిజానికి ఉదాహరణగా ఖైబరు పఖ్తుంక్వాలోని తాకత్- ఇ- భై బౌద్ధ ఆరామం ఒకటి. <ref>{{cite web|title=UNESCO Advisory Body Evaluation of Takht Bhai|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/140.pdf|format=PDF|publisher=International Council on Monuments and Sites|date=29 December 1979|pages=1–2|access-date=25 July 2010 }}</ref> === ఇస్లాం ప్రవేశం === ప్రస్తుత పాకిస్థాన్‌లో ఇస్లాం ప్రవేశించగానే పాకిస్థాన్‌లో బుద్ధిజం ముగింపుకువచ్చింది. తరువాత క్రమంగా ఈ ప్రాంతంలో ఇస్లామిక్ నిర్మాణాలు అధికరించాయి. అతి ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ఇండో- ఇస్లామిక్ నిర్మాణాలకు ఉదాహరణగా ముల్తాన్‌లో "రుక్న్- ఇ- ఆలం" (షహ్ రుక్న్- ఇ- ఆలం సమాధి) ఇప్పటికీ నిలిచిఉంది. మొఘల్ కాలానికి చెందిన "పర్షియన్- ఇస్లామిక్" శైలి నిర్మాణాలలో హిందూస్థానీ కళలు చోటుచేసుకున్నాయి. మొఘల్ పాలకులకు సందర్భానుసార నివాసంగా ఉన్న లాహోర్‌లో మొఘల్ కాలానికి చెందిన పలు నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. వాటిలో " బాద్షాహీ మసీదు" , లాహోర్ కోట, ఆలంగిరీ ద్వారం, వర్ణరజితమైన మొఘల్ నిర్మాణశైలిలో నిర్మించబడిన "వజీర్ ఖాన్ మసీదు" అత్యంత ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న నిర్మాణాలు గుర్తించబడుతున్నాయి.,<ref>Simon Ross Valentine. [https://books.google.nl/books?id=MdRth02Q6nAC&pg=PA63&dq=wazir+khan+mosque+mughal+architecture&hl=nl&sa=X&ved=0CGEQ6AEwCWoVChMIpO7m7LGLxgIVxbLbCh0RyAAL#v=onepage&q=wazir%20khan%20mosque%20mughal%20architecture&f=false 'Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice] Hurst Publishers, 2008 ISBN 1850659168 p 63</ref> మొఘల్ కాలానికి చెందిన మరొకొన్ని నిర్మాణాలలో లాహోరు లోని షాలీమర్ గార్డెన్లు, తట్టలోని షాజహాన్ మసీదు ఉన్నాయి. కాలనీ పాలనకు ముందు ఇండో- యురేపియన్ " శైలి కార్యాలయాలు ఇండియన్- ఇస్లామిక్ మిశ్రిత శైలిలో అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. కాలనీ పాలన తరువాత ఫైజల్ మసీదు, మినార్- ఇ- పాకిస్థాన్ , మజర్-ఇ- ఖ్వైద్ మొదలైన ఆధునిక నిర్మాణాలు పాకిస్థానీ జాతీయత ప్రతిబింబించేలా నిర్మిచబడ్డాయి.<ref name="=Concept Media Pte Ltd">{{cite book|author=Kamil Khan Mumtaz|title=Architecture in Pakistan|url=https://archive.org/details/architectureinpa0000mumt|year=1985|publisher=Concept Media Pte Ltd|isbn=9971-84-141-X|pages=[https://archive.org/details/architectureinpa0000mumt/page/32 32],51,160}}</ref> మౌళిక వసతులకు చెందిన నిర్మాణాలలో యునైటెడ్ కింగ్డం నిర్మాణశైలి ప్రతిబింబిస్తుంది. అలాంటి నిర్మాణాలు లాహోరు, పెషావర్ , కరాచీలలో ఉన్నాయి.<ref name="=Concept Media Pte Ltd"/> ==ఆహారం== [[File:Chicken Tikka.jpg|250px|thumbnail|right|A Pakistani dish cooked using the [[tandoori]] method.]] పాకిస్థాన్ ఆహారసంస్కృతిలో దక్షిణాసియా దేశాలప్రభావం అధికంగా ఉంది. 16వ శతాబ్దంలో మొఘల్ రాజుల వంటగది నుండి వెలువడిన పలు ఆహారాలు ఇప్పటికీ పాకిస్థాన్ ఆహార అలవాట్ల మీద ప్రభావం చూపుతూ ఉంది. మిగిలిన ద్వీపకల్పంలో కంటే పాకిస్థాన్‌లో అత్యధికమైన మాంసాహారాలు వాడుకలో ఉన్నాయి. ఈ మాంసాహారాలకు బ్రిటిష్, మద్య ఆసియా, మిడిల్ ఇస్ట్ దేశాల మాంసాహారాల ప్రభావం మూలంగా ఉంది. పాకిస్థానీ ఆహారాలలో మసాలా దినుసులు, మూలికలు, సీసనింగ్స్ అధికంగా వాడబడుతుంది. అల్లం, వెల్లుల్లి, పసుపు, ఎండుమిరపకాయలు , గరం మసాలా అధికమైన ఆహారల తయారీకి వాడుతుంటారు. సాధారణంగా పాకిస్థానీ ఆహారంలో చపాతీలతో కూరలు, మాంసం, కూరగాయలు, పప్పుకూరలు ఉంటాయి. అన్నంకూడా పాకిస్థాన్ ప్రధానాహారాలలో ఒకటి. వట్టి అన్నం (ప్లెయిన్ రైస్) లేక సుఘంధ ద్రవ్యాలను చేర్చి వేపిన అన్నం కూరలతో వడ్డించబడుతుంది. ఆహారంలో తీపిపదార్ధాలు కూడా ఉంటాయి. <ref name=yasmeen>{{cite book|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|title=Pakistan: a global studies handbook|year=2006|publisher=ABC-CLIO {{!}}|isbn=1-85109-801-1|pages=3, 317, 323–324}}</ref><ref>{{cite book|author=Kathleen W. Deady|title=Countries of the world :Pakistan|url=https://archive.org/details/pakistan0000dead|year=2001|publisher=Capstone Press|isbn=0-7368-0815-9|pages=[https://archive.org/details/pakistan0000dead/page/13 13]–15}}</ref><ref>{{cite book|author=American Geriatrics Society. Ethnogeriatrics Committee|title=Doorway thoughts: cross-cultural health care for older adults|year=2006|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-4355-0|pages=119–120}}</ref> ===పానీయాలు === పాకిస్థాన్‌లోని పంజాబీప్రాంతవాసులకు సంప్రదాయపానీయం లస్సీ.<ref name=taxila>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC |author1=Sarina Singh |author2=Lindsay Brow|author3=Paul Clammer|author4=Rodney Cocks|author5=John Mock|title=Pakistan & the Karakoram Highway|year=2008|publisher=Lonely Planet|access-date=28 December 2011|isbn=978-1-74104-542-0|page=60,128,376}}</ref><ref>{{cite book|author=Tarla Dalal|title=Punjabi Khana|year=2007|publisher=Sanjay & Co|isbn=978-81-89491-54-3|page=8}}</ref> దక్షిణ భూభాగంలో చాలాప్రాబల్యం పొందిన స్వీటుగా సోహన్ హల్వాకు ప్రత్యేకత ఉంది. దీనికి పాకిస్థాన్ అంతటా ఆదరణ ఉంది.<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1074194/sohan-halwa-a-gift-of-saints-city|title= Sohan Halwa a gift of saints’ city |date=16 December 2013 |publisher=Dawn.com|access-date=28 February 2014}}</ref> ==క్రీడలు== బ్రిటిష్ పాలనా కాలం నుండి పాకిస్థాన్ క్రిడారంగం అభివృద్ధిచెందింది. పాకిస్థాన్ జాతీయక్రీడ హాకీ. పాకిస్థాన్ క్రీడాకారులు 3 మార్లు (1960-1968-1984) ఓలింపిక్ స్వర్ణపతకాలను సాధించారు. <ref name=Mallon>{{cite book|author=Bill Mallon|title=Historical Dictionary of the Olympic Movement|url=https://archive.org/details/historicaldictio00heij|year=2011|publisher=Scarecrow|isbn=978-0-8108-7249-3|edition=4th revised|author2=Jeroen Heijmans|page=[https://archive.org/details/historicaldictio00heij/page/291 291]}}</ref> పాకిస్థాన్ 4 మార్లు పురుషుల ప్రపంచ హాకీకప్ (1971-1978-1982-1994) గెలుచుకుంది. <ref name="Suburaj: Hockey World Champion">{{cite book|author=V.V.K.Subburaj|title=Basic Facts of General Knowledge|date=30 August 2004|publisher=Sura College of Competition|isbn=978-81-7254-234-4|page=771|url=https://books.google.com/?id=Z0mjae1kdYUC&pg=PA771&dq=Hockey+World+Cup+Pakistan#v=onepage&q=Hockey%20World%20Cup%20Pakistan&f=false|access-date=22 April 2012}}</ref> === క్రికెట్ === పాకిస్థాన్ ప్రజలకు అత్యంత అభిమానపాత్రమైన క్రీడ క్రికెట్.<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/saad-khan/the-death-of-sports-in-pa_b_498758.html|title=The Death of Sports in Pakistan|author=Saad Khan|date=15 March 2010|publisher=The Huffington Post|access-date=8 July 2010}}</ref> పాకిస్థాన్ నేషనల్ క్రికెట్ క్రీం (షాహీన్) 1992 ప్రపంచ క్రికెట్ సాధించింది. 2007 ఐ.సి.సి. వరల్డ్ ట్వంటీ పోటీలలో రన్నర్‌ స్థానం దక్కించుకున్నది. 2009లో తీవ్రవాదులు శ్రీలంక క్రికెట్ క్రీడాకారుల మీద మిలిటెంట్లు దాడి చేసారు.<ref>{{cite news|title=Pakistan cricket future in doubt|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/low/cricket/7921384.stm|publisher=BBC|date=4 March 2009|access-date=1 January 2012}}</ref> ఫలితంగా పాకిస్థాన్ క్రికెట్ క్రీడకు కొంత అవరోధం ఏర్పడింది..{{citation needed|date=June 2015}} అయినప్పటికీ 2015 మే ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ తిరిగి పాకిస్థాన్ చేరుకుంది. జింబావే టీం పాకిస్థాన్‌ పర్యటనలో మొత్తం పోటీలు గట్టి బందీబస్తు మద్య లాహోరులో నిర్వహించబడ్డాయి. అన్ని పోటీలు హౌస్ ఫుల్ సాధించి సరికొత్త చరిత్రను సృషిటించాయి. .{{citation needed|date=June 2015}} తరువాత పలుపోటీలకు ద్వారాలు తెరచుకున్నాయి.{{citation needed|date=June 2015}} [[File:A1 Team Pakistan topview.JPG|thumb|left|225px|The [[A1 Grand Prix|A1]] car of [[A1 Team Pakistan]] driven by the motorsport driver, [[Adam Khan]].]] === అథ్లెట్లు === 1954 -1958 లలో ఆసియన్ అథ్లెట్ క్రీడలో అబ్దుల్ ఖలిక్ పాల్గొన్నాడు. ఆయన పాకిస్థాన్ తరఫున 34 అంర్జాతీయ స్వర్ణపతకాలను 14 రజిత పతకాలను , 12 కాంశ్యపతకాలను సాధించాడు. .<ref name="dw">{{cite web|title=Did the 'fastest man of Asia' run in vain|publisher=Dawn.com|url=http://www.dawn.com/news/1077188/did-the-fastest-man-of-asia-run-in-vain|access-date=13 January 2014}}</ref> === క్రీడాకారులు === స్క్వాష్ లో అంతర్జాతీయస్థాయి క్రీడాకారుడు జహంగీర్ ఖాన్ , జంసర్ ఖాన్‌లు పలుమార్లు చాంపియన్ షిప్ సాధించి చరిత్ర సృష్టించారు.<ref name="squashsite">{{cite web|url=http://www.squashsite.co.uk/olympics4.htm|title=Greatest player|publisher=[[Squashsite]]|access-date=2 March 2010|archive-date=24 సెప్టెంబరు 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122932/http://www.squashsite.co.uk/olympics4.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=squash>{{cite book|author=Ian Graham|title=Pakistan|year=2003|publisher=Black Rabbit Books|isbn=1-58340-239-X|pages=20–21}}</ref> జంసర్ ఖాన్ బ్రిటిష్ ఓపెన్ స్క్వాష్ చాంపియన్‌షిప్ కూడా 10 మార్లు సాధించి విజయం సాధించాడు.<ref name="squashsite" /> ===ఒలింపిక్స్ === పాకిస్థాన్ క్రీడాకారులు పలుమార్లు ఒలింపిక్ క్రీడలలో పాల్గొన్నారు. పాకిస్థాన్ క్రీడాకారులు ఒలింపిక్ క్రీడలలో హాకీ, బక్సింగ్, అథ్లెట్లు,ఈత , షూటింగ్ మొదలైన క్రీడలలో పాల్గొన్నారు. <ref name= almanac>{{cite book|author=K M Shariff|title=Pakistan almanac 2001–2002|year=2002|publisher=Royal Book Company|isbn=969-407-257-3|pages=561–574}}</ref> పాకిస్థాన్ సాధించిన 10 ఒలింపిక్ స్వర్ణపతకాలలో 8 హాకీ క్రీడాకారులు సాధించినవే.<ref name="Mallon: Olympic medal tally">{{cite book|author=Bill Mallon|author2=Jeroen Heijmans|title=Historical Dictionary of the Olympic Movement|date=11 August 2011|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7249-3|page=291|url=https://books.google.com/?id=9mM0XzW03AcC&pg=PA291&dq=Pakistan+in+olympic#v=onepage&q=Pakistan%20in%20olympic&f=false|access-date=22 April 2012|edition=4th}}</ref> పాకిస్థాన్ క్రీడాకారులు కామంవెల్త్ క్రీడలు , ఆసియన్ క్రీడలలో 65 -160 పతకాలు సాధించారు.<ref name="CGF: 2013">{{cite web|title=Pakistan – Medals Tally by Games|url=http://www.thecgf.com/countries/tally.asp|publisher=Commonwealth Games Federation|access-date=30 July 2013}}{{Dead link|date=మే 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Asian Games Medal Count">{{cite web|title=Asian Games Medal Count|url=http://ocasia.org/Game/NocsMedalCount.aspx?9QoyD9QEWPeJ2ChZBk5tvA==|work=Asian Games|publisher=Olympic Council of Asia|access-date=22 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619233503/http://ocasia.org/Game/NocsMedalCount.aspx?9QoyD9QEWPeJ2ChZBk5tvA==|archive-date=19 జూన్ 2012|url-status=dead}}</ref> === పోలో === పాకిస్థాన్‌లో జాతీయస్థాయి పోలో ప్రబలంగా ఉంది. దేశంలో పలుప్రాంతాలలో పోలో క్రీడలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. బాకిసింగ్, బిలియర్డ్స్, రోయింగ్, కయకింగ్, కేవింగ్, టెన్నిస్, కాంట్రాక్ట్ బ్రిడ్జ్, గోల్ఫ్ , వాలీబల్ మొదలైన క్రీడాలలో కూడా పాకిస్థాన్ క్రీడాకారులు చురుకుగా పాల్గొంటూ వీటిని అంతర్జాతీయ , జాతీయ స్థాయిలో పాల్గొంటున్నారు.<ref name=guide/> <ref name=squash/><ref name= almanac/> లాహోర్ , కారాచీలలో బాస్కెట్ బాల్‌ ప్రాబల్యం కలిగిఉంది.<ref name="Welcome to Pakistan Olympic Association">{{cite web|url=http://www.nocpakistan.org/sportsfederations.php?sptid=4|title=Welcome to the Pakistan Basketball Federation|publisher=Pakistan Olympic Association|access-date=7 August 2014|archive-date=14 జూలై 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184905/http://www.nocpakistan.org/sportsfederations.php?sptid=4|url-status=dead}}</ref> ==రాజకీయ నాయకులు== *[[ఇమ్రాన్ ఖాన్ నియాజి]] *[[పర్వేజ్ ముషార్రఫ్]] *[[బెనజీర్ భుట్టో]] *[[షెహబాజ్ షరీఫ్]] *నవాజ్ షరీఫ్ == ఇవి కూడా చూడండి == [[భారత్ పాక్ యుద్దం 1965]]<br /> [[భారత్ పాక్ యుద్దం 1971]] == గమనికలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{దక్షిణ ఆసియా}} {{సార్క్}} {{ఓఐసి}} [[వర్గం:దక్షిణాసియా దేశాలు]] [[వర్గం:కామన్వెల్తు దేశాలు]] [[వర్గం:ప్రపంచ దేశాలు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్]] bx0cfrxc6licp41stkm08aj9jt1f87d 4 3771 4804111 4801845 2026-04-16T23:32:54Z Chaduvari 97 /* ముఖ్యమైన అంశాలు */ +వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న వాడుకరులు 4804111 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Archives|auto=yes}} వికీపీడియా నిర్వహణకు సంబంధించిన వ్యవహారాలపై చర్చకు ఉద్దేశించినది ఈ నోటీసు బోర్డు. ముఖ్యంగా ఇది [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకులకు]] ఉద్దేశించినదే ఐనా, సభ్యులందరూ ఇక్కడ చర్చలో పాల్గొనేందుకు ఆహ్వానితులే! ==ముఖ్యమైన అంశాలు== ;నిర్వాహకులు చేయవలసినవి. * [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు గమనిస్తూ ఉండవలసిన పేజీలు]] * [[:వర్గం:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు|తొలగించవలసిన వ్యాసాలు]]: {{PAGESINCATEGORY:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు}}; ఉపవర్గాలు: {{PAGESINCATEGORY:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు|subcats}} * [[:వర్గం:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]], [[:వర్గం:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] పరిశీలించి కామన్స్ లో ఫైల్ సరిగా వుంటే, స్థానికంగా తొలగింపు, అవసరమైతే స్థానికంగా లింకు మార్పులు, ( [[వికీపీడియా:బొమ్మల నిర్వహణ|ఫైళ్ల నిర్వహణకు సూచనలు]] ) ;గమనిస్తూవుండవలసిన (వీక్షణాజాబితాలో చేర్చుకోవటంద్వారా) లింకులు * [[మొదటి పేజీ]], [[మూస:మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి|మొదటి పేజీ నిర్వహణ స్థితి]] (రచ్చబండలో కనబడేటట్లు ఇమడ్చడమైనది) * [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండ, దాని విభాగాలు]] * [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం]] * [[:వర్గం:సహాయం_కోసం_ఎదురు_చూస్తున్న_సభ్యులు_లేక_పేజీలు]] (రచ్చబండలో కనబడేటట్లు ఇమడ్చడమైనది) * [[వికీపీడియా:వర్గాల_చర్చలు]] * [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు ఫైళ్లు]] * [[వికీపీడియా:Possibly_unfree_files]] * [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు]] * [[వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న వాడుకరులు]] __TOC__ == అనాథ మూసల తొలగింపు == వాడుకరి @[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]], ఈరోజు వందల కొద్ది ఇన్కమింగ్ లింకులు లేని వ్యాసాల నుండి [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%87%E0%B0%95:%E0%B0%9A%E0%B1%87%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%81/Tappeta_Anjan_kumar&target=Tappeta+Anjan+kumar&offset=20250331133540 అనాథ మూసను తొలగించారు]. [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/2401:4900:4FE3:9F42:0:0:26:E8CC|2401:4900:4FE3:9F42:0:0:26:E8CC]] ఐ.పి గల అజ్ఞాత వాడుకరి కొన్నిటిని రద్దు చేసారు. పరిశీలించి తగు చర్యలు తీసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 17:19, 31 మార్చి 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారూ వ్యాసాల్లో అనాథ మూసలు తగిలించే దానిపై దృష్టి పెట్టే బదులు... వాటికి ఇన్కమింగ్ లింకులు ఇవ్వడంపై దృష్టి పెడితే బావుంటుందేమో కదా! అని నా అభిప్రాయం! దయచేసి నిర్వాహకులు ఏమైనా చర్యలు తీసుకోవాలని అనుకుంటే వ్యాసాల్లో అనాథ మూసలు తొలగించే దానిపై తీసుకోండి..-[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] ([[వాడుకరి చర్చ:Tappeta Anjan kumar|చర్చ]]) 18:53, 31 మార్చి 2025 (UTC) ::ఇలాంటి ప్రాజెక్టులలో వ్యాసాలు సృష్టించే వాడుకరులు కేవలం లెక్కకు మరిన్ని వ్యాసాల సృష్టింపు చేయాలనే దృక్పథంతో కాకుండా వ్యాసం కనీసం ఉండాలిసిన వికీపీడియా మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉండాలనే ద్వేయం ఉండాలి. [[వికీపీడియా చర్చ:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2025#స్త్రీవాదము - జానపదము 2024లో గమనించిన లోపాలు|స్త్రీవాదము - జానపదము 2024 ప్రాజెక్టు చర్చాపేజీలో]] నేను ముందే వీటి విషయం తెలిపాను. అంతేగానీ నిర్వాహకులు అనాథ మూసలు పెట్టేబదులు వాటికి లింకులు ఇచ్చే ప్రయత్నం చేయవచ్చుగదా అనటం భావ్యం కాదు. ప్రతిదీ నిర్వాహకులు చేయటానికి చురుకైన నిర్వాహకులు బహు కొద్దిమంది మాత్రమే ఉన్నారనే విషయం మీ అందరికి తెలుసు.ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:30, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) :మరిన్ని విషయలు: ఆ అజ్ఞాత వాడుకరి ముందుగానే @[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] గారి చర్చా పేజీలో [[వాడుకరి చర్చ:Tappeta Anjan kumar#ఆర్ఫన్ మూస|విజ్ఞప్తి చేసారు]]. @[[వాడుకరి:Pravallika16|Pravallika16]] గారు [[విదేశీ స్త్రీల జాబితా]] అనే మరొక అనాథ పేజీ సృష్టించి, ఓ జాబితాలో లింకులు ఇచ్చారు. ఈ పేజీ వికీ నియమాలకు అనుగుణంగా లేదు. ఎవరికి వీరు విదేశీయులు? ఇది స్త్రీవాదం ప్రాజెక్టు సంబంధించిన విషయం కనుక @[[వాడుకరి:Tmamatha|Tmamatha]], @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] @[[వాడుకరి:Nskjnv|Nskjnv]] చూడాలి. :''(రచ్చబండలో చర్చ: [[వికీపీడియా:రచ్చబండ#అనాథ పేజీల రక్షణ]])'' [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 05:03, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారు, ఈ ప్రాజెక్టు కి నేను నిర్వాకురాలిని కాదు. దయచేసి గమనించగలరు. [[వాడుకరి:Tmamatha|Tmamatha]] ([[వాడుకరి చర్చ:Tmamatha|చర్చ]]) 05:19, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) వికీపీడియాలో చక్కగా కృషి చేస్తున్న కొత్త వాడుకరులు [[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] గారికి అభినందనలు, అయితే మీరు దిద్దుబాట్లు చేస్తున్నప్పుడు వికీ నియమాలను పూర్తిగా తెలుసుకొని చేస్తే బాగుంటుంది, మీకు అన్ని తెలిసి ఉండకపోవచ్చు దాంట్లో తప్పేమీలేదు. ఇకపోతే [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారు, ఈ విషయంపై చర్చ లేవనెత్తినందుకు మీక్కూడా అభినందనలు, చర్చల్లో పాల్గొనడం వికీపీడియాలో చాలా ముఖ్యమైనది, కానీ ఇతరులతో ఏదైనా విషయాన్నీ ప్రస్తావించేటప్పుడు సున్నితంగా తెలియపరచటం గౌరవప్రదమని గమనించగలరు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] గారు, మీరు అన్నది ముమ్మాటికీ వాస్తవమే అన్ని పనులు నిర్వాహకులే చేయాలంటే కష్టమే. ఇక్కడ ప్రస్తావనకు వచ్చిన చాలా వ్యాసాల్లో సింహ భాగం [[వాడుకరి:Pravallika16]] గారి వ్యాసాలే ఉన్నాయి, వాటికి ఆమె బాధ్యత తీసుకుంటున్నట్టు రచ్చబండలో తెలియపరిచారు. ధన్యవాదాలు - [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 12:39, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) == Report concerning User:27.59.174.67 == [[Special:Contributions/27.59.174.67|27.59.174.67]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Hide on Rosé|Hide on Rosé]] ([[వాడుకరి చర్చ:Hide on Rosé|చర్చ]]) 09:02, 22 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) == వాడుకరి:Dibyayoti176255 == [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/Dibyayoti176255]] చూస్తే ఎటువంటి చర్చా లేకుండా పేజీలను తరలిస్తున్నారు. అవి కూడా అంత సులభంగా తరలించదగ్గ పేజీలు కాదు. సార్వత్రిక ఖాతా గమనిస్తే కొన్ని వికీలలో ఈ వాడుకరి పై నిరోధం ఉంది. ఈ తరలింపులను రద్దు చేసి, వాడుకరిపై తగు చర్యలు తీసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 16:20, 8 మే 2025 (UTC) :ఆ వ్యక్తి కాలుపెట్టిన దాదాపు ప్రతీ వికీలోనూ అతన్ని/ఆమెను నిరోధించారు. ఒకే ఒక్కసారి హెచ్చరించాలి. ఆ తరవాత చేసే మొదటి తప్పుతో నిరోధించాలి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:33, 9 మే 2025 (UTC) == ఐపీ అడ్రసుల దుశ్చర్యలు == ఈ రోజు సాయంత్రం నుంచి కొన్ని ఐపీ అడ్రసుల నుంచి తప్పుడు మార్పులు గమనించి వాటిని తిరగ్గొట్టాను. ఉదాహరణకు [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B8%E0%B0%BF.%E0%B0%AF%E0%B0%B8%E0%B1%8D.%E0%B0%86%E0%B0%B0%E0%B1%8D._%E0%B0%86%E0%B0%82%E0%B0%9C%E0%B0%A8%E0%B1%87%E0%B0%AF%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%81&curid=40129&diff=4601550&oldid=4601526 ఈ లింకు]. వ్యక్తుల పుట్టిన తేదీలు, ఊర్లను ఎటువంటి మూలాలు లేకుండా, చర్చలు లేకుండా మార్చారు. అలాంటి వాటిన్నంటినీ తిరగ్గొట్టాను. ఇంకా ఏదైనా నేను మిస్ అయిఉంటే గమనించి సవరించగలరు. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 16:39, 10 జూలై 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ]] గారూ ఇవి రోజూ నాకు సర్వ సాధారణమైనవి. ఎవరోగానీ కావాలని ఇటీవల మార్పులలోని వ్యాసాల నుండి ఎంపికచేసుకుని సమాచారపెట్టెలలో అంతకుముందు ఉన్న మీడియా ఫైల్స్ తొలగించి పిచ్చిబొమ్మల పెట్టటం, వ్యాసాలలో ఇష్టమొచ్చినట్లు అనుచిత మార్పులు చేయటం ఇది నిత్యం జరుగుచున్నపని.ఈ మధ్య కాలంలో నేను కొన్ని వ్యాసాలు సంరక్షణలో పెట్టకతప్పలేదు. మీరు గమనించి తగిన చర్యలు తీసుకున్నందుకు ఇద్దరికీ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:21, 10 జూలై 2025 (UTC) == Report concerning User:157.35.67.168 == [[Special:Contributions/157.35.67.168|157.35.67.168]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:人间百态|人间百态]] ([[వాడుకరి చర్చ:人间百态|చర్చ]]) 13:20, 14 ఆగస్టు 2025 (UTC) == Report concerning User:Indian wikpedia == [[Special:Contributions/Indian wikpedia|Indian wikpedia]] &ndash; Misleading username <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Hehua|Hehua]] ([[వాడుకరి చర్చ:Hehua|చర్చ]]) 13:23, 17 ఆగస్టు 2025 (UTC) == లక్ష్మీ నారాయణ్ మహారాణా == Apologies for writing in English. [[లక్ష్మీ నారాయణ్ మహారాణా]] has been under deletion request for over a month now, and the notice is repeatedly removed by the spammer. This article is about a long-term abuser of many projects who is continually blocked and has their contributions reversed. This article is preventing the deletion of the corresponding item at Wikidata. Thanks, [[వాడుకరి:Bovlb|Bovlb]] ([[వాడుకరి చర్చ:Bovlb|చర్చ]]) 23:38, 25 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] లేదా @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] గారు, ఈ వ్యాసాన్ని తొలగించగలరు. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 08:53, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) ::ఆ వ్యాసం పలుమారులు తొలగించబడింది. మరలా తొలగించాను [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:56, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) :::ధన్యవాదాలండి. @[[వాడుకరి:Bovlb|Bovlb]] The article has been deleted, you can proceed with deletion on Wikidata. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 09:02, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) == Report concerning User:Sakethyadav == [[Special:Contributions/Sakethyadav|Sakethyadav]] – added refs from self-published or promotional sites; not reliable per [[వికీపీడియా:నమ్మదగ్గ మూలాలు]]. [[వాడుకరి:Saroj|Saroj]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saroj|చర్చ]]) 05:46, 8 అక్టోబరు 2025 (UTC) == Report concerning User:~2025-28482-36 == [[Special:Contributions/~2025-28482-36|~2025-28482-36]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Quinlan83|Quinlan83]] ([[వాడుకరి చర్చ:Quinlan83|చర్చ]]) 16:29, 13 అక్టోబరు 2025 (UTC) == [[:Category:Pages using the JsonConfig extension]] == Please delete this category as it is no longer necessary. See [[:phab:T378352]]. [[వాడుకరి:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[వాడుకరి చర్చ:NguoiDungKhongDinhDanh|చర్చ]]) 19:25, 5 డిసెంబరు 2025 (UTC) :తొలగించాను [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:26, 6 డిసెంబరు 2025 (UTC) == చైతన్య పాంచజన్యం == [[చైతన్య పాంచజన్యం]] పేజీని గమనించండి. అలాగే, దానికి సంబంధించిన [[వాడుకరి చర్చ:Yedavallisreddy#చైతన్య పాంచజన్యం పేజీలో మీరు చేసిన దిద్దుబాటు|ఈ చర్చను]] కూడా పరిశీలించి, తగు చర్య తీసుకోవలసినది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:19, 13 డిసెంబరు 2025 (UTC) == నాగండ్ల పేజీ చూడండి == [[నాగండ్ల]] పేజీ చూడండి. అందులో ఇచ్చిన మూలాలు చూడండి. ఆ తరువాత [[చర్చ:నాగండ్ల]] చూడండి. ఇలాంటి సమస్యలపై చర్యలు నిర్వాహకులు మాత్రమే తీసుకునే అవకాశం ఉంది. అంచేత ఆయా పేజీలను చూడమని మిమ్మల్ని ఇబ్బంది పెట్టక తప్పడం లేదు. అన్యథా భావించకండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:26, 13 డిసెంబరు 2025 (UTC) == అజ్ఞాతల ఆగడాలు == అజ్ఞాతలను అదుపులో పెట్టాలి. [[చైతన్య భారతి ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]], [[Education]], [[ట్రాక్టర్]], [[సంతూర్ స్కాలర్షిప్ ప్రోగ్రాం]] పేజీల్లో దుశ్చర్యలు చేసారు. అజ్ఞాతల దిద్దుబాట్ల మీద ధ్యాస పెట్టాలని నిర్వాహకులందరికీ విజ్ఞప్తి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:37, 6 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) == దుశ్చర్య == ఇవ్వాళ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B1%80%E0%B0%AA%E0%B1%80%E0%B0%A1%E0%B0%BF%E0%B0%AF%E0%B0%BE:%E0%B0%B2%E0%B0%BE%E0%B0%97%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E2%80%8C_%E0%B0%85%E0%B0%B5%E0%B0%A1%E0%B0%82_%E0%B0%8E%E0%B0%B2%E0%B0%BE&curid=3719&diff=4762052&oldid=4356819 లాగిన్ అవడం ఎలా పేజీలో దుశ్చర్య] జరిగింది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:57, 10 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) :ఆ అజ్ఞాతవాడుకరి నెట్ ఐడి 6 నెలలుపాటు నిరోధం విధించాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:08, 10 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) == Report concerning User:Anonuser4 == [[Special:Contributions/Anonuser4|Anonuser4]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:NDG|NDG]] ([[వాడుకరి చర్చ:NDG|చర్చ]]) 11:42, 16 మార్చి 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Watcheditlist]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[వాడుకరి:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[వాడుకరి చర్చ:NguoiDungKhongDinhDanh|చర్చ]]) 01:07, 25 మార్చి 2026 (UTC) : Ping [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]]. [[వాడుకరి:Neriah|Neriah]] ([[వాడుకరి చర్చ:Neriah|చర్చ]]) 11:23, 9 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) ::✅ Done [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:25, 9 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) 9s3mp7r1g5d31law3kfyuc32v1rarkl 4804116 4804111 2026-04-16T23:35:35Z Chaduvari 97 /* ముఖ్యమైన అంశాలు */ 4804116 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Archives|auto=yes}} వికీపీడియా నిర్వహణకు సంబంధించిన వ్యవహారాలపై చర్చకు ఉద్దేశించినది ఈ నోటీసు బోర్డు. ముఖ్యంగా ఇది [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకులకు]] ఉద్దేశించినదే ఐనా, సభ్యులందరూ ఇక్కడ చర్చలో పాల్గొనేందుకు ఆహ్వానితులే! ==ముఖ్యమైన అంశాలు== ;నిర్వాహకులు చేయవలసినవి. * [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు గమనిస్తూ ఉండవలసిన పేజీలు]] * [[:వర్గం:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు|తొలగించవలసిన వ్యాసాలు]]: {{PAGESINCATEGORY:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు}}; ఉపవర్గాలు: {{PAGESINCATEGORY:తొలగించవలసిన_వ్యాసములు|subcats}} * [[:వర్గం:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]], [[:వర్గం:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] పరిశీలించి కామన్స్ లో ఫైల్ సరిగా వుంటే, స్థానికంగా తొలగింపు, అవసరమైతే స్థానికంగా లింకు మార్పులు, ( [[వికీపీడియా:బొమ్మల నిర్వహణ|ఫైళ్ల నిర్వహణకు సూచనలు]] ) ;గమనిస్తూవుండవలసిన (వీక్షణాజాబితాలో చేర్చుకోవటంద్వారా) లింకులు * [[మొదటి పేజీ]], [[మూస:మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి|మొదటి పేజీ నిర్వహణ స్థితి]] (రచ్చబండలో కనబడేటట్లు ఇమడ్చడమైనది) * [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండ, దాని విభాగాలు]] * [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం]] * [[:వర్గం:సహాయం_కోసం_ఎదురు_చూస్తున్న_సభ్యులు_లేక_పేజీలు]] (రచ్చబండలో కనబడేటట్లు ఇమడ్చడమైనది) * [[వికీపీడియా:వర్గాల_చర్చలు]] * [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు ఫైళ్లు]] * [[వికీపీడియా:Possibly_unfree_files]] * [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు]] * [[:వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న పేజీలు]] __TOC__ == అనాథ మూసల తొలగింపు == వాడుకరి @[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]], ఈరోజు వందల కొద్ది ఇన్కమింగ్ లింకులు లేని వ్యాసాల నుండి [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%87%E0%B0%95:%E0%B0%9A%E0%B1%87%E0%B0%B0%E0%B1%8D%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%81/Tappeta_Anjan_kumar&target=Tappeta+Anjan+kumar&offset=20250331133540 అనాథ మూసను తొలగించారు]. [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/2401:4900:4FE3:9F42:0:0:26:E8CC|2401:4900:4FE3:9F42:0:0:26:E8CC]] ఐ.పి గల అజ్ఞాత వాడుకరి కొన్నిటిని రద్దు చేసారు. పరిశీలించి తగు చర్యలు తీసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 17:19, 31 మార్చి 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారూ వ్యాసాల్లో అనాథ మూసలు తగిలించే దానిపై దృష్టి పెట్టే బదులు... వాటికి ఇన్కమింగ్ లింకులు ఇవ్వడంపై దృష్టి పెడితే బావుంటుందేమో కదా! అని నా అభిప్రాయం! దయచేసి నిర్వాహకులు ఏమైనా చర్యలు తీసుకోవాలని అనుకుంటే వ్యాసాల్లో అనాథ మూసలు తొలగించే దానిపై తీసుకోండి..-[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] ([[వాడుకరి చర్చ:Tappeta Anjan kumar|చర్చ]]) 18:53, 31 మార్చి 2025 (UTC) ::ఇలాంటి ప్రాజెక్టులలో వ్యాసాలు సృష్టించే వాడుకరులు కేవలం లెక్కకు మరిన్ని వ్యాసాల సృష్టింపు చేయాలనే దృక్పథంతో కాకుండా వ్యాసం కనీసం ఉండాలిసిన వికీపీడియా మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా ఉండాలనే ద్వేయం ఉండాలి. [[వికీపీడియా చర్చ:వికీప్రాజెక్టు/స్త్రీవాదము - జానపదము 2025#స్త్రీవాదము - జానపదము 2024లో గమనించిన లోపాలు|స్త్రీవాదము - జానపదము 2024 ప్రాజెక్టు చర్చాపేజీలో]] నేను ముందే వీటి విషయం తెలిపాను. అంతేగానీ నిర్వాహకులు అనాథ మూసలు పెట్టేబదులు వాటికి లింకులు ఇచ్చే ప్రయత్నం చేయవచ్చుగదా అనటం భావ్యం కాదు. ప్రతిదీ నిర్వాహకులు చేయటానికి చురుకైన నిర్వాహకులు బహు కొద్దిమంది మాత్రమే ఉన్నారనే విషయం మీ అందరికి తెలుసు.ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:30, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) :మరిన్ని విషయలు: ఆ అజ్ఞాత వాడుకరి ముందుగానే @[[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] గారి చర్చా పేజీలో [[వాడుకరి చర్చ:Tappeta Anjan kumar#ఆర్ఫన్ మూస|విజ్ఞప్తి చేసారు]]. @[[వాడుకరి:Pravallika16|Pravallika16]] గారు [[విదేశీ స్త్రీల జాబితా]] అనే మరొక అనాథ పేజీ సృష్టించి, ఓ జాబితాలో లింకులు ఇచ్చారు. ఈ పేజీ వికీ నియమాలకు అనుగుణంగా లేదు. ఎవరికి వీరు విదేశీయులు? ఇది స్త్రీవాదం ప్రాజెక్టు సంబంధించిన విషయం కనుక @[[వాడుకరి:Tmamatha|Tmamatha]], @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] @[[వాడుకరి:Nskjnv|Nskjnv]] చూడాలి. :''(రచ్చబండలో చర్చ: [[వికీపీడియా:రచ్చబండ#అనాథ పేజీల రక్షణ]])'' [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 05:03, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారు, ఈ ప్రాజెక్టు కి నేను నిర్వాకురాలిని కాదు. దయచేసి గమనించగలరు. [[వాడుకరి:Tmamatha|Tmamatha]] ([[వాడుకరి చర్చ:Tmamatha|చర్చ]]) 05:19, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) వికీపీడియాలో చక్కగా కృషి చేస్తున్న కొత్త వాడుకరులు [[వాడుకరి:Tappeta Anjan kumar|Tappeta Anjan kumar]] గారికి అభినందనలు, అయితే మీరు దిద్దుబాట్లు చేస్తున్నప్పుడు వికీ నియమాలను పూర్తిగా తెలుసుకొని చేస్తే బాగుంటుంది, మీకు అన్ని తెలిసి ఉండకపోవచ్చు దాంట్లో తప్పేమీలేదు. ఇకపోతే [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారు, ఈ విషయంపై చర్చ లేవనెత్తినందుకు మీక్కూడా అభినందనలు, చర్చల్లో పాల్గొనడం వికీపీడియాలో చాలా ముఖ్యమైనది, కానీ ఇతరులతో ఏదైనా విషయాన్నీ ప్రస్తావించేటప్పుడు సున్నితంగా తెలియపరచటం గౌరవప్రదమని గమనించగలరు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] గారు, మీరు అన్నది ముమ్మాటికీ వాస్తవమే అన్ని పనులు నిర్వాహకులే చేయాలంటే కష్టమే. ఇక్కడ ప్రస్తావనకు వచ్చిన చాలా వ్యాసాల్లో సింహ భాగం [[వాడుకరి:Pravallika16]] గారి వ్యాసాలే ఉన్నాయి, వాటికి ఆమె బాధ్యత తీసుకుంటున్నట్టు రచ్చబండలో తెలియపరిచారు. ధన్యవాదాలు - [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 12:39, 1 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) == Report concerning User:27.59.174.67 == [[Special:Contributions/27.59.174.67|27.59.174.67]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Hide on Rosé|Hide on Rosé]] ([[వాడుకరి చర్చ:Hide on Rosé|చర్చ]]) 09:02, 22 ఏప్రిల్ 2025 (UTC) == వాడుకరి:Dibyayoti176255 == [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/Dibyayoti176255]] చూస్తే ఎటువంటి చర్చా లేకుండా పేజీలను తరలిస్తున్నారు. అవి కూడా అంత సులభంగా తరలించదగ్గ పేజీలు కాదు. సార్వత్రిక ఖాతా గమనిస్తే కొన్ని వికీలలో ఈ వాడుకరి పై నిరోధం ఉంది. ఈ తరలింపులను రద్దు చేసి, వాడుకరిపై తగు చర్యలు తీసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 16:20, 8 మే 2025 (UTC) :ఆ వ్యక్తి కాలుపెట్టిన దాదాపు ప్రతీ వికీలోనూ అతన్ని/ఆమెను నిరోధించారు. ఒకే ఒక్కసారి హెచ్చరించాలి. ఆ తరవాత చేసే మొదటి తప్పుతో నిరోధించాలి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:33, 9 మే 2025 (UTC) == ఐపీ అడ్రసుల దుశ్చర్యలు == ఈ రోజు సాయంత్రం నుంచి కొన్ని ఐపీ అడ్రసుల నుంచి తప్పుడు మార్పులు గమనించి వాటిని తిరగ్గొట్టాను. ఉదాహరణకు [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B8%E0%B0%BF.%E0%B0%AF%E0%B0%B8%E0%B1%8D.%E0%B0%86%E0%B0%B0%E0%B1%8D._%E0%B0%86%E0%B0%82%E0%B0%9C%E0%B0%A8%E0%B1%87%E0%B0%AF%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%81&curid=40129&diff=4601550&oldid=4601526 ఈ లింకు]. వ్యక్తుల పుట్టిన తేదీలు, ఊర్లను ఎటువంటి మూలాలు లేకుండా, చర్చలు లేకుండా మార్చారు. అలాంటి వాటిన్నంటినీ తిరగ్గొట్టాను. ఇంకా ఏదైనా నేను మిస్ అయిఉంటే గమనించి సవరించగలరు. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 16:39, 10 జూలై 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ]] గారూ ఇవి రోజూ నాకు సర్వ సాధారణమైనవి. ఎవరోగానీ కావాలని ఇటీవల మార్పులలోని వ్యాసాల నుండి ఎంపికచేసుకుని సమాచారపెట్టెలలో అంతకుముందు ఉన్న మీడియా ఫైల్స్ తొలగించి పిచ్చిబొమ్మల పెట్టటం, వ్యాసాలలో ఇష్టమొచ్చినట్లు అనుచిత మార్పులు చేయటం ఇది నిత్యం జరుగుచున్నపని.ఈ మధ్య కాలంలో నేను కొన్ని వ్యాసాలు సంరక్షణలో పెట్టకతప్పలేదు. మీరు గమనించి తగిన చర్యలు తీసుకున్నందుకు ఇద్దరికీ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:21, 10 జూలై 2025 (UTC) == Report concerning User:157.35.67.168 == [[Special:Contributions/157.35.67.168|157.35.67.168]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:人间百态|人间百态]] ([[వాడుకరి చర్చ:人间百态|చర్చ]]) 13:20, 14 ఆగస్టు 2025 (UTC) == Report concerning User:Indian wikpedia == [[Special:Contributions/Indian wikpedia|Indian wikpedia]] &ndash; Misleading username <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Hehua|Hehua]] ([[వాడుకరి చర్చ:Hehua|చర్చ]]) 13:23, 17 ఆగస్టు 2025 (UTC) == లక్ష్మీ నారాయణ్ మహారాణా == Apologies for writing in English. [[లక్ష్మీ నారాయణ్ మహారాణా]] has been under deletion request for over a month now, and the notice is repeatedly removed by the spammer. This article is about a long-term abuser of many projects who is continually blocked and has their contributions reversed. This article is preventing the deletion of the corresponding item at Wikidata. Thanks, [[వాడుకరి:Bovlb|Bovlb]] ([[వాడుకరి చర్చ:Bovlb|చర్చ]]) 23:38, 25 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) :@[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] లేదా @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] గారు, ఈ వ్యాసాన్ని తొలగించగలరు. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 08:53, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) ::ఆ వ్యాసం పలుమారులు తొలగించబడింది. మరలా తొలగించాను [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 08:56, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) :::ధన్యవాదాలండి. @[[వాడుకరి:Bovlb|Bovlb]] The article has been deleted, you can proceed with deletion on Wikidata. [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 09:02, 26 సెప్టెంబరు 2025 (UTC) == Report concerning User:Sakethyadav == [[Special:Contributions/Sakethyadav|Sakethyadav]] – added refs from self-published or promotional sites; not reliable per [[వికీపీడియా:నమ్మదగ్గ మూలాలు]]. [[వాడుకరి:Saroj|Saroj]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saroj|చర్చ]]) 05:46, 8 అక్టోబరు 2025 (UTC) == Report concerning User:~2025-28482-36 == [[Special:Contributions/~2025-28482-36|~2025-28482-36]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:Quinlan83|Quinlan83]] ([[వాడుకరి చర్చ:Quinlan83|చర్చ]]) 16:29, 13 అక్టోబరు 2025 (UTC) == [[:Category:Pages using the JsonConfig extension]] == Please delete this category as it is no longer necessary. See [[:phab:T378352]]. [[వాడుకరి:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[వాడుకరి చర్చ:NguoiDungKhongDinhDanh|చర్చ]]) 19:25, 5 డిసెంబరు 2025 (UTC) :తొలగించాను [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:26, 6 డిసెంబరు 2025 (UTC) == చైతన్య పాంచజన్యం == [[చైతన్య పాంచజన్యం]] పేజీని గమనించండి. అలాగే, దానికి సంబంధించిన [[వాడుకరి చర్చ:Yedavallisreddy#చైతన్య పాంచజన్యం పేజీలో మీరు చేసిన దిద్దుబాటు|ఈ చర్చను]] కూడా పరిశీలించి, తగు చర్య తీసుకోవలసినది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:19, 13 డిసెంబరు 2025 (UTC) == నాగండ్ల పేజీ చూడండి == [[నాగండ్ల]] పేజీ చూడండి. అందులో ఇచ్చిన మూలాలు చూడండి. ఆ తరువాత [[చర్చ:నాగండ్ల]] చూడండి. ఇలాంటి సమస్యలపై చర్యలు నిర్వాహకులు మాత్రమే తీసుకునే అవకాశం ఉంది. అంచేత ఆయా పేజీలను చూడమని మిమ్మల్ని ఇబ్బంది పెట్టక తప్పడం లేదు. అన్యథా భావించకండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:26, 13 డిసెంబరు 2025 (UTC) == అజ్ఞాతల ఆగడాలు == అజ్ఞాతలను అదుపులో పెట్టాలి. [[చైతన్య భారతి ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]], [[Education]], [[ట్రాక్టర్]], [[సంతూర్ స్కాలర్షిప్ ప్రోగ్రాం]] పేజీల్లో దుశ్చర్యలు చేసారు. అజ్ఞాతల దిద్దుబాట్ల మీద ధ్యాస పెట్టాలని నిర్వాహకులందరికీ విజ్ఞప్తి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:37, 6 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) == దుశ్చర్య == ఇవ్వాళ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B1%80%E0%B0%AA%E0%B1%80%E0%B0%A1%E0%B0%BF%E0%B0%AF%E0%B0%BE:%E0%B0%B2%E0%B0%BE%E0%B0%97%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E2%80%8C_%E0%B0%85%E0%B0%B5%E0%B0%A1%E0%B0%82_%E0%B0%8E%E0%B0%B2%E0%B0%BE&curid=3719&diff=4762052&oldid=4356819 లాగిన్ అవడం ఎలా పేజీలో దుశ్చర్య] జరిగింది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:57, 10 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) :ఆ అజ్ఞాతవాడుకరి నెట్ ఐడి 6 నెలలుపాటు నిరోధం విధించాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:08, 10 ఫిబ్రవరి 2026 (UTC) == Report concerning User:Anonuser4 == [[Special:Contributions/Anonuser4|Anonuser4]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[వాడుకరి:NDG|NDG]] ([[వాడుకరి చర్చ:NDG|చర్చ]]) 11:42, 16 మార్చి 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Watcheditlist]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[వాడుకరి:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[వాడుకరి చర్చ:NguoiDungKhongDinhDanh|చర్చ]]) 01:07, 25 మార్చి 2026 (UTC) : Ping [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]]. [[వాడుకరి:Neriah|Neriah]] ([[వాడుకరి చర్చ:Neriah|చర్చ]]) 11:23, 9 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) ::✅ Done [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 12:25, 9 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) fy6j0r4kfzv77aoef77svsma2ias9a8 0 5886 4804094 4430575 2026-04-16T22:32:44Z Mahigoud1373 141921 /* దర్శనీయ ప్రదేశాలు */ 4804094 wikitext text/x-wiki {{Infobox India AP Town}} '''నూజివీడు''', [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రం లోని [[ఏలూరు జిల్లా]] లోని ఒక ముఖ్య పట్టణం. మామిడి తోటలకు, వీణలకు ప్రసిద్ధి. ==చరిత్ర == [[దస్త్రం:APtown Nuzividu 1.JPG|270x270px|thumb|నూజివీడు సెంటర్]] పూర్వం రాజుల పరిపాలనలో ఈ పట్టణం ఉండేది. నూజివీడు రాజుల కోట నుండి విజయనగర ఆస్థానం వరకు ఒక సొరంగం ఉండేది.అది ప్రస్తుతం కరెంటు ఆఫీసుగా ఉన్న రాజుల కోటకు [[ఆగ్నేయం]]గా ఉండేది.ఈ కోట కోడిగుడ్డు సొన, మినుప పిండి, సున్నం వేసి నిర్మించారు. తరువాత ఆ కోటలో ఆ.ప్ర సాంఘిక సంక్షేమ బాలుర పాఠశాలగా ఏర్పాటు చేసింది. ==భౌగోళికం== జిల్లా కేంద్రమైన [[ఏలూరు|ఏలూరుకు]] వాయవ్యంగా 32 కి.మీ దూరంలో ఉంది. [[విజయవాడ]]కి 50 కి.మీ దూరములో ఉంది. సముద్రమట్టానికి 28 మీ. ఎత్తు.<ref>{{cite web|title=onefivenine.com/india/villages/Krishna/Nuzvid/Nuzvid|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Krishna/Nuzvid/Nuzvid|accessdate=20 June 2016}}</ref> ==జనగణన వివరాలు== 2011 జనగణన ప్రకారం జనాభా 58,590. ==పరిపాలన== [[నూజివీడు పురపాలక సంఘం]] పట్టణ పరిపాలన నిర్వహిస్తుంది. ==రవాణా సౌకర్యాలు== విజయవాడ, ఏలూరు నుండి రహదారి వ్యవస్థ ఉంది. సమీప రైల్వేస్టేషన్ [[ఏలూరు]]లో ఉంది. ==విద్యా సౌకర్యాలు== *ఐ.ఐ.ఐ.టి నూజివీడు:- ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర మాజీ [[ముఖ్య మంత్రి]], వై.యస్.రాజశేఖర రెడ్డిచే పేద విద్యార్థుల కోసం స్థాపింపబడిన ప్రతిష్ఠాత్మకమైన రాజీవ్ గాంధీ సాంకేతిక వైఙ్ఞానిక విశ్వవిద్యాలయం. *దర్మా అప్పారావు కాలేజీ:- ప్రతి యేడూ డీఏఆర్ కాలేజీలో బాస్కెట్ బాల్ పోటీలు, బాయ్స్ ఉన్నత పాఠశాలలో కబడ్డీ పోటీలు చాలా పెద్ద స్థాయిలో జరుగుతాయి. *కృష్ణ యునివర్శిటీ ఉన్నత విద్యా కేంద్రం *సారథి కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజినీరింగ్ *శ్రీ దత్తాత్రేయ యోగ, వ్యాయామ పాఠశాల ==దర్శనీయ ప్రదేశాలు== #'''కుక్కల గేటు''', '''గుర్రం గేటు''': నూజివీడు జమీందారులచే నిర్మించబడినవి #శ్రీ వరసిద్ధి విఘ్నేశ్వరస్వామివారి ఆలయం: గొడుగువారిగూడెంలో వున్నది #శ్రీ దుర్గా మల్లేశ్వరస్వామివారి ఆలయం: బస్సుస్టాండ్ రహదారిలో ఉన్న ఈ ఆలయంలో ప్రతి సంవత్సరం, మహాశివరాత్రి ఉత్సవాలు వైభవంగా నిర్వహించెదరు. #కోట శివాలయం: డి.ఏ.ఆర్.రహదారిపై ఉన్నది #శ్రీ ధన్వంతరీస్వామివారి ఆలయం: నూజివీడు పట్టణ శివారులలో ఉన్నది #సరస్వతి దేవాలయం: తెలుగు రాష్ట్రాల్లో కేవలం రెండు సరస్వతీదేవి ఆలయాలు మాత్రమే వున్నవి, ఒకటి [[బాసర]] అయితే రెండవది నూజివీడు. ==ఉత్పత్తులు== నూజివీడు [[మామిడి]] తోటలకు బాగా పేరున్న ప్రదేశం. పలు వందల రకాల మామిడి పళ్ళు ఇక్కడ లభించును. ప్రసిద్ధి చెందిన "నూజివీడు చిన్న రసం" పళ్ళకు నూజివీడు పుట్టినిల్లు. ===నూజివీడు వీణలు=== పట్టణంలోని వెంకటేశ్వర కోవెల ప్రాంతములో [[వీణ]]ల తయరీ దుకాణాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ తయారుచేసిన వీణలకు, దేశంలోనే కాదు విదేశాలలో గూడా ప్రాచుర్యం ఉంది. రాజులకాలంలో ప్రారంభించిన వీణల తయారీదారులు ఇప్పటికీ తమ వృత్తిని కొనసాగించుచున్నారు. సరస్వతి, మయూర, విపంచి, డ్రాగన్, ఫోల్డింగ్, గోటు, మధుర వీణల తయారీలో షేక్ మాబు షేక్ మీరాసాహెబ్ నిష్ణాతులు. ఈ తండ్రీకొడుకులు రూపొందిన వీణలను ప్రముఖ వీణ చిట్టిబాబు, మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ, నేదునూరి కృష్ణమూర్తి, ద్వారం భవన్నారాయణ, డాక్టర్ పినాకపాణి, శ్యాంసుందర్ వంటి విద్వాంసులు తమ కచేరీలకు కొనుగోలు చేసేవారు. ==నూజివీడు పట్టణ ప్రముఖులు== * [[ఎస్.వి. రంగారావు]] * [[మాలతీ చందూర్]] * [[ఎం.ఆర్. అప్పారావు]]గా ప్రసిద్ధిచెందిన [[మేకా రంగయ్య అప్పారావు]] * [[పాలడుగు వెంకట్రావు]] మాజీ శాసనసభ్యుడు కాంగ్రేస్ పార్టీ * [[దశిక సూర్యప్రకాశరావు]],స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రచయిత. ==ఇవికూడా చూడండి== *[[నూజివీడు శాసనసభ నియోజకవర్గం]] *[[నూజివీడు సంస్థానం]] ==వనరులు== <references/> ==వెలుపలి లింకులు== {{ఏలూరు జిల్లా మండల కేంద్రాలు}} [[వర్గం:ఏలూరు జిల్లా పట్టణాలు]] 1rmwv1kl1nvj7oopcy500qevesbclfm 4 8186 4804217 4187828 2026-04-17T10:13:45Z రవిచంద్ర 3079 అక్షర దోష సవరణ 4804217 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Photograph of Sarvepalli Radhakrishnan presented to First Lady Jacqueline Kennedy in 1962.jpg|120px|right]] * [[1790]] : రచయిత, చిత్రకారుడు, రాజకీయ నాయకుడు, శాస్త్రవేత్త, మేథావి [[బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్]] మరణం (జ.1706). * [[1961]] : బిలియర్డ్స్ ఆటగాడు [[గీత్ సేథి]] జననం. * [[1964]] : వాయుమార్గం ద్వారా భూగోళాన్ని చుట్టివచ్చిన మొట్టమొదటి మహిళ [[జెర్రీ మాక్]] జననం. * [[1966]] : తమిళ సినిమా హీరో [[విక్రమ్]] జననం. * [[1972]] : శ్రీలంక కు చెందిన క్రికెట్ బౌలర్ [[ముత్తయ్య మురళీధరన్]] జననం. * [[1975]] : [[భారత్|భారత]] మాజీ [[రాష్ట్రపతి]] డా.[[సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్]] మరణం (జ.1888). (చిత్రంలో) * [[2004]] : సినిమా నటి [[సౌందర్య]] మరణం (జ. 1972). <noinclude>[[వర్గం:చరిత్రలో ఈ రోజు]]</noinclude> 4kwvu25f86a87pz6tagro33xi0egbck 0 10702 4804201 4698168 2026-04-17T07:58:40Z ~2026-22966-34 148724 4804201 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = అమ్మాయిల శపధం | image = Ammaayila sapatham.jpg| year = 1975| language = తెలుగు| production_company = [[సురేష్ ఇంటర్నేషనల్]]| music = [[Vijaya Bhaskar]]| director = [[జి.వి.ఆర్.శేషగిరిరావు]]| starring = [[సి.హెచ్.మోహన్]],<br>[[లక్ష్మి]]| }} అమ్మాయిల శాపథం 1975 లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా.<ref>{{Cite web|url=http://actiononframes.com/movie/ammayila-sapatham/|title=Ammayila Sapatham|website=actiononframes.com|language=en|access-date=2020-08-11}}{{Dead link|date=జనవరి 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> సురేష్ ఇంటర్నేషనల్ పతాకంపై [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి.రామానాయుడు]] నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి [[జి.వి.ఆర్.శేషగిరిరావు]] దర్శకత్వం వహించాడు. [[చంద్రమోహన్]], [[చంద్రకళ]], లక్ష్మి ప్రధాన తారాగణంగా రూపొందిన ఈ సినిమాకు విజయ భాస్కర్ సంగీతాన్ని అందించాడు.<ref>{{Cite web|url=http://www.sureshproductions.com/2018/11/29/ammayila-sapatham-1975/|title=Ammayila Sapatham (1975)|language=en-US|access-date=2020-08-11|website=|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815044921/http://www.sureshproductions.com/2018/11/29/ammayila-sapatham-1975/|url-status=dead}}</ref> == తారాగణం == * [[చంద్రమోహన్]] * [[చంద్రకళ]] - గీత * [[లక్ష్మి (నటి)|లక్ష్మి]] - చిత్ర * రామకృష్ణ * [[కైకాల సత్యనారాయణ|సత్యనారాయణ]] * [[రమాప్రభ]] * [[అల్లు రామలింగయ్య]] * [[కాంతా రావు (నటుడు)|కాంతా రావు]] * [[రావి కొండలరావు]] * [[నల్ల రామమూర్తి]] * [[కే.వి. చలం]] * వై. వి. రాజు * జగ్గారావు * సీతారాం * [[కె.కె.శర్మ|కె. కె. శర్మ]] * పకోడా కధర్ * ఉసిలై మణి * సుకుమారి * [[పుష్పకుమారి|పుష్ప కుమారి]] * హలం * వనజ * కల్పన * చందన == సాంకేతిక వర్గం == * నిర్మాత: [[దగ్గుబాటి రామానాయుడు|డి.వెంకటేశ్వర్లు, బి.శకుంతలమ్మ]] * దర్శకుడు: [[జి.వి.ఆర్.శేషగిరిరావు]]. * సంగీతం: [[కె. విజయ భాస్కర్|విజయభాస్కర్]] * నిర్మాణ సంస్థ: సురేష్ ఇంటర్నేషనల్ * నేపథ్య గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల, ఎల్.ఆర్ ఈశ్వరి , వాణి జయరాం * ఛాయా గ్రహణం: హెచ్.ఎస్.వేణు * విడుదల:1975. == పాటల జాబితా == 1.చూపిస్తా చమక్కులు చేయిస్తా గమ్మతులు నేర్పిస్తా, గానం.ఎల్ . ఆర్ ఈశ్వరి 2.నావయసు ఉరికినది నీమనసు మురిసినది సొగసు, గానం.శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పులపాక సుశీల 3.నీకు నాకు బందమేమో ఎరగరయ్యా నిన్ను నన్ను వేరుచేసే,గానం: పులపాక సుశీల 4.నీలిమేఘమా జాలి చూపుమా ఒక్క నిముషమాగుమా, గానం.వాణి జయరాం, ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం == మూలాలు == {{మూలాల జాబితా}}3.ghantasala galaamrutamu, kolluri bhaskarrao blog. == బాహ్య లంకెలు == [[వర్గం:రామానాయుడు నిర్మించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రమాప్రభ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రకళ నటించిన సినిమాలు]] bzkek5yt1ka6yjlncqlh8774gum35wr 0 13014 4804034 4303457 2026-04-16T14:04:56Z Kopparthi janardhan1965 124192 నటీనటులు _ పాత్రలు. 4804034 wikitext text/x-wiki ''స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు [[ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి]] వ్యాసం కోసం ఇక్కడ చూడండి.'' {{సినిమా| name = ఝాన్సీ రాణి | director = [[సత్యానంద్]]| year = 1988| language = తెలుగు| production_company = [[శ్రీ రాజలక్ష్మీ ఆర్ట్ పిక్చర్స్]]| music = [[కె. చక్రవర్తి]]| starring = [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]],<br>[[భానుప్రియ]],<br>[[తాడేపల్లి లక్ష్మీ కాంతారావు|కాంతారావు]]| }} ఝాన్సీరాణి ప్రముఖ రచయిత సత్యానంద్ రచన, దర్శకత్వంలో, రాజేంద్రప్రసాద్, భానుప్రియ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన 1988 నాటి తెలుగు చలన చిత్రం. మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి నవల మిస్టర్ వి ఆధారంగా సినిమాను నిర్మించారు.<ref>{{Cite book|title=మిస్టర్ వి నవల ముందుమాట|last=మల్లాది|first=వెంకట కృష్ణమూర్తి|publisher=గోదావరి ప్రచురణలు|year=2024|isbn=9789393761767|location=ఆరట్లకట్ట, ఆంధ్రప్రదేశ్|pages=3}}</ref> సినిమా ఆర్థికంగా, ప్రేక్షకాదరణపరంగా పరాజయం పాలైంది. == నిర్మాణం == [[మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి]] రాసిన మిస్టర్ వి నవల ఝాన్సీరాణి సినిమాకు ఆధారం. సినిమారంగంలో స్క్రిప్ట్, డైలాగ్ రచయితగా ప్రఖ్యాతుడైన సత్యానంద్ సినిమాకు దర్శకత్వం వహించారు.<ref name="సాక్షిలో సత్యానంద్ ఇంటర్వ్యూ">{{cite web|last1=బుర్రా|first1=నరసింహ|title=మర్డర్ చేసేవాడు కూడా మర్యాదగానే కనిపిస్తాడు!|url=http://www.sakshi.com/news/movies/film-writer-satyanand-special-interview-188168|website=సాక్షి|publisher=జగతి పబ్లికేషన్స్|accessdate=17 August 2017}}</ref> == తారాగణం == * గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్_ శ్రీరాజ్/మిస్టర్" వి" * భానుప్రియ_ ఝాన్సీరాణి * దగ్గుబాటి రాజా_ దినకర్ * కొంగర జగ్గయ్య_ అడ్వకేట్ జగదీష్ చంద్ర * కాంతారావు_ ఝాన్సీరాణి అంకుల్ * సుత్తి వీరభద్రరావు_ వేలు అంకుల్ * సుత్తి వేలు_ కానిస్టేబుల్ వేలకు వేలు * శుభలేఖ సుధాకర్_ చంటి * నీలకంఠం_ సి.బి.సి.ఐ.డి.ఆఫీసర్ * అలీ_ నాని * పి.జె.శర్మ_ అడ్వకేట్ జగన్నాథం * సాక్షి రంగారావు_ గరుడాచలం * బెనర్జీ_ రాజు * బాలాజీ_ ప్రతాప్ కుమార్ * హేమసుందర్_ జడ్జి * పొట్టి ప్రసాద్ * కె.కె.శర్మ_ దుర్వాస మూర్తి * అన్నపూర్ణ _ లక్ష్మీ * పూర్ణిమా_ రాధ * రాజ్యలక్ష్మి_ సంపూర్ణ * ముచ్చర్ల అరుణ_ సెల్వరాణి * రాధాకుమారి_ సెల్వరాణి తల్లి * శ్రీలక్ష్మీ_ వేలు భార్య. ==పాటల జాబితా== * ప్రణయానికి పుట్టినరోజు, రచన :వేటూరి సుందర రామమూర్తి ,గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం ,పి సుశీల * అతివ కోపం అధ్ర , రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి, గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం , పి సుశీల * రేపో మాపో పెళ్ళంట, రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి ,గానం.మనో, ఎస్ జానకి. * == విడుదల, స్పందన == సినిమా పరాజయం పాలైంది. అప్పటికే హాస్య కథానాయకుడిగా పేరు పొందిన రాజేంద్రప్రసాద్ నెగిటివ్ పాత్ర చేయడంతో ప్రేక్షకులు తిరస్కరించారని దర్శక రచయిత సత్యానంద్ విశ్లేషించుకున్నారు.<ref name="సాక్షిలో సత్యానంద్ ఇంటర్వ్యూ" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:నవల ఆధారంగా తీసిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాజేంద్ర ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి రచనలు]] 03o2quxmjmk2s7izqpe0ujhdtuqhx4a 4804050 4804034 2026-04-16T14:20:44Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4804050 wikitext text/x-wiki ''స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు [[ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి]] వ్యాసం కోసం ఇక్కడ చూడండి.'' {{సినిమా| name = ఝాన్సీ రాణి | director = [[సత్యానంద్]]| year = 1988| language = తెలుగు| production_company = [[శ్రీ రాజలక్ష్మీ ఆర్ట్ పిక్చర్స్]]| music = [[కె. చక్రవర్తి]]| starring = [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్|రాజేంద్ర ప్రసాద్]],<br>[[భానుప్రియ]],<br>[[తాడేపల్లి లక్ష్మీ కాంతారావు|కాంతారావు]]| }} ఝాన్సీరాణి ప్రముఖ రచయిత సత్యానంద్ రచన, దర్శకత్వంలో, రాజేంద్రప్రసాద్, భానుప్రియ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన 1988 నాటి తెలుగు చలన చిత్రం. మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి నవల మిస్టర్ వి ఆధారంగా సినిమాను నిర్మించారు.<ref>{{Cite book|title=మిస్టర్ వి నవల ముందుమాట|last=మల్లాది|first=వెంకట కృష్ణమూర్తి|publisher=గోదావరి ప్రచురణలు|year=2024|isbn=9789393761767|location=ఆరట్లకట్ట, ఆంధ్రప్రదేశ్|pages=3}}</ref> సినిమా ఆర్థికంగా, ప్రేక్షకాదరణపరంగా పరాజయం పాలైంది. == నిర్మాణం == [[మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి]] రాసిన మిస్టర్ వి నవల ఝాన్సీరాణి సినిమాకు ఆధారం. సినిమారంగంలో స్క్రిప్ట్, డైలాగ్ రచయితగా ప్రఖ్యాతుడైన సత్యానంద్ సినిమాకు దర్శకత్వం వహించారు.<ref name="సాక్షిలో సత్యానంద్ ఇంటర్వ్యూ">{{cite web|last1=బుర్రా|first1=నరసింహ|title=మర్డర్ చేసేవాడు కూడా మర్యాదగానే కనిపిస్తాడు!|url=http://www.sakshi.com/news/movies/film-writer-satyanand-special-interview-188168|website=సాక్షి|publisher=జగతి పబ్లికేషన్స్|accessdate=17 August 2017}}</ref> == తారాగణం == * గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్_ శ్రీరాజ్/మిస్టర్" వి" * భానుప్రియ_ ఝాన్సీరాణి * దగ్గుబాటి రాజా_ దినకర్ * కొంగర జగ్గయ్య_ అడ్వకేట్ జగదీష్ చంద్ర * కాంతారావు_ ఝాన్సీరాణి అంకుల్ * సుత్తి వీరభద్రరావు_ వేలు అంకుల్ * సుత్తి వేలు_ కానిస్టేబుల్ వేలకు వేలు * శుభలేఖ సుధాకర్_ చంటి * కోట శ్రీనివాసరావు _ నీలకంఠం, సి.బి.సి.ఐ.డి.ఆఫీసర్ * అలీ_ నాని * పి.జె.శర్మ_ అడ్వకేట్ జగన్నాథం * సాక్షి రంగారావు_ గరుడాచలం * బెనర్జీ_ రాజు * బాలాజీ_ ప్రతాప్ కుమార్ * హేమసుందర్_ జడ్జి * పొట్టి ప్రసాద్ * కె.కె.శర్మ_ దుర్వాస మూర్తి * అన్నపూర్ణ _ లక్ష్మీ * పూర్ణిమా_ రాధ * రాజ్యలక్ష్మి_ సంపూర్ణ * ముచ్చర్ల అరుణ_ సెల్వరాణి * రాధాకుమారి_ సెల్వరాణి తల్లి * శ్రీలక్ష్మీ_ వేలు భార్య. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: సత్యానంద్ * చిత్రానువాదం, రచన: సత్యానంద్ * కథ: మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి(మిస్టర్ 'వి' నవల ఆధారంగా) * సంగీతం: కొమ్మినేని చక్రవర్తి * పాటల రచయిత: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * నేపథ్య గాయకులు: శిష్ట్లా జానకి, పులపాక సుశీల, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, మనో * ఛాయా గ్రహణం: డి.డి.ప్రసాద్ * ఎడిటింగ్: డి.వెంకటరత్నం * నిర్మాత: మిద్దె రామారావు * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీరాజ్యలక్ష్మి ఆర్ట్ పిక్చర్స్ * విడుదల:13:06:1988. ==పాటల జాబితా== * ప్రణయానికి పుట్టినరోజు, రచన :వేటూరి సుందర రామమూర్తి ,గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం ,పి సుశీల * అతివ కోపం అధ్ర , రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి, గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం , పి సుశీల * రేపో మాపో పెళ్ళంట, రచన: వేటూరి సుందర రామమూర్తి ,గానం.మనో, ఎస్ జానకి. * == విడుదల, స్పందన == సినిమా పరాజయం పాలైంది. అప్పటికే హాస్య కథానాయకుడిగా పేరు పొందిన రాజేంద్రప్రసాద్ నెగిటివ్ పాత్ర చేయడంతో ప్రేక్షకులు తిరస్కరించారని దర్శక రచయిత సత్యానంద్ విశ్లేషించుకున్నారు.<ref name="సాక్షిలో సత్యానంద్ ఇంటర్వ్యూ" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:నవల ఆధారంగా తీసిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాజేంద్ర ప్రసాద్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:మల్లాది వెంకట కృష్ణమూర్తి రచనలు]] 7w2cx0icoomdhlj8e13mbt1kb77wtcs 0 13026 4804054 4651700 2026-04-16T14:46:08Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు 4804054 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = జ్వాల| director = [[రవిరాజా పినిశెట్టి]]| producer = పింజల నాగేశ్వరరావు | writer = [[గొర్తి సత్యమూర్తి|సత్యమూర్తి]] {{small|(మాటలు)}}, [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] {{small|(కథ, చిత్రానువాదం)}}| released = {{Film date|1985|9|4|df=y}}| image = jwala.jpg| language = తెలుగు| studio = [[పి.ఎన్.ఆర్. పిక్చర్స్]]| cinematography = లోక్ సింగ్| editing = వెళ్ళై స్వామి| music = [[ఇళయరాజా]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[రాధిక]],<br>[[భానుప్రియ]]| }} '''జ్వాల''' 1985లో [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన చిత్రం. ఇందులో [[చిరంజీవి]], [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]], [[భానుప్రియ]] ముఖ్యపాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రంలో చిరంజీవి ద్విపాత్రాభినయం చేశాడు. [[ఇళయరాజా]] సంగీతం అందించాడు. ఈ చిత్రాన్ని పి.ఎన్.ఆర్ పిక్చర్స్ పతాకంపై పింజల నాగేశ్వరరావు నిర్మించాడు. ఈ చిత్రాన్ని ''ప్రతీకార జ్వాల'' పేరుతో మలయాళంలోకి అనువదించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=1799|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=MalayalaChalachithram}}</ref><ref>{{cite web|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=malayalasangeetham.info|archive-date=2015-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326102744/http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=spicyonion.com|archive-date=2014-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214506/http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|url-status=dead}}</ref> 1987 లో కన్నడంలో [[విష్ణువర్ధన్(నటుడు)|విష్ణువర్ధన్]] కథానాయకుడుగా ''సత్యం శివం సుందరం'' అనే పేరుతో పునర్నిర్మాణం అయింది. మాతృకలో ఉన్నట్టుగా కాక ఈ చిత్రంలో విష్ణువర్ధన్ మూడు పాత్రలు పోషించాడు. == తారాగణం == * యువరాజ్, రాజ్ గా [[చిరంజీవి]] ద్విపాత్రాభినయం * జానకి గా [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]] * భానుగా [[భానుప్రియ]] * [[సిల్క్ స్మిత]] * చక్రవర్తిగా [[కైకాల సత్యనారాయణ]], యువరాజ్ తండ్రి * సర్వోత్తమరావు గా [[కన్నడ ప్రభాకర్]] * [[గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు|గుమ్మడి]] * సర్వోత్తమ రావు కొడుకు గా సాయి కుమార్ * పట్టాభి గా [[అల్లు రామలింగయ్య]] * పూర్ణగా [[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]], యువరాజ్ తల్లి * మనోహర్ గా సిలోన్ మనోహర్ * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]] * [[పుణ్యమూర్తుల చిట్టిబాబు|చిట్టిబాబు]] * సాయికిరణ్ * సూరిబాబు * [[జె. వి. రమణమూర్తి]], భాను తండ్రి * రాజ్ కుమార్ * జి.వి.జి * వీరభద్రరావు * వీరమాచనేని ప్రసాద్ * రాఘవయ్య * డాన్సర్ గా [[జయమాలిని]] * సర్వోత్తమరావు అనుచరుడు గా విజయ రంగరాజు. == సంగీతం == ఈ చిత్రానికి ఇళయరాజా సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. [[వేటూరి సుందరరామ్మూర్తి]], [[సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి|సి. నారాయణ రెడ్డి]], గోపి పాటలు రాశారు. [[ఎస్. జానకి]], [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర]] పాటలు పాడారు. * ఎన్నెలా ఎన్నెలా (గానం: ఎస్. జానకి) * కలికి చిలక (గానం: ఎస్. జానకి, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం) * ఏవేవో కలలు (గానం: ఎస్. జానకి) * తళాంగు దిత్త (గానం: ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఇళయరాజా సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గుమ్మడి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయమాలిని నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సిల్క్ స్మిత నటించిన సినిమాలు]] 8vx4hde38iqmuypuj78msq3wnguun8j 4804057 4804054 2026-04-16T14:51:32Z Kopparthi janardhan1965 124192 రచన 4804057 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = జ్వాల| director = [[రవిరాజా పినిశెట్టి]]| producer = పింజల నాగేశ్వరరావు | writer = [[గొర్తి సత్యమూర్తి|సత్యమూర్తి]] {{small|(మాటలు)}}, [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] {{small|(కథ, చిత్రానువాదం)}}| released = {{Film date|1985|9|4|df=y}}| image = jwala.jpg| language = తెలుగు| studio = [[పి.ఎన్.ఆర్. పిక్చర్స్]]| cinematography = లోక్ సింగ్| editing = వెళ్ళై స్వామి| music = [[ఇళయరాజా]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[రాధిక]],<br>[[భానుప్రియ]]| }} '''జ్వాల''' 1985లో [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన చిత్రం. ఇందులో [[చిరంజీవి]], [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]], [[భానుప్రియ]] ముఖ్యపాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రంలో చిరంజీవి ద్విపాత్రాభినయం చేశాడు. [[ఇళయరాజా]] సంగీతం అందించాడు. ఈ చిత్రాన్ని పి.ఎన్.ఆర్ పిక్చర్స్ పతాకంపై పింజల నాగేశ్వరరావు నిర్మించాడు. ఈ చిత్రాన్ని ''ప్రతీకార జ్వాల'' పేరుతో మలయాళంలోకి అనువదించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=1799|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=MalayalaChalachithram}}</ref><ref>{{cite web|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=malayalasangeetham.info|archive-date=2015-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326102744/http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=spicyonion.com|archive-date=2014-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214506/http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|url-status=dead}}</ref> 1987 లో కన్నడంలో [[విష్ణువర్ధన్(నటుడు)|విష్ణువర్ధన్]] కథానాయకుడుగా ''సత్యం శివం సుందరం'' అనే పేరుతో పునర్నిర్మాణం అయింది. మాతృకలో ఉన్నట్టుగా కాక ఈ చిత్రంలో విష్ణువర్ధన్ మూడు పాత్రలు పోషించాడు. == తారాగణం == * యువరాజ్, రాజ్ గా [[చిరంజీవి]] ద్విపాత్రాభినయం * జానకి గా [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]] * భానుగా [[భానుప్రియ]] * [[సిల్క్ స్మిత]] * చక్రవర్తిగా [[కైకాల సత్యనారాయణ]], యువరాజ్ తండ్రి * సర్వోత్తమరావు గా [[కన్నడ ప్రభాకర్]] * [[గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు|గుమ్మడి]] * సర్వోత్తమ రావు కొడుకు గా సాయి కుమార్ * పట్టాభి గా [[అల్లు రామలింగయ్య]] * పూర్ణగా [[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]], యువరాజ్ తల్లి * మనోహర్ గా సిలోన్ మనోహర్ * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]] * [[పుణ్యమూర్తుల చిట్టిబాబు|చిట్టిబాబు]] * సాయికిరణ్ * సూరిబాబు * [[జె. వి. రమణమూర్తి]], భాను తండ్రి * రాజ్ కుమార్ * జి.వి.జి * వీరభద్రరావు * వీరమాచనేని ప్రసాద్ * రాఘవయ్య * డాన్సర్ గా [[జయమాలిని]] * సర్వోత్తమరావు అనుచరుడు గా విజయ రంగరాజు. == సంగీతం == ఈ చిత్రానికి ఇళయరాజా సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. [[వేటూరి సుందరరామ్మూర్తి]], [[సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి|సి. నారాయణ రెడ్డి]], గోపి పాటలు రాశారు. [[ఎస్. జానకి]], [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర]] పాటలు పాడారు. * ఎన్నెలా ఎన్నెలా (గానం: ఎస్. జానకి), రచన: సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి * కలికి చిలక (గానం: ఎస్. జానకి, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * ఏవేవో కలలు (గానం: ఎస్. జానకి), రచన: మైలవరపు గోపి * తళాంగు దిత్త (గానం: ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * ఒక జ్యోతినై(గానం: ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఇళయరాజా సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గుమ్మడి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయమాలిని నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సిల్క్ స్మిత నటించిన సినిమాలు]] benx0y7q6tey0mylh86pi99674z7yme 4804061 4804057 2026-04-16T14:59:36Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4804061 wikitext text/x-wiki {{Infobox film| name = జ్వాల| director = [[రవిరాజా పినిశెట్టి]]| producer = పింజల నాగేశ్వరరావు | writer = [[గొర్తి సత్యమూర్తి|సత్యమూర్తి]] {{small|(మాటలు)}}, [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] {{small|(కథ, చిత్రానువాదం)}}| released = {{Film date|1985|9|4|df=y}}| image = jwala.jpg| language = తెలుగు| studio = [[పి.ఎన్.ఆర్. పిక్చర్స్]]| cinematography = లోక్ సింగ్| editing = వెళ్ళై స్వామి| music = [[ఇళయరాజా]]| starring = [[చిరంజీవి]],<br>[[రాధిక]],<br>[[భానుప్రియ]]| }} '''జ్వాల''' 1985లో [[రవిరాజా పినిశెట్టి]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన చిత్రం. ఇందులో [[చిరంజీవి]], [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]], [[భానుప్రియ]] ముఖ్యపాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రంలో చిరంజీవి ద్విపాత్రాభినయం చేశాడు. [[ఇళయరాజా]] సంగీతం అందించాడు. ఈ చిత్రాన్ని పి.ఎన్.ఆర్ పిక్చర్స్ పతాకంపై పింజల నాగేశ్వరరావు నిర్మించాడు. ఈ చిత్రాన్ని ''ప్రతీకార జ్వాల'' పేరుతో మలయాళంలోకి అనువదించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=1799|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=MalayalaChalachithram}}</ref><ref>{{cite web|url=http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=malayalasangeetham.info|archive-date=2015-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326102744/http://malayalasangeetham.info/m.php?5359|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|title=Prathikaarajwaala|accessdate=2014-10-13|publisher=spicyonion.com|archive-date=2014-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214506/http://spicyonion.com/title/prathikara-jwala-malayalam-movie/|url-status=dead}}</ref> 1987 లో కన్నడంలో [[విష్ణువర్ధన్(నటుడు)|విష్ణువర్ధన్]] కథానాయకుడుగా ''సత్యం శివం సుందరం'' అనే పేరుతో పునర్నిర్మాణం అయింది. మాతృకలో ఉన్నట్టుగా కాక ఈ చిత్రంలో విష్ణువర్ధన్ మూడు పాత్రలు పోషించాడు. == తారాగణం == * యువరాజ్, రాజ్ గా [[చిరంజీవి]] ద్విపాత్రాభినయం * జానకి గా [[రాధిక శరత్‌కుమార్|రాధిక]] * భానుగా [[భానుప్రియ]] * [[సిల్క్ స్మిత]] * చక్రవర్తిగా [[కైకాల సత్యనారాయణ]], యువరాజ్ తండ్రి * సర్వోత్తమరావు గా [[కన్నడ ప్రభాకర్]] * [[గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు|గుమ్మడి]] * సర్వోత్తమ రావు కొడుకు గా సాయి కుమార్ * పట్టాభి గా [[అల్లు రామలింగయ్య]] * పూర్ణగా [[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]], యువరాజ్ తల్లి * మనోహర్ గా సిలోన్ మనోహర్ * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్ళపల్లి]] * [[పుణ్యమూర్తుల చిట్టిబాబు|చిట్టిబాబు]] * సాయికిరణ్ * సూరిబాబు * [[జె. వి. రమణమూర్తి]], భాను తండ్రి * రాజ్ కుమార్ * జి.వి.జి * వీరభద్రరావు * వీరమాచనేని ప్రసాద్ * రాఘవయ్య * డాన్సర్ గా [[జయమాలిని]] * సర్వోత్తమరావు అనుచరుడు గా విజయ రంగరాజు. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: రవిరాజా పినిశెట్టి * కథ, చిత్రానువాదం: రవిరాజా పినిశెట్టి * మాటలు: సత్యమూర్తి * సంగీతం: ఇళయరాజా * గీత రచయితలు: మైలవరపు గోపి, వేటూరి సుందరరామమూర్తి, సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి * నేపథ్య గాయకులు: కె.ఎస్.చిత్ర, శిష్ట్లా జానకి, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఛాయా గ్రహణం: లోక్ సింగ్ * ఎడిటింగ్: వెళ్ళైస్వామి * నిర్మాత: పింజల నాగేశ్వరరావు * నిర్మాణ సంస్థ: పి.ఎన్.ఆర్.పిక్చర్స్ * విడుదల:04:10:1985. == సంగీతం == ఈ చిత్రానికి ఇళయరాజా సంగీత దర్శకత్వం వహించాడు. [[వేటూరి సుందరరామ్మూర్తి]], [[సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి|సి. నారాయణ రెడ్డి]], గోపి పాటలు రాశారు. [[ఎస్. జానకి]], [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[కె. ఎస్. చిత్ర]] పాటలు పాడారు. * ఎన్నెలా ఎన్నెలా (గానం: ఎస్. జానకి), రచన: సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి * కలికి చిలక (గానం: ఎస్. జానకి, ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * ఏవేవో కలలు (గానం: ఎస్. జానకి), రచన: మైలవరపు గోపి * తళాంగు దిత్త (గానం: ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, కె. ఎస్. చిత్ర), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి * ఒక జ్యోతినై(గానం: ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం), రచన: వేటూరి సుందరరామమూర్తి. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:చిరంజీవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ఇళయరాజా సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అల్లు రామలింగయ్య నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గుమ్మడి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రాళ్ళపల్లి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయమాలిని నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:సిల్క్ స్మిత నటించిన సినిమాలు]] 7ysr5bkgx9suxp16owabvu78sj0r4p9 0 27351 4804218 4801620 2026-04-17T10:14:39Z ~2026-55904-5 146285 4804218 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = తూర్పు పడమర | image = Thoorpu Padamara.jpg | director = [[దాసరి నారాయణరావు]]| year = 1976| language = తెలుగు| production_company = [[ప్రతాప్ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ ]]| music = [[రమేష్ నాయుడు]]| starring = [[నరసింహరాజు ]],<br>[[మాధవి]],<br>[[శ్రీవిద్య]] <br>[[సురేఖ (నటి)|సురేఖ]] | }} బాలచందర్ తమిళ్ హిట్ చిత్రం [[అపూర్వ రాగంగళ్]] (కమల్ హాసన్, రజనీకాంత్, జయసుధ) ఆధారంగా దాసరి దర్శకత్వంలో తయరైంది. సత్యనారాయణ, నరసింహరాజు, శ్రీవిద్య, మాధవి నటించారు. బేతాళకథల్లో జవాబులేని అఖరి ప్రశ్న వంటి కథ. బాలచందర్ అనేక మిగతా చిత్రాల్లాగే ఒక పజిల్ లా చిత్రంఉంటుంది. రమేష్ నాయుడు సంగీతం సినారె సాహిత్యంతో శివరంజనీ, తూర్పు పడమర ఎదురెదురూ, నవ్వుతారూ విరగబడి నవ్వుతారు వంటి పాటలు ఈ చిత్రంలో ఉన్నాయి. == తారాగణం == * నరసింహరాజు_ సూర్యం * శ్రీవిద్య_ శివరంజని * మాధవి_ కళ్యాణి * కైకాల సత్యనారాయణ_ సూర్యం తండ్రి * మంచు మోహన్ బాబు_ శివరంజని మొదటి భర్త * నగేష్_ శివరంజని ఫ్యామిలీ డాక్టర్ * సి.నారాయణ రెడ్డి_ * మాగంటి మురళీ మోహన్_ == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: దాసరి నారాయణరావు * చిత్రానువాదం: దాసరి నారాయణరావు * కథ: కె.బాలచందర్ * * సంగీతం: పసుపులేటి రమేష్ నాయుడు * మాటలు: దాసరి నారాయణరావు * పాటలు: సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి * నేపథ్య గాయకులు: కోవెల శాంత, వాణిజయరాం, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పులపాక సుశీల * ఛాయా గ్రహణం: కె.ఎస్.మణి * ఎడిటింగ్: కె.బాలు * నిర్మాత: కె.రాఘవ * నిర్మాణ సంస్థ: ప్రతాప్ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల: 23:10:1976. ==పాటలు== {| class="wikitable" |- ! పాట ! రచయిత ! గాయనీ గాయకులు |- | తూర్పూ పడమర ఎదురెదురూ నింగీ నేలా ఎదురెదురూ | సి నారాయణ రెడ్డి | పి సుశీల, కోవెల శాంత |- | శివరంజనీ | సి. నారాయణ రెడ్డి | బాలు |- | స్వరములు ఏడైనా రాగాలెన్నో | [[సి.నారాయణరెడ్డి]] | [[పి.సుశీల]] |} * జతి స్వరం, రచన; సి నారాయణ రెడ్డి గానం.వాణి జయరామ్ * నవ్వుతారు, రచన: సి నారాయణ రెడ్డి, గానం. శ్రీ. పండితా రాద్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం . * ==మూలాలు== *డి.వి.వి.ఎస్.నారాయణ సంకలనం చేసిన మధుర గాయని పి.సుశీల మధుర గీతాలు, జె.పి.పబ్లికేషన్స్, విజయవాడ, 2007 [[వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:జయసుధ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:మాధవి నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:దాసరి నారాయణరావు దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] hsozp86d4fhhsy21buziibj05fkw6h0 0 38570 4804048 4787275 2026-04-16T14:19:24Z రవిచంద్ర 3079 ప్రవేశిక 4804048 wikitext text/x-wiki '''భౌతిక శాస్త్రం''' అంటే [[పదార్థం]], దాని ప్రాథమికాంశాలు, స్థలకాలాల (space and time) గుండా దాని చలనం, ప్రవర్తన, అలాగే శక్తి, బలాలకు సంబంధించిన అంశాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇది అత్యంత ప్రాథమిక శాస్త్రీయ విభాగాలలో ఒకటి. భౌతికశాస్త్ర రంగంలో నైపుణ్యం కలిగిన శాస్త్రవేత్తను ''భౌతిక శాస్త్రవేత్త'' (Physicist) అని పిలుస్తారు. భౌతిక శాస్త్రం అత్యంత పురాతనమైన విద్యా విభాగాలలో ఒకటి. గత రెండు వేల ఏళ్లలో చాలా వరకు, భౌతికశాస్త్రం, రసాయనశాస్త్రం, జీవశాస్త్రం, గణితశాస్త్రంలోని కొన్ని విభాగాలు సహజ తత్వశాస్త్రం (Natural Philosophy) లో భాగంగా ఉండేవి. అయితే 17వ శతాబ్దపు శాస్త్రీయ విప్లవ సమయంలో, ఈ సహజ శాస్త్రాలు ప్రత్యేక పరిశోధనా రంగాలుగా విడిపోయాయి. భౌతికశాస్త్రం బయోఫిజిక్స్ (జీవ భౌతికశాస్త్రం), క్వాంటం కెమిస్ట్రీ వంటి అనేక ఇతర పరిశోధనా రంగాలతో ముడిపడి ఉంది. కాబట్టి దీని సరిహద్దులను ఖచ్చితంగా నిర్వచించలేము. భౌతికశాస్త్రంలోని కొత్త ఆలోచనలు తరచుగా ఇతర శాస్త్రాలు అధ్యయనం చేసే ప్రాథమిక యంత్రాంగాలను వివరిస్తాయి. గణితం, తత్వశాస్త్రం వంటి ఇతర విభాగాలలో కొత్త పరిశోధనా మార్గాలను సూచిస్తాయి. భౌతికశాస్త్రంలో సాధించిన పురోగతి తరచుగా కొత్త సాంకేతికతలకు దారితీస్తుంది. ఉదాహరణకు విద్యుదయస్కాంతత్వం (Electromagnetism), సాలిడ్-స్టేట్ ఫిజిక్స్, కేంద్రక భౌతికశాస్త్రం (Nuclear physics) లలో కలిగిన అవగాహన.. టెలివిజన్, కంప్యూటర్లు, గృహోపకరణాలు మరియు అణు ఆయుధాల వంటి ఆధునిక సమాజాన్ని మార్చేసిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల అభివృద్ధికి ప్రత్యక్షంగా దారితీసింది. ఉష్ణగతిక శాస్త్రం (Thermodynamics) లో పురోగతి పారిశ్రామికీకరణకు బాటలు వేసింది. యంత్రశాస్త్రం (Mechanics) లో సాధించిన వృద్ధి కలనగణితం (Calculus) అభివృద్ధికి ప్రేరణనిచ్చింది. == చరిత్ర == === సాంప్రదాయ యాంత్రికశాస్త్రం === [[దస్త్రం:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|సర్ [[ఐజాక్ న్యూటన్]] (1643-1727), వీరి [[న్యూటన్ సూత్రాలు|చలన నియమాలు]], [[న్యూటన్ విశ్వగురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం|సార్వత్రిక గురుత్వాకర్షణ]] సాంప్రదాయ భౌతికశాస్త్రంలో ప్రధాన మైలురాళ్ళు.|229x229px]] 16, 17 శతాబ్దాలలో జరిగిన ప్రధాన పరిణామాలలో కొన్ని: [[సౌర కుటుంబం|సౌర వ్యవస్థ]] భూగోళకేంద్రిత నమూనాను సూర్యకేంద్రిత నమూనాతో భర్తీ జరిగింది; 1609, 1619 మధ్య [[కెప్లర్ గ్రహ గమన నియమాలు|కెప్లర్ గ్రహాల గమనాన్ని]] నియంత్రించే నియమాలను నిర్ణయించాడు; [[టెలిస్కోపు]], పరిశీలనా ఖగోళ శాస్త్రం పై [[గెలీలియో]] మార్గదర్శకమైన పనిచేశాడు; [[న్యూటన్]], తన పేరును పొందిన, [[న్యూటన్ సూత్రాలు|చలన]], [[న్యూటన్ విశ్వగురుత్వాకర్షణ సిద్ధాంతం|సార్వత్రిక గురుత్వాకర్షణ చట్టాల]]<nowiki/>ను ఆవిష్కరించి ఏకీకృతం చేశాడు;<ref>{{harvnb|Guicciardini|1999}}</ref> న్యూటన్ మార్పు గణిత అధ్యయనమైన [[కలన గణితము|కలన గణితాన్నీ]] కూడా అభివృద్ధి చేశాడు, ఇది భౌతికశాస్త్ర సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కొత్త గణిత పద్ధతులను అందించింది.<ref name="allen1997">{{harvnb|Allen|1997}}</ref> [[పారిశ్రామిక విప్లవం]] సమయంలో పెరిగిన శక్తి అవసరాలు తీర్చడానికి జరిగిన పరిశోధన ప్రయత్నాల ఫలితంగా [[ఉష్ణగతికశాస్త్రం]], [[రసాయన శాస్త్రము|రసాయనశాస్త్రం]], విద్యుదయస్కాంతాల కొత్త నియమాలను కనుగొన్నారు.<ref name="schoolscience-industrialrevolution">{{Cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014}}</ref> అసాపేక్ష (సాధారణ) వేగంతో ప్రయాణించే రోజువారీ వస్తువుల కోసం సాంప్రదాయ భౌతికశాస్త్రంతో కూడిన చట్టాలు చాలా విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు'','' ఎందుకంటే అవి అటువంటి పరిస్థితులలో చాలా దగ్గరి ఫలితాలను అందిస్తాయి. సాధారణ పరిణామాలలో [[క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం|క్వాంటం మెకానిక్స్]], [[సాపేక్ష సిద్ధాంతం|సాపేక్షత]] సిద్ధాంతాలు సరళతరం చెంది వాటి సాంప్రదాయ చట్టాలుగా మారుతాయి. అయితే చాలా చిన్న వస్తువులను, చాలా ఎక్కువ వేగాలను వివరించడంలో సాంప్రదాయ యాంత్రికశాస్త్ర లోపాలు, తేడాలు 20 వ శతాబ్దంలో ఆధునిక భౌతిక శాస్త్ర అభివృద్ధికి దారితీశాయి. [[దస్త్రం:Max_Planck_(Nobel_1918).jpg|ఎడమ|thumb|252x252px|[[క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం|క్వాంటం]] సిద్ధాంతం యొక్క మూలకర్త [[మాక్స్ ప్లాంక్|మాక్స్ ప్లాంక్ (1858-1947)]]]] === ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం === క్వాంటం సిద్ధాంతంలో [[మాక్స్ ప్లాంక్]] పరిశోధన అలాగే [[ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]] యొక్క సాపేక్షత సిద్ధాంతంతో ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం 20 వ శతాబ్దం తొలినాళ్ళలో ప్రారంభమైంది. [[సాంప్రదాయ యాంత్రికశాస్త్రం]] అంచనా ప్రకారం [[కాంతి వేగం]] మారుతుంటుంది, ఇది [[మాక్స్వెల్ సమీకరణాలు|మాక్స్వెల్ విద్యుదయస్కాంత సమీకరణలు]] ప్రతిపాదించే స్థిరమైన కాంతి వేగానికి వ్యతిరేకం; అతి-వేగంగా కదిలే వస్తువులకు [[సాంప్రదాయ యాంత్రికశాస్త్రం]] స్థానంలో ఐన్‌స్టీన్ [[సాపేక్ష సిద్ధాంతం|ప్రత్యేక సాపేక్షత]] సిద్ధాంతం చేరడంతో ఈ వ్యత్యాసం సరిదిద్దబడింది. సాపేక్షతా సిద్ధాంతం, కాంతి స్థిరమైన వేగాన్ని అనుమతించింది.<ref name="oconnorrobertson1996-relativity">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}</ref> కృష్ణవస్తు వికిరణాలు సాంప్రదాయ భౌతికశాస్త్రానికి మరో సమస్య, దీన్ని మాక్స్ ప్లాంక్ తన క్వాంటం ప్రతిపాదనతో పరిష్కరించాడు. [[వెర్నర్ హైసెన్ బర్గ్]], [[ఎర్విన్ ష్రోడింగర్]], [[పాల్ డిరాక్]] క్వాంటం యాంత్రికశాస్త్ర తొలి మార్గదర్శకులు.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> వీరి ప్రారంభ పరిశోధన, అలాగే సంబంధిత రంగాలలో జరిగిన పరిశోధన నుండి '''కణ భౌతికశాస్త్ర ప్రామాణిక నమూనా''' ఉద్భవించింది.<ref name="donut2001">{{Cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|access-date=1 April 2014}}</ref> 2012లో '''సెర్న్''' (CERN) లో [[హిగ్గ్స్ బోసన్]] కు అనుగుణమైన లక్షణాలతో ఒక కణాన్ని కనుగొన్న తరువాత <ref name="cho2012">{{harvnb|Cho|2012}}</ref> ప్రామాణిక నమూనా ముందుగా సూచించిన ప్రాథమిక కణాలు మాత్రమే ఉనికిలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది; ఏది ఏమయినప్పటికీ, ప్రామాణిక నమూనాను మించిన '''సూపర్‌సిమెట్రీ''' వంటి సిద్ధాంతాలలో పరిశోధన చురుకుగా జరుగుతుంది.<ref>{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> [[సంభావ్యత]], సమూహాల వంటి [[గణితము|గణితశాస్త్ర]] రంగాలు ఈ రంగానికి ఎంతో ముఖ్యం. == భౌతికశాస్త్ర శాఖలు == [[దస్త్రం:Modernphysicsfields-te.png|thumb|438x438px|right|భౌతికశాస్త్ర సంస్థానాల ముఖ్య పథ్యాలు]] భౌతికశాస్త్రం వివిధ విశాల ఉత్పాతముల కలయికైనప్పటికీ దాని ప్రధానమైన శాఖలు సాంప్రదాయ యంత్రశాస్త్రము (classical mechanics), విద్యుదయస్కాంతత్వం (దృష్టి విషయముతో), సాపేక్ష వాదం (relativity), తాపగతిశాస్త్రం, క్వాంటం యంత్రశాస్త్రం (quantum mechanics). ఈ నూతన ప్రసంగాలలో ప్రతి ఓక్కటీ అనేక శోధనలలో పరీక్షించబడి ప్రకృతిలో వాటి ప్రబలమైన ప్రదేశాలలో ఖండితమైన సవుతుగా నిరూపింపబడినవి. ఉదాహరణకు, సాంప్రదాయ యంత్రశాస్త్రం దినదినానుభూతిలో వస్తువుల గతిని సరిగా వర్ణిస్తుంది కాని అణు పరమాణమున క్వాంటమ్ శాస్త్రముచే కొట్టుబడిపోతుంది, అదే కాంతి వేగం చేరుకునేప్పటికి సాపేక్షస్థితి గుణములు ముఖ్యమౌతాయి. ఈ వాదాలు చాలా కాలంగా బాగా అర్ధమైనను ఈ రంగాలలో నేటికీ యెడతెగకుండా చురుకైన పరిశోధన జరుగుతతుంది. ఉదాహరణకు, సాంప్రదాయ యంత్రశాస్త్రంలో ఒక ఆశ్చర్యకర అంశమైన ఏక సంకర వాదాన్ని ([https://www.britannica.com/science/chaos-theory chaos theory]) 20వ (20th) శతాబ్దంలో, అంటే ఐస్సాక్ న్యూటను (1642-1727) (1642-1727) యంత్రశాస్త్ర ఆదిమ రూపావిష్కరణ చేసిన 3 శతాబ్దాల తరువాత, అభివృద్ద్ధి చేశారు. ఈ ప్రధానాంశలయిన సిధ్ధాంతాలు ప్రత్యేకమైన విషయాల పరిశీలన,పరిశోధనకు ఆధారంగా ఉపయోపడుతున్నాయి. === సాంప్రదాయ యంత్రశాస్త్రము === సాంప్రదాయ యంత్రశాస్త్రం వస్తువుల మీద ప్రసరించే బలాల (forces) భౌతిక లక్షణాన్ని అధ్యయనం చేసింది. దీనిని తరచుగా "న్యూటోన్ యంత్రశాస్త్రం" (Newtonian Mechanics) అని ఐస్సాక్ న్యూటను పేరుతో, ఆయన చెప్పిన గమన శాశనాలతో (laws of motion) జత చేర్చి చెపుతారు. యంత్రశాస్త్రాన్ని మూడు భాగాలుగా చేస్తే మొదటిది స్టాటిక్స్ (statics) అనగా గమనం, చలనం లేని వస్తువుల లక్షణాలను అధ్యయనం చేసేది, రెండవది కినమాటిక్స్ (kinematics) అనగా గమనములోనున్న వస్తువుల వస్తువుల లక్షణాన్ని అధ్యయనం చేసేది, మూడవది డైనమిక్స్ (dynamics) అనగా బలానికి లోబడ్డ వస్తువుల చలన లక్షణాన్ని అధ్యయనం చేసేది. యెడతెగని మార్పుచెందే వస్తువుల యంత్రశాస్త్రమును కంటిన్యువం యంత్రశాస్త్రం (continum mechanics) అని అంటారు ఇందులో పదార్థ స్థితిబట్టి దృఢ యంత్రశాస్త్రము (solid mechanics), ద్రవ్య యంత్రశాస్త్రం (fluid mechanics) అని విభజించవచ్చు. ద్రవ్య వాయవ్య యంత్రశాస్త్రములో హైడ్రోస్టాటిక్స్ (hydrostatics), హైడ్రోడైనమిక్స్ (hydrodynamics), న్యూమాటిక్స్ (pnuematics), ఏరోడైనమిక్స్ (aerodynamics), ఇతర రంగాలు ఉన్నాయి. == అనువర్తతనం, ప్రభావం == [[దస్త్రం:Solvay_conference_1927.jpg|కుడి|thumb|ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్తలైన [[ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్]], [[వెర్నర్ హైసెన్ బర్గ్|వెర్నర్ హైసెన్‌బర్గ్]], [[మాక్స్ ప్లాంక్]], హెండ్రిక్ లోరెంజ్, [[నీల్స్‌ బోర్|నీల్స్ బోర్]], [[మేరీ క్యూరీ]], ఎర్విన్ ష్రోడింగర్, పాల్ డిరాక్లతో 1927 నాటి సోల్వే సమావేశం]] [[దస్త్రం:Archimedes-screw_one-screw-threads_with-ball_3D-view_animated_small.gif|ఎడమ|thumb|[[ఆర్కిమెడిస్ మర పంపు|ఆర్కిమెడిస్ స్క్రూ]], వస్తువులను ఎత్తడానికి [[సరళ యంత్రం|ఒక సాధారణ యంత్రం]]]] '''[[అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రం]]''' అనేది భౌతిక పరిశోధన కోసం ఒక సాధారణ పదం, ఇది ఒక నిర్దిష్ట ఉపయోగం కోసం ఉద్దేశించబడింది. అనువర్తిత భౌతికశాస్త్ర పాఠ్యాంశాల్లో సాధారణంగా భూగర్భశాస్త్రం లేదా ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్ వంటి అనువర్తిత విభాగాలలో కొన్ని తరగతులు ఉంటాయి. ఇది సాధారణంగా [[ఇంజనీరింగ్|ఇంజనీరింగ్‌కు]] భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే అనువర్తిత భౌతికశాస్త్రవేత్త ప్రత్యేకంగా ఏదీ రూపకల్పన చేయకపోవచ్చు, కానీ కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలను అభివృద్ధి చేయడం లేదా సమస్యను పరిష్కరించే లక్ష్యంతో భౌతికశాస్త్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. ఈ విధానాన్ని అనువర్తిత గణితంతో పోల్చొచ్చు. అనువర్తిత భౌతికశాస్త్రవేత్తలు శాస్త్రీయ పరిశోధనలో భౌతికశాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు, '''యాక్సిలరేటర్-భౌతికశాస్త్రం'''లో పనిచేసే వ్యక్తులు '''సైద్ధాంతిక-భౌతికశాస్త్ర''' పరిశోధన కోసం మెరుగైన కణ డిటెక్టర్లను రూపొందించడానికి ప్రయత్నించవచ్చు. భౌతికశాస్త్రం ఇంజనీరింగ్‌లో ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతుంది. [[వంతెనలు]], ఇతర స్థిర నిర్మాణాల నిర్మాణంలో [[యాంత్రిక శాస్త్రం|యాంత్రికశాస్త్రం]] ఉప క్షేత్రమయిన '''స్టాటిక్స్''' ఉపయోగించబడుతుంది. ధ్వనిశాస్త్రం, ధ్వని నియంత్రణపై అవగాహన మెరుగైన కచేరీ హాళ్ళను నిర్మించడానికి ఉపయోగపడుతుంది; అదేవిధంగా, ఆప్టిక్స్ వాడకంతో మంచి ఆప్టికల్ పరికరాలను సృష్టించగలం. మరింత మెరుగైన వాస్తవిక ఫ్లైట్ సిమ్యులేటర్లు, [[వీడియో గేమ్|వీడియో గేమ్స్]], చలనచిత్రాల నిర్మానానికి భౌతికశాస్త్ర అవగాహన అవసరం. భౌతికశాస్త్ర పరిజ్ఞానం ఫోరెన్సిక్ పరిశోధనలలో కూడా చాలా కీలకం. === ప్రస్తుత పరిశోధన === భౌతికశాస్త్రంలో పరిశోధన ఎన్నో రంగాలలో నిరంతరం అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఘనీకృత పదార్థ భౌతికశాస్త్రంలో, ఒక ముఖ్యమైన పరిష్కారం కాని సమస్య ''అధిక-ఉష్ణోగ్రత సూపర్ కండక్టివిటీ'' .<ref name="Legg2006">{{Cite journal|last=Leggett|first=A.J.|year=2006|title=What DO we know about high ''T''_c?|url=http://leopard.physics.ucdavis.edu/rts/p242/nphys254.pdf|url-status=dead|journal=[[Nature Physics]]|volume=2|issue=3|pages=134–136|bibcode=2006NatPh...2..134L|doi=10.1038/nphys254|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610183622/http://leopard.physics.ucdavis.edu/rts/p242/nphys254.pdf|archive-date=10 June 2010| issn=1745-2473 }}</ref> అనేక ఘనీకృత పదార్థ ప్రయోగాలు పని చేయగల '''[[:en:Spintronics|స్పింట్రోనిక్స్]]''', '''క్వాంటం కంప్యూటర్లను''' రూపొందించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.<ref name="cohen2008">{{harvnb|Cohen|2008}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wolf|first=S.A.|last2=Chtchelkanova|first2=A.Y.|last3=Treger|first3=D.M.|year=2006|title=Spintronics—A retrospective and perspective|url=http://pdfs.semanticscholar.org/10b1/d4e488fabf429cb0630d96687548aa14158f.pdf|url-status=dead|journal=[[IBM Journal of Research and Development]]|volume=50|pages=101–110|doi=10.1147/rd.501.0101|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924021923/http://pdfs.semanticscholar.org/10b1/d4e488fabf429cb0630d96687548aa14158f.pdf|archive-date=2020-09-24}}</ref> కణ భౌతికశాస్త్రంలో, ప్రామాణిక నమూనాకు మించిన భౌతికశాస్త్రానికి ప్రయోగాత్మక ఆనవాలు కనిపించడం ప్రారంభించాయి. వీటిలో ప్రధానమైనవి [[న్యూట్రినో|న్యూట్రినోలు]] [[ద్రవ్యరాశి|ద్రవ్యరాశిని]] కలిగి ఉన్న సూచనలు. ఈ ప్రయోగాత్మక ఫలితాలు దీర్ఘకాలికంగా ఉన్న '''సౌర న్యూట్రినో సమస్యను''' పరిష్కరించినట్లు కనిపిస్తుంది, భారీ-న్యూట్రినోల భౌతికశాస్త్రంలో క్రియాశీల ప్రయోగాత్మక పరిశోధన జరుగుతుంది. '''లార్జ్ హాడ్రాన్ కొలైడర్''' ఇప్పటికే [[హిగ్గ్స్ బోసన్|హిగ్స్ బోసాన్‌]]<nowiki/>ను కనుగొంది, అయితే భవిష్యత్ పరిశోధన సూపర్‌సిమెట్రీని నిరూపించడం లేదా తోసిపుచ్చడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. '''కృష్ణ పదార్థం''', '''డార్క్-శక్తుల''' యొక్క ప్రధాన రహస్యాలను అర్థంచేసుకోడానికి కూడా ప్రస్తుతం పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి.<ref>{{Cite journal|last=Gibney|first=E.|year=2015|title=LHC 2.0: A new view of the Universe|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=519|issue=7542|pages=142–143|bibcode=2015Natur.519..142G|doi=10.1038/519142a|pmid=25762263|doi-access=free}}</ref> ఏకీకృతం చేసే ''క్వాంటం గురుత్వాకర్షణ'' కోసం ప్రయత్నాలు, అర్ధ శతాబ్దానికి పైగా జరుగుతున్నాయి. ప్రస్తుత ప్రముఖ అభ్యర్థులు ఎం-సిధ్ధాంతం, సూపర్ స్ట్రింగ్ సిధ్ధాంతం, లూప్ క్వాంటం గురుత్వాకర్షణ. '''సంక్లిష్ట భౌతికశాస్త్రం''' అంతర్-విభాగ పరిశోధనా రంగంగా ఎదిగింది. ఏరోడైనమిక్స్, అల్లకల్లోలం వంటి దృగ్విషయాల అధ్యయనం, జీవ వ్యవస్థలలో '''క్రమనిర్మాణం''' యొక్క పరిశీలన, ఈ రంగానికి మంచి ఉదాహరణలు. ''ఫ్లూయిడ్ మెకానిక్స్'' యొక్క 1932 వార్షిక సమీక్షలో, హోరేస్ లాంబ్ ఇలా అన్నారు:{{Quote|text=నేను ఇప్పుడు వృద్ధుడిని, నేను చనిపోయి స్వర్గానికి వెళ్ళినప్పుడు రెండు విషయాల గురించిన జ్ఞానోదయం కోసం ఆశిస్తున్నాను. ఒకటి క్వాంటం విద్యుత్-గతిశాస్త్రం, మరొకటి ద్రవాల అల్లకల్లోలమైన కదలిక. నేను మొదటిదాని గురించి ఆశాజనకంగా ఉన్నాను.}} ==అనాథ పేజీలకు లంకెలు== * [[అపకేంద్రబలం]] * [[అపకేంద్ర యంత్రం]] * [[అర్ధవాహక ఉపకరణాలు]] * [[కెప్లర్ సమీకరణము]] * [[క్వాంటం సంఖ్య]] * [[డైఫ్రాక్షన్ గ్రేటింగ్]] * [[డవ్ పట్టకం]] * [[నీల్స్ బోర్]] * [[యత్న దోష పద్ధతి]] * [[రోబోటిక్స్]] * [[సాపేక్ష సిద్ధాంతం]] * [[గాస్ నియమం]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కాంతి శాస్త్రం]] * [[భౌతిక శాస్త్రం - పారిభాషిక పదాలు]] * [[ఆంధ్రప్రదేశ్ భౌతికశాస్త్ర శాస్త్రవేత్తల జాబితా]] * [[వేమూరి నిఘంటువు (ఇంగ్లీషు-తెలుగు)]] * [[వేమూరి నిఘంటువు (తెలుగు-ఇంగ్లీషు)]] == వనరులు == * కందుల సీతారామశాస్త్రి, భౌతిక ప్రపంచం ([[తెలుగు భాషా పత్రిక]]లో ప్రచురితమైన వ్యాసాల పునర్ముద్రణ), శారదా ప్రచురణలు, 104-105 కందులవారి ఇల్లు, 48-8-19 ద్వారకానగర్, విశాఖపట్నం - 530 016 * [[కవన శర్మ]], సైన్సు నడచిన బాట ([[రచన]] మాస పత్రికలో ప్రచురితమైన వ్యాసాల పునర్ముద్రణ), వాహినీ బుక్‌ ట్రస్ట్, 1.9.286/3 [[విద్యానగర్]]‌, హైదరాబాదు - 500 044 * [[వేమూరి వేంకటేశ్వరరావు]], గుళిక రసాయనం, ఇ-పుస్తకం, కినిగే ప్రచురణ, https://web.archive.org/web/20190428112414/http://kinige.com/ {{వైజ్ఞానిక శాస్త్రము}} [[వర్గం:భౌతిక శాస్త్రం]] [[వర్గం:విజ్ఞాన శాస్త్రం]] g6r04n3ojwh9notny82v283tv8bzdop 1 38571 4804052 3825220 2026-04-16T14:24:03Z రవిచంద్ర 3079 {{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=2026|వారం=26}} 4804052 wikitext text/x-wiki {{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=2026|వారం=26}} భౌతిక శాస్త్రము లో నిపుణులు ఈ వ్యాసాన్ని విస్తరించాల్సింది గా కోరుతున్నాను. తెలుగు మీడియమ్ ఫిజిక్స్ టెక్స్ట్ బుక్ లేకుండా నా వల్ల ఈ వ్యాసము ఇంతకంటే ముందుకు వెళ్ళదు -- [[సభ్యుడు:Pidarah|పిఢరా]] 23:04, 20 ఫిబ్రవరి 2007 (UTC) మార్పు - 1 ''"భౌతిక శాస్త్రంలోని అభివృద్ధి తరచుగా సాంకేతిక విభాగంలోకి అనువదింపబడినా, అప్పుడప్పుడు దీని ప్రభావము ఇతర శాస్త్రాలపైనే గాక గణిత శాస్త్రముపైన, స్థూలసూక్ష్మజ్ఞానము పైన (Philosophy) పైన కూడా గలదు. ఉదాహరణకు విద్యుదయస్కాంతత్త్వం (Electromagnetism) యొక్క అవగాహనలోని అభివృద్ధి వలన దూరదర్శిని (Television), కంప్యూటరు (Computer), వగైరా విద్యుత్పరికరాలు విరివిగా వాడుకలోకి వచ్చినవి; తాపగతిశాస్త్రం (thermodynamics) లోని అభివృద్ధి మోటరు వాహన ప్రయాణాభివృద్ధికి దారితీసింది. యంత్రశాస్త్రములోని (Mechanics) అభివృద్ధి కాల్కులస్ (calculus), క్వాంటం రసాయన శాస్త్రముల (quantum chemistry) అభివృద్ధికి, ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని వంటి సాధనముల ఉపయోగానికి దారి తీసింది."'' ఈ పారాగ్రాఫ్ ను తిరిగి కాస్త సులువుగా వ్రాసాను. [[వాడుకరి:Abhich98|Abhich98]] ([[వాడుకరి చర్చ:Abhich98|చర్చ]]) 22:00, 17 జూన్ 2021 (UTC) nlbl6sex6z0kvkhwyu73l0e3nqasu4j 0 44504 4804132 4570883 2026-04-17T02:11:16Z Muralikrishna m 106628 4804132 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Indian_politician | image=Tanguturi Prakasam 1972 stamp of India.jpg | name = టంగుటూరి ప్రకాశం | birth_date = [[ఆగష్టు 23]], [[1872]] | death_date = [[మే 20]], [[1957]] | residence = | office = ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి | constituency = | term = [[అక్టోబరు 1]], [[1953]]—[[నవంబరు 15]], [[1954]] | predecessor = | successor = [[బెజవాడ గోపాలరెడ్డి]] | party = | religion = [[హిందూ]] | spouse = హనుమాయమ్మ | date = | year = | source = |country=బ్రిటీష్ ఇండియా|children=ఇద్దరు కుమారులు (టంగుటూరి హనుమంతరావుతో సహ)}} '''టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు''' ([[1872]] [[ఆగష్టు 23]] – [[1957]] [[మే 20]]) సుప్రసిద్ధ స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు, ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి. నిరుపేద కుటుంబంలో పుట్టి, వారాలు చేసుకుంటూ చదువుకుని, ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1940, 50 దశకాల్లో ఆంధ్ర రాజకీయాల్లో ప్రముఖంగా వెలుగొందిన వ్యక్తుల్లో ప్రకాశం ఒకడు. ప్రత్యేకాంధ్ర రాష్ట్ర సాధనలో నిర్ణాయక పాత్ర పోషించాడు. [[మద్రాసు]]లో [[సైమన్ కమిషన్]] వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో తుపాకి కెదురుగా గుండెనుంచి '''ఆంధ్రకేసరి''' అని పేరు పొందినవాడు. == బాల్యం == టంగుటూరి ప్రకాశం [[1872]] [[ఆగష్టు 23]] న ఇప్పటి [[ప్రకాశం]] జిల్లా [[వినోదరాయునిపాలెము]] గ్రామంలో నియోగి బ్రాహ్మణులైన సుబ్బమ్మ, గోపాల కృష్ణయ్య దంపతులకు జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=హనుమచ్చాస్త్రి|first=జానమద్ది|title=సుప్రసిద్ధుల జీవిత విశేషాలు - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%B8%E0%B1%81%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%B8%E0%B0%BF%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%A7%E0%B1%81%E0%B0%B2_%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%87%E0%B0%B7%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B1%81|access-date=2023-01-10|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref> ఆరుగురు పిల్లల్లో ప్రకాశం ఒకడు. అప్పటి [[గుంటూరు]] జిల్లాలోని టంగుటూరిలో వారి కుటుంబం వంశపారంపర్యంగా గ్రామ [[కరణం]] వృత్తిలో ఉండేది. ఆయన ముత్తాత [[టంగుటూరు (ప్రకాశం జిల్లా)|టంగుటూరు]]లో కరణీకం చేస్తూ ఉండేవాడు. ఆయనకు అప్పాస్వామి, నరసరాజు అనే ఇద్దరు కుమారులు. ఆయన ముత్తాత అనంతరం అప్పాస్వామి టంగుటూరులో కరణీకం చేసేవిధంగా, ఆయన తమ్ముడు నరసరాజు టంగుటూరికి దగ్గర్లో ఉన్న వల్లూరులో కరణీకం చేసేట్లుగా నిర్ణయించారు. ఆయనే ప్రకాశం [[తాత]]గారు. ఆయనకు నలుగురు కొడుకులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. వారిలో ఆఖరి వాడైన గోపాలకృష్ణయ్యకు ప్రకాశం సంతానంగా జన్మించాడు. ఆయన పదకొండోయేట తండ్రి మరణించడంతో, పిల్లలను తీసుకుని తల్లి [[ఒంగోలు]] చేరింది. ఒంగోలులో ఆమె భోజనశాల నడపవలసి వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో ఇలాంటి వృత్తి చేసే వారిని సమాజంలో చాలా తేలికగా చూసేవారు. పూటకూళ్ళ వ్యాపారం చేసే తల్లి సంపాదన చాలక, ప్రకాశం ధనికుల ఇళ్ళల్లో వారాలకు కుదిరాడు. పిన్న వయసులోనే ప్రకాశం [[నాటకాలు]] వేసేవాడు. తెల్లగా అందంగా ఉండడంతో ఆడ, మగ రెండు వేషాలు కూడా వేసేవాడు. ఆటల్లో కూడా చాలా చురుగ్గా ఉండేవాడు. [[క్రికెట్]] చాలా చక్కగా ఆడేవాడు. ఆ వయసులో అల్లరిగా తిరిగేవాడు. ==చదువు== [[File:Tanguturi prakasam panthulu.jpg|thumb|రాజమండ్రి కోటిపల్లి బస్టాండు వద్ద స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల పార్కులోని టంగుటూరి విగ్రహం|260x260px]] [[వల్లూరు]]లో ప్రకాశం [[ప్రాథమిక విద్య]] సాగింది. అల్లరి చిల్లరి సావాసాల వల్లా, నాటకాల వ్యాపకం వల్లా, ప్రకాశానికి మెట్రిక్ ఉత్తీర్ణుడవడం కష్టమయ్యింది. మిషను పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడైన [[ఇమ్మానేని హనుమంతరావు నాయుడు]] చలవతో ప్రకాశం ఫీజు లేకుండా ప్రీ మెట్రిక్ లో చదివాడు. నాయుడు [[రాజమండ్రి]]కి నివాసం మారుస్తూ, ప్రకాశాన్ని తనతో తీసుకువెళ్ళి, అక్కడ ఎఫ్.ఏ.లో చేర్పించాడు. తరువాత మద్రాసుకు పంపించి, [[న్యాయశాస్త్రం]] చదివించాడు. ప్రకాశం [[1890]]లో తన అక్క కూతురైన హనుమాయమ్మను పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత కొద్దికాలంపాటు [[ఒంగోలు]]లో న్యాయవాద వృత్తి చేసి, [[1894]]లో మళ్ళీ [[రాజమండ్రి]] చేరాడు. వృత్తిలో బాగా పేరూ, పుష్కలంగా [[సంపద]] సంపాదించాడు. తన 35వ ఏట రాజమండ్రి పురపాలక సంఘానికి అధ్యక్షుడయ్యాడు. ; ఇంగ్లాండులో విద్యాభ్యాసం అప్పట్లో ప్రకాశం సెకండ్ గ్రేడ్ ప్లీడరు. కనుక పై స్థాయి న్యాయస్థానాలలో వాదించడానికి అర్హత లేదు. బారిస్టరులకు మాత్రమే ఆ అర్హత ఉండేది. ఒకమారు ప్రకాశం ప్రతిభ గమనించిన ఒక బారిస్టరు ప్రకాశాన్ని కూడా బారిస్టరు అవమని ప్రోత్సహించాడు. ఆ సలహా నచ్చి, ప్రకాశం 1904లో [[ఇంగ్లాండు]] వెళ్ళాడు. వెళ్ళే ముందు [[మహాత్మా గాంధీ]] లాగానే మద్యం, మాంసం, [[పొగాకు]] ముట్టనని తల్లికి మాట ఇచ్చి ఒప్పించాడు. దీక్షగా చదివి బారిస్టరు అయ్యాడు. అక్కడ భారతీయ సొసైటీలో చేరి [[దాదాభాయి నౌరోజీ]] [[బ్రిటీషు]] పార్లమెంటుకు ఎన్నిక కావడానికి ప్రచారంలో పాలు పంచుకొన్నాడు. ఈ సమయంలో ప్రకాశానికి జాతీయ భావాలు, సాంఘిక కార్యక్రమాలపై ఆసక్తి పెరిగాయి. == బారిష్టరుగా == [[File:Prakasam as barrister.jpg|thumb|alt=బారిష్టరుగా ప్రకాశం|బారిష్టరుగా ప్రకాశం]] 1907లో, [[లండను]]లో ప్రశంసాపత్రంతో బారిష్టరు కోర్సు పూర్తిచేసుకొని [[భారతదేశం]] తిరిగివచ్చాక, ప్రకాశం మద్రాసు ఉన్నత న్యాయస్థానంలో ప్రాక్టీసు ప్రారంభించాడు. అప్పట్లో [[మద్రాసు]]లో ప్రసిద్ధి చెందిన బారిష్టరులందరూ ఆంగ్లేయులు లేదా తమిళులు. పేరుపొందిన తెలుగు బారిష్టరులలో ఈయనే ప్రప్రథముడు. ప్రకాశం పౌర, నేర వ్యాజ్యాలనన్నింటినీ చేపట్టేవాడు. ఈయన చేపట్టిన క్రిమినల్ కేసుల్లో ఆష్ హత్యకేసు ఒక ప్రసిద్ధిచెందిన కేసు. [[తిరునెల్వేలి]]లో కలెక్టరుగా పనిచేస్తున్న ఆష్, 1907లో కాల్చిచంపబడ్డాడు. ఈ సంఘటన [[బెంగాల్]]కు చెందిన జాతీయవాద నేత [[బిపిన్ చంద్ర పాల్]] ఆ ప్రాంతాన్ని పర్యటిస్తూ దేశభక్తిపై ఉత్తేజపూరితమైన ప్రసంగాలు చేస్తున్న సమయములో జరిగింది. ప్రకాశం ఈ హత్య కేసులో, ఒక ముద్దాయి తరఫున వాదించి ఆయనకు స్వల్పశిక్ష పడేటట్టు చేశాడు. ప్రకాశం, లా టైమ్స్ అనే న్యాయవాద పత్రికకు కూడా సంపాదకత్వం వహించేవాడు. అదే సంవత్సరం బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పాల్ ప్రసంగాలు రాజద్రోహాన్ని ఉసిగొల్పేవిగా, ఉద్రేకపూరితముగా ఉన్నవని భావించటం వలన, ఇతరులు ముందుకు రావటానికి భయపడే సమయంలో, ఈయన బిపిన్ చంద్ర పాల్ ఇచ్చిన ప్రసంగాలకు హాజరయ్యేవాడు. [[లక్నో ఒడంబడిక]] తర్వాత ప్రకాశం [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] మీటింగులకు తరచుగా హాజరు కావటం ప్రారంభించి, 1921 అక్టోబరులో [[సత్యాగ్రహ]] ప్రతినపై సంతకం చేశాడు. 1921లో స్వాతంత్ర్య సమరంలో అడుగుపెట్టి వృత్తిని వదలిపెట్టేనాటికి, లక్షల్లో సంపాదించాడు. ఆ యావదాస్తినీ, దేశసేవకే ఖర్చు చేసాడు.<ref>{{cite wikisource|last1=తుర్లపాటి|first1=కుటుంబరావు|title=నా కలం - నా గళం| chapter=ఆత్మకథ విషయపేజీలు|anchor=oushadha|year=2012|publisher=సుందర శేషమాంబ పబ్లికేషన్స్}}</ref> ==ప్రజాసేవలో== లాభదాయకమైన న్యాయవాద వృత్తిని వదిలి [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]], [[తెలుగు]], [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషలలో ఏకకాలమున విడుదలవుతున్న [[స్వరాజ్య పత్రిక]]కు సంపాదకత్వం చేపట్టాడు. ఈయన ఒక జాతీయ పాఠశాలతో పాటు ఒక [[ఖాదీ]] ఉత్పత్తి కేంద్రాన్ని కూడా నడిపాడు. [[1921]] [[డిసెంబర్]]‌లో జరిగిన [[అహమ్మదాబాదు]] సదస్సులో [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికైనాడు. ఏదైనా అలజడి కానీ, కల్లోలం కానీ జరిగినప్పుడు ప్రజలను ఓదార్చేందుకు అక్కడ పర్యటించేవాడు. ఈయన అకాలీ సత్యాగ్రహమప్పుడు [[పంజాబ్]] ప్రాంతంలో, హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణలు తలెత్తినపుడు [[ముల్తాన్]] లోనూ పర్యటించాడు. [[కేరళ]]లో [[మోప్లా తిరుగుబాటు]] సమయములో బయటిప్రాంతాల వారిపై నిషేధం విధించినా లెక్కచేయకుండా ఆ ప్రాంతాన్ని పర్యటించి, పర్యవసానంగా [[ఊటీ]] లోని తన ఆస్తిని ప్రభుత్వానికి కోల్పోయాడు. [[1922]]లో [[సహాయనిరాకరణోద్యమం]] సందర్భంగా [[గుంటూరు]]లో 30,000 మంది స్వచ్ఛందకులతో ఒక ప్రదర్శనను నిర్వహించాడు. [[1926]]లో కేంద్ర శాసనసభకు [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] అభ్యర్థిగా ఎన్నికైనాడు. అక్కడ [[విఠ్ఠల్‌భాయి పటేల్]], [[మదన్ మోహన్ మాలవ్యా]], [[జిన్నా]], [[జి.డి.బిర్లా]] వంటి జాతీయ నాయకులు ప్రకాశం సహచరులు. ==రాజకీయ జీవితం== [[1921]]లో ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెసు కమిటీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1921 [[అక్టోబర్ 29]] న '''స్వరాజ్య''' అనే దినపత్రికను ప్రారంభించాడు. కొద్ది కాలంలోనే, ఈ పత్రిక మంచి ఆదరణ చూరగొన్నది. దీని తెలుగు, తమిళ సంచికలకు ప్రజలు ఎగబడ్డారు. [[1928]]లో [[చెన్నై|మద్రాసు]]లో [[సైమన్‌ కమిషను]] బహిష్కరణ ఉద్యమంలో పాల్గొని, తుపాకికి ఎదురు నిలిచి, కాల్చమని సవాలు చేసాడు. ఆయన ధైర్యసాహసాలకు మెచ్చి ఆంధ్ర ప్రజలు ఆయనకు '''ఆంధ్ర కేసరి''' అనే బిరుదునిచ్చి గౌరవించారు. [[1937]]లో కాంగ్రెసు అధికారంలోకి వచ్చినపుడు, [[రాజాజీ]] మంత్రివర్గంలో ఆయన రెవెన్యూమంత్రి అయ్యాడు. ఎన్నో అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు శ్రీకారం చుట్టాడు. [[1946]]లో మద్రాసు రాష్ట్రానికి [[ముఖ్యమంత్రి]]గా ఎన్నికై, 13 నెలలపాటు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు. ఎన్నో అభివృద్ధి పనులు చేపట్టాడు. స్వంతపార్టీలోని అంతర్గత రాజకీయాలకు ఆయన ప్రభుత్వం బలయ్యాక, పార్టీ నుండి బయటకు వచ్చి, స్వంతంగా ''ప్రజాపార్టీ''ని స్థాపించాడు. == ఆంధ్రకేసరి == [[సైమన్ కమీషను]] <!--[[కూడా లేకపోవటం ప్రధానమైనది.--> వెళ్లినచోటల్లా నల్లజెండాలతో నిరసన ప్రదర్శనలు స్వాగతం పలికాయి. [[1928]], [[మార్చి 2]]న కమీషన్ [[బొంబాయి]]లో అడుగుపెట్టినపుడు పోలీసులు [[మద్రాసు]] వంటి సున్నిత ప్రదేశాలలో నిరసన ప్రదర్శనలను అనుమతించలేదు. అయితే, ప్యారీస్ కార్నర్ వద్ద [[మద్రాసు]] [[హైకోర్టు]] సమీపములో మూక విపరీతముగా పెరిగిపోయింది. వాళ్లను చెల్లాచెదురు చేయటానికి పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. పార్థ సారథి అనే యువకుడు కాల్పులకు గురై అక్కడికక్కడే మరణించాడు. ఆ యువకుని మృతదేహాన్ని సమీపించిన వారెవరినైనా కాల్చుతామని పోలీసులు హెచ్చరించారు. దీనిపై కోపోద్రిక్తుడైన ప్రకాశం, తన చొక్కా చించి ధైర్యంగా రొమ్ము చూపించి ధైర్యముంటే కాల్చమని వారిని సవాలు చేశాడు. [[1935]]లో మరలా దీన్ని పునరుద్ధరించటానికి విఫలయత్నాలు సాగాయి. [[1937]]లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] పార్టీ ప్రాంతీయ ఎన్నికలలో పోటీ చేసి ఇతర ప్రాంతాలతో పాటు [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ]]లో కూడా ఆధిక్యత తెచ్చుకున్నది. [[ముఖ్యమంత్రి]] పదవికి అభ్యర్థిగా ప్రకాశం ముందున్నప్పటికీ, క్రియాశీల రాజకీయాలకు తిరిగివచ్చిన [[రాజాజీ]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యేందుకు అనువుగా, కాంగ్రెసు అధిష్టానవర్గం కోరిక మేరకు తప్పుకున్నాడు. [[రాజాజీ]] మంత్రివర్గములో ప్రకాశం రెవెన్యూ శాఖామంత్రిగా పనిచేశాడు. మంత్రిగా ఈయన చేసిన పనులలో ముఖ్యమైనది, [[బ్రిటీషు]] ప్రభుత్వము పాటించే [[జమిందారు|జమిందారీ]] వ్యవస్థ వలన వ్యవసాయ రంగములో జరుగుతున్న అవకతవకలను పరిశీలించటానికి ఒక విచారణా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసి, దానికి అధ్యక్షత వహించటం. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] రావడంతో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] మంత్రివర్గాలు, యుద్ధంలో [[భారతదేశం]] పాల్గొనటం గురించి తమను సంప్రదించలేదని రాజీనామా చేశాయి. [[1941]]లో యుద్ధ ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకముగా వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం చేసిన ప్రముఖ దక్షిణ భారతదేశ నాయకులలో ప్రకాశం ప్రథముడు. [[1942]]లో [[క్విట్ ఇండియా]] ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు ప్రకాశాన్ని అరెస్టు చేసి మూడు సంవత్సరాలు జైల్లో పెట్టారు. [[1945]]లో జైలునుండి విడుదలైన తర్వాత, ప్రజలకు చేరువకావటానికి దక్షిణ భారతదేశమంతా పర్యటించాడు. [[1946]]లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] పార్టీ తిరిగి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో పోటీచేసి గెలిచింది. ఈ తరుణంలో [[1946]] [[ఏప్రిల్ 30]]న ప్రకాశం మద్రాసు ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికైనాడు. ఈయనతో పాటు తమిళ నాయకుడైన [[కె.కామరాజ్]], జాతీయ నాయకులైన [[గాంధీ]], [[నెహ్రూ]]ల అభ్యర్థి అయిన రాజాజీ ముఖ్యమంత్రి అవటాన్ని వ్యతిరేకించారు. అయితే, పార్టీలోని వివిధ వర్గాల విభిన్న అభిమతాలకు అనుగుణంగా పనిచేయలేక ప్రకాశం ప్రభుత్వం కేవలం 13 నెలలే మనగలిగింది. == స్వాతంత్ర్యానంతరం== సామాన్య ప్రజల సంక్షేమార్థమై ప్రకాశం, తన వ్యక్తిగత భద్రతను, [[జవహర్ లాల్ నెహ్రూ]] చేసిన హెచ్చరికలనూ, లెక్కచేయకుండా [[1948]]లో [[నిజాం]] పాలనలో ఉన్న [[హైదరాబాదు రాష్ట్రం|హైదరాబాదు రాష్ట్రాన్ని]] సందర్శించాడు. నిజాం యొక్క సహాయసహకారాలతో సామాన్య ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తున్న రజాకార్ల నాయకుడు ఖాసిం రిజ్వీని కలిసి, రిజ్వీ తన అదృష్టాన్ని చాలా దూరం లాగుతున్నాడని హెచ్చరిక చేశాడు. ఈ సందర్భంలో ప్రకాశం ధైర్యానికి మెచ్చుకోలుగా రజాకార్లు ఆయనకు గౌరవ వందనం సమర్పించారు. 1952లో ప్రజాపార్టీని స్థాపించి అధికారములో ఉన్న [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] మంత్రులందరూ ఎన్నికలలో ఓడిపోయేట్టు చేశాడు. అయితే ప్రజాపార్టీకి సొంతగా అధికారానికి వచ్చే మద్దతు చేకూరకపోవడంతో [[సంకీర్ణ ప్రభుత్వం]] ఏర్పాటు చేయాల్సి వచ్చింది. అయితే బలనిరూపణకు ముందే ఈ సంకీర్ణం కూలిపోయింది. అంతలో [[1952]] [[డిసెంబర్]]లో [[పొట్టి శ్రీరాములు]] ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధనకై ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేస్తూ మరణించటంతో ఉద్యమం తీవ్రతరమైంది. ఉద్యమ ఫలితంగా 1953 అక్టోబర్‌ 1 న ప్రత్యేక [[ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు|ఆంధ్ర రాష్ట్రం]] ఏర్పడినప్పుడు దానికి తొలి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రకాశం నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పాలనా కాలంలో ప్రముఖ సంఘటనలెన్నో జరిగాయి. రాష్ట్రావతరణ మొదటి వార్షికోత్సవాన 2000 మంది ఖైదీలకు క్షమాభిక్ష, [[తిరుపతి]]లో [[శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం]] స్థాపన, సేద్యపు నీటి ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం, [[విజయవాడ]] వద్ద [[కృష్ణా నది]] పై [[ప్రకాశం బారేజి|బారేజి]] నిర్మాణం వీటిలో ప్రముఖమైనవి. కమ్యూనిస్టులు ఈయన పాలనను వ్యతిరేకించటం, సామ్యవాదులు మద్ఢతు ఉపసంహరించటం వలన ముఖ్యమంత్రి అయిన 14 నెలలకే అవిశ్వాస తీర్మానంతో ఆయన ప్రభుత్వం కూలిపోయింది. 1955లో మధ్యంతర ఎన్నికలు నిర్వహించే సమయానికి ప్రకాశం క్రియాశీల రాజకీయాలనుండి విరమించుకున్నాడు. [[1956]], [[నవంబర్ 1]]న అప్పటి [[హైదరాబాదు]] రాష్ట్రంలోని తెలంగాణా ప్రాంతం, ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో కలిసిపోయి [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] అవతరించింది. ప్రకాశం అనుయాయి అయిన [[నీలం సంజీవరెడ్డి]] సమైక్య రాష్ట్రానికి తొలి ముఖ్యమంత్రి అయినాడు. రాజకీయాలనుండి వైదొలిగినా, ప్రకాశం చురుకుగా రాష్ట్రమంతటా పర్యటించాడు. అలాంటి ఒక [[ఒంగోలు]] పర్యటనలో వడదెబ్బకు గురై, నీరసించి [[హైదరాబాదు]]లో ఆసుపత్రిలో చేర్పించబడ్డాడు. అక్కడే ప్రకాశం [[1957]], [[మే 20]]న పరమపదించాడు. ==ఆత్మకథ== ఆయన ఆత్మకథ "[[నా జీవిత యాత్ర]]"<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/naajeevitayatrat021602mbp|title=నా జీవితయాత్ర (నాలుగు సంపుటాలు)|last=టంగుటూరి|first=ప్రకాశం|publisher=[[ఎమెస్కో]]|year=1972|accessdate=2014-03-23}}</ref> పేరిట నాలుగు భాగాల పుస్తకంగా <ref>{{Cite web |url=http://maramaralu.wordpress.com/2009/04/27/%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4-%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0-%E0%B0%9F%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B1%82%E0%B0%B0%E0%B0%BF-%E0%B0%AA/ |title=నా జీవిత యాత్ర పై సమీక్ష |website= |access-date=2010-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104163304/http://maramaralu.wordpress.com/2009/04/27/%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4-%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0-%E0%B0%9F%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B1%82%E0%B0%B0%E0%B0%BF-%E0%B0%AA/ |archive-date=2011-11-04 |url-status=dead }}</ref> విడుదల అయింది. ఇందులో మూడు భాగాలను ఆయన వ్రాయగా, నాలుగో భాగం మాత్రం [[తెన్నేటి విశ్వనాథం]] వ్రాసాడు. దీనిలో స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాయకుల మనస్తత్వాలు, అప్పటి ప్రజల స్థితిగతులు వివరించబడినవి. తెలుగు సమితి హైదరాబాదు 2006 ఆగష్టులో ప్రచురించింది. ఈ పుస్తకం [[హిందీ]] లోకి కూడా అనువదింపబడింది. ==ప్రకాశం జిల్లా ఏర్పాటు== స్వాతంత్ర్య సమరయోధునిగా ప్రకాశం యొక్క ఉత్తరదాయిత్వం నేటికీ ఆంధ్ర దేశములో వెలుగొందుతూ ఉంటుంది. టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు జాతికి చేసిన సేవలకు గుర్తుగా [[1972]] [[డిసెంబర్ 5]]న [[ఒంగోలు]] జిల్లా పేరును [[ప్రకాశం]] జిల్లాగా మార్చారు. [[గుంటూరు]] జిల్లాలో మూడు తాలూకాలు ([[అద్దంకి]], [[చీరాల]], [[ఒంగోలు]]), [[నెల్లూరు]] జిల్లాలో నాలుగు తాలూకాలు ([[కందుకూరు]], [[కనిగిరి]], [[పొదిలి]], [[దర్శి]]), [[కర్నూలు]] జిల్లాలో రెండు తాలూకాలు ([[మార్కాపురం]], [[గిద్దలూరు (ప్రకాశం జిల్లా)|గిద్దలూరు]]) కలిపి [[ప్రకాశం]] జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు. ==జ్ఞాపకార్థాలు== [[బొమ్మ:PrakasamPantulu Tpt.jpg|right|thumb|తిరుపతి [[శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం]] పరిపాలనా భవనమైన నీలం సంజీవరెడ్డి భవన్ ఎదురుగా ప్రతిష్ఠించిన ప్రకాశం పంతులు విగ్రహము]] * ప్రకాశం ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల ‍, ఉన్నత పాఠశాల (1974) - [[అద్దంకి]], ప్రకాశం జిల్లా . *ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి, సాంస్కృతిక కళా సంఘం 30-04-1962న [[రాజమండ్రి]]లో ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి,పక్షాన ప్రారంభించబడింది. *ఆంధ్ర కేసరి శత జయంతుత్సవ జూనియర్ కళాశాల 23-08-1972, పంతులు గారి శత జయంతి సందర్భంగా [[రాజమండ్రి]]లో ప్రారంభించబడింది. *ప్రకాశం పంతులు గారి గౌరవార్థం 1972 అక్టోబర్ 16 లో ఒక ప్రత్యేక తపాల బిళ్ళ విడుదల చేసారు.<ref>{{Cite news|url=http://stampsofandhra.blogspot.com/2010/04/blog-post_05.html|title=ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం|work=STAMPS OF ANDHRA|access-date=2021-07-24}}</ref> *ఆంధ్ర కేసరి పట్టభద్ర కళాశాల 23.08.1994 లో [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] ద్వారా [[రాజమండ్రి]]లో ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి,పక్షాన ప్రారంభించబడింది. *ప్రకాశం నగర్,కర్నూలు *ప్రకాశం నగర్ గుండ్రం పార్కు. *[[సత్యనారాయణపురం(విజయవాడ)]]లో ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ఉన్నత పాఠశాల ఉంది. ఈ ప్రాథమిక పాఠశాలనందు 1వ తరగతి నుండి 10వతరగతి వరకు గలవు. ఈ పాఠశాల 1955-60 మధ్య కాలంలో మొదలుపెట్టబడింది. <!--గురవారెడ్డి పాలెం ఖాదీ బోర్డు ఏర్పాటు--> *[[ఆంధ్రకేసరి (సినిమా)]] విజయచందర్ ప్రకాశం పాత్రధారణలో నిర్మితమైంది. ==ప్రకాశం గురించి ప్రముఖులు== *"గాలితోనైనా పోట్లాడే స్వభావం కలవాడు ప్రకాశం" _[[అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు]] *"ప్రమాదములున్నచోటే ప్రకాశంగారుంటారు" _[[భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య]] == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == *అమరావతి పబ్లికేషన్సు వారి [[తెలుగు వెలుగులు]] పుస్తకం {{వికీసోర్స్ రచయిత |టంగుటూరి ప్రకాశం }} <!--==బయటి లింకులు==--> {{wikiquote}} {{క్రమము| ముందరి= ---| జాబితా=[[ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు|ఆంధ్ర రాష్ట్రం ముఖ్యమంత్రి]]'''<br>01/10/1953&mdash;15/11/1954| తరువాతి=[[బెజవాడ గోపాలరెడ్డి]] }} {{విశేషవ్యాసం|26 ఏప్రిల్ 2008}} {{Authority control}} [[వర్గం:1872 జననాలు]] [[వర్గం:1957 మరణాలు]] [[వర్గం:తెలుగువారిలో స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మంత్రులుగా పనిచేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమంలో పాల్గొన్నవారు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:ఒక స్థలానికి తన పేరు పెట్టబడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆత్మకథ రాసుకున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో శాసన సభ్యులుగా పనిచేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:తమ పేరిట స్మారక పోస్టల్ స్టాంపు విడుదలైన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:మద్రాసు రాష్ట్రంలో శాసన సభ్యులు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో శాసన సభ్యులు]] r1lo232f7mdmx6k33cjtt8tks8uwr2f 4804159 4804132 2026-04-17T03:54:28Z Muralikrishna m 106628 4804159 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Indian_politician | image=Tanguturi Prakasam 1972 stamp of India.jpg | name = టంగుటూరి ప్రకాశం | birth_date = [[ఆగష్టు 23]], [[1872]] | death_date = [[మే 20]], [[1957]] | residence = | office = ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి | constituency = | term = [[అక్టోబరు 1]], [[1953]]—[[నవంబరు 15]], [[1954]] | predecessor = | successor = [[బెజవాడ గోపాలరెడ్డి]] | party = | religion = [[హిందూ]] | spouse = హనుమాయమ్మ | date = | year = | source = |country=బ్రిటీష్ ఇండియా|children=ఇద్దరు కుమారులు (టంగుటూరి హనుమంతరావుతో సహ)}} '''టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు''' ([[1872]] [[ఆగష్టు 23]] – [[1957]] [[మే 20]]) సుప్రసిద్ధ స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు, ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి. నిరుపేద కుటుంబంలో పుట్టి, వారాలు చేసుకుంటూ చదువుకుని, ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1940, 50 దశకాల్లో ఆంధ్ర రాజకీయాల్లో ప్రముఖంగా వెలుగొందిన వ్యక్తుల్లో ప్రకాశం ఒకడు. ప్రత్యేకాంధ్ర రాష్ట్ర సాధనలో నిర్ణాయక పాత్ర పోషించాడు. [[మద్రాసు]]లో [[సైమన్ కమిషన్]] వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో తుపాకి కెదురుగా గుండెనుంచి '''ఆంధ్రకేసరి''' అని పేరు పొందినవాడు. == బాల్యం == టంగుటూరి ప్రకాశం [[1872]] [[ఆగష్టు 23]] న ఇప్పటి [[ప్రకాశం]] జిల్లా [[వినోదరాయునిపాలెము]] గ్రామంలో నియోగి బ్రాహ్మణులైన సుబ్బమ్మ, గోపాల కృష్ణయ్య దంపతులకు జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=హనుమచ్చాస్త్రి|first=జానమద్ది|title=సుప్రసిద్ధుల జీవిత విశేషాలు - వికీసోర్స్|url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%B8%E0%B1%81%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%B8%E0%B0%BF%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%A7%E0%B1%81%E0%B0%B2_%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4_%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%87%E0%B0%B7%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B1%81|access-date=2023-01-10|website=te.wikisource.org|language=te}}</ref> ఆరుగురు పిల్లల్లో ప్రకాశం ఒకడు. అప్పటి [[గుంటూరు]] జిల్లాలోని టంగుటూరిలో వారి కుటుంబం వంశపారంపర్యంగా గ్రామ [[కరణం]] వృత్తిలో ఉండేది. ఆయన ముత్తాత [[టంగుటూరు (ప్రకాశం జిల్లా)|టంగుటూరు]]లో కరణీకం చేస్తూ ఉండేవాడు. ఆయనకు అప్పాస్వామి, నరసరాజు అనే ఇద్దరు కుమారులు. ఆయన ముత్తాత అనంతరం అప్పాస్వామి టంగుటూరులో కరణీకం చేసేవిధంగా, ఆయన తమ్ముడు నరసరాజు టంగుటూరికి దగ్గర్లో ఉన్న వల్లూరులో కరణీకం చేసేట్లుగా నిర్ణయించారు. ఆయనే ప్రకాశం [[తాత]]గారు. ఆయనకు నలుగురు కొడుకులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. వారిలో ఆఖరి వాడైన గోపాలకృష్ణయ్యకు ప్రకాశం సంతానంగా జన్మించాడు. ఆయన పదకొండోయేట తండ్రి మరణించడంతో, పిల్లలను తీసుకుని తల్లి [[ఒంగోలు]] చేరింది. ఒంగోలులో ఆమె భోజనశాల నడపవలసి వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో ఇలాంటి వృత్తి చేసే వారిని సమాజంలో చాలా తేలికగా చూసేవారు. పూటకూళ్ళ వ్యాపారం చేసే తల్లి సంపాదన చాలక, ప్రకాశం ధనికుల ఇళ్ళల్లో వారాలకు కుదిరాడు. పిన్న వయసులోనే ప్రకాశం [[నాటకాలు]] వేసేవాడు. తెల్లగా అందంగా ఉండడంతో ఆడ, మగ రెండు వేషాలు కూడా వేసేవాడు. ఆటల్లో కూడా చాలా చురుగ్గా ఉండేవాడు. [[క్రికెట్]] చాలా చక్కగా ఆడేవాడు. ఆ వయసులో అల్లరిగా తిరిగేవాడు. ==చదువు== [[File:Tanguturi prakasam panthulu.jpg|thumb|రాజమండ్రి కోటిపల్లి బస్టాండు వద్ద స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల పార్కులోని టంగుటూరి విగ్రహం|260x260px]] [[వల్లూరు]]లో ప్రకాశం [[ప్రాథమిక విద్య]] సాగింది. అల్లరి చిల్లరి సావాసాల వల్లా, నాటకాల వ్యాపకం వల్లా, ప్రకాశానికి మెట్రిక్ ఉత్తీర్ణుడవడం కష్టమయ్యింది. మిషను పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడైన [[ఇమ్మానేని హనుమంతరావు నాయుడు]] చలవతో ప్రకాశం ఫీజు లేకుండా ప్రీ మెట్రిక్ లో చదివాడు. నాయుడు [[రాజమండ్రి]]కి నివాసం మారుస్తూ, ప్రకాశాన్ని తనతో తీసుకువెళ్ళి, అక్కడ ఎఫ్.ఏ.లో చేర్పించాడు. తరువాత మద్రాసుకు పంపించి, [[న్యాయశాస్త్రం]] చదివించాడు. ప్రకాశం [[1890]]లో తన అక్క కూతురైన హనుమాయమ్మను పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత కొద్దికాలంపాటు [[ఒంగోలు]]లో న్యాయవాద వృత్తి చేసి, [[1894]]లో మళ్ళీ [[రాజమండ్రి]] చేరాడు. వృత్తిలో బాగా పేరూ, పుష్కలంగా [[సంపద]] సంపాదించాడు. తన 35వ ఏట రాజమండ్రి పురపాలక సంఘానికి అధ్యక్షుడయ్యాడు. ; ఇంగ్లాండులో విద్యాభ్యాసం అప్పట్లో ప్రకాశం సెకండ్ గ్రేడ్ ప్లీడరు. కనుక పై స్థాయి న్యాయస్థానాలలో వాదించడానికి అర్హత లేదు. బారిస్టరులకు మాత్రమే ఆ అర్హత ఉండేది. ఒకమారు ప్రకాశం ప్రతిభ గమనించిన ఒక బారిస్టరు ప్రకాశాన్ని కూడా బారిస్టరు అవమని ప్రోత్సహించాడు. ఆ సలహా నచ్చి, ప్రకాశం 1904లో [[ఇంగ్లాండు]] వెళ్ళాడు. వెళ్ళే ముందు [[మహాత్మా గాంధీ]] లాగానే మద్యం, మాంసం, [[పొగాకు]] ముట్టనని తల్లికి మాట ఇచ్చి ఒప్పించాడు. దీక్షగా చదివి బారిస్టరు అయ్యాడు. అక్కడ భారతీయ సొసైటీలో చేరి [[దాదాభాయి నౌరోజీ]] [[బ్రిటీషు]] పార్లమెంటుకు ఎన్నిక కావడానికి ప్రచారంలో పాలు పంచుకొన్నాడు. ఈ సమయంలో ప్రకాశానికి జాతీయ భావాలు, సాంఘిక కార్యక్రమాలపై ఆసక్తి పెరిగాయి. == బారిష్టరుగా == [[File:Prakasam as barrister.jpg|thumb|alt=బారిష్టరుగా ప్రకాశం|బారిష్టరుగా ప్రకాశం]] 1907లో, [[లండను]]లో ప్రశంసాపత్రంతో బారిష్టరు కోర్సు పూర్తిచేసుకొని [[భారతదేశం]] తిరిగివచ్చాక, ప్రకాశం మద్రాసు ఉన్నత న్యాయస్థానంలో ప్రాక్టీసు ప్రారంభించాడు. అప్పట్లో [[మద్రాసు]]లో ప్రసిద్ధి చెందిన బారిష్టరులందరూ ఆంగ్లేయులు లేదా తమిళులు. పేరుపొందిన తెలుగు బారిష్టరులలో ఈయనే ప్రప్రథముడు. ప్రకాశం పౌర, నేర వ్యాజ్యాలనన్నింటినీ చేపట్టేవాడు. ఈయన చేపట్టిన క్రిమినల్ కేసుల్లో ఆష్ హత్యకేసు ఒక ప్రసిద్ధిచెందిన కేసు. [[తిరునెల్వేలి]]లో కలెక్టరుగా పనిచేస్తున్న ఆష్, 1907లో కాల్చిచంపబడ్డాడు. ఈ సంఘటన [[బెంగాల్]]కు చెందిన జాతీయవాద నేత [[బిపిన్ చంద్ర పాల్]] ఆ ప్రాంతాన్ని పర్యటిస్తూ దేశభక్తిపై ఉత్తేజపూరితమైన ప్రసంగాలు చేస్తున్న సమయములో జరిగింది. ప్రకాశం ఈ హత్య కేసులో, ఒక ముద్దాయి తరఫున వాదించి ఆయనకు స్వల్పశిక్ష పడేటట్టు చేశాడు. ప్రకాశం, లా టైమ్స్ అనే న్యాయవాద పత్రికకు కూడా సంపాదకత్వం వహించేవాడు. అదే సంవత్సరం బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పాల్ ప్రసంగాలు రాజద్రోహాన్ని ఉసిగొల్పేవిగా, ఉద్రేకపూరితముగా ఉన్నవని భావించటం వలన, ఇతరులు ముందుకు రావటానికి భయపడే సమయంలో, ఈయన బిపిన్ చంద్ర పాల్ ఇచ్చిన ప్రసంగాలకు హాజరయ్యేవాడు. [[లక్నో ఒడంబడిక]] తర్వాత ప్రకాశం [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] మీటింగులకు తరచుగా హాజరు కావటం ప్రారంభించి, 1921 అక్టోబరులో [[సత్యాగ్రహ]] ప్రతినపై సంతకం చేశాడు. 1921లో స్వాతంత్ర్య సమరంలో అడుగుపెట్టి వృత్తిని వదలిపెట్టేనాటికి, లక్షల్లో సంపాదించాడు. ఆ యావదాస్తినీ, దేశసేవకే ఖర్చు చేసాడు.<ref>{{cite wikisource|last1=తుర్లపాటి|first1=కుటుంబరావు|title=నా కలం - నా గళం| chapter=ఆత్మకథ విషయపేజీలు|anchor=oushadha|year=2012|publisher=సుందర శేషమాంబ పబ్లికేషన్స్}}</ref> ==ప్రజాసేవలో== లాభదాయకమైన న్యాయవాద వృత్తిని వదిలి [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీషు]], [[తెలుగు]], [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషలలో ఏకకాలమున విడుదలవుతున్న [[స్వరాజ్య పత్రిక]]కు సంపాదకత్వం చేపట్టాడు. ఈయన ఒక జాతీయ పాఠశాలతో పాటు ఒక [[ఖాదీ]] ఉత్పత్తి కేంద్రాన్ని కూడా నడిపాడు. [[1921]] [[డిసెంబర్]]‌లో జరిగిన [[అహమ్మదాబాదు]] సదస్సులో [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికైనాడు. ఏదైనా అలజడి కానీ, కల్లోలం కానీ జరిగినప్పుడు ప్రజలను ఓదార్చేందుకు అక్కడ పర్యటించేవాడు. ఈయన అకాలీ సత్యాగ్రహమప్పుడు [[పంజాబ్]] ప్రాంతంలో, హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణలు తలెత్తినపుడు [[ముల్తాన్]] లోనూ పర్యటించాడు. [[కేరళ]]లో [[మోప్లా తిరుగుబాటు]] సమయములో బయటిప్రాంతాల వారిపై నిషేధం విధించినా లెక్కచేయకుండా ఆ ప్రాంతాన్ని పర్యటించి, పర్యవసానంగా [[ఊటీ]] లోని తన ఆస్తిని ప్రభుత్వానికి కోల్పోయాడు. [[1922]]లో [[సహాయనిరాకరణోద్యమం]] సందర్భంగా [[గుంటూరు]]లో 30,000 మంది స్వచ్ఛందకులతో ఒక ప్రదర్శనను నిర్వహించాడు. [[1926]]లో కేంద్ర శాసనసభకు [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] అభ్యర్థిగా ఎన్నికైనాడు. అక్కడ [[విఠ్ఠల్‌భాయి పటేల్]], [[మదన్ మోహన్ మాలవ్యా]], [[జిన్నా]], [[జి.డి.బిర్లా]] వంటి జాతీయ నాయకులు ప్రకాశం సహచరులు. ==రాజకీయ జీవితం== [[1921]]లో ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెసు కమిటీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1921 [[అక్టోబర్ 29]] న '''స్వరాజ్య''' అనే దినపత్రికను ప్రారంభించాడు. కొద్ది కాలంలోనే, ఈ పత్రిక మంచి ఆదరణ చూరగొన్నది. దీని తెలుగు, తమిళ సంచికలకు ప్రజలు ఎగబడ్డారు. [[1928]]లో [[చెన్నై|మద్రాసు]]లో [[సైమన్‌ కమిషను]] బహిష్కరణ ఉద్యమంలో పాల్గొని, తుపాకికి ఎదురు నిలిచి, కాల్చమని సవాలు చేసాడు. ఆయన ధైర్యసాహసాలకు మెచ్చి ఆంధ్ర ప్రజలు ఆయనకు '''ఆంధ్ర కేసరి''' అనే బిరుదునిచ్చి గౌరవించారు. [[1937]]లో కాంగ్రెసు అధికారంలోకి వచ్చినపుడు, [[రాజాజీ]] మంత్రివర్గంలో ఆయన రెవెన్యూమంత్రి అయ్యాడు. ఎన్నో అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు శ్రీకారం చుట్టాడు. [[1946]]లో మద్రాసు రాష్ట్రానికి [[ముఖ్యమంత్రి]]గా ఎన్నికై, 13 నెలలపాటు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు. ఎన్నో అభివృద్ధి పనులు చేపట్టాడు. స్వంతపార్టీలోని అంతర్గత రాజకీయాలకు ఆయన ప్రభుత్వం బలయ్యాక, పార్టీ నుండి బయటకు వచ్చి, స్వంతంగా ''ప్రజాపార్టీ''ని స్థాపించాడు. == ఆంధ్రకేసరి == [[సైమన్ కమీషను]] <!--[[కూడా లేకపోవటం ప్రధానమైనది.--> వెళ్లినచోటల్లా నల్లజెండాలతో నిరసన ప్రదర్శనలు స్వాగతం పలికాయి. [[1928]], [[మార్చి 2]]న కమీషన్ [[బొంబాయి]]లో అడుగుపెట్టినపుడు పోలీసులు [[మద్రాసు]] వంటి సున్నిత ప్రదేశాలలో నిరసన ప్రదర్శనలను అనుమతించలేదు. అయితే, ప్యారీస్ కార్నర్ వద్ద [[మద్రాసు]] [[హైకోర్టు]] సమీపములో మూక విపరీతముగా పెరిగిపోయింది. వాళ్లను చెల్లాచెదురు చేయటానికి పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. పార్థ సారథి అనే యువకుడు కాల్పులకు గురై అక్కడికక్కడే మరణించాడు. ఆ యువకుని మృతదేహాన్ని సమీపించిన వారెవరినైనా కాల్చుతామని పోలీసులు హెచ్చరించారు. దీనిపై కోపోద్రిక్తుడైన ప్రకాశం, తన చొక్కా చించి ధైర్యంగా రొమ్ము చూపించి ధైర్యముంటే కాల్చమని వారిని సవాలు చేశాడు. [[1935]]లో మరలా దీన్ని పునరుద్ధరించటానికి విఫలయత్నాలు సాగాయి. [[1937]]లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] పార్టీ ప్రాంతీయ ఎన్నికలలో పోటీ చేసి ఇతర ప్రాంతాలతో పాటు [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ]]లో కూడా ఆధిక్యత తెచ్చుకున్నది. [[ముఖ్యమంత్రి]] పదవికి అభ్యర్థిగా ప్రకాశం ముందున్నప్పటికీ, క్రియాశీల రాజకీయాలకు తిరిగివచ్చిన [[రాజాజీ]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యేందుకు అనువుగా, కాంగ్రెసు అధిష్టానవర్గం కోరిక మేరకు తప్పుకున్నాడు. [[రాజాజీ]] మంత్రివర్గములో ప్రకాశం రెవెన్యూ శాఖామంత్రిగా పనిచేశాడు. మంత్రిగా ఈయన చేసిన పనులలో ముఖ్యమైనది, [[బ్రిటీషు]] ప్రభుత్వము పాటించే [[జమిందారు|జమిందారీ]] వ్యవస్థ వలన వ్యవసాయ రంగములో జరుగుతున్న అవకతవకలను పరిశీలించటానికి ఒక విచారణా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసి, దానికి అధ్యక్షత వహించటం. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] రావడంతో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] మంత్రివర్గాలు, యుద్ధంలో [[భారతదేశం]] పాల్గొనటం గురించి తమను సంప్రదించలేదని రాజీనామా చేశాయి. [[1941]]లో యుద్ధ ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకముగా వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం చేసిన ప్రముఖ దక్షిణ భారతదేశ నాయకులలో ప్రకాశం ప్రథముడు. [[1942]]లో [[క్విట్ ఇండియా]] ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు ప్రకాశాన్ని అరెస్టు చేసి మూడు సంవత్సరాలు జైల్లో పెట్టారు. [[1945]]లో జైలునుండి విడుదలైన తర్వాత, ప్రజలకు చేరువకావటానికి దక్షిణ భారతదేశమంతా పర్యటించాడు. [[1946]]లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్]] పార్టీ తిరిగి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో పోటీచేసి గెలిచింది. ఈ తరుణంలో [[1946]] [[ఏప్రిల్ 30]]న ప్రకాశం మద్రాసు ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికైనాడు. ఈయనతో పాటు తమిళ నాయకుడైన [[కె.కామరాజ్]], జాతీయ నాయకులైన [[గాంధీ]], [[నెహ్రూ]]ల అభ్యర్థి అయిన రాజాజీ ముఖ్యమంత్రి అవటాన్ని వ్యతిరేకించారు. అయితే, పార్టీలోని వివిధ వర్గాల విభిన్న అభిమతాలకు అనుగుణంగా పనిచేయలేక ప్రకాశం ప్రభుత్వం కేవలం 13 నెలలే మనగలిగింది. == స్వాతంత్ర్యానంతరం== సామాన్య ప్రజల సంక్షేమార్థమై ప్రకాశం, తన వ్యక్తిగత భద్రతను, [[జవహర్ లాల్ నెహ్రూ]] చేసిన హెచ్చరికలనూ, లెక్కచేయకుండా [[1948]]లో [[నిజాం]] పాలనలో ఉన్న [[హైదరాబాదు రాష్ట్రం|హైదరాబాదు రాష్ట్రాన్ని]] సందర్శించాడు. నిజాం యొక్క సహాయసహకారాలతో సామాన్య ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తున్న రజాకార్ల నాయకుడు ఖాసిం రిజ్వీని కలిసి, రిజ్వీ తన అదృష్టాన్ని చాలా దూరం లాగుతున్నాడని హెచ్చరిక చేశాడు. ఈ సందర్భంలో ప్రకాశం ధైర్యానికి మెచ్చుకోలుగా రజాకార్లు ఆయనకు గౌరవ వందనం సమర్పించారు. 1952లో ప్రజాపార్టీని స్థాపించి అధికారములో ఉన్న [[కాంగ్రెసు పార్టీ]] మంత్రులందరూ ఎన్నికలలో ఓడిపోయేట్టు చేశాడు. అయితే ప్రజాపార్టీకి సొంతగా అధికారానికి వచ్చే మద్దతు చేకూరకపోవడంతో [[సంకీర్ణ ప్రభుత్వం]] ఏర్పాటు చేయాల్సి వచ్చింది. అయితే బలనిరూపణకు ముందే ఈ సంకీర్ణం కూలిపోయింది. అంతలో [[1952]] [[డిసెంబర్]]లో [[పొట్టి శ్రీరాములు]] ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధనకై ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేస్తూ మరణించటంతో ఉద్యమం తీవ్రతరమైంది. ఉద్యమ ఫలితంగా 1953 అక్టోబర్‌ 1 న ప్రత్యేక [[ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు|ఆంధ్ర రాష్ట్రం]] ఏర్పడినప్పుడు దానికి తొలి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రకాశం నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పాలనా కాలంలో ప్రముఖ సంఘటనలెన్నో జరిగాయి. రాష్ట్రావతరణ మొదటి వార్షికోత్సవాన 2000 మంది ఖైదీలకు క్షమాభిక్ష, [[తిరుపతి]]లో [[శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం]] స్థాపన, సేద్యపు నీటి ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం, [[విజయవాడ]] వద్ద [[కృష్ణా నది]] పై [[ప్రకాశం బారేజి|బారేజి]] నిర్మాణం వీటిలో ప్రముఖమైనవి. కమ్యూనిస్టులు ఈయన పాలనను వ్యతిరేకించటం, సామ్యవాదులు మద్ఢతు ఉపసంహరించటం వలన ముఖ్యమంత్రి అయిన 14 నెలలకే అవిశ్వాస తీర్మానంతో ఆయన ప్రభుత్వం కూలిపోయింది. 1955లో మధ్యంతర ఎన్నికలు నిర్వహించే సమయానికి ప్రకాశం క్రియాశీల రాజకీయాలనుండి విరమించుకున్నాడు. [[1956]], [[నవంబర్ 1]]న అప్పటి [[హైదరాబాదు]] రాష్ట్రంలోని తెలంగాణా ప్రాంతం, ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో కలిసిపోయి [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]] అవతరించింది. ప్రకాశం అనుయాయి అయిన [[నీలం సంజీవరెడ్డి]] సమైక్య రాష్ట్రానికి తొలి ముఖ్యమంత్రి అయినాడు. రాజకీయాలనుండి వైదొలిగినా, ప్రకాశం చురుకుగా రాష్ట్రమంతటా పర్యటించాడు. అలాంటి ఒక [[ఒంగోలు]] పర్యటనలో వడదెబ్బకు గురై, నీరసించి [[హైదరాబాదు]]లో ఆసుపత్రిలో చేర్పించబడ్డాడు. అక్కడే ప్రకాశం [[1957]], [[మే 20]]న పరమపదించాడు. ==ఆత్మకథ== ఆయన ఆత్మకథ "[[నా జీవిత యాత్ర]]"<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/naajeevitayatrat021602mbp|title=నా జీవితయాత్ర (నాలుగు సంపుటాలు)|last=టంగుటూరి|first=ప్రకాశం|publisher=[[ఎమెస్కో]]|year=1972|accessdate=2014-03-23}}</ref> పేరిట నాలుగు భాగాల పుస్తకంగా <ref>{{Cite web |url=http://maramaralu.wordpress.com/2009/04/27/%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4-%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0-%E0%B0%9F%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B1%82%E0%B0%B0%E0%B0%BF-%E0%B0%AA/ |title=నా జీవిత యాత్ర పై సమీక్ష |website= |access-date=2010-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104163304/http://maramaralu.wordpress.com/2009/04/27/%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%9C%E0%B1%80%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%A4-%E0%B0%AF%E0%B0%BE%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0-%E0%B0%9F%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%81%E0%B0%9F%E0%B1%82%E0%B0%B0%E0%B0%BF-%E0%B0%AA/ |archive-date=2011-11-04 |url-status=dead }}</ref> విడుదల అయింది. ఇందులో మూడు భాగాలను ఆయన వ్రాయగా, నాలుగో భాగం మాత్రం [[తెన్నేటి విశ్వనాథం]] వ్రాసాడు. దీనిలో స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాయకుల మనస్తత్వాలు, అప్పటి ప్రజల స్థితిగతులు వివరించబడినవి. తెలుగు సమితి హైదరాబాదు 2006 ఆగష్టులో ప్రచురించింది. ఈ పుస్తకం [[హిందీ]] లోకి కూడా అనువదింపబడింది. ==ప్రకాశం జిల్లా ఏర్పాటు== స్వాతంత్ర్య సమరయోధునిగా ప్రకాశం యొక్క ఉత్తరదాయిత్వం నేటికీ ఆంధ్ర దేశములో వెలుగొందుతూ ఉంటుంది. టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు జాతికి చేసిన సేవలకు గుర్తుగా [[1972]] [[డిసెంబర్ 5]]న [[ఒంగోలు]] జిల్లా పేరును [[ప్రకాశం]] జిల్లాగా మార్చారు. [[గుంటూరు]] జిల్లాలో మూడు తాలూకాలు ([[అద్దంకి]], [[చీరాల]], [[ఒంగోలు]]), [[నెల్లూరు]] జిల్లాలో నాలుగు తాలూకాలు ([[కందుకూరు]], [[కనిగిరి]], [[పొదిలి]], [[దర్శి]]), [[కర్నూలు]] జిల్లాలో రెండు తాలూకాలు ([[మార్కాపురం]], [[గిద్దలూరు (ప్రకాశం జిల్లా)|గిద్దలూరు]]) కలిపి [[ప్రకాశం]] జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు. ==జ్ఞాపకార్థాలు== [[బొమ్మ:PrakasamPantulu Tpt.jpg|right|thumb|తిరుపతి [[శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం]] పరిపాలనా భవనమైన నీలం సంజీవరెడ్డి భవన్ ఎదురుగా ప్రతిష్ఠించిన ప్రకాశం పంతులు విగ్రహము]] * ప్రకాశం ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల ‍, ఉన్నత పాఠశాల (1974) - [[అద్దంకి]], ప్రకాశం జిల్లా . *ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి, సాంస్కృతిక కళా సంఘం 30-04-1962న [[రాజమండ్రి]]లో ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి,పక్షాన ప్రారంభించబడింది. *ఆంధ్ర కేసరి శత జయంతుత్సవ జూనియర్ కళాశాల 23-08-1972, పంతులు గారి శత జయంతి సందర్భంగా [[రాజమండ్రి]]లో ప్రారంభించబడింది. *ప్రకాశం పంతులు గారి గౌరవార్థం 1972 అక్టోబర్ 16 లో ఒక ప్రత్యేక తపాల బిళ్ళ విడుదల చేసారు.<ref>{{Cite news|url=http://stampsofandhra.blogspot.com/2010/04/blog-post_05.html|title=ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం|work=STAMPS OF ANDHRA|access-date=2021-07-24}}</ref> *ఆంధ్ర కేసరి పట్టభద్ర కళాశాల 23.08.1994 లో [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] ద్వారా [[రాజమండ్రి]]లో ఆంధ్ర కేసరి యువజన సమితి,పక్షాన ప్రారంభించబడింది. *ప్రకాశం నగర్,కర్నూలు *ప్రకాశం నగర్ గుండ్రం పార్కు. *[[సత్యనారాయణపురం(విజయవాడ)]]లో ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ఉన్నత పాఠశాల ఉంది. ఈ ప్రాథమిక పాఠశాలనందు 1వ తరగతి నుండి 10వతరగతి వరకు గలవు. ఈ పాఠశాల 1955-60 మధ్య కాలంలో మొదలుపెట్టబడింది. <!--గురవారెడ్డి పాలెం ఖాదీ బోర్డు ఏర్పాటు--> *[[ఆంధ్రకేసరి (సినిమా)]] విజయచందర్ ప్రకాశం పాత్రధారణలో నిర్మితమైంది. ==ప్రకాశం గురించి ప్రముఖులు== *"గాలితోనైనా పోట్లాడే స్వభావం కలవాడు ప్రకాశం" _[[అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు]] *"ప్రమాదములున్నచోటే ప్రకాశంగారుంటారు" _[[భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య]] == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] * [[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == *అమరావతి పబ్లికేషన్సు వారి [[తెలుగు వెలుగులు]] పుస్తకం {{వికీసోర్స్ రచయిత |టంగుటూరి ప్రకాశం }} <!--==బయటి లింకులు==--> {{wikiquote}} {{క్రమము| ముందరి= ---| జాబితా=[[ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు|ఆంధ్ర రాష్ట్రం ముఖ్యమంత్రి]]'''<br>01/10/1953&mdash;15/11/1954| తరువాతి=[[బెజవాడ గోపాలరెడ్డి]] }} {{విశేషవ్యాసం|26 ఏప్రిల్ 2008}} {{Authority control}} [[వర్గం:1872 జననాలు]] [[వర్గం:1957 మరణాలు]] [[వర్గం:తెలుగువారిలో స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మంత్రులుగా పనిచేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమంలో పాల్గొన్నవారు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:ఒక స్థలానికి తన పేరు పెట్టబడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆత్మకథ రాసుకున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో శాసన సభ్యులుగా పనిచేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:తమ పేరిట స్మారక పోస్టల్ స్టాంపు విడుదలైన ఆంధ్రప్రదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:మద్రాసు రాష్ట్రంలో శాసన సభ్యులు]] [[వర్గం:ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో శాసన సభ్యులు]] ghmhvpl749hsfebrxgnq5us8qv0wrup 10 54353 4804095 3128906 2026-04-16T22:33:34Z Chaduvari 97 అనువాదం 4804095 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude>{{anchor|Help me}}<!-- Permits linking directly to the tag using [[PAGENAME#Help me]] -->{{namespace detect | talk = {{tmbox | type = style | image = [[Image:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''<big>నాకు సహాయం కావాలి!</big>''' <br> కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. సహాయం కోసం [[సహాయం:Contents|సహాయ సూచికలో]] కూడా చూడవచ్చు. [[Wikipedia:Help desk|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగవచ్చు<!-- or the [[Wikipedia:Teahouse/Questions|Teahouse]],--> or check the [[Wikipedia:FAQ|FAQ]].<br> [[:వర్గం:సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న సభ్యులు లేక పేజీలు|సహాయం కోసం చూస్తున్న వికీపీడియన్లు]] వర్గాన్ని గమనిస్తూ ఉండే వికీపీడియన్లు మీకు త్వరలోనే సహాయం చేస్తారు. <!--Note that you can also receive live Wikipedia-related help there; [http://webchat.freenode.net?channels=wikipedia-en-help click here to connect].--> ఏం పర్లేదు, మీకు త్వరలోనే సహాయం అందుతుంది.<br><small style="color:gray;">సహాయం చేసేవారికి గమనిక: సహాయం చేసాక, {{tl|tl}} ను గానీ, {{tlp|Help me-helped}} ను గానీ లేదా <nowiki>{{Help me|question}}</nowiki> వాడిన చోట {{tl|tlp}}/{{tl|tnull}} ను వాడి గానీ ఈ మూసను నల్లిఫై చెయ్యండి</small> }}<includeonly>{{#ifeq: {{{clear}}} | yes | | {{{category|[[వర్గం:సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న సభ్యులు లేక పేజీలు|{{PAGENAME}}]]}}} }}</includeonly> | other = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages: -->{{tmbox | type = content | image = [[Image:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tlx|Help me}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{StripWhitespace|x={{{1|}}} }} }}} <br> <!--Yes, the <br> tag should come after, not a mistake--> }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> j43hf24vljcn1j82eg0d9cpq9vz0jbu 4804096 4804095 2026-04-16T22:35:46Z Chaduvari 97 లింకు సవరణ 4804096 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude>{{anchor|Help me}}<!-- Permits linking directly to the tag using [[PAGENAME#Help me]] -->{{namespace detect | talk = {{tmbox | type = style | image = [[Image:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''<big>నాకు సహాయం కావాలి!</big>''' <br> కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. సహాయం కోసం [[సహాయం:Contents|సహాయ సూచికలో]] కూడా చూడవచ్చు. [[Wikipedia:Help desk|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగవచ్చు<!-- or the [[Wikipedia:Teahouse/Questions|Teahouse]],--> లేదా [[Wikipedia:తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు|తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు]] చూడండి.<br> [[:వర్గం:సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న సభ్యులు లేక పేజీలు|సహాయం కోసం చూస్తున్న వికీపీడియన్లు]] వర్గాన్ని గమనిస్తూ ఉండే వికీపీడియన్లు మీకు త్వరలోనే సహాయం చేస్తారు. <!--Note that you can also receive live Wikipedia-related help there; [http://webchat.freenode.net?channels=wikipedia-en-help click here to connect].--> ఏం పర్లేదు, మీకు త్వరలోనే సహాయం అందుతుంది.<br><small style="color:gray;">సహాయం చేసేవారికి గమనిక: సహాయం చేసాక, {{tl|tl}} ను గానీ, {{tlp|Help me-helped}} ను గానీ లేదా <nowiki>{{Help me|question}}</nowiki> వాడిన చోట {{tl|tlp}}/{{tl|tnull}} ను వాడి గానీ ఈ మూసను నల్లిఫై చెయ్యండి</small> }}<includeonly>{{#ifeq: {{{clear}}} | yes | | {{{category|[[వర్గం:సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న సభ్యులు లేక పేజీలు|{{PAGENAME}}]]}}} }}</includeonly> | other = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages: -->{{tmbox | type = content | image = [[Image:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tlx|Help me}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{StripWhitespace|x={{{1|}}} }} }}} <br> <!--Yes, the <br> tag should come after, not a mistake--> }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 9d23c2dd1i2fo9g7tvup8kz7ar3giq2 0 59894 4804166 4803855 2026-04-17T04:04:48Z ~2026-23340-70 148779 4804166 wikitext text/x-wiki '''ఎర్రవల్లి''',[[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[వికారాబాదు జిల్లా]], [[వికారాబాద్ మండలం|వికారాబాద్]] మండలంలోని గ్రామం.<ref>తెలంగాణ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు సంఖ్య GO Ms No 248  Revenue (DA-CMRF) Department, Dated: 11-10-2016</ref> ఇది పంచాయతి కేంద్రం. {{Infobox Settlement| ‎|name = ఎర్రవల్లి |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[వికారాబాదు జిల్లా|వికారాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[వికారాబాద్]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[సర్పంచి]] |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1207 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = 598 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 609 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 308 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2001 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 17.33 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.0 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = 633 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = : 501101 |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = 08416 |blank1_name = |website = |footnotes = }} ఇది మండల కేంద్రమైన వికారాబాద్ నుండి 10 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 2016 లో చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత [[రంగారెడ్డి జిల్లా]] లోని ఇదే మండలంలో ఉండేది.<ref>{{Cite web|title=వికారాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Vikarabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227081746/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Vikarabad.pdf|archive-date=2021-12-27|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> == గణాంకాలు == 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 308 ఇళ్లతో, 1207 జనాభాతో 382 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 598, ఆడవారి సంఖ్య 609. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 236 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 98. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 574317.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref> 2001 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం జనాభా మొత్తం 1039 -పురుషులు 520 -స్త్రీలు 519 -గృహాలు 221 -హెక్టార్లు 382 షెడ్యూల్ కులాలు. 25% షెడ్యూల్ తెగలు. 10% వెనుకబడిన కులాలు 50% ఫార్వెర్డ్ కమ్యూనిటి. 10% మైనారిటీలు. 5% == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి ఉంది.సమీప బాలబడి, ప్రాథమిక పాఠశాల [[వికారాబాద్|వికారాబాద్లోను]], ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల, మాధ్యమిక పాఠశాల [[మదన్‌పల్లి (వికారాబాద్)|మదన్‌పల్లిలోనూ]] ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల వికారాబాద్లో ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ [[వికారాబాద్|వికారాబాద్లో]] ఉన్నాయి.సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల వికారాబాద్లోను, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు హైదరాబాదులోనూ ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉంది. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా మిషన్ భగీరత నీరు సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా బోరు పంప్స్ ద్వారా నీరు అందుతుంది. == పారిశుధ్యం == గ్రామం లో 99% అండర్ గ్రౌండ్ డ్రైనేజీ సిస్టమ్ కలదు == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్ గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. జాతీయ రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి.ఇ గ్రామానికి కెనరా బ్యాంక్ సేవలందిస్తుంది == పర్యాటక == ఇ గ్రామం లో గ్రామానికి ముందు కాకతీయులు త్రావ్వించిన ఎర్రనీళ్ళ చెరువు ఉంది ఇ చెరువు గట్టున వెలసిన నాగుల ఎల్లమ్మ దేవాలయం ఉడల మర్రి చెట్టుక్రింద కొలవై ఉంది చాలా మహిమ గల దేవాలయం గా అందరు భావించి మొక్కులు తీర్చుకుంటారు దేవాలయ పరిసరాల్లోంచి సాయంత్రం చెరువు అందంగా కనిపిస్తుంది త్వరలో ఇక్కడ బోటింగ్ సదుపాయం అందుబాటులోకి రానుంది == రహదార్లు == గ్రామం లో 90% సీసీ రోడ్ల నిర్మాణం జరిగింది == భూమి వినియోగం == ఎర్రవల్లిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 47 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 50 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 10 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 42 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 232 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 271 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 12 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == ఎర్రవల్లిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 12 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == ఎర్రవల్లిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[ప్రత్తి]], [[జొన్న]], [[మొక్కజొన్న]] కూరగాయలు ==గ్రామంలో రాజకీయాలు== 2025 నవంబర్ లో జరిగిన గ్రామపంచాయతి ఎన్నికలలో గ్రామ [[సర్పంచి]]గా రబ్బానీ న్యాయవాది 305 ఓట్ల భారీ మెజారిటీ తో ఎన్నికయ్యాడు.<ref>నమస్తే తెలంగాణ దినపత్రిక, రంగారెడ్డి జిల్లా టాబ్లాయిడ్, తేది 01-08-2013</ref> ఇ గ్రామం మత సమరస్యానికి ప్రతీక అన్ని కులాల వారు సోదరా భావం తో ఒకరి పండుగలు ఒకరు ఐక్య మత్యం తో జరుపుకుంటారు గతం లో గ్రామ సర్పంచ్ గా. పని చేసిన ఎర్రవల్లి జాఫర్ ఇక్కడ ప్రసిద్ధ నాగుల ఎల్లమ్మ దేవాలయాన్ని గ్రామస్తుల సహకారం తో పునరనిర్మించి ప్రతి సంవత్సరం జాతర జరిపించి మతసమాస్యాన్ని చాటారు <ref>{{Cite web|date=2013-11-15|title=10.1063/1.4831988.5|url=https://doi.org/10.1063/1.4831988.5|access-date=2026-04-16|website=Default Digital Object Group}}</ref> సర్పంచులు శ్రీ సైదులాపురం సాయిరెడ్డి గారు శ్రీ గులాం రసూల్ గారు శ్రీమతి దారబోయిని లక్ష్మమ్మ పెండ్లిమడుగు సుభాన్ రెడ్డి పులుమద్ది భాగమ్మ ఎర్రవల్లి జాఫర్ ఎలుక మల్లమ్మ సయ్యద్ రబ్బానీ (న్యాయవాది )ప్రస్తుతం 2025 డిసెంబర్ నుండి ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==వెలుపలి లంకెలు== {{వికారాబాద్ మండలంలోని గ్రామాలు}} 1n027aeuur09zssgrboh0mgz5x1i3jp 0 62187 4804130 4322322 2026-04-17T02:07:20Z Muralikrishna m 106628 4804130 wikitext text/x-wiki [[Image:Swami Prabhupada.jpg|225px|right|thumb|ఇస్కాన్ స్థాపకుడు ఏ.సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద.]] '''అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం''' ('''International Society for Krishna Consciousness''') లేదా '''ఇస్కాన్''' ('''ISKCON'''), దీనికి [[:en:Hare Krishna|హరేకృష్ణ]] ఉద్యమం అనికూడా అంటారు.<ref>{{Harvnb|Gibson |2002|p=4}}</ref> ఇస్కాన్ అనునది అంతర్జాతీయ [[శ్రీ కృష్ణుడు|కృష్ణ]] సమాజం. వీరు అంతర్జాతీయంగా [[భగవద్గీత|భగవద్గీతా]] ప్రచారం, కృష్ణ తత్వములను [[భక్తి యోగము]]లను ప్రచారము చేస్తుంటారు. [[భారత దేశము|భారతదేశము]]నందున ప్రతి ప్రధాన నగరములందున వీరి కృష్ణ మందిరములు ఉన్నాయి. ==ముఖ్య ఉద్దేశ్యాలు== [[1966]]లో ఇస్కాన్ స్థాపించినపుడు, శ్రీల ప్రభుపాద, 7 ముఖ్య ఉద్దేశ్యాలను ప్రకటించాడు.<ref>{{Citation|last=Satsvarupa|first=Dasa goswamy|title=Srila Prabhupada Lilamrta Vol 1|date=|page=408|publisher=BBT|isbn=0892133570|author-link=Satsvarupa Dasa Goswami}} </ref> [[Image:Rath Yatra.jpg|thumb|225px|left|[[న్యూయార్క్]] నగరంలో ఇస్కాన్ ప్రజా ఉత్సవాలు, రథయాత్ర.]] <ol> <li> ధార్మిక జ్ఞానాన్ని పెంపొందించడం. ప్రజలలో ధార్మిక చింతనను అలవర్చడం. [[ప్రపంచము|ప్రపంచం]]లో [[శాంతి]]ని, సౌభ్రాతృత్వాన్ని నెలకొల్పడం.</li> <li> కృష్ణ తత్వాన్ని, [[భగవద్గీత]] ప్రవచనాలనూ శ్రీమద్‌భాగవతాన్ని ప్రచారం చేయడం.</li> <li> కృష్ణ భక్తులను పెంచడం. వీరిని ఒక వేదికపై తీసుకురావడం, మానవతావాదాన్ని పెంచడం, తద్వారా ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడం.</li> <li> సంకీర్తనా ఉద్యమాన్ని ప్రోత్సహించడం, సామూహిక కీర్తనలు చేపట్టడం, తద్వారా చైతన్యమహాప్రభు [[బోధన]]లను అమలు పరచడం.</li> <li> భక్తుల కొరకు, ఆధ్యాత్మిక భవనాలను నిర్మించడం.</li> <li> భక్తులను, సభ్యులను దరిచేర్చి, [[సాత్విక(సాత్విక్)|సాత్విక]] జీవన చైతన్యాన్ని కల్పించడం, సాదాసీదా ప్రాకృతిక జీవన శైలిని అలవర్చడం.</li> <li> పై ఉద్దేశ్యాలను జనబాహుళ్యంలోకి తీసుకు వెళ్ళుటకు, పత్రికలను ప్రచురించడం, గ్రంథాలను రచించడం.</li> </ol> ==నాలుగు జీవన సూత్రాలు== [[ఫైలు:HareKrishnaTempleRathayatra.JPG|thumb|250px|right|డల్లాస్‌లో హరేకృష్ణ రథయాత్ర.]] శ్రీల ప్రభుపాదుడు, నాలుగు జీవన సూత్రాలను సూచించాడు.<ref name="The Four Legs of Dharma">{{Cite web |url=http://vedabase.net/sb/1/17/24/ |title=The Four Legs of Dharma |website= |access-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811002934/http://vedabase.net/sb/1/17/24/ |archive-date=2009-08-11 |url-status=dead }}</ref> ఇవి ఆధ్యాత్మిక జీవనానికి మూలాలు: * సాత్విక ఆహారపు అలవాట్లు అలవర్చడం, మాంసాహారాన్ని త్యజించడం. * వ్యభిచరించరాదు. * జూదము ఆడరాదు. * మత్తు పానీయాలు, మత్తు పదార్థాలు సేవించరాదు. ==నాలుగు ధర్మ పాదాలు== [[ధర్మము]] యొక్క నాలుగు పాదాలు:<ref name="The Four Legs of Dharma"/> * దయ, కరుణ * తపస్సు, స్వీయ నిగ్రహం, ధ్యానం. * సత్యం, సత్యసంధత. * స్వీయ ప్రచ్ఛాళన (శుచి శుభ్రత) శరీరం ఆత్మల పరిశుద్ధత. ==ఇస్కాన్ కృష్ణదేవాలయాలు== ఇస్కాన్ సంస్థ అనేక నగరాలలో రాధాకృష్ణ మందిరాలు నిర్మిస్తున్నది. అధునాత, సంప్రదాయ శైలుల మేళవింపుతో నిర్మించిన ఈ ఆలయాలు చక్కని నిర్వహణతో ఆ ఊళ్ళలో భక్తులకు, పర్యాటకులకు సందర్శనా స్థలాలుగా గుర్తింపు పొందుతున్నాయి. === ఇస్కాన్ దేవాలయం, బెంగుళూరు === [[బొమ్మ:Iskon Temple.jpg|thumb|250px|left|బెంగుళూరులోని ఇస్కాన్ వారిచే నిర్మించబడిన కృష్ణుని గుడి]] [[బెంగుళూరు]]లోని ఇస్కాన్ [[1987]] [[సెప్టెంబర్]]లో ఒక చిన్న అద్దె ఇంట్లో ప్రారంభమయినది.<ref name="start">ఇస్కాన్ బెంగళూరు చరిత్ర, వివరణ [http://www.iskconbangalore.org/contents/history/index.html మొదటి పేజీ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221051801/http://www.iskconbangalore.org/contents/history/index.html |date=2008-12-21 }}</ref> మధు పండిట్ దాస్ గారి అధ్యక్షతన భూమికై ప్రభుత్వానికి దరఖాస్తు పెట్టుకొనగా ప్రస్తుతం గుడి ఉన్న పదకొండు ఎకరాల స్థలం కేటాయించారు. అలా కేటాయింబడిచిన స్థలంలో [[1990]] - [[1997]]సంవత్సరాల మధ్య గుడి నిర్మాణం జరిగింది. అలా పూర్తయిన గుడి అప్పటి [[రాష్ట్రపతి]], డా.[[శంకర దయాళ్ శర్మ]] చేతుల మీదుగా 1997 [[మే 31]]న ప్రారంభమయినది. ఇక్కడ బంగారు పూతతో ఉన్న ద్వజస్తంభం, 56 అడుగుల ఎత్తుతో ప్రపంచంలోనే ఎత్తయినది. అంతేకాక 36 x 18 చదరపు అడుగుల వైశాల్యం కలిగిన బంగారు పూత కలిగిన గోపురం ప్రపంచంలోనే అతి పెద్దది.<ref name="description">ఇస్కాన్ బెంగళూరు చరిత్ర, వివరణ [http://www.iskconbangalore.org/contents/history/history3.html మూడవ పేజీ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105181055/http://www.iskconbangalore.org/contents/history/history3.html |date=2009-01-05 }}</ref> ఈ గుడి బెంగుళూరులో రాజాజీనగర్‌ అనే ప్రాంతములో ఉంది.ఆక్కడకు వెళ్ళటానికి, మెజస్టిక్‌ (బెంగుళూరు రైల్వే స్టేషను, బస్సు స్టాండు గల ప్రాంతం) నుండి సిటీ బస్సులు ఉన్నాయి. ---- === ఇస్కాన్ దేవాలయం, హైదరాబాదు === [[బొమ్మ:Iskconhyd.jpg| thumb|right | [[హైదరాబాదు]]లోని ఇస్కాన్ దేవాలయ ప్రవేశ ద్వార గోపురం]] [[హైదరాబాదు]]లో ఈ దేవాలయం అబీడ్స్ కూడలి నుండి, నాంపల్లి స్టేషనుకు వెళ్ళే వీధిలో ఉంది. హైదరాబాదు ముఖ్య తపాలా కార్యాలయము (G.P.O.) నకు చేరువలో ఉంది.<ref name=location>{{Cite web |url=http://www.iskcon-hyderabad.com/directions.html |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120155530/http://www.iskcon-hyderabad.com/directions.html |archive-date=2008-11-20 |url-status=dead }}</ref> ఆలయము కట్టుటకు, స్థలమును ప్రముఖ స్వీట్ దుకాణం పుల్లారెడ్డి స్వీట్స్ అధినేత పుల్లారెడ్డిగారు దానం చేశారు. ---- === ఇస్కాన్ దేవాలయం, విశాఖపట్నం === [[విశాఖపట్నం]]<nowiki/>లోని [[సాగర్ నగర్ (విశాఖపట్నం)|సాగర్‌నగర్‌]]<nowiki/>లో [[ఇస్కాన్ దేవాలయం (విశాఖపట్నం)|ఇస్కాన్ దేవాలయం]] నెలకొని ఉంది. ఈ ఆలయంలోని ప్రధాన దేవతలు రాధాకృష్ణులు. === ఇస్కాన్ దేవాలయం ఢిల్లీ === === ఇస్కాన్ దేవాలయం ఋషీకేశ్ === === ఇస్కాన్ దేవాలయం, రాజమండ్రి === === ఇస్కాన్ దేవాలయం, తిరుపతి === [[ఫైలు:TIRUPATHI ISCON.jpg|150px|left|thumb|తిరుపతిలోని హరేకృష్ణ ఆలయము]] [[తిరుపతి]] పుణ్య క్షేత్రములో, కపిలతిర్థమ్ జలపాతం ఉన్న ప్రాంతమునకు దగ్గరలో ఇస్కాన్ కృష్ణ దేవాలయము ఉంది. ఇక్కడ ఈ ఆలయము హరేకృష్ణ ఆలయముగా ప్రసిద్ధి చెందినది. ఈ ఆలయమును చాలా శ్రమపడి అందముగా తీర్చి దిద్దారు. ఆలయము చుట్టూ పచ్చిక బయళ్ళు తయారు చేసి సందర్శకులకు చూడచక్కని ప్రదేశముగా తయారు చేశారు. తిరుపతి రైల్వే స్టేషను నుండి ఆటోలో ఈ దేవాలయమునకు వెళ్ళవచ్చును. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానము వారు ప్రతి రోజూ ఆలయ దర్శనము యాత్రలో ఈ అలయాన్ని చూపిస్తారు. === ఇస్కాన్ దేవాలయం, ముంబై === ఇక్కడ ఇస్కాన్ దేవాలయములు రెండు చోట్ల ఉన్నాయి. ఒకటి జూహూ ప్రాంతములో సముద్ర తీరమునకు దగ్గరలో. మరొక దేవాలయము గిర్‌గావ్ సముద్ర తీరము దగ్గర (మరైన్ డ్రైవ్‌కు దగ్గరలో). ముంబాయి లోకల్ రైల్వే స్టేషన్లలో ఇస్కాన్ కార్యకర్తలు వారు ప్రచురించిన కృష్ణ సాహిత్యాన్ని అమ్ముతూ తరచూ కనిపిస్తూ ఉంటారు. === దేశవ్యాప్తంగా ఇస్కాన్ దేవాలయాలు === * పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని మాయాపూర్ లో [[చంద్రోదయ దేవాలయము|చంద్రోదయ దేవాలయం]] * త్రిపురా రాష్ట్రంలోని అగర్తలలోని బనమాలీపుర్‌లో ఉన్న శ్రీ శ్రీ రాధాగోవింద మందిర్. * గుజరాత్‌ లోని అహమ్మదాబాద్‌లో సర్ఖేజ్ గాంధీ నగర్ హైవే భోపాల్ క్రాసింగ్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * ఉత్తరప్రదేశ్ లోని అలహాబాద్‌లో కాశీరంజ్ నగర్ బాలుఅఘత్ వద్ద ఉన్న శ్రీ శ్రీ రాధా వేణుమాధవ మందిర్. * మహారాష్ట్ర లోని అమరావతి లోని సరస్వతీ నగర్ రతి నగర్ లో ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * మహారాష్ట్ర లోని సంగ్లి జిల్లాలోని హరేకృష్ణా గ్రామ్‌లోని ఇస్కాన్ టెంపుల్. * మహారాష్ట్ర ఔరంగాబాద్ లోని సిడ్కో వద్ద ఇస్కాన్ ఔరంగాబాద్ టెంపుల్. * కర్నాటక లోని బెంగుళూరు లోని శ్రీపురమ్, శేషాద్రి పురమ్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ జగన్నాధ్ మందిరమ్. * మహారాష్ట్ర లోని బీడ్ లోని స్వాతి మాలి ఛౌక్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * కర్నాటక లోని బెల్‌గమ్ శుక్రవార పేట్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * ఒడిషా లోని భద్రక్ లోని కౌంష్ భద్రక్ వద్ద ఉన్న గురు గోపాల్ మందిర్. * రాజస్థాన్ భరత్‌పుర్ లోని జీవన్‌ నిర్మన్ సంస్థాన్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * ఒడిషా లోని భువనేశ్వర్ ఐ ఆర్ సి వద్ద ఉన్న శ్రీకృష్ణ బలరామ్ టెంపుల్ ఇస్కాన్. * మహారాష్ట్ర లోని బొంబాయి లోని హరే కృష్ణా అండ్ జుహూ రోడ్ లో ఉన్న ఇస్కాన్ టెంపుల్. * ఒడిషా లోని బరంపూర్ లోని గంజమ్ లోని హరే కృష్ణా టెంపుల్. * పశ్చిమ బెంగాల్ లోని కొలకత్తాలో 3సి ఆల్బర్ట్ రోడ్ మింటో పార్క్ వెనుక బిర్లా ఉన్నత పాఠశాల వెనుక ఉన్న శ్రీ శ్రీ రధా గోవింద మందిర్. * మహారాష్ట్ర గాడ్ చిరోలి జిల్లా లోని ఇస్కాన్ టెంపుల్. * పంజాబ్ రాష్ట్రం లోని ఛంఢీఘర్ లోని దక్షిణ మార్గ్ సెక్టర్ 36-బి లోఉన్న హరే కృష్ణా ధామ్. * తమిళ నాడు లోని చెన్నై లోని చోళింగ నల్లూరు ఈస్ట్ కోస్ట్ రోడ్ లో ఉన్న భక్తి వేదాంత స్వామి రోడ్ అక్కరైలో ఉన్న హరే కృష్ణా లాండ్. * తమిళనాడు కోయంబత్తూరు హరేకృష్ణా రోడ్ సి ఐ టి కాలేజ్ ఎదురుగా శ్రీ జగన్నాధ్ మందిర్ ఇస్కాన్. * మహారాష్ట్ర ఉత్తర్ కసాడే అల్కాట్ రోడ్ న్యూ జకనక వద్ద ఉన్న భక్తి వేదాంత్ మార్గ్ వద్ద ఉన్న హరేకృష్ణా లాండ్ 1ఇస్కాన్ సోలాపుర్. * గుజరత్ జామ్‌నగర్ జిల్లా దేవి భవన్ రోడ్ ద్వారకథామ వద్ద ఉన్న స్కాణ్ టెంపుల్. * గుజరాత్ ద్వారకలో దేవీ భవన్ రోడ్ భారతీయ భవన్ వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్ రోడ్. * గుజరాత్ గంగాపుర్ సూరత్-బర్దోలి రోడ్ వద్ద భక్తి వేదాంత రాజవిద్యాలయ. * ఉత్తరప్రదేశ్ ఘాజియా బాద్ హరే కృష్ణ మార్గంలో ఉన్న రాజ్ నగర్ వద్ద ఉన్న శ్రీ శ్రీ రాధా మదన్ మోహన్ మందిర్. * ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని గుంటూరు జిల్లా పెదకాకాని వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్. * అస్సామ్ రాష్ట్రం గౌహతి ఉలూబారి చరాలి వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్. * ఆంధ్రప్రదేశ్ హనుమకొండ నీలాడీ రోడ్ కపువాదా వద్ద ఉన్న ఇస్కాన్. * ఉత్తరాంచల్ హరిద్వార్ నయీ బస్తీ, మహదేవ్ నగర్ భిమ్‌గోడా వద్ద ఉన్న శ్రీల ప్రభుపాద ఆశ్రమ్. * ఆంధ్రప్రదేశ్ హైదరాబాద్ నాంపల్లీ స్టేషను రోడ్ లో అబిడ్స్ పుల్లారెడ్డి స్వీటధౌస్ ఎదురుగా ఉన్న ==ఇస్కాన్ విశేషాలు== == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఆల్ఫ్రెడ్ బ్రష్ ఫోర్డ్]] * [[హరే కృష్ణ దేవాలయం (టొరంటో)]] * [[గౌరంగ దాస్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20060318102150/http://www.iskcon.com/ ఇస్కాన్ అధికారిక వెబ్ సైటు.] * [https://web.archive.org/web/20090212213748/http://www.iskcon-hyderabad.com/ ఇస్కాన్ హైదరాబాదు వెబ్సైటు]. * [http://www.iskconbangalore.org/ ఇస్కాన్ బెంగళూరు వారి అధికారిక సైటు] * [https://web.archive.org/web/20090206134628/http://iskconbangalore.org/contents/multimedia/index.html ఇంటర్‌నెట్‌లోనే బెంగళూరు గుడిని సందర్శించండి] {{DEFAULTSORT:అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం}} [[వర్గం:అంతర్జాతీయ సంస్థలు]] [[వర్గం:1966 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:ఆధ్యాత్మిక సంస్థలు]] b6t0dpw9heu9wo15le56jas9iyycext 4 63086 4804124 4756108 2026-04-17T00:16:01Z యర్రా రామారావు 28161 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804124 wikitext text/x-wiki {{ambox | type = serious | image = none | style = background:#FEE | text =<div class="center">'''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] ప్రకారం ఈ పేజీని తొలగించాలి. కారణమేంటంటే: <br />''వ్యాసం చదవడానికి అస్సలు అనువుగా లేదు. నిజానికి ఇదొక జాబితా. అది కూడా చాలా విచిత్రంగా రూపొందించిన జాబితా. అలా చూసినా జాబితాలో విషయాలేవీ చదివేందుకు అనువుగా లేవు. బయటిలింకులు విస్తారంగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక విషయాలపై సామాన్య వివరణలు లేవు. అందువల్ల, దీన్ని తొలగించాలని ప్రతిపాదిస్తున్నాను. ''''' ఈ ప్రతిపాదనపై మీ అభిప్రాయాన్ని [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/{{PAGENAME}}]] పేజీలో రాయండి.<br> <span class="plainlinks"><small>''[[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకులూ]], ఈ పేజీని [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=delete}} తొలగించే ముందు] [[Special:Whatlinkshere/{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|ఇక్కడికి లింకున్న పేజీలు]], [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} ఈ పేజీ చరిత్ర] ([{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|diff=0}} చివరి మార్పు]) లను పరిశీలించడం మరచిపోకండి[[మూస:Db-reason|.]] </small></span></div> }} {{ #ifeq: {{NAMESPACE}} | బొమ్మ | [[వర్గం:తొలగించవలసిన బొమ్మలు]] | [[వర్గం:తొలగించవలసిన వ్యాసములు]]}} == M00-M99 - [[కండరాలు, కంకాళ వ్యవస్థ]], [[సంధాన కణజాలము]]కు సంబంధించిన రోగములు == === (M00-M25) [[ఆర్థ్రోపథీలు(Arthropathies)]] === ==== (M00-M03) [[అంటు రోగపు]] [[ఆర్థ్రోపథీలు]] ==== [[File:X-ray of rheumatoid arthritis of the shoulder.jpg|thumb | right |ఆర్తరైటిస్ X-రే చిత్రం ]] * ({{ICD10|M|00||m|00}}) [[పయోజెనిక్]] [[ఆర్థ్రైటిస్]] (arthritis) * ({{ICD10|M|01||m|00}}) వేరే చోట వర్గీకరించబడిన [[కీలు]] నుంచి [[ప్రత్యక్షముగా వ్యాపించే]] (Direct infections) [[అంటు రోగాలు]], [[పరాన్నజీవులచే కలిగించబడే రొగాలు]] * ({{ICD10|M|02||m|00}}) [[రియాక్టివ్ ఆర్థ్రోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|02|3|m|00}}) [[రైటర్స్ రోగము]] * ({{ICD10|M|03||m|00}}) వేరే చోట వర్గీకరించబడిన వ్యాధులలో [[ఒక చోట స్థిరపడి తర్వాత వ్యాపించే ఆర్థ్రోపథీలు ]] (Postinfective), [[రియాక్టివ్ ఆర్థ్రోపథీలు]] ==== (M05-M14) [[వాపుతో కూడిన]] (Inflammatory) [[పోలిఆర్థ్రోపథీలు]] ==== * ({{ICD10|M|05||m|05}}) [[సీరోపోసిటివ్]] [[రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్]] ** ({{ICD10|M|05|0|m|05}}) [[ఫెల్టీస్ సిండ్రోమ్]] ** ({{ICD10|M|05|1|m|05}}) [[రుమటోయిడ్ ఊపిరితిత్తి రొగము]] ** ({{ICD10|M|05|2|m|05}}) [[రుమటోయిడ్ వేస్క్యులైటిస్]] ** ({{ICD10|M|05|3|m|05}}) వేరే ఇతర అంగములు, వ్యవస్థలతో కూడిన [[రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్]] ** ({{ICD10|M|05|8|m|05}}) ఇతర [[సీరోపోసిటివ్ రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్లు]] ** ({{ICD10|M|05|9|m|05}}) [[సీరోపోసిటివ్ రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్]],విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|06||m|05}}) ఇతర [[రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్లు]] * ({{ICD10|M|07||m|05}}) [[సోరియాటిక్]], [[ఎంటిరోపథిక్ ఆర్థ్రోపథీలు]] * ({{ICD10|M|08||m|05}}) [[శిశువులలో వచ్చే ఆర్థ్రైటిస్]] (Juvenile arthritis) ** ({{ICD10|M|08|0|m|05}}) [[శిశువులలో వచ్చే రుమటోయిడ్ ఆర్థ్రైటిస్]] ** ({{ICD10|M|08|1|m|05}}) శిశువులలో వచ్చే [[ఏంకైలోసింగ్ స్పోండిలైటిస్ (ankylosing spondylitis)]] ** ({{ICD10|M|08|2|m|05}}) [[సిస్టమిక్ ఆన్సెట్ (systemic onset) తో కూడిన శిశువులలో వచ్చే ఆర్థ్రైటిస్ ]] ** ({{ICD10|M|08|3|m|05}}) [[శిశువులలో వచ్చే పోలీఆర్థ్రైటిస్ ]] ([[సీరోనెగటివ్]]) ** ({{ICD10|M|08|4|m|05}}) [[శిశువులలో వచ్చే పౌసియార్టిక్యులర్ (Pauciarticular) ఆర్థ్రైటిస్]] ** ({{ICD10|M|08|8|m|05}}) ఇతర [[శిశువులలో వచ్చే ఆర్థ్రైటిస్లు]] ** ({{ICD10|M|08|9|m|05}}) [[శిశువులలో వచ్చే ఆర్థ్రైటిస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|09||m|05}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన రోగములలో వచ్చే [[శిశువులలో వచ్చే ఆర్థ్రైటిస్]] * ({{ICD10|M|10||m|05}}) [[గౌటు]] * ({{ICD10|M|11||m|05}}) ఇతర [[క్రిస్టల్ ఆర్థ్రోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|11|0|m|05}}) [[హైడ్రోక్సిఅపటైట్ నిల్వ అయ్యే రోగము]] ** ({{ICD10|M|11|1|m|05}}) [[వంశపారంపర్యమైన ఖొన్డ్రోకేల్సినోసిస్]] (chondrocalcinosis) ** ({{ICD10|M|11|2|m|05}}) ఇతర [[ఖొన్డ్రోకేల్సినోసిస్లు]] ** ({{ICD10|M|11|8|m|05}})ఇతర విశదీకరించబడిన [[క్రిస్టల్ ఆర్థ్రోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|11|9|m|05}} [[క్రిస్టల్ ఆర్థ్రోపథీ]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|12||m|05}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[ఆర్థ్రోపథీలు]] * ({{ICD10|M|13||m|05}}) ఇతర [[ఆర్థ్రైటిస్లు]] * ({{ICD10|M|14||m|05}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన రోగములలో వచ్చే [[ఆర్థ్రోపథీలు]] ==== (M15-M19) [[ఆర్థ్రోసిస్]] ==== * ({{ICD10|M|15||m|15}}) [[పోలీఆర్థ్రోసిస్]] (polyarthrosis) ** ({{ICD10|M|15|0|m|15}}) [[ప్రధాన సర్వసాధారణమైన (ఎముకకి సంబంధించిన) ఆర్థ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|15|1|m|15}}) [[ఆర్థ్రోపథీతో కూడిన హెబెర్డెన్స్ నోడ్స్]] (Heberden's nodes) ** ({{ICD10|M|15|2|m|15}}) [[ఆర్థ్రోపథీతో కూడిన బౌఛార్డ్స్ నోడ్స్]] (Bouchard's nodes) ** ({{ICD10|M|15|3|m|15}}) [[పలు స్థాలలో వచ్చే ద్వితీయ శ్రేణి ఆర్థ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|15|4|m|15}}) [[అరుగుదల కలిగించే (ఎముకకి సంబంధించిన )ఆర్థ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|15|8|m|15}}) ఇతర [[పోలీఆర్థ్రోసిస్లు]] ** ({{ICD10|M|15|9|m|15}}) [[పోలీఆర్థ్రోసిస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|16||m|15}}) [[కోక్సార్థ్రోసిస్]] (Coxarthrosis) (తుంటికి వచ్చే ఆర్థ్రోసిస్) * ({{ICD10|M|17||m|15}}) [[గోనార్థ్రోసిస్]] (Gonarthrosis) ( మోకాళ్ళకి వచ్చే ఆర్థ్రోసిస్) * ({{ICD10|M|18||m|15}}) మొదటి [[కార్పోమెటాకార్పల్ కీలు]] (carpometacarpal joint) కి వచ్చే ఆర్థ్రోసిస్ * ({{ICD10|M|19||m|15}}) ఇతర [[ఆర్థ్రోసిస్లు]] ==== (M20-M25)కీలుకి సంబంధించిన ఇతర అవకతవకలు ==== * ({{ICD10|M|20||m|20}}) పుట్టుక తర్వాత వచ్చే (Acquired) చేతి వేళ్ళు, కాలి వేళ్ళకి వచ్చే దుర్నిర్మాణములు ** ({{ICD10|M|20|0|m|20}}) చేతి వేళ్ళకి వచ్చే దుర్నిర్మాణము(లు) *** [[బౌటన్నియర్, స్వాన్-నెక్ దుర్నిర్మాణములు]] (Boutonnière and swan-neck) ** ({{ICD10|M|20|1|m|20}}) పుట్టుక తర్వాత వచ్చే [[హేలక్స్ వాల్గస్ (Hallux valgus)]] *** [[బూనియన్ (Bunion)]] ** ({{ICD10|M|20|2|m|20}}) [[హేలక్స్ రిజిడస్]] (Hallux rigidus) ** ({{ICD10|M|20|3|m|20}}) [[హేలక్స్]]కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణాలు ([[పుట్టుక]] తర్వాత వచ్చేవి) *** [[హేలక్స్ వారస్ (Hallux varus)]] ** ({{ICD10|M|20|4|m|20}}) ఇతర [[హేమర్(hammer) కాలి వేళ్ళు]](లు) (పుట్టుక తర్వాత వచ్చేవి) ** ({{ICD10|M|20|5|m|20}}) [[కాలి వేళ్ళు]](లు) కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణాలు (పుట్టుక తర్వాత వచ్చేవి) ** ({{ICD10|M|20|6|m|20}}) పుట్టుక తర్వాత వచ్చే [[కాలి వేళ్ళు]](లు) కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణాలు,విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|21||m|20}})పుట్టుక తర్వాత [[కాళ్ళు,చేతులు]]కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణాలు ** ({{ICD10|M|21|0|m|20}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[వాల్గస్ దుర్నిర్మాణము]] ** ({{ICD10|M|21|1|m|20}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[వారస్ దుర్నిర్మాణము]] ** ({{ICD10|M|21|2|m|20}}) [[ఫ్లెక్షన్ దుర్నిర్మాణము]] ** ({{ICD10|M|21|3|m|20}}) [[మణికట్టు]] లేదా [[పాదము యొక్క డ్రాప్]] (పుట్టుక తర్వాత వచ్చేవి) ** ({{ICD10|M|21|4|m|20}}) [[చదునైన పాదము]] (Flat foot) ([[pes planus]]) (పుట్టుక తర్వాత వచ్చేవి) ** ({{ICD10|M|21|5|m|20}}) [[పుట్టుక తర్వాత వచ్చే]] [[క్లా చెయ్యి]] (clawhand), [[క్లబ్ చెయ్యి]] (clubhand),[[క్లా పాదము]] (clawfoot), [[క్లబ్ పాదము]] (clubfoot) ** ({{ICD10|M|21|6|m|20}}) [[పుట్టుక తర్వాత]] [[చీలమన్డ]], [[పాదము]]కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణాలు ** ({{ICD10|M|21|7|m|20}}) [[కాళ్ళు,చేతుల పొడవు చాలకుండుట]] (పుట్టుక తర్వాత వచ్చేది) ** ({{ICD10|M|21|8|m|20}}) పుట్టుక తర్వాత [[కాళ్ళు,చేతులు]]కి వచ్చే ఇతర విశదీకరించబడిన దుర్నిర్మాణాలు ** ({{ICD10|M|21|9|m|20}}) పుట్టుక తర్వాత [[కాళ్ళు లేదా చేతులు]] లకి వచ్చే విశదీకరించబడని దుర్నిర్మాణము * ({{ICD10|M|22||m|20}}) [[మొకాలి చిప్ప]]కి వచ్చే అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|22|4|m|20}}) [[మొకాలి చిప్పల]]కి వచ్చే [[ఖొండ్రోమలేషియ]] (Chondromalacia) * ({{ICD10|M|23||m|20}}) [[మోకాలు]]కి వచ్చే [[అంతర్గత తారుమారులు]] (Internal derangement) [[దస్త్రం:Charcot_joint_tertiary_syphilis.jpg|thumb|న్యూరోపతిక్ ఆర్థ్రోపతి సిఫిలిస్ రోగి]] * ({{ICD10|M|24||m|20}}) ఇతర ప్రత్యేక [[కీలు తారుమారులు]] (joint derangements) * ({{ICD10|M|25||m|20}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని ఇతర [[కీలు తారుమారులు]], ** ({{ICD10|M|25|7|m|20}}) [[ఓస్టియోఫైట్]] (Osteophyte) === (M30-M36) సంధాన కణజాల వ్యవస్థకి సంబంధించిన అవకతవకలు === * ({{ICD10|M|30||m|30}}) [[పోలీఆర్టిరైటిస్ నోడోస]] (Polyarteritis nodosa), సంబంధిత పరిస్థితులు ** ({{ICD10|M|30|0|m|30}}) [[పోలీఆర్టిరైటిస్ నోడోస]] ** ({{ICD10|M|30|1|m|30}}) [[ఊపిరితిత్తి]]తో సంబంధమున్న [[పోలీఆర్టిరైటిస్]] ([[Churg-Strauss syndrome]]) ** ({{ICD10|M|30|2|m|30}}) [[శిశువులలో వచ్చే పోలీఆర్టిరైటిస్]] ** ({{ICD10|M|30|3|m|30}}) [[మ్యూకోక్యూటేనియస్ లింఫ్ నోడ్ సిండ్రోమ్]] ([[Kawasaki disease|Kawasaki]]) ** ({{ICD10|M|30|8|m|30}}) [[పోలీఆర్టిరైటిస్ నోడోస]]కి సంబంధించిన ఇతర పరిస్థితులు * ({{ICD10|M|31||m|30}}) ఇతర [[నెక్రొటైజింగ్]] [[వేస్క్యులోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|31|0|m|30}}) [[హైపర్ సెన్సిటివిటి ఏంజైటిస్]] *** [[గుడ్ పేస్చర్స్ సిండ్రోమ్]] ** ({{ICD10|M|31|1|m|30}}) [[థ్రోంబోటిక్ మైక్రోఏంజియోపథీ]] ** ({{ICD10|M|31|2|m|30}}) [[ప్రమాదకరమైన మిడ్లైన్ గ్రేన్యులోమ]] (Lethal midline granuloma) ** ({{ICD10|M|31|3|m|30}}) [[వెజెనర్స్ గ్రేన్యులోమటోసిస్]] (Wegener's granulomatosis) ** ({{ICD10|M|31|4|m|30}}) [[అయోటిక్ ఆర్చ్ సిండ్రోమ్]] (Aortic arch syndrome) ([[Takayasu]]) ** ({{ICD10|M|31|5|m|30}}) [[పోలీమయాల్జియ రుమెటిక]] (polymyalgia rheumatica) తో కూడిన [[జయంట్ సెల్ ఆర్టిరైటిస్]] (Giant cell arteritis) ** ({{ICD10|M|31|6|m|30}}) ఇతర [[జయంట్ సెల్ ఆర్టిరైటిస్లు]] ** ({{ICD10|M|31|7|m|30}}) [[మైక్రోస్కోపిక్ పోలీఏంజైటిస్]] (Microscopic polyangiitis) ** ({{ICD10|M|31|8|m|30}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[నెక్రొటైజింగ్ వేస్క్యులోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|31|9|m|30}}) [[నెక్రొటైజింగ్ వేస్క్యులోపథీలు]], విశదీకరించబడనివి * ({{ICD10|M|32||m|30}}) [[సిస్టమిక్ లూపస్ ఎరిథిమెటోసస్]] (Systemic lupus erythematosus) ** ({{ICD10|M|32|0|m|30}})మందుల వల్ల్ వచ్చే [[సిస్టమిక్ లూపస్ ఎరిథిమెటోసస్]] ** ({{ICD10|M|32|1|m|30}})అవయవము లేదా వ్యవస్థతో సంబంధము వున్న [[సిస్టమిక్ లూపస్ ఎరిథిమెటోసస్]] *** [[లిబ్మన్-సాక్స్ రోగము]] (Libman-Sacks disease) *** [[లూపస్ పెరికార్డైటిస్]] (Lupus pericarditis) ** ({{ICD10|M|32|8|m|30}}) ఇతర రకములైన [[సిస్టమిక్ లూపస్ ఎరిథిమెటోసస్లు]] ** ({{ICD10|M|32|9|m|30}}) [[సిస్టమిక్ లూపస్ ఎరిథిమెటోసస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|33||m|30}}) [[డెరమేటోపోలీమయోసైటిస్]] (Dermatopolymyositis) ** ({{ICD10|M|33|0|m|30}}) [[శిశువులలో వచ్చే డెరమేటోపోలీమయోసైటిస్]] ** ({{ICD10|M|33|1|m|30}}) ఇతర [[డెరమేటోపోలీమయోసైటిస్లు]] ** ({{ICD10|M|33|2|m|30}}) [[పోలీమయోసైటిస్]] * ({{ICD10|M|34||m|30}}) [[సిస్టమిక్ స్లీరోసిస్]] (Systemic sclerosis) ** ({{ICD10|M|34|0|m|30}}) [[ప్రోగ్రెసివ్ సిస్టమిక్ స్లీరోసిస్]] ** ({{ICD10|M|34|1|m|30}}) [[సిఆర్(ఇ)ఎస్ టి సిండ్రోమ్]] (CR(E)ST) ** ({{ICD10|M|34|2|m|30}}) మందులు, రసాయనాల వల్ల వచ్చే [[సిస్టమిక్ స్లీరోసిస్]] ** ({{ICD10|M|34|8|m|30}}) ఇతర రకములైన [[సిస్టమిక్ స్లీరోసిస్లు]] ** ({{ICD10|M|34|9|m|30}}) [[సిస్టమిక్ స్లీరోసిస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|35||m|30}}) [[సంధాన కణజాలము]]తో సంబంధమున్న ఇతర వ్యవస్థలు ** ({{ICD10|M|35|0|m|30}}) [[సజోగ్రెన్స్ సిండ్రోమ్]] (Sjögren's syndrome) (Sicca syndrome) ** ({{ICD10|M|35|1|m|30}}) ఇతర [[అతివ్యాప్త సిండ్రోములు]] (overlap syndromes) ** ({{ICD10|M|35|2|m|30}}) [[బెహసెట్స్ రొగము]] (Behçet's disease) ** ({{ICD10|M|35|3|m|30}}) [[పోలీమయాల్జియ రుమేటిక]] (Polymyalgia rheumatica) ** ({{ICD10|M|35|4|m|30}}) [[విస్తారమైన(ఇస్నోఫిలిక్) ఫేసైటిస్]] (Diffuse (eosinophilic) fasciitis) ** ({{ICD10|M|35|5|m|30}}) [[మల్టీఫోకల్ ఫైబ్రోస్లీరోసిస్]] (Multifocal fibrosclerosis) ** ({{ICD10|M|35|6|m|30}}) [[రిలాప్సింగ్ పేనిక్యులైటిస్]] (Relapsing panniculitis) ([[Weber-Christian]]) ** ({{ICD10|M|35|7|m|30}}) [[అతిపరివర్తనీయత సిండ్రోమ్]] (Hypermobility syndrome) ** ({{ICD10|M|35|8|m|30}}) [[సంధాన కణజాలము]]తో సంబంధమున్న ఇతర విశదీకరించబడిన వ్యవస్థలు ** ({{ICD10|M|35|9|m|30}}) [[సంధాన కణజాలము]]తో సంబంధమున్న విశదీకరించబడని వ్యవస్థలు * ({{ICD10|M|36||m|30}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[సంధాన కణజాలము]]తో సంబంధమున్న వ్యవస్థలలోని అవకతవకలు === (M40-M54) [[డోర్సోపథీలు]] (Dorsopathies)=== ==== (M40-M43) విరూపత్వము కలిగించే (Deforming) [[డోర్సోపథీలు]] ==== * ({{ICD10|M|40||m|40}}) [[కైఫోసిస్]] (Kyphosis), [[లార్డోసిస్]] (lordosis) ** ({{ICD10|M|40|0|m|40}}) [[పోస్ట్యురల్ కైఫోసిస్]] * ({{ICD10|M|41||m|40}}) [[స్కోలియోసిస్]] (Scoliosis) * ({{ICD10|M|42||m|40}}) [[కశేరునాడీదండముకి వచ్చే ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] (Spinal osteochondrosis) ** ({{ICD10|M|42|0|m|40}}) [[శిశువులలో కశేరునాడీదండముకి వచ్చే ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] *** [[స్కియూర్మన్స్ రోగము]] (Scheuermann's disease) ** ({{ICD10|M|42|1|m|40}}) [[పెద్దవాళ్ళలో కశేరునాడీదండముకి వచ్చే ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|42|9|m|40}}) [[కశేరునాడీదండముకి వచ్చే ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|43||m|40}}) [[విరూపత్వము కలిగించే ఇతర డోర్సోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|43|0|m|40}}) [[స్పోండిలోలైసిస్]] (Spondylolysis) ** ({{ICD10|M|43|1|m|40}}) [[స్పోండిలోలిస్థెసిస్]] (Spondylolisthesis) ** ({{ICD10|M|43|2|m|40}}) ఇతరమైన[[కశేరునాడీదండములో కశేరువుల ఏకీభవనము]] ** ({{ICD10|M|43|6|m|40}}) [[టోర్టికొలిస్]] (Torticollis) ==== (M45-M49) [[స్పోండిలోపథీలు]] (Spondylopathies)==== * ({{ICD10|M|45||m|45}}) [[ఏంకైలోసింగ్ స్పోండిలిటిస్]] (Ankylosing spondylitis) * ({{ICD10|M|46||m|45}}) వాపుని కలిగించే ఇతర [[స్పోండిలోపథీలు]] * ({{ICD10|M|47||m|45}}) [[స్పోండిలోసిస్]] (Spondylosis) * ({{ICD10|M|48||m|45}}) ఇతర [[స్పోండిలోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|48|0|m|45}}) [[కశేరునాడీదండమునకు వచ్చే స్టీనోసిస్ ]] (Spinal stenosis) ** ({{ICD10|M|48|1|m|45}}) [[ఏంకైలోసింగ్ హైపరోస్టోసిస్]] (Ankylosing hyperostosis) (Forestier) ** ({{ICD10|M|48|2|m|45}}) [[కిస్సింగ్ కశేరునాడీదండము]] (Kissing spine) ** ({{ICD10|M|48|3|m|45}}) [[ట్రౌమేటిక్ స్పోండిలోపథి]] (Traumatic spondylopathy) ** ({{ICD10|M|48|4|m|45}}) [[కశేరువులో కలిగే ఫెటీగ్ విరగడము]] (Fatigue fracture of vertebra) *** కశేరువులో కలిగే [[వత్తిడి విరగడము]] (Stress fracture) ** ({{ICD10|M|48|5|m|45}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[అంటుకుపోయిన కశేరువు]](Collapsed vertebra) ** ({{ICD10|M|48|8|m|45}}) ఇతర విశదీకరింపబడిన [[స్పోండిలోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|48|9|m|45}}) [[స్పోండిలోపథి]], విశదీకరింపబడనిది * ({{ICD10|M|49||m|45}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన [[వ్యాధులు|వ్యాధుల]]లో వచ్చే [[స్పోండిలోపథీలు]] ==== (M50-M54) ఇతర [[డోర్సోపథీలు]] ==== * ({{ICD10|M|50||m|50}}) [[గ్రీవా చక్రిక అవకతవకలు]] (Cervical disc disorders) * ({{ICD10|M|51||m|50}}) ఇతర [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో అవకతవకలు]] (intervertebral disc disorders) ** ({{ICD10|M|51|0|m|50}}) [[మయలోపథీ]] (myelopathy) తో కూడిన [[కటి]] (Lumbar), ఇతర [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|51|1|m|50}}) [[రేడిక్యులోపథీ]] (radiculopathy) తో కూడిన [[కటి]], ఇతర [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|51|2|m|50}}) ఇతర విశదీకరింపబడిన [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో స్థానభ్రంశత ]] (intervertebral disc displacement) ** ({{ICD10|M|51|3|m|50}}) ఇతర విశదీకరింపబడిన [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో క్షీణత]] (intervertebral disc degeneration) ** ({{ICD10|M|51|4|m|50}}) [[స్కమోరల్స్ నోడ్స్]] (Schmorl's nodes) ** ({{ICD10|M|51|8|m|50}}) ఇతర విశదీకరింపబడిన [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|51|9|m|50}}) [[అంతర్కశేరుక చక్రికలలో అవకతవకలు]], విశదీకరింపబడనివి * ({{ICD10|M|53||m|50}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని ఇతర [[డోర్సోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|53|0|m|50}}) [[గ్రీవాకపాల సిండ్రోమ్]] (Cervicocranial syndrome) ** ({{ICD10|M|53|1|m|50}}) [[గ్రీవాబాహు సిండ్రోమ్]] (Cervicobrachial syndrome) ** ({{ICD10|M|53|2|m|50}}) [[కశేరునాడీదండములో అస్థిరతలు]] (Spinal instabilities) ** ({{ICD10|M|53|3|m|50}})వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[త్రికము,అనుత్రికములో అవకతవకలు]] (Sacrococcygeal disorders) *** [[కోక్సీగొడీనియ]] (Coccygodynia) ** ({{ICD10|M|53|8|m|50}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[డోర్సోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|53|9|m|50}}) [[డోర్సోపథి]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|54||m|50}}) [[డోర్సాల్జియ]] (Dorsalgia) ** ({{ICD10|M|54|0|m|50}}) [[మెడ]], [[వీపు]] పై ప్రభావం చూపే [[పేన్నిక్యులైటిస్]] (Panniculitis) ** ({{ICD10|M|54|1|m|50}}) [[రేడిక్యులోపథీ]] (Radiculopathy) ** ({{ICD10|M|54|2|m|50}}) [[సర్వికాల్జియ]] (Cervicalgia) ** ({{ICD10|M|54|3|m|50}}) [[సయాటిక]] (Sciatica) ** ({{ICD10|M|54|4|m|50}}) [[సయాటిక]]తో కూడిన [[లంబేగో]] (Lumbago) ** ({{ICD10|M|54|5|m|50}}) [[వీపు క్రింది భాగములో నొప్పి]] (Low back pain) ** ({{ICD10|M|54|6|m|50}}) [[ఉరహ భాగములోని కశేరునాడీదండము]]లో (thoracic spine) [[నొప్పి, నోసిసెప్షన్/నొప్పి]] (Pain and nociception|Pain) ** ({{ICD10|M|54|8|m|50}}) ఇతర [[డోర్సాల్జియ]] ** ({{ICD10|M|54|9|m|50}}) [[డోర్సాల్జియ]], విశదీకరించబడనిది === (M60-M79) [[మృదుకణజాల]] సమస్యలు === ====(M60-M63) [[కండరాల]] సమస్యలు ==== * ({{ICD10|M|60||m|60}}) [[మయోసైటిస్|మయోసిటిస్]] (Myositis) * ({{ICD10|M|61||m|60}})[[కండరము]]లో [[కేల్షియం నిల్వ అవడము]] (Calcification), [[ఎముకలా గట్టిపడడం]] (ossificaion) ** ({{ICD10|M|61|0|m|60}}) [[మయోసిటిస్ ఒసిఫికెన్స్ ట్రౌమెటిక]] (Myositis ossificans traumatica) ** ({{ICD10|M|61|1|m|60}}) [[మయోసిటిస్ ఒసిఫికెన్స్ ప్రోగ్రెసివ]] (Myositis ossificans progressiva) *** [[ఫైబ్రోడిస్ప్లాసియ ఒసిఫికెన్స్ ప్రోగ్రెసివ]] (Fibrodysplasia ossificans progressiva) ** ({{ICD10|M|61|2|m|60}}) [[పక్షవాతం వచ్చేలాగ కండరం ఎముకలా గట్టిపడుట, కేల్షియం నిల్వ అగుట]] (Paralytic calcification and ossification of muscle) ** ({{ICD10|M|61|3|m|60}}) [[కాలిన (గాయము)/గాయాలు]] (Burn (injury)|burns)తో కూడిన [[కండరములు గట్టిపడుట, కేల్షియం నిల్వ అగుట]] ** ({{ICD10|M|61|4|m|60}}) [[కండరము]] యొక్క ఇతర [[కేల్షియం నిల్వ అగుట]] ** ({{ICD10|M|61|5|m|60}}) [[కండరము]] యొక్క ఇతర [[ఎముకలా గట్టిపడుట]] ** ({{ICD10|M|61|9|m|60}}) [[కండరము]]లో [[కేల్షియం నిల్వ అగుట]], [[ఎముకలా గట్టిపడుట]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|62||m|60}}) [[కండరాల]] ఇతర సమస్యలు ** ({{ICD10|M|62|0|m|60}}) [[కండరము]] యొక్క [[డయాస్టాసిస్]] (Diastasis) ** ({{ICD10|M|62|1|m|60}}) ఇతర [[కండరము యొక్క రాపిడి]] (rupture of muscle) (ట్రౌమేటిక్ కానిది) ** ({{ICD10|M|62|2|m|60}}) [[కండరము యొక్క ఇష్కమిక్ ఇన్ఫ్రేక్షన్]] (Ischaemic infarction of muscle) ** ({{ICD10|M|62|3|m|60}}) [[ఇమ్మొబిలిటి సిండ్రోమ్]] (Immobility syndrome) (paraplegic) ** ({{ICD10|M|62|4|m|60}}) [[కండరము ముడుకొనిపోవుట]] (Contracture of muscle) ** ({{ICD10|M|62|5|m|60}})వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[కండరము యొక్క క్షయం, కరగడం]] (Muscle wasting and atrophy) ** ({{ICD10|M|62|6|m|60}}) [[కండరము యొక్క బెణకడము]] (Muscle strain) ** ({{ICD10|M|62|8|m|60}}) [[కండరము]] యొక్క ఇతర విశదీకరించబడిన అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|62|9|m|60}}) [[కండరము యొక్క అవకతవక]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|63||m|60}})వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[కండరము]] యొక్క అవకతవకలు ==== (M65-M68) [[సైనోవియమ్]] (synovium), [[స్నాయుబంధకము]] (tendon) యొక్క అవకతవకలు==== * ({{ICD10|M|65||m|65}}) [[సైనోవైటిస్]] (Synovitis), [[టీనోసైనోవైటిస్]] (tenosynovitis) ** ({{ICD10|M|65|3|m|65}}) [[ట్రిగ్గర్ ఫింగర్]] (Trigger finger) ** ({{ICD10|M|65|4|m|65}}) [[రేడియల్ స్టైలోయిడ్ టీనోసైనోవైటిస్ ]] (Radial styloid tenosynovitis)([[డి క్యుర్వేన్]]) (de Quervain) * ({{ICD10|M|66||m|65}})[[సైనోవియమ్]], [[స్నాయుబంధకము]] యొక్క తక్షణ [[రాపిడి]] (rupture) * ({{ICD10|M|67||m|65}}) [[సైనోవియమ్]], [[స్నాయుబంధకము]] యొక్క ఇతర అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|67|4|m|65}}) [[నాడీసంధి]] (Ganglion) * ({{ICD10|M|68||m|65}})వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[సైనోవియమ్]], [[స్నాయుబంధకము]] యొక్క అవకతవకలు ==== (M70-M79) ఇతర [[మృదుకణజాల]] అవకతవకలు ==== * ({{ICD10|M|70||m|70}})వాడకము, [[అధిక వాడకము]], [[వత్తిడి]]కి సంబంధించిన [[మృదుకణజాల]] అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|70|0|m|70}})[[చేయి]], [[మణికట్టు]]కి సంబంధించిన [[దీర్ఘకాలికమైన క్రెపిటెంట్ సైనోవైటిస్]] (Chronic crepitant synovitis) ** ({{ICD10|M|70|1|m|70}}) [[చేతికి సంబంధించిన బర్సైటిస్]] (Bursitis of hand) ** ({{ICD10|M|70|2|m|70}}) [[ఓలిక్రేనన్ బర్సైటిస్]] (Olecranon bursitis) ** ({{ICD10|M|70|3|m|70}}) ఇతర [[మోచేతి బర్సైటిస్]] (bursitis of elbow) ** ({{ICD10|M|70|4|m|70}}) [[మోకాలిచిప్పకి ముందుగా వచ్చే బర్సైటిస్]] (Prepatellar bursitis) ** ({{ICD10|M|70|5|m|70}}) ఇతర [[మోకాలుకి వచ్చే బర్సైటిస్]] (bursitis of knee) ** ({{ICD10|M|70|6|m|70}}) [[ట్రొఖేంట్రిక్ బర్సైటిస్]] (Trochanteric bursitis) ** ({{ICD10|M|70|7|m|70}}) ఇతర [[తుంటికి వచ్చే బర్సైటిస్]] (bursitis of hip) ** ({{ICD10|M|70|8|m|70}})వాడకము, అధిక వాడకము, వత్తిడికి సంబంధించిన ఇతర [[మృదుకణజాల అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|70|9|m|70}}) వాడకము, అధిక వాడకము, వత్తిడికి సంబంధించిన విశదీకరించబడని [[మృదుకణజాల అవకతవకలు]] * ({{ICD10|M|71||m|70}}) ఇతర [[బర్సోపథీలు]] (bursopathies) ** ({{ICD10|M|71|0|m|70}}) [[బర్సా(అంతర్నిర్మాణ పరిశీలన)/బర్సా]]కి వచ్చే (Bursa (anatomy)|bursa) [[చీము పుండు]](Abscess) ** ({{ICD10|M|71|1|m|70}}) ఇతర [[అంటు రోగపు]] [[బర్సైటిస్]] ** ({{ICD10|M|71|2|m|70}}) [[పోప్లీషియల్]] (popliteal) ఖాళీ యొక్క [[సైనోవియల్ తిత్తి]] (Synovial cyst) ([[బేకర్స్ తిత్తి/బేకర్]]) (Baker's cyst|Baker) ** ({{ICD10|M|71|3|m|70}}) ఇతర [[బర్సల్ తిత్తి]] (bursal cyst) ** ({{ICD10|M|71|4|m|70}}) [[బర్సాలో కేల్షియం నిలవ]] (Calcium deposit in bursa) ** ({{ICD10|M|71|5|m|70}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని ఇతర [[బర్సైటిస్]] ** ({{ICD10|M|71|8|m|70}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[బర్సోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|71|9|m|70}}) [[బర్సోపథీ]], విశదీకరించబడనిది *** [[బర్సైటిస్]] NOS * ({{ICD10|M|72||m|70}}) [[ఫైబ్రోబ్లాస్టిక్]] (Fibroblastic) అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|72|0|m|70}}) [[పాల్మర్ ఫాషియల్ ఫైబ్రోమటోసిస్]] (Palmar fascial fibromatosis) ([[డుపుయ్ట్రెన్]]) (Dupuytren) ** ({{ICD10|M|72|1|m|70}}) [[వేలి కణుపులలో మెత్తలు]] (Knuckle pads) ** ({{ICD10|M|72|2|m|70}}) [[ప్లేన్టార్ ఫాషియల్ ఫైబ్రోమటోసిస్]] (Plantar fascial fibromatosis) *** [[ప్లేన్టార్ ఫాసైటిస్]] (Plantar fasciitis) ** ({{ICD10|M|72|4|m|70}}) [[సూడోసార్కోమేటస్ ఫైబ్రోమటోసిస్]] (Pseudosarcomatous fibromatosis) *** [[నోడ్యులార్ ఫాసైటిస్]] (Nodular fasciitis) ** ({{ICD10|M|72|6|m|70}}) [[నెక్రోటైజింగ్ ఫాసైటిస్]] (Necrotizing fasciitis) ** ({{ICD10|M|72|8|m|70}}) ఇతర [[ఫైబ్రోబ్లాస్టిక్ అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|72|9|m|70}}) [[ఫైబ్రోబ్లాస్టిక్]] అవకతవక, విశదీకరించబడనిది *** [[ఫాసైటిస్]] NOS *** [[ఫైబ్రోమటోసిస్]] NOS * ({{ICD10|M|73||m|70}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[మృదుకణజాల]] అవకతవకలు * ({{ICD10|M|75||m|70}}) [[భుజము]]కు కలిగే [[క్షతములు]] (lesions) ** ({{ICD10|M|75|0|m|70}}) [[భుజముకి కలిగే అంటుకునే కేప్సులైటిస్]] (Adhesive capsulitis of shoulder) ** ({{ICD10|M|75|1|m|70}}) [[రొటేటర్ కఫ్ఫ్ సిండ్రోమ్]] (Rotator cuff syndrome) ** ({{ICD10|M|75|2|m|70}}) [[బైసిపిటల్ టెండినైటిస్]] (Bicipital tendinitis) ** ({{ICD10|M|75|3|m|70}}) [[భుజము యొక్క కేల్సిఫిక్ టెండినైటిస్]] (Calcific tendinitis of shoulder) ** ({{ICD10|M|75|4|m|70}}) [[భుజము యొక్క ఇంపింజిమెంట్ సిండ్రోమ్]] (Impingement syndrome of shoulder) ** ({{ICD10|M|75|5|m|70}}) [[భుజము యొక్క బర్సైటిస్]] (Bursitis of shoulder) ** ({{ICD10|M|75|8|m|70}}) ఇతర [[భుజము యొక్క క్షతములు]] ** ({{ICD10|M|75|9|m|70}}) [[భుజము యొక్క క్షతము]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|76||m|70}}) [[పాదము]] మినహాయించి [[కాలు]]కి వచ్చే [[ఎంథిసోపథీలు]] (Enthesopathies) ** ({{ICD10|M|76|0|m|70}}) [[గ్లూటియల్ టెండినైటిస్]] (Gluteal tendinitis) ** ({{ICD10|M|76|1|m|70}}) [[సొఆస్ టెండినైటిస్]] (Psoas tendinitis) ** ({{ICD10|M|76|2|m|70}}) [[ఇలియాక్ క్రెస్ట్ స్పర్]] (Iliac crest spur) ** ({{ICD10|M|76|3|m|70}}) [[ఇలియోటిబియల్ బేండ్ సిండ్రోమ్]] (Iliotibial band syndrome) ** ({{ICD10|M|76|4|m|70}}) [[టిబియల్ కొల్లేటరల్ బర్సైటిస్]] (Tibial collateral bursitis) ([[పెల్లెగ్రిని స్టియాడ]]) (Pellegrini-Stieda) ** ({{ICD10|M|76|5|m|70}}) [[మోకాలిచిప్పకి వచ్చే టెండినైటిస్]] (Patellar tendinitis) ** ({{ICD10|M|76|6|m|70}}) [[ఎఛిలీస్ టెండినైటిస్]] (Achilles tendinitis) ** ({{ICD10|M|76|7|m|70}}) [[పెరోనియల్ టెండినైటిస్]] (Peroneal tendinitis) ** ({{ICD10|M|76|8|m|70}}) పాదము మినహాయించి [[కాలు]]కి వచ్చే ఇతర [[ఎంథిసోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|76|9|m|70}}) [[కాలు]]కి వచ్చే [[ఎంథిసోపథీ]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|77||m|70}}) ఇతర [[ఎంథిసోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|77|0|m|70}}) [[మధ్య ఎపికోండిలిటిస్]] (Medial epicondylitis) ** ({{ICD10|M|77|1|m|70}}) [[పార్శ్వ ఎపికోండిలిటిస్]] (Lateral epicondylitis) ** ({{ICD10|M|77|2|m|70}}) [[మణికట్టుకి వచ్చే పెరిఆర్త్రైటిస్]] (Periarthritis of wrist) ** ({{ICD10|M|77|3|m|70}}) [[కేల్కేనియల్ స్పర్]] (Calcaneal spur) ** ({{ICD10|M|77|4|m|70}}) [[మెటాటార్సాల్జియ]] (Metatarsalgia) ** ({{ICD10|M|77|5|m|70}}) [[పాదము]]కి వచ్చే ఇతర [[ఎంథిసోపథీ]] ** ({{ICD10|M|77|8|m|70}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని ఇతర [[ఎంథిసోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|77|9|m|70}}) [[ఎంథిసోపథీ]], విశదీకరింపబడనిది *** [[ఎముక యొక్క స్పర్]] (Bone spur) NOS *** [[కేప్సులైటిస్]] (Capsulitis) NOS *** [[పెరిఆర్థ్రైటిస్]](Periarthritis) NOS *** [[టెండినైటిస్]] NOS * ({{ICD10|M|79||m|70}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని ఇతర [[మృదుకణజాల]] అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|79|0|m|70}}) [[రుమాటిసమ్]](Rheumatism), విశదీకరింపబడనిది ** ({{ICD10|M|79|1|m|70}}) [[మయాల్జియ]] (Myalgia) ** ({{ICD10|M|79|2|m|70}}) [[న్యూరాల్జియ]] (Neuralgia), [[న్యూరైటిస్]] (neuritis), విశదీకరింపబడనిది ** ({{ICD10|M|79|3|m|70}}) [[పానిక్యులైటిస్]](Panniculitis), విశదీకరింపబడనిది ** ({{ICD10|M|79|4|m|70}}) [[(ఇన్ఫ్రామోకాలిచిప్ప) క్రొవ్వు నిండిన మెత్త యొక్క హైపర్ ట్రోఫీ]] (Hypertrophy of (infrapatellar) fat pad) ** ({{ICD10|M|79|5|m|70}})[[మృదుకణజాలము]]లో [[మిగిలిపోయిన బయటి పదార్థం]] (Residual foreign body) ** ({{ICD10|M|79|6|m|70}}) [[కాలు లేదా చేతిలో నొప్పి]] ** ({{ICD10|M|79|7|m|70}}) [[ఫైబ్రోమయాల్జియ]] (Fibromyalgia) ** ({{ICD10|M|79|8|m|70}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[మృదుకణజాల]] అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|79|9|m|70}}) [[మృదుకణజాల]] అవకతవక, విశదీకరింపబడనిది === (M80-M90) [[ఆస్టియోపథీలు]] (Osteopathies)=== * ({{ICD10|M|80||m|80}}) [[వ్యాధి లక్షణాలు]] కలిగేలా (pathological) [[విరగడము]]తో కూడిన [[ఆస్టియోపోరొసిస్]] (Osteoporosis) * ({{ICD10|M|81||m|80}}) [[వ్యాధి లక్షణాలు]] కలగకుండా [[విరగడము]]తో కూడిన [[ఆస్టియోపోరొసిస్]] ** ({{ICD10|M|81|0|m|80}}) [[మెనోపాస్ తర్వాత వచ్చే ఆస్టియోపోరొసిస్ ]] (Postmenopausal osteoporosis) * ({{ICD10|M|82||m|80}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[ఆస్టియోపోరొసిస్]] * ({{ICD10|M|83||m|80}}) [[పెద్దవాళ్ళలో వచ్చే ఆస్టియోమలేషియ]] (Adult osteomalacia) * ({{ICD10|M|84||m|80}}) [[ఎముక యొక్క క్రమము]]లో (continuity of bone) అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|84|0|m|80}}) [[విరిగిన ఎముకలు సరిగా అతక పోవుట]] (Malunion of fracture) ** ({{ICD10|M|84|1|m|80}}) [[విరిగిన ఎముకలు అతక పోవుట]] (Nonunion of fracture) ([[సూడార్థ్రోసిస్]]) (pseudarthrosis) ** ({{ICD10|M|84|2|m|80}}) [[విరిగిన ఎముకలు ఆలస్యముగా అతుకుకొనుట]] (Delayed union of fracture) ** ({{ICD10|M|84|3|m|80}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[వత్తిడి విరగడము]] (Stress fracture) ** ({{ICD10|M|84|4|m|80}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[వ్యాధి లక్షణాలు కలిగేలా విరగడము]] (Pathological fracture) ** ({{ICD10|M|84|8|m|80}}) [[ఎముక యొక్క క్రమము]] లోని ఇతర అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|84|9|m|80}}) [[ఎముక యొక్క క్రమము]] లోని అవకతవక,విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|85||m|80}}) [[ఎముక యొక్క సాంద్రత]] (bone density), నిర్మాణ క్రమముకి సంబంధించిన అవకతకలు ** ({{ICD10|M|85|0|m|80}}) [[ఫైబ్రస్ డిస్ప్లాసియ]] (Fibrous dysplasia) ([[మోనోస్టొటిక్]]) (monostotic) ** ({{ICD10|M|85|1|m|80}}) [[కంకాళ వ్యవస్థకు వచ్చే ఫ్లోరోసిస్]] (Skeletal fluorosis) ** ({{ICD10|M|85|2|m|80}}) [[కపాలానికి వచ్చే హైపరోస్టోసిస్]] (Hyperostosis of skull) ** ({{ICD10|M|85|3|m|80}}) [[ఆస్టియటిస్ కండెన్సాన్స్]] (Osteitis condensans) ** ({{ICD10|M|85|4|m|80}}) [[ఏకాకైన ఎముక తిత్తి]] (Solitary bone cyst) ** ({{ICD10|M|85|5|m|80}}) [[ఎన్యూరిస్మల్ ఎముక తిత్తి]] (Aneurysmal bone cyst) ** ({{ICD10|M|85|6|m|80}}) ఇతర [[ఎముక యొక్క తిత్తి]] ** ({{ICD10|M|85|8|m|80}}) [[ఎముక యొక్క సాంద్రత]], నిర్మాణ క్రమముకి సంబంధించిన ఇతర విశదీకరించబడిన అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|85|9|m|80}}) [[ఎముక యొక్క సాంద్రత]], నిర్మాణ క్రమముకి సంబంధించిన అవకతవక, విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|86||m|86}}) [[ఆస్టియోమయలైటిస్]] (Osteomyelitis) * ({{ICD10|M|87||m|86}}) [[ఆస్టియోనెక్రోసిస్]] (Osteonecrosis) * ({{ICD10|M|88||m|86}}) [[ఎముకకి వచ్చే పెగెట్స్ రోగము]] (Paget's disease of bone) ([[ఆస్టియటిస్ డిఫోర్మెన్స్]]) (osteitis deformans) * ({{ICD10|M|89||m|86}}) ఇతర [[ఎముకకి వచ్చే అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|89|0|m|86}}) [[ఆల్గోన్యూరోడిస్ట్రొఫి]] (Algoneurodystrophy) ** ({{ICD10|M|89|1|m|86}}) [[ఎపిఫైసియల్ అరెస్ట్]] (Epiphyseal arrest) ** ({{ICD10|M|89|2|m|86}}) [[ఎముక యొక్క అభివ్రుధ్ధి]] (bone development), [[ఎదుగుదల]] (growth) లో వచ్చే ఇతర అవక్తవకలు ** ({{ICD10|M|89|3|m|86}}) [[ఎముక]]కి వచ్చే [[అవయవ హైపర్ ట్రోఫీ/హైపర్ ట్రోఫీ]] (Organ hypertrophy|Hypertrophy) ** ({{ICD10|M|89|4|m|86}}) Other [[హైపర్ ట్రోఫిక్]] (hypertrophic) [[ఆస్టియోఆర్థ్రోపథీ]] (osteoarthropathy) ** ({{ICD10|M|89|5|m|86}}) [[ఆస్టియోలైసిస్]] (Osteolysis) ** ({{ICD10|M|89|6|m|86}}) [[పోలియోమైలైటిస్]] (poliomyelitis)తర్వాత వచ్చే [[ఆస్టియోపథీ]] (Osteopathy) ** ({{ICD10|M|89|8|m|86}}) [[ఎముక]]కి వచ్చే ఇతర విశదీకరించబడిన అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|89|9|m|86}}) [[ఎముక]]కి వచ్చే అవకతవక, విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|90||m|86}})వేరే చోట వర్గీకరింపబడిన వ్యాధులలో వచ్చే [[ఆస్టియోపథీలు]] === (M91-M94) [[ఖాండ్రోపథీలు]] (Chondropathies)=== * ({{ICD10|M|91||m|91}}) [[తుంటి]], [[శ్రోణి]]కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] (Juvenile osteochondrosis) ** ({{ICD10|M|91|0|m|91}}) [[శ్రోణి]] [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|91|1|m|91}}) [[ఫిమర్ శిరో భాగము]] (head of femur) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ([[లెగ్-కాల్వ్-పెర్థెస్]]) (Legg-Calvé-Perthes) ** ({{ICD10|M|91|2|m|91}}) [[కోక్సా ప్లేనా]] (Coxa plana) ** ({{ICD10|M|91|3|m|91}}) [[సూడోకోక్సాల్జియ]] (Pseudocoxalgia) * ({{ICD10|M|92||m|91}}) ఇతర [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|0|m|91}}) [[హ్యూమరస్]] (humerus) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|1|m|91}}) [[రేడియస్]] (radius), [[అల్నా]] (ulna) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|2|m|91}})[[చేయి]]కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|3|m|91}}) [[చేతులు]]కి వచ్చే ఇతర [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|4|m|91}}) [[మోకాలి చిప్ప]]కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|5|m|91}})[[టిబియ]] (tibia), [[ఫిబుల]] (fibula) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] *** [[ఓస్గుడ్-స్కలాటర్ పరిస్థితి]] (Osgood-Schlatter condition) ** ({{ICD10|M|92|6|m|91}})[[టార్సస్(కంకాళము/టార్సస్)]] (Tarsus (skeleton)|tarsus) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] *** [[కొహ్లర్ రోగము]] (Kohler disease) ** ({{ICD10|M|92|7|m|91}}) [[మెటాటార్సస్]] (metatarsus) కి వచ్చే [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|8|m|91}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]] ** ({{ICD10|M|92|9|m|91}}) [[శిశు ఆస్టియోఖోండ్రోసిస్]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|93||m|91}}) ఇతర [[ఆస్టియోఖోండ్రోపథీలు]] (osteochondropathies) ** ({{ICD10|M|93|0|m|91}}) [[స్థానభ్రంశం చెందిన ఊర్ధ్వ ఫిమోరల్ ఎపిఫైసిస్ ]] (Slipped upper femoral epiphysis)(nontraumatic) ** ({{ICD10|M|93|1|m|91}}) [[పెద్ద వాళ్ళలో వచ్చే కీన్బోక్స్ రోగము]](Kienböck's disease of adults) ** ({{ICD10|M|93|2|m|91}}) [[ఆస్టియోఖోండ్రైటిస్ డిస్సెకేన్స్]] (Osteochondritis dissecans) ** ({{ICD10|M|93|8|m|91}}) ఇతర విశదీకరించబడిన [[ఆస్టియోఖోండ్రోపథీలు]] ** ({{ICD10|M|93|9|m|91}}) [[ఆస్టియోఖోండ్రోపథీ]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|94||m|91}}) ఇతర [[మృదులాస్తి]] (cartilage) అవకతవకలు ** ({{ICD10|M|94|0|m|91}}) [[ఖోండ్రోకోస్టల్ సంగమములో సిండ్రోమ్]] (Chondrocostal junction syndrome) ([[టిట్జి]]) (Tietze) ** ({{ICD10|M|94|1|m|91}}) [[పోలీఖోండ్రైటిస్/రిలాప్సింగ్ పోలీఖోండ్రైటిస్]] (Polychondritis|Relapsing polychondritis) ** ({{ICD10|M|94|2|m|91}}) [[ఖోండ్రోమలేషియ]] (Chondromalacia) ** ({{ICD10|M|94|3|m|91}}) [[ఖోండ్రోలైసిస్]] (Chondrolysis) === (M95-M99) [[కండరాలు,కంకాళ వ్యవస్థ]], [[సంధాన కణజాలము]] యొక్క ఇతర అవకతవకలు=== * ({{ICD10|M|95||m|95}}) పుట్టుక తర్వాత [[కండరాలు,కంకాళ వ్యవస్థ]], [[సంధాన కణజాలము]]కి వచ్చే ఇతర దుర్నిర్మాణములు ** ({{ICD10|M|95|1|m|95}}) [[కాలిఫ్లవర్ చెవి]] (Cauliflower ear) * ({{ICD10|M|96||m|95}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[ప్రక్రియ తర్వాత]] (Postprocedural) వచ్చే [[కండరాలు,కంకాళ అవకతవకలు]] (musculoskeletal disorders) ** ({{ICD10|M|96|0|m|95}}) కలయిక లేదా [[ఆర్థ్రోడెసిస్]] (arthrodesis) తర్వాత వచ్చే [[సూడార్థ్ర్థొసిస్]] (Pseudarthrosis) ** ({{ICD10|M|96|1|m|95}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[లేమినెక్టమీ తర్వాత వచ్చే సిండ్రోమ్]] (Postlaminectomy syndrome) ** ({{ICD10|M|96|2|m|95}}) [[రేడియేషన్ తర్వాత]] (Postradiation) వచ్చే [[కైఫోసిస్]] (kyphosis) ** ({{ICD10|M|96|3|m|95}}) [[లేమినెక్టమీ తర్వాత]] వచ్చే [[కైఫోసిస్]] ** ({{ICD10|M|96|4|m|95}}) [[శస్త్రచికిత్స తర్వాత]] (Postsurgical) వచ్చే [[లార్డోసిస్]] (lordosis) ** ({{ICD10|M|96|5|m|95}}) [[రేడియేషన్ తర్వాత]] వచ్చే [[స్కోలియోసిస్]] (scoliosis) ** ({{ICD10|M|96|6|m|95}}) శరీరములో [[ఆర్థ్రోపెడిక్ ఇంప్లాంట్]] (orthopaedic implant), [[కీలు యొక్క ప్రోస్థెసిస్]] (joint prosthesis), లేదా [[ఎముక బిళ్ళ]] (bone plate) యొక్క ప్రవేశము (insertion) వల్ల కలిగే [[ఎముక యొక్క విరగడము]] (Fracture of bone) ** ({{ICD10|M|96|8|m|95}}) ప్రక్రియ తర్వాత వచ్చే ఇతర [[కండరాలు,కంకాళ అవకతవకలు]] ** ({{ICD10|M|96|9|m|95}}) [[ప్రక్రియ తర్వాత వచ్చే కండరాలు,కంకాళ అవకతవక]], విశదీకరించబడనిది * ({{ICD10|M|99||m|95}}) వేరే చోట వర్గీకరింపబడని [[జీవయాంత్రిక క్షతములు]] (Biomechanical lesions) == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ICD-10 కోడ్లు జాబితా]] (List of ICD-10 codes) * [[ICD/రోగములు, సంబంధిత ఆరోగ్య సమస్యలు యొక్క అంతర్జాతీయ గణాంక వర్గీకరణ]] (ICD|International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) * [[ICD-9 కోడ్లు జాబిత 710-739: కండరాలు,కంకాళ వ్యవస్థ, సంధాన కణజాలము యొక్క రోగములు]] (List of ICD-9 codes 710-739: Diseases of the musculoskeletal system and connective tissue) {{కండరాలు,కంకాళ వ్యవస్థ, సంధాన కణజాలము యొక్క రోగములు}} [[వర్గం:Medical manuals]] [[వర్గం:వ్యాధులు]] [[వర్గం:శరీర నిర్మాణ శాస్త్రము]] [[వర్గం:శరీర ధర్మ శాస్త్రము]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:వైద్య శాస్త్రము]] [[వర్గం:ఎముకల వ్యాధులు]] [[వర్గం:కండరాల వ్యాధులు]] hvyp4ysthi1cn48axpfvpv6yjgb94ja 0 73164 4804006 4752223 2026-04-16T12:08:29Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804006 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = శ్రీలంక | image = Sri Lanka Cricket Cap Insignia.svg | caption = | nickname = ది లయన్స్ | association = [[Sri Lanka Cricket]] | test_captain = [[దిముత్ కరుణరత్నే]] | od_captain = కుసాల్ మెండిస్ | t20i_captain = దాసున్ శనక | coach = [[క్రిస్ సిల్వర్‌వుడ్]] | test_status_year = 1981 | icc_status = అసోసియేట్ సభ్యుడు | icc_member_year = 1965 | icc_status2 = పూర్తి సభ్యుడు | icc_member_year2 = 1981 | icc_status3 = సస్పెండ్ చేయబడింది | icc_member_year3 = 2023 | icc_region = [[ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్|ఆసియా]] | test_rank = 7వ | odi_rank = 7వ | t20i_rank = 8వ | test_rank_best = 2nd (2002)<!-- Date when team reached its all time best ranking for the first time --> | odi_rank_best = 2వ (అక్టోబర్ 1996)<ref>{{cite web |title=1996 ODI Rankings |url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1996 |website=icc-cricket.org |publisher=International Cricket Council |access-date=13 November 2023 |date=20 March 2013 |archive-date=20 మార్చి 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130320092936/http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1996 |url-status=bot: unknown }}</ref> | t20i_rank_best = 1వ (2012)<!-- Date when team reached its all time best ranking for the first time --> | first_test = v {{cr|ENG}} వద్ద [[పైకియాసోతి శరవణముట్టు స్టేడియం|P. సారా ఓవల్]], [[కొలంబో]]; 17–21 ఫిబ్రవరి 1982 | most_recent_test = v {{cr|PAK}} వద్ద [[సింగలీస్ స్పోర్ట్స్ క్లబ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్]], [[కొలంబో]]; 24–27 జూలై 2023 | num_tests = 313 | num_tests_this_year = 6 | test_record = 100/121<br/>(92 draws) | test_record_this_year = 2/4<br>(0 draws) | wtc_apps = 2 | wtc_first = [[2019–2021 ICC World Test Championship|2019–2021]] | wtc_best = 5th place ([[2021–2023 ICC World Test Championship|2021–2023]]) | first_odi = v {{cr|WIN}} [[ఓల్డ్ ట్రాఫోర్డ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్|ఓల్డ్ ట్రాఫోర్డ్]], [[మాంచెస్టర్]]; 7 జూన్ 1975 | most_recent_odi = v {{cr|NZ}} at [[M. Chinnaswamy Stadium]], [[Bangalore]]; 9 November 2023 | num_odis = 909 | num_odis_this_year = 31 | odi_record = 415/450<br>(5 ties, 39 no results) | odi_record_this_year = 16/15<br>(0 ties, 0 no results) | wc_apps = 13 | wc_first = [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | wc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] Champions ([[1996 Cricket World Cup|1996]]) | wcq_apps = 2 | wcq_first = [[1979 ICC Trophy|1979]] | wcq_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] Champions ([[1979 ICC Trophy|1979]], [[2023 Cricket World Cup Qualifier|2023]]) | first_t20i = v {{cr|ENG}} వద్ద [[రోజ్ బౌల్ (క్రికెట్ గ్రౌండ్)|ది రోజ్ బౌల్]], [[సౌతాంప్టన్]]; 15 జూన్ 2006 | most_recent_t20i = v {{cr|NZ}} వద్ద [[M. చిన్నస్వామి స్టేడియం]], [[బెంగళూరు]]; 9 నవంబర్ 2023 | num_t20is = 180 | num_t20is_this_year = 7 | t20i_record = 79/95<br>(4 ties, 2 no results) | t20i_record_this_year = 2/5<br>(1 ties, 0 no results) | wt20_apps = 8 | wt20_first = [[2007 ICC World Twenty20|2007]] | wt20_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] Champions ([[2014 ICC World Twenty20|2014]]) | h_pattern_la = _yellow_border | h_pattern_b = _collaryellow | h_pattern_ra = _yellow_border | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFFF | h_body = FFFFFF | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _yellow_border | a_pattern_b = _sl_odi25 | a_pattern_ra = _yellow_border | a_pattern_pants = | a_leftarm = 0E2447 | a_body = 0E2447 | a_rightarm = 0E2447 | a_pants = 0E2447 | t_pattern_la = _yellow_border | t_pattern_b = _sl_t20i25 | t_pattern_ra = _yellow_border | t_pattern_pants = | t_leftarm = 0E2447 | t_body = FFD200 | t_rightarm = 0E2447 | t_pants = 0E2447 | asofdate = 9 November 2023 }} శ్రీలంక తరఫున అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] ఆడే జట్టునే '''శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు''' (Sri Lankan cricket team ) అని వ్యవహరిస్తారు. ఈ జట్టు మొట్టమొదటి అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్‌ను [[1975]]లో తొలి ఒకరోజు ప్రపంచకప్ పోటీలలో ఆడినది. [[1981]]లో ఈ జట్టుకు టెస్ట్ మ్యాచ్ ఆడే హోదా లభించింది. ఈ హోదా లభించిన జట్టులలో ఇది 8వది. [[1990]] దశాబ్దంలో పూర్తిగా క్రిందిస్థాయిలో ఉన్న జట్టు క్రమంగా ఉన్నత స్థానంలోకి చేరినది. [[1996]] ప్రపంచకప్ క్రికెట్ పోటీ ఫైనల్లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]]ను ఓడించి కప్ సాధించింది. అప్పటి నుంచి అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో తనదైన ఒక స్థానాన్ని సంపాదించి అడపాదడపా విజయాలను నమోదుచేస్తూనే ఉంది. [[2007]] వన్డే ప్రపంచ కప్‌లో కూడా ఫైనల్లోకి ప్రవేశించింది. [[సనత్ జయసూర్య]], [[అరవింద డి సిల్వ]] లాంటి బ్యాట్స్‌మెన్లు, [[ముత్తయ్య మురళీధరన్]], [[చమిందా వాస్]] లాంటి బౌలర్లు శ్రీలంకకు గత 15 సంవత్సరాలలో పలు విజయాలు అందజేశారు. [[అక్టోబర్]] [[2007]] నాటికి శ్రీలంక 170 టెస్ట్‌ మ్యాచ్‌లు ఆడి 29.41% విజయాలు సాధించగా, 37.05% పరాజయాలు పొందినది. 33.52% డ్రాగా ముగించింది. == శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు చరిత్ర == [[1972]]కు పూర్వం [[సిలోన్]] అనబడే శ్రీలంక దేశంలో [[1926]]-[[1927|27]]లో మొట్టమొదటి ఫస్ట్‌క్లాస్ క్రికెట్ పోటీ [[కొలంబో]]లోని విక్టోరియా పార్క్‌లో నిర్వహించారు. అందులో శ్రీలంక ఇన్నింగ్స్ ఓటమిని పొందినది.<ref>{{cite web | url=http://cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/12/12189.html | title=Ceylon v Marylebone Cricket Club in 1926/27 | accessdate=2007-05-06 | publisher=[[CricketArchive]]}}</ref> శ్రీలంక జట్టుకు తొలి విజయం [[పటియాలా]]లోని ధ్రువ్‌పాండవ్ స్టేడియంలో [[1932]]-[[1933|33]]లో జరిగిన మ్యాచ్‌లో దక్కినది.<ref>{{cite web | url=http://cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/14/14516.html | title=Patiala v Ceylon in 1932/33 | accessdate=2007-05-06 | publisher=[[CricketArchive]]}}</ref> [[1981]]లో శ్రీలంక జట్టుకు టెస్ట్ హోదా కల్పించబడింది. ఈ హోదా పొందిన దేశాలలో ఇది ఎనిమిదవది. [[1982]]లో ఈ జట్టు తన తొలి టెస్ట్ మ్యాచ్ ఆడింది. అంతకు ముందే [[1975]]లో జరిగిన మొదటి ప్రపంచ కప్ క్రికెట్ పోటీలలో పాల్గొని అంతర్జాతీయ వన్డే మ్యాచ్ ఆడినది. [[1990]] దశకంలో ఈ జట్టు శక్తివంతమైన ప్రదర్శన ప్రదర్శించింది. ఇదే ఊపుతో [[1996]]లో భారత ఉపఖండంలో జరిగిన 6వ ప్రపంచ కప్ పోటీలలో విశ్వవిజేతగా నిల్చి ప్రపంచ దేశాలను ఆశ్చర్యపర్చింది. [[2003]]లో [[దక్షిణాఫ్రికా]]లో నిర్వహించబడిన ప్రపంచ కప్‌లో కూడా సెమీఫైనల్ వరకు వెళ్ళగలిగింది. [[2007]]లో ఫైనల్ వరకు దూసుకెళ్ళింది. == వివిధ టోర్నమెంట్లలో శ్రీలంక జట్టు ఆట ప్రదర్శన == {|class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! వన్డే ప్రపంచ కప్ ! ఐసిసి చాంపియన్ ట్రోఫీ ! ఆసియా కప్ ! ఆస్ట్రేలేషియా కప్ ! కామన్వెల్త్ క్రీడలు ! ఐఐచి ట్రోఫీ |- | valign = "top" | * [[1975]] : మొదటి రౌండ్ * [[1979]] : మొదటి రౌండ్ * [[1983]] : మొదటి రౌండ్ * [[1987]] : మొదటి రౌండ్ * [[1992]] : 8 వ స్థానం * [[1996]] : '''చాంపియన్''' * [[1999]] : మొదటి రౌండ్ * [[2003]] : సెమీఫైనల్ * [[2007]] : రెండో స్థానం * [[2011]] : రెండో స్థానం * [[2015]] : రెండవరౌండ్ | valign = "top" | * [[1998]]: సెమీ ఫైన్స్ * [[2000]]: క్వార్టర్ ఫైనల్ * [[2002]]: '''భారత్‌తో కల్సి సంయుక్త విజేత''' * [[2004]]: ప్రాథమిక రౌండ్ * [[2006]]: మెయిన్ రౌండ్ * [[2009]]: ప్రాథమిక రౌండ్ * [[2013]]: సెమీ ఫైనల్ * [[2017]]: ప్రాథమిక రౌండ్ | valign = "top" | * [[1984]]: రెండో స్థానంp * [[1986]]: '''చాంపియన్''' * [[1988]]: రెండో స్థానం * [[1990]]-[[1991|91]]: రెండో స్థానం * [[1995]]: రెండో స్థానం * [[1997]]: '''చాంపియన్''' * [[2000]]: రెండో స్థానం * [[2004]]: '''చాంపియన్''' * [[2008]]: '''చాంపియన్''' * [[2010]]: రెండో స్థానం * [[2012]]: సెమీ ఫైనల్ * [[2014]]: '''చాంపియన్''' * [[2016]]: సెమీ ఫైనల్ | valign = "top" | * [[1986]]: సెమీ ఫైనల్ * [[1990]]: సెమీ ఫైనల్ * [[1994]]: మొదటి రౌండ్ | valign = "top" | * [[1998]]: నాల్గవ స్థానం | valign = "top" | * [[1979]]: '''చాంపియన్''' * [[1982]] తరువాత: టెస్ట్ హోదా పొందినందున పాల్గొనే అర్హతలేదు |- |} == శ్రీలంక జట్టు రికార్డులు == ===టెస్ట్ క్రికెట్ రికార్డులు=== <!-- 22.02.2008 నాటికి --> * జట్టు అత్యధిక స్కోరు : 952/6 ([[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్]] పై, [[1997]]) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * టెస్టులలో అత్యధిక పరుగులు చేసిన బ్యాట్స్‌మెన్ : [[మహేలా జయవర్థనే]] (7271 పరుగులు) * అత్యధిక టెస్టులు ఆడినది : [[ముత్తయ్య మురళీధరన్]] (118 టెస్టులు) * అత్యధిక టెస్టులకు కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించినది : [[అర్జున రణతుంగ]] (56 టెస్టులు, [[1988]] నుంచి [[1999]] వరకు) * టెస్ట్ ఇన్నింగ్సులో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు : 374 (మహేలా జయవర్థనే, [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా]]పై, [[2006]]లో) * టెస్టు ఇన్నింగ్సులో అత్యధిక భాగస్వామ్య పరుగులు : 624 (మూడవ వికెట్టుకు) ([[కుమార సంగక్కర]], మహేలా జయవర్థనే), దక్షిణాఫ్రికాపై, 2006లో ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * టెస్టులలో అత్యధిక సెంచరీలు సాధించినది : మహేలా జయవర్థనే (21) * టెస్టులలో అత్యధిక అర్థసెంచరీలు సాధించినది : [[అర్జున రణతుంగ]] (38) * టెస్ట్ క్రికెట్‌లో అత్యధిక వికెట్లు సాధించినది : [[ముత్తయ్య మరళీషరన్]] (723+) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * ఒకే ఇన్నింగ్సులో అత్యధిక సార్లు 5 వికెట్లు సాధించినది : ముత్తయ్య మురళిధరన్ (62) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * ఒకే టెస్టులో 10 వికెట్లను అత్యధిక సార్లు సాధించినది : ముత్తయ్య మురళీధరన్ (20) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * టెస్ట్ ఇన్నింగ్సులో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ విశ్లేషణ : 51/9 (ముత్తయ్య మురళీధరన్, [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]] పై, [[2002]]) * బౌల్డ్ ద్వారా అత్యధిక వికెట్లు సాధించినది : ముత్తయ్య మురళీధరన్ (157) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * స్టంపింగ్ ద్వారా అత్యధిక వికెట్లు సాధించినది : ముత్తయ్య మురళీధరన్ (41) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * === వన్డే క్రికెట్ రికార్డులు === * అత్యధిక టీం స్కోరు : 443/9 ) [[నెదర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్]] పై, [[2006]]) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * వన్డేలలో అత్యధిక పరుగులు చేసినది : [[సనత్ జయసూర్య]] (12,116) * అత్యధిక వన్డే మ్యాచ్‌లు ఆడినది : సనత్ జయసూర్య (403) * అత్యధిక వన్డేలకు కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించినది : [[అర్జున రణతుంగ]] (193) * వన్డేలలో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు : 189 (సనత్ జయసూర్య, భారత్‌పై, [[2000]]లో) * అత్యధిక భాగస్వామ్య పరుగులు : 286 (తొలి వికెట్టుకు, సనత్ జయసూర్య, ఉపల్ తరంగ) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * అత్యధిక వన్డే సెంచరీలు సాధించినది : సనత్ జయసూర్య (25) * అత్యధిక వన్డే అర్థసెంచరీలు సాధించినది : [[అరవింద డి సిల్వ]], సనత్ జయసూర్య (64 చొప్పున) * వన్డేలో అతివేగంగా సెంచరీ సాధించినది : సనత్ జయసూర్య (17 బంతులలో ) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * ఒకే వన్డేలో అత్యధిక సిక్సర్లు కొట్టిన బ్యాట్స్‌మెన్ : సనత్ జయసూర్య (11) * వన్డేలలో అత్యధిక సిక్సర్లు కొట్టిన బ్యాట్స్‌మెన్ : సనత్ జయసూర్య (242) * వన్డేలలో అత్యధిక వికెట్లు సాధించినది : [[ముత్తయ్య మరళీధరన్]] (455) * వన్డేలలో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ విశ్లేషణ : 19/8 ([[చమిండా వాస్]], [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]] పై, [[2001]]లో) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * ఒకే వన్డేలో 5 వికెట్లను అత్యధిక సార్లు సాధించినది : ముత్తయ్య మురళీధరన్ (8) * 4 వరస బంతుల్లో 4 వికెట్లు పడగొట్టిన ఏకైక బౌలర్ : [[లసిత్ మలింగ]] ([[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా]]పై, [[2007]]లో) ('''ప్రపంచ రికార్డు''') * ఒకే వన్డేలో 8 వికెట్లను సాధించిన ఏకైక బౌలర్ : చమిండా వాస్ ('''ప్రపంచ రికార్డు''') == శ్రీలంక టెస్ట్ క్రికెట్ కెప్టెన్లు == {| class="wikitable" ! bgcolor="#efefef" colspan=9 | శ్రీలంక టెస్ట్ క్రికెట్ కెప్టెన్లు |- bgcolor="#efefef" ! క్ర.సం ! పేరు ! టెస్టులు ! గెలుపు ! ఓటమి ! డ్రా |-bgcolor="#ccffff" | 1 | [[బండుల వర్ణపుర]] | 4 | 0 | 3 | 1 |-bgcolor="#ffffcc" | 2 | [[దులీప్ మెండిస్]] | 19 | 2 | 8 | 9 |-bgcolor="#ccffff" | 3 | [[సోమచంద్ర డి సిల్వ]] | 2 | 0 | 2 | 0 |-bgcolor="#ffffcc" | 4 | [[రంజన్ మధుగలె]] | 2 | 0 | 2 | 0 |-bgcolor="#ccffff" | 5 | [[అర్జున రణతుంగె]] | 56 | 12 | 19 | 25 |-bgcolor="#ffffcc" | 6 | [[అరవింద డి సిల్వ]] | 6 | 0 | 4 | 2 |-bgcolor="#ccffff" | 7 | [[హసన్ తిలకరత్నె]] | 11 | 1 | 4 | 6 |-bgcolor="#ffffcc" | 8 | [[సనత్ జయసూర్య]] | 38 | 18 | 12 | 8 |-bgcolor="#ccffff" | 9 | [[మర్వన్ ఆటపట్టు]] | 18 | 8 | 6 | 4 |-bgcolor="#ffffcc" | 10 | [[మహేల జయవర్థనే]] | 14 | 6 | 4 | 4 |-bgcolor="fc9" ! ! మొత్తము ! 170 ! 47 ! 64 ! 59 |- |} == శ్రీలంక వన్డే క్రికెట్ కెప్టెన్లు == {| class="wikitable" ! bgcolor="#efefef" colspan=9 | శ్రీలంక వన్డే క్రికెట్ కెప్టెన్లు |- bgcolor="#efefef" ! క్ర.సం ! పేరు ! వన్డేలు ! గెలుపు ! టై ! ఓటమి ! ఫలితం తేలనివి |-bgcolor="#ffff66" | 1 | [[అనుర టెన్నెకూన్]] | 4 | 0 | 0 | 4 | 0 |-bgcolor="#ccffcc" | 2 | [[బండుఅ వర్ణపుర]] | 8 | 3 | 0 | 5 | 0 |-bgcolor="#ffff66" | 3 | [[దులీప్ మెండిస్]] | 61 | 11 | 0 | 46 | 4 |-bgcolor="#ccffcc" | 4 | [[సోమచంద్ర డి సిల్వ]] | 1 | 0 | 0 | 1 | 0 |-bgcolor="#ffff66" | 5 | [[రంజన్ మధుగలె]] | 13 | 2 | 0 | 11 | 0 |-bgcolor="#ccffcc" | 6 | [[అర్జున రణతుంగ]] | 193 | 89 | 1 | 95 | 8 |-bgcolor="#ffff66" | 7 | [[రవి రత్నాయకె]] | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 |-bgcolor="#ccffcc" | 8 | [[అరవింద డి సిల్వ]] | 18 | 5 | 0 | 12 | 1 |-bgcolor="#ffff66" | 9 | [[రోషన్ మహానామా]] | 2 | 0 | 0 | 2 | 0 |-bgcolor="#ccffcc" | 10 | [[సనత్ జయసూర్య]] | 117 | 65 | 2 | 47 | 3 |-bgcolor="#ffff66" | 11 | [[మర్వన్ ఆటపట్టు]] | 63 | 35 | 0 | 27 | 1 |-bgcolor="#ccffcc" | 12 | [[మహేలా జయవర్థనే]] | 26 | 19 | 0 | 6 | 1 |-bgcolor="#ffff66" | 13 | [[చమిండా వాస్]] | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 |-bgcolor="fc9" ! ! మొత్తము ! 502 ! 226 ! 3 ! 255 ! 18 |- |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[శ్రీలంక టెస్ట్ క్రికెట్ క్రీడాకారుల జాబితా]] * [[శ్రీలంక వన్‌డే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారుల జాబితా]] * [[ఆండ్రి బెరెంజర్]] * [[శ్రీలంక జాతీయ అంధుల క్రికెట్ జట్టు]] * [[తిక్షిల డి సిల్వా]] * [[లాహిరు ఉదర]] * [[లాహిరు సమరకూన్]] * [[చింతక జయసింఘే]] * [[బినుర ఫెర్నాండో]] * [[దిల్షాన్ మునవీరా]] == బయటి లింకులు == * [http://content-aus.cricinfo.com/srilanka/content/player/country.html?country=8] * [https://web.archive.org/web/20190907025610/http://www.srilankacricket.lk/ Official Home of Sri Lanka Cricket] * [http://usa.cricinfo.com/db/NATIONAL/SL/ Cric Info - Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920021744/http://usa.cricinfo.com/db/NATIONAL/SL/ |date=2016-09-20 }} * [http://www.slcricket.com SL Cricket - A Forum for Sri Lankan Cricket fans to be] == మూలాలు == <references/> {{1975 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1979 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1983 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1987 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1992 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1996 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{1999 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{2003 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} {{2007 ప్రపంచకప్‌లో శ్రీలంక జట్టు సభ్యులు|state=collapsed}} [[వర్గం:దేశాల వారీగా క్రికెట్ జట్లు]] jb6b6vkr53qhn476isj710lyif6f73c 4 88363 4804032 4803900 2026-04-16T13:55:03Z రవిచంద్ర 3079 /* 2026 జాబితా */ 25 వ వారం ఖద్దరు 4804032 wikitext text/x-wiki {{మొదటిపేజీ నిర్వహణస్థితి}} వికీపీడియాలో ఉన్న మంచి మంచి వ్యాసాలను ఏరి వాటిని అందరికీ ప్రదర్శించటమే [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం|ఈ వారం వ్యాసం]] లక్ష్యం. ==ఈ వారపు వ్యాసం== <table border="1" width="100%" id="hariini" cellspacing="0" cellpadding="2"> <tr> <td width="100%"> <h2>{{#time:Y}} {{#time:W}}వ వారం</h2> {{వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/{{#time:Y}} {{#time:W}}వ వారం}}<br><br> <div align="right" class="noprint">[http://te.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=వికీపీడియా:ఈ_వారపు_వ్యాసం/{{#time:Y}}_{{#time:W}}వ_వారం మార్చు]</div> </td> </tr> </table> ==ప్రతిపాదించడం== క్రింద ఇవ్వబడిన సూచనలు గమనించి, మీరు ప్రతిపాదించ దలచుకొన్న వ్యాస చర్చాపేజీలో {{tl|ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన}} అన్న మూసను ఉంచండి. {{ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన సూచనలు}} ==వ్యాసం వార నిర్ణయం== పండగలు, చారిత్రాత్మక రోజులు, ప్రస్తుత ఘటనలకు సంబంధించిన విషయాలను బట్టి వారం వ్యాసాన్ని నిర్ణయించండి. [[/2026 ISO కేలండర్ వారం సంఖ్య]] ను చూడండి. వారం వ్యాసం ప్రపంచ ప్రామాణిక కాలం (UTC/GMT) ప్రకారం మారుతుందని (అంటే భారతదేశంలో సోమవారం ఉదయం 05:30 గంటలకు) గమనించండి. వారం వ్యాసం పేరు, వారంతో ప్రత్యేక సంబంధము వివరాలు ఉన్నప్పుడు రాయండి. ఎంపికకు [[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసం పరిగణనలు]] వర్గాన్ని చూడండి. యాంత్రిక అనువాద వ్యాసాలుగా గుర్తించినవాటి నాణ్యత పెంపొందించటంలో (ఎరుపు లింకులు తొలగించటం, స్థానికత దగ్గరైన వివరాలు చేర్చటం లాంటివి) ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకోవాలని గమనించండి. నిశ్చయమైన వ్యాసం చర్చా పేజీలో '''<nowiki>{{ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన}}</nowiki>''' ను చెరిపేసి '''<nowiki>{{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=????|వారం=??}}</nowiki>''' అన్న మూసను ఉంచండి. ==వ్యాస పరిచయ రూపం సృష్టించడం== "ఈ వారం వ్యాసం" పరిచయ రూపంలో దీనిలో స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల బొమ్మలు మాత్రమే వాడాలి. === 2026 జాబితా === 2026 సంవత్సరానికి గాను వీలయినంతవరకు ఈ జాబితా ప్రకారం "ఈ వారం వ్యాసం" పరిచయ రూపాన్ని (వ్యాస ప్రవేశికలో మొదటి కొన్ని పేరాలు)(కనీసం వారం రోజుల ముందుగా) తయారు చేయాలి. క్రింద నున్న పట్టికలో సంబంధిత వారం అంకెను నొక్కితే "ఈ వారం వ్యాసం - ఫలాని వారం" అనే ఖాళీ పేజీ {{tl|ఈ వారపు వ్యాసం/preload}} కోడ్ తో తెరుచుకొంటుంది. ఎంపిక చేసిన వ్యాసం పేరు, వ్యాసం బొమ్మ పేరు, వ్యాసం పరిచయంనుండి కొంతభాగం ఆ పేజీలో చేర్చాలి. ఆ వ్యాసపు పేరుని క్రింది పట్టికలో లింకుగా పేర్కొనాలి. ఈ వ్యాసాలు ప్రదర్శనకు ముందు కొంత మెరుగు పరచవలసిన అవుసరం ఉందని గమనించగలరు. పరిచయం, అక్షర దోషాలు, అంతర్వికీ లింకులు, కాపీ హక్కులు, తటస్థత వంటి విషయాలను తప్పక పరిశీలించండి. {{col-begin}} {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 01వ వారం|01|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కొల్హాపూర్ మహాలక్ష్మీ ఆలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 02వ వారం|02|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[భోగి]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 03వ వారం|03|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[గోదావరి జిల్లాల్లో సంక్రాంతి ఉత్సవాలు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 04వ వారం|04|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 05వ వారం|05|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఎక్రీషన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 06వ వారం|06|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[శంకరాభరణం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 07వ వారం|07|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అబ్రహం లింకన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 08వ వారం|08|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కె.విశ్వనాథ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 09వ వారం|09|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[చంద్రశేఖర వేంకట రామన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 10వ వారం|10|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఐర్లాండ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 11వ వారం|11|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[దుశర్ల సత్యనారాయణ]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 12వ వారం|12|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[పురాతన ఈజిప్టు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 13వ వారం|13|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అరుణాచలేశ్వర ఆలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 14వ వారం|14|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఆహార పటిష్టత]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 15వ వారం|15|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 16వ వారం|16|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 17వ వారం|17|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[భారతీయ అంతరిక్ష స్థావరం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 18వ వారం|18|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[వేమూరి శారదాంబ]]''' {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 19వ వారం|19|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[బాదామి శివాలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 20వ వారం|20|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అనువర్తిత గణితం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 21వ వారం|21|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అబ్బూరి రామకృష్ణారావు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 22వ వారం|22|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[టాటా మోటార్స్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 23వ వారం|23|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఆగ్రా కోట]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 24వ వారం|24|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[గిరీష్ కర్నాడ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 25వ వారం|25|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఖద్దరు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 26వ వారం|26|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 27వ వారం|27|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 28వ వారం|28|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 29వ వారం|29|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 30వ వారం|30|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[సెమ్మంగుడి శ్రీనివాస అయ్యర్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 31వ వారం|31|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 32వ వారం|32|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 33వ వారం|33|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 34వ వారం|34|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 35వ వారం|35|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 36వ వారం|36|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[పవన్ కళ్యాణ్]]''' {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 37వ వారం|37|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 38వ వారం|38|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 39వ వారం|39|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 40వ వారం|40|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కోనేరు హంపి]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 41వ వారం|41|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 42వ వారం|42|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 43వ వారం|43|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 44వ వారం|44|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 45వ వారం|45|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 46వ వారం|46|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 47వ వారం|47|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 48వ వారం|48|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 49వ వారం|49|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 50వ వారం|50|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 51వ వారం|51|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 52వ వారం|52|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 53వ వారం|53|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' {{col-3}} {{col-end}} ==ఇవి కూడా చూడండి== ===సంవత్సరం వారీగా సాధారణ జాబితా, కంప్యూటర్ ద్వారా విశ్లేషణకు ఉపయోగం=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు - సాధారణ జాబితా]] (వారం, వ్యాస పేరు ) (మానవీయంగా ఈ పేజీలో పట్టికని సంవత్సరాంత తరువాత నకలు చేసి సరిచేయాలి) ===వ్యాసాల చర్చాపేజీల వర్గాలు=== ===ప్రదర్శిత సంవత్సరం వారీగా=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల చర్చలు - సంవత్సరం వారీగా]] (ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ===ప్రదర్శిత వారం వారీగా=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల చర్చలు - వారం వారీగా]] (ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ===వ్యాస పరిచయపేజీలు=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల పరిచయాల ప్రదర్శన‎]] (ప్రదర్శన పేజీ మానవీయంగా చేయాలి, వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (YYYY) అనే పేజీ చేసి ఈ వారం వ్యాసాల పరిచయాల ప్రదర్శన అనే వర్గంలో చేర్చాలి) ===వ్యాస పరిగణనలు=== * [[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసం పరిగణనలు]](ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ==ఇతరాలు== {{Div col|colwidth=25em|gap=2em}} * [[వికీపీడియా:విశేష వ్యాసాలు]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు బొమ్మల జాబితా]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం జాబితా - 2007 నుండి]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2007)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2008)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2009)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2010)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2011)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2012)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2013)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2014)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2015)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2016)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2017)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2018)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2019)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2020)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2021)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2022)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2023)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2024)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2025)]] {{div col end}} [[వర్గం:ఈ వారం శీర్షికలు]] gb15ab21dzaavg790ys345p9bnb6bf7 4804053 4804032 2026-04-16T14:24:49Z రవిచంద్ర 3079 /* 2026 జాబితా */ 4804053 wikitext text/x-wiki {{మొదటిపేజీ నిర్వహణస్థితి}} వికీపీడియాలో ఉన్న మంచి మంచి వ్యాసాలను ఏరి వాటిని అందరికీ ప్రదర్శించటమే [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం|ఈ వారం వ్యాసం]] లక్ష్యం. ==ఈ వారపు వ్యాసం== <table border="1" width="100%" id="hariini" cellspacing="0" cellpadding="2"> <tr> <td width="100%"> <h2>{{#time:Y}} {{#time:W}}వ వారం</h2> {{వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/{{#time:Y}} {{#time:W}}వ వారం}}<br><br> <div align="right" class="noprint">[http://te.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=వికీపీడియా:ఈ_వారపు_వ్యాసం/{{#time:Y}}_{{#time:W}}వ_వారం మార్చు]</div> </td> </tr> </table> ==ప్రతిపాదించడం== క్రింద ఇవ్వబడిన సూచనలు గమనించి, మీరు ప్రతిపాదించ దలచుకొన్న వ్యాస చర్చాపేజీలో {{tl|ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన}} అన్న మూసను ఉంచండి. {{ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన సూచనలు}} ==వ్యాసం వార నిర్ణయం== పండగలు, చారిత్రాత్మక రోజులు, ప్రస్తుత ఘటనలకు సంబంధించిన విషయాలను బట్టి వారం వ్యాసాన్ని నిర్ణయించండి. [[/2026 ISO కేలండర్ వారం సంఖ్య]] ను చూడండి. వారం వ్యాసం ప్రపంచ ప్రామాణిక కాలం (UTC/GMT) ప్రకారం మారుతుందని (అంటే భారతదేశంలో సోమవారం ఉదయం 05:30 గంటలకు) గమనించండి. వారం వ్యాసం పేరు, వారంతో ప్రత్యేక సంబంధము వివరాలు ఉన్నప్పుడు రాయండి. ఎంపికకు [[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసం పరిగణనలు]] వర్గాన్ని చూడండి. యాంత్రిక అనువాద వ్యాసాలుగా గుర్తించినవాటి నాణ్యత పెంపొందించటంలో (ఎరుపు లింకులు తొలగించటం, స్థానికత దగ్గరైన వివరాలు చేర్చటం లాంటివి) ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకోవాలని గమనించండి. నిశ్చయమైన వ్యాసం చర్చా పేజీలో '''<nowiki>{{ఈ వారం వ్యాసం పరిగణన}}</nowiki>''' ను చెరిపేసి '''<nowiki>{{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=????|వారం=??}}</nowiki>''' అన్న మూసను ఉంచండి. ==వ్యాస పరిచయ రూపం సృష్టించడం== "ఈ వారం వ్యాసం" పరిచయ రూపంలో దీనిలో స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల బొమ్మలు మాత్రమే వాడాలి. === 2026 జాబితా === 2026 సంవత్సరానికి గాను వీలయినంతవరకు ఈ జాబితా ప్రకారం "ఈ వారం వ్యాసం" పరిచయ రూపాన్ని (వ్యాస ప్రవేశికలో మొదటి కొన్ని పేరాలు)(కనీసం వారం రోజుల ముందుగా) తయారు చేయాలి. క్రింద నున్న పట్టికలో సంబంధిత వారం అంకెను నొక్కితే "ఈ వారం వ్యాసం - ఫలాని వారం" అనే ఖాళీ పేజీ {{tl|ఈ వారపు వ్యాసం/preload}} కోడ్ తో తెరుచుకొంటుంది. ఎంపిక చేసిన వ్యాసం పేరు, వ్యాసం బొమ్మ పేరు, వ్యాసం పరిచయంనుండి కొంతభాగం ఆ పేజీలో చేర్చాలి. ఆ వ్యాసపు పేరుని క్రింది పట్టికలో లింకుగా పేర్కొనాలి. ఈ వ్యాసాలు ప్రదర్శనకు ముందు కొంత మెరుగు పరచవలసిన అవుసరం ఉందని గమనించగలరు. పరిచయం, అక్షర దోషాలు, అంతర్వికీ లింకులు, కాపీ హక్కులు, తటస్థత వంటి విషయాలను తప్పక పరిశీలించండి. {{col-begin}} {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 01వ వారం|01|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కొల్హాపూర్ మహాలక్ష్మీ ఆలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 02వ వారం|02|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[భోగి]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 03వ వారం|03|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[గోదావరి జిల్లాల్లో సంక్రాంతి ఉత్సవాలు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 04వ వారం|04|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 05వ వారం|05|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఎక్రీషన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 06వ వారం|06|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[శంకరాభరణం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 07వ వారం|07|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అబ్రహం లింకన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 08వ వారం|08|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కె.విశ్వనాథ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 09వ వారం|09|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[చంద్రశేఖర వేంకట రామన్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 10వ వారం|10|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఐర్లాండ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 11వ వారం|11|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[దుశర్ల సత్యనారాయణ]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 12వ వారం|12|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[పురాతన ఈజిప్టు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 13వ వారం|13|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అరుణాచలేశ్వర ఆలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 14వ వారం|14|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఆహార పటిష్టత]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 15వ వారం|15|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 16వ వారం|16|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 17వ వారం|17|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[భారతీయ అంతరిక్ష స్థావరం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 18వ వారం|18|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[వేమూరి శారదాంబ]]''' {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 19వ వారం|19|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[బాదామి శివాలయం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 20వ వారం|20|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అనువర్తిత గణితం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 21వ వారం|21|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[అబ్బూరి రామకృష్ణారావు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 22వ వారం|22|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[టాటా మోటార్స్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 23వ వారం|23|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఆగ్రా కోట]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 24వ వారం|24|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[గిరీష్ కర్నాడ్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 25వ వారం|25|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[ఖద్దరు]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 26వ వారం|26|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[భౌతిక శాస్త్రం]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 27వ వారం|27|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 28వ వారం|28|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 29వ వారం|29|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 30వ వారం|30|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[సెమ్మంగుడి శ్రీనివాస అయ్యర్]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 31వ వారం|31|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 32వ వారం|32|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 33వ వారం|33|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 34వ వారం|34|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 35వ వారం|35|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 36వ వారం|36|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[పవన్ కళ్యాణ్]]''' {{col-3}} *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 37వ వారం|37|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 38వ వారం|38|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 39వ వారం|39|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 40వ వారం|40|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[కోనేరు హంపి]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 41వ వారం|41|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 42వ వారం|42|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 43వ వారం|43|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 44వ వారం|44|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 45వ వారం|45|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 46వ వారం|46|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 47వ వారం|47|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 48వ వారం|48|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 49వ వారం|49|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 50వ వారం|50|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 51వ వారం|51|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 52వ వారం|52|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' *{{preload|వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం/2026 53వ వారం|53|Template:ఈ వారపు వ్యాసం/preload|color=red}}: '''[[]]''' {{col-3}} {{col-end}} ==ఇవి కూడా చూడండి== ===సంవత్సరం వారీగా సాధారణ జాబితా, కంప్యూటర్ ద్వారా విశ్లేషణకు ఉపయోగం=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు - సాధారణ జాబితా]] (వారం, వ్యాస పేరు ) (మానవీయంగా ఈ పేజీలో పట్టికని సంవత్సరాంత తరువాత నకలు చేసి సరిచేయాలి) ===వ్యాసాల చర్చాపేజీల వర్గాలు=== ===ప్రదర్శిత సంవత్సరం వారీగా=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల చర్చలు - సంవత్సరం వారీగా]] (ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ===ప్రదర్శిత వారం వారీగా=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల చర్చలు - వారం వారీగా]] (ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ===వ్యాస పరిచయపేజీలు=== *[[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాల పరిచయాల ప్రదర్శన‎]] (ప్రదర్శన పేజీ మానవీయంగా చేయాలి, వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (YYYY) అనే పేజీ చేసి ఈ వారం వ్యాసాల పరిచయాల ప్రదర్శన అనే వర్గంలో చేర్చాలి) ===వ్యాస పరిగణనలు=== * [[:వర్గం:ఈ వారం వ్యాసం పరిగణనలు]](ఈవావ్యా మూస ద్వారా చేరుతాయి) ==ఇతరాలు== {{Div col|colwidth=25em|gap=2em}} * [[వికీపీడియా:విశేష వ్యాసాలు]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు బొమ్మల జాబితా]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం జాబితా - 2007 నుండి]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2007)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2008)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2009)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2010)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2011)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2012)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2013)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2014)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2015)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2016)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2017)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2018)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2019)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2020)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2021)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2022)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2023)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2024)]] * [[వికీపీడియా:ఈ వారం వ్యాసాలు (2025)]] {{div col end}} [[వర్గం:ఈ వారం శీర్షికలు]] lj8z3yew02fd8od6jo5f9jckgwghwui 0 95193 4804005 4641941 2026-04-16T12:07:20Z Muralikrishna m 106628 4804005 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = గోరటి వెంకన్న | residence = | other_names =గోరటి వెంకన్న | image = Gorati Venkanna.jpg | imagesize = 200px | caption = | birth_name = గోరటి వెంకన్న | birth_date = [[1963]] | birth_place = గౌరారం ([[తెల్కపల్లి]]), [[నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా]] | native_place = | death_date = | death_place = | death_cause = | occupation = పాటల రచయిత, కవి,గాయకుడు, శాసనమండలి సభ్యుడు (ఎమ్మెల్సీ) | religion = | spouse= | partner = | children = | father = నర్శింహ | mother = ఈరమ్మ | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = }} '''గోరటి వెంకన్న''' (జననం 1963), ప్రముఖ ప్రజాకవి, గాయకుడు. పల్లె ప్రజలు, ప్రకృతి ఆయన పాటలకు మూలాధారాలు. [[స్టార్ మా|మా టీవీ]]<nowiki/>లో ప్రసారమైన రేలా రె రేలా కార్యక్రమానికి [[సుద్దాల అశోక్ తేజ]]<nowiki/>తో కలిసి న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాడు. 2016లో [[తెలంగాణ భాషా దినోత్సవం]] సందర్భంగా [[తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] నుండి [[తెలంగాణ భాషా దినోత్సవం|కాళోజీ సాహిత్య పురస్కారం]], వల్లంకి తాళం పుస్తకానికి 2021లో [[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు|కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం]] అందుకున్నాడు.<ref name="కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు అందుకొన్న గోరటి">{{cite news |last1=teluguNamasthe Telangana |first1= |title=కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు అందుకొన్న గోరటి |url=https://www.ntnews.com/telangana/central-literary-academy-award-recipient-gorati-venkanna-490294 |accessdate=12 March 2022 |date=11 March 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220312064032/https://www.ntnews.com/telangana/central-literary-academy-award-recipient-gorati-venkanna-490294 |archivedate=12 March 2022 |language=te}}</ref> 2020, నవంబరులో శాసనమండలి సభ్యుడిగా (గవర్నర్ కోటా) ప్రమాణ స్వీకారం చేశాడు.<ref name="Telangana Cabinet strikes balance with MLC posts">{{cite news |last1=The Hans India |first1=Telangana |title=Telangana Cabinet strikes balance with MLC posts |url=https://www.thehansindia.com/telangana/telangana-cabinet-strikes-balance-with-mlc-posts-656262 |accessdate=28 November 2020 |work=www.thehansindia.com |date=14 November 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201114122341/https://www.thehansindia.com/telangana/telangana-cabinet-strikes-balance-with-mlc-posts-656262 |archivedate=14 November 2020}}</ref> గోరటి వెంకన్న 2025 సెప్టెంబరు 30న [[డా.బి.ఆర్.అంబేద్కర్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం|డాక్ట‌ర్.బి.ఆర్.అంబేద్కర్ ఓపెన్ యూనివ‌ర్సిటీ]] నుండి గౌరవ డాక్టరేట్ అందుకున్నాడు.<ref name="గోరటి వెంకన్న, ప్రేమ్‌రావత్‌కు గౌరవ డాక్టరేట్లు.. ప్రదానం చేసిన గవర్నర్‌">{{cite news |title=గోరటి వెంకన్న, ప్రేమ్‌రావత్‌కు గౌరవ డాక్టరేట్లు.. ప్రదానం చేసిన గవర్నర్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/hyderabad-governor-confers-honorary-doctorate-to-gorati-venkanna/529/125179290 |accessdate=30 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=30 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250930150038/https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/hyderabad-governor-confers-honorary-doctorate-to-gorati-venkanna/529/125179290 |archivedate=30 September 2025 |language=te}}</ref> [[దస్త్రం:Goreti Venkanna 1.jpg|thumb|right|2016 కాళోజీ స్మారక పురస్కారాన్ని అందుకుంటున్న ప్రజాకవి, రచయిత, గాయకుడు గోరటి వెంకన్న]] [[దస్త్రం:Goreti Venkanna with Family.jpg|thumb|right|2016 కాళోజీ స్మారక పురస్కారాన్ని అందుకున్న తరువాత కుటుంబసభ్యులతో గోరటి వెంకన్న]] == జననం == గోరటి వెంకన్న 1963లో [[నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా]], గౌరారం (తెల్కపల్లి)లో జన్మించాడు. నాన్న పేరు నర్సింహ, అమ్మ ఈరమ్మ. ఆయనకు ఒక తమ్ముడు, ఇద్దరు చెల్లెళ్లు ఉన్నారు. చిన్నతనంలో ఆయనకు సినిమా పాటలంటే చాలా చిన్న చూపు ఉండేది. బడిలో పాట పాడమంటే ఎక్కువగా [[భక్తి పాటలు]] పాడేవాడు. ఆయన తండ్రి కూడా మంచి కళాకారుడే. తల్లి కూడా మంగళ హారతులూ మొదలైన పాటలు పాడేది. అలా ఆయనకు చిన్నప్పటి నుంచీ పాటల మీద ఆసక్తి కలిగింది. అలా ఉండగా ఆయన ఊర్లో వామపక్ష భావాలున్న వెంకటరెడ్డి అనే మాస్టారు వెంకన్న లోని సృజనాత్మకతను గుర్తించి కొన్ని పాటల పుస్తకాలను తీసుకువచ్చి ఇచ్చాడు. వాటిలో పాటలను ఆయన అలవోకగా పాడేవాడు.<ref>http://www.telugulo.com/view_news.php?id=1905</ref> [[వ్యవసాయదారుడు|రైతు]]ల సమస్యలపై పాటలు రాస్తున్న సమయంలో 1984 లో ఆయన రాసిన '''నీ పాట ఏమాయెరో నీ మాట ఏమాయరో''' అనే పాట చాలా పేరు సాధించిపెట్టింది. ఆయనను చిన్నతనంలో ప్రోత్సహించిన వెంకటరెడ్డి మాస్టారు ప్రోత్సాహంతో కమ్యూనిస్ట్ ఉద్యమాల్లో పాలుపంచుకోసాగాడు. అదే ప్రభావంతో అనేక పాటలు రాశాడు. అలా ఆయన రాసిన పాటలు జన నాట్యామండలి వాళ్ళు సభల్లో పాడేవారు. == సినీరంగ నేపథ్యం == <poem> రాజ్యహింస పెరుగుతున్నాదో పేదోళ్ళ నెత్తురు ఏరులై పారుతున్నదో </poem> అనే పాట ప్రముఖ సినీ దర్శకుడు ఎన్.శంకర్ వినడం తటస్థించింది. ఆయన ఈపాట రాసింది ఎవరా అని రెండు నెలలపాటు వెతికి పట్టుకున్నాడు. శంకర్ ఆయన్ను సినిమా కోసం పాట రాయమని అడిగితే నిర్లక్ష్యంగా చూశాడు. సినిమా పాటలన్నీ పడికట్టు పదాలతో రాయబడి ఉంటాయనీ సినిమాల వల్ల సమాజంలో మార్పు రాదనే అభిప్రాయంతో ఉన్నాడు. చివరకు మిత్రుడు సాహు ఇచ్చిన ట్యూన్ తో '''జై భోలో జై భోలో అమరవీరులకు జై భోలో''' అనే పాటను రాశాడు. అది బాగా హిట్టయింది. అలాగే [[కుబుసం (సినిమా)|"కుబుసం"]] సినిమా కోసం ఆయన రాసిన '''పల్లె కన్నీరు పెడుతోంది''' అనే పాట కూడా ఆయనకు మంచి పేరు తెచ్చిపెట్టింది. ==పాటల రచయితగా== {{refbegin|2}} * [[ఎన్‌కౌంటర్]] * [[శ్రీరాములయ్య]] * [[ఊరు మనదిరా]] * [[కుబుసం (సినిమా)|కుబుసం]] * [[వేగుచుక్కలు]] * [[మహా యజ్ఞం]] * [[మైసమ్మ ఐ.పి.ఎస్.|మైసమ్మ ఐపీఎస్]] * [[బతుకమ్మ (సినిమా)|బతుకమ్మ]] * [[నగరం నిద్రపోతున్న వేళ]] * పీపుల్స్ వార్ * [[బందూక్]] * బస్తీ * [[బిలాల్‌పూర్ పోలీస్ స్టేషన్]] * [[అన్నదాత సుఖీభవ (2018 సినిమా)|అన్నదాత సుఖీభవ]] (2018) * [[మల్లేశం]] * [[దొరసాని (2019 సినిమా)|దొరసాని]] * శీష్ మహల్ * [[మేమ్ ఫేమస్]] (2023) * [[షరతులు వర్తిస్తాయి]] (2024) * [[ఈ సారైనా]] (2024) {{refend}} == రచనలు == * 1994 - ఏకనాదం మోత * 2002 - రేల పూతలు: ఎవరికో కొన్ని వర్గాల వారికి మాత్రమే అర్థమై, పరిమితమైన కవితా సంకలనాలకు నేడు కొదువ లేదు. కాని సామాన్య జనానికి అర్థమై, వారి నాలుకల మీద నిలిచిన సజీవమైన కవిత పాటే కదా! ఆ పాటలే నేడు కరువైనాయి. ఆ కరువును తీర్చడానికే మూడు పాటల సంకలనాలు వెలువరించాడు గోరటి. వాటిలో ''[[రేలపూతలు]]'' ఒకటి. ఈ పుస్తకానికి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉత్తమ గేయ సంపుటి పురస్కారం వచ్చింది. * 2010 - అల చంద్రవంక: 'హంస' అవార్డు, గండ్ర హన్మంతరావు స్మారక సాహితీ పురస్కారం * 2016 - పూసిన పున్నమి * 2019 - [[వల్లంకి తాళం (పుస్తకం)|వల్లంకి తాళం]]: కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం * రవినీడ * సోయగం * పాతకతే నా కథ * పల్గాడి == పురస్కారాలు == # [[కాళోజీ సాహిత్య పురస్కారం]] (తెలంగాణ ప్రభుత్వం)- 09.09.2016<ref name="గోరెటి వెంకన్నకు కాళోజీ పురస్కారం ప్రదానం">{{cite news|last1=[[నమస్తే తెలంగాణ]]|title=గోరెటి వెంకన్నకు కాళోజీ పురస్కారం ప్రదానం|url=http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/goreti-venkanna-award-1-1-504650.html|accessdate=9 September 2016|date=9 September 2016|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910141313/http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/goreti-venkanna-award-1-1-504650.html|archive-date=10 September 2016|url-status=dead}}</ref> # కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం - 2021 <ref name="గోరటి వెంకన్నకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం..">{{cite news |last1=TV9 Telugu |first1= |title=గోరటి వెంకన్నకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం.. |url=https://tv9telugu.com/telangana/poet-goreti-venkanna-bags-central-sahitya-academy-award-607527.html |accessdate=30 December 2021 |date=30 December 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211230103712/https://tv9telugu.com/telangana/poet-goreti-venkanna-bags-central-sahitya-academy-award-607527.html |archivedate=30 December 2021 |language=te |work= |url-status=live }}</ref><ref name="గోరటి వెంకన్నకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డ్">{{cite news |last1=BBC News తెలుగు |title=గోరటి వెంకన్నకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డ్ |url=https://www.bbc.com/telugu/india-59827082?xtor=AL-73-%5Bpartner%5D-%5Bmicrosoft%5D-%5Bheadline%5D-%5Btelugu%5D-%5Bbizdev%5D-%5Bisapi%5D |accessdate=30 December 2021 |date=30 December 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211230104012/https://www.bbc.com/telugu/india-59827082?xtor=AL-73-%5Bpartner%5D-%5Bmicrosoft%5D-%5Bheadline%5D-%5Btelugu%5D-%5Bbizdev%5D-%5Bisapi%5D |archivedate=30 December 2021 |language=te |work= |url-status=live }}</ref> # గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు అవార్డు (2018) # లోక్నాయక్ పురస్కారం, జాలాది జాతీయ పురస్కారం, శిఖామణి కవితా పురస్కారం (2017) # సేఫ్ - వేటూరి ప్రతిభా పురస్కారం (2017) # బొల్లిముంత శివ రామ కృష్ణ పురస్కారం (2017) # [[సుద్దాల హనుమంతు-జానకమ్మ పురస్కారం|సుద్దాల హన్మంతు జానకమ్మ జాతీయ పురస్కారం]] (2017) # విశాలాక్షి పురస్కారం (సాహితీ పత్రిక, నెల్లూరు) # గండే పెండేరం కవి రాజు బిరుదు (సంతు రవి దాస్ ట్రస్ట్ 2008) # లైఫ్ టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు (2009లో తనికెళ్ళ భరణి స్పృహ సాహితీ సంస్థ, కోదాడ) # లంకేష్ అవార్డు నేలాద నక్షత్ర బిరుదు (లంకేష్ స్మారక కమిటీ) # సదాశివ పురస్కారం (2005) # గుడిహాళం రఘునాధం పురస్కారం (2012) # టాల్, లండన్ & (అట్టా యుఎస్ఏ) (లైఫ్ టైమ్ అచీవ్మెంట్ అవార్డు) # ఆట, యుఎస్ఏ (లైఫ్ టైమ్ అచీవ్మెంట్ అవార్డు) # విశాలాంధ్ర విజ్ఞాన సమితి పురస్కారం, 2002 # తెలుగు సాహిత్యానికి చేసిన విశిష్ట సేవలకు గుర్తింపుగా 2023 జూన్‌ 3న గీతం యూనివర్సిటీ నుంచి గౌరవ డాక్టరేట్‌ అందుకున్నాడు.<ref name="గోరటి వెంకన్నకు గౌరవ డాక్టరేట్‌ ప్రదానం">{{cite news |last1=Eenadu |title=గోరటి వెంకన్నకు గౌరవ డాక్టరేట్‌ ప్రదానం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-top-news/general/2601/123099159 |accessdate=8 June 2023 |work= |date=4 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230608035822/https://www.eenadu.net/telugu-news/ts-top-news/general/2601/123099159 |archivedate=8 June 2023 |language=te}}</ref> # [[తెలంగాణ ఉద్యమం|తెలంగాణ ఉద్యమంలో]] కీలక పాత్ర పోషించినందుకుగాను 2025 జూన్ 2న తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆవిర్భావ దినోత్సవం సందర్భంగా రూ.కోటి నగదు పురస్కారాన్ని అందుకున్నాడు.<ref name="అంబరాన్నంటిన ఆవిర్భావ సంబురాలు">{{cite news|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/telangana/telangana-formation-day-cm-revanth-unfurls-national-flag-at-parade-grounds/1802/125099081|title=అంబరాన్నంటిన ఆవిర్భావ సంబురాలు|date=3 June 2025|work=|accessdate=3 June 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603063545/https://www.eenadu.net/telugu-news/telangana/telangana-formation-day-cm-revanth-unfurls-national-flag-at-parade-grounds/1802/125099081|archivedate=3 June 2025|publisher=Eenadu|language=te}}</ref><ref name="ప్రగతే మా పథం">{{cite news|url=https://www.andhrajyothy.com/2025/telangana/cm-revanth-reddy-aims-for-3-trillion-telangana-economy-by-2047-1411397.html|title=ప్రగతే మా పథం|date=3 June 2025|accessdate=3 June 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603064149/https://www.andhrajyothy.com/2025/telangana/cm-revanth-reddy-aims-for-3-trillion-telangana-economy-by-2047-1411397.html|archivedate=3 June 2025|publisher=Andhrajyothy|language=te}}</ref> == గుర్తింపులు == # వెంకన్న రాసిన 'పల్లె కన్నేరు పెడుతుందో...' పాట ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడి, ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రచురణలలో స్థానం పొందడంతోపాటు ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ బిఏ విద్యార్థులకు, 5వ తరగతి తెలుగు, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఓపెన్ స్కూల్ సిలబస్‌లో పాఠ్యాంశంగా చేర్చబడింది. #ఉస్మానియా, ఇఫ్లూ, ఉర్దూ మొదలైన విశ్వవిద్యాలయాలలో వెంకన్న రచనలపై పరిశోధనలు (గోరటి వెంకన్న సాహిత్య పరిశోధన, చారగొండ వెంకటేష్‌, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం పిహెచ్.డి) జరిగాయి. #గోరటి వెంకన్న కవితా పరామర్శ ([[పెన్నా శివరామకృష్ణ]]) #వెంకన్నపై 'రాత్రి ప్రవచనం' అనే డాక్యుమెంటరీని అమర్ కుమార్ రూపొందించాడు. ఇది ఇటాలియన్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్‌లో ఉత్తమ డాక్యుమెంటరీ అవార్డును గెలుచుకుంది. # యుఎస్ఏ, యుకె, ఆస్ట్రేలియా, దక్షిణాఫ్రికా, కువైట్, దుబాయ్, సింగపూర్ మొదలైన దేశాలు సందర్శించాడు. == చిత్రమాలిక == <gallery widths="250" heights="400" mode="nolines"> దస్త్రం:Telugu Wikipedia Workshop in Kavi Yakoob Home 16.jpg|పాట పాడుతున్న గోరటి వెంకన్న దస్త్రం:Goreti Venkanna at Telangana Formation Decennial Celebrations in Ravindra Bharathi (11.06.2023) 01.jpg|తెలంగాణ అవతరణ దశాబ్ది ఉత్సవాలలో భాగంగా 2023, జూలై 11న హైదరాబాదులోని రవీంద్రభారతిలో జరిగిన తెలంగాణ సాహిత్య దినోత్సవం కార్యక్రమంలో కవితాపఠనం చేస్తున్న గోరటి వెంకన్న దస్త్రం:Gorati Venkanna Speechh in Suravaram Telanganam Book Release Event on 12th September 2021.jpg|సురవరం వారి 'తెలంగాణం' పుస్తక ఆవిష్కరణ సందర్భంగా గోరేటి ఉపన్యసిస్తున్న దృశ్యం </gallery> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==ఇతర మూలాలు== {{commonscat|Goreti Venkanna}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Goreti_Venkanna ఆంగ్ల వికీలో వ్యాసం] * [https://web.archive.org/web/20111229042954/http://www.etelangana.org/Goreti_Venkanna_Bio.asp గోరటి వెంకన్న జీవిత విశేషాలు] {{నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా కవులు}} {{Authority control}} [[వర్గం:తెలుగు కవులు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా పాటల రచయితలు]] [[వర్గం:1963 జననాలు]] [[వర్గం:తెలుగు జానపద కళాకారులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:తెలుగు కళాకారులు]] [[వర్గం:పాలమూరు జిల్లా వాగ్గేయకారులు]] [[వర్గం:తెలంగాణ కళాకారులు]] [[వర్గం:నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా కవులు]] [[వర్గం:నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా సినిమా పాటల రచయితలు]] [[వర్గం:లోక్‌నాయక్‌ ఫౌండేషన్‌ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలంగాణ రచయితలు]] [[వర్గం:కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలుగు రచయితలు]] [[వర్గం:తెలంగాణ శాసనమండలి సభ్యులు]] 6hgnl12vu3ie4w0jciyzai42f5i9whh 0 129294 4804009 4711826 2026-04-16T12:15:30Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు 4804009 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ఝుమ్మంది నాదం | image = Jhummandi Naadam poster.jpg | alt = <!-- see WP:ALT --> | caption = | director = [[కె. రాఘవేంద్రరావు]] | producer = [[మంచు లక్ష్మి]] | writer = భూపతి రాజా<br> [[గోపీమోహన్]]<br> బి. వి. ఎస్. రవి<br> రాజా సింహ | starring = [[మంచు మనోజ్ కుమార్|మంచు మనోజ్]]<br>[[తాప్సీ]]<br> [[మంచు మోహన్ బాబు|మోహన్ బాబు]]<br>[[సుమన్ (నటుడు)|సుమన్]] | music = ఎం. ఎం. కీరవాణి | cinematography =ఎస్. గోపాల్ రెడ్డి | editing = మార్తాండ్ కె. వెంకటేష్ | studio =శ్రీ లక్ష్మి ప్రసన్న పిక్చర్స్ | distributor = | released = {{Film date|df=yes|2010|7|1}} | runtime = | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | budget = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | gross = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> }} '''ఝుమ్మందినాదం''' 2010 , జూలై 1 న విడుదలైన తెలుగు చిత్రం. [[కె.రాఘవేంద్ర రావు]] దర్శకత్వంలో [[మంచు మనోజ్ కుమార్]], [[తాప్సీ]] నాయకా నాయికలుగా నటించగా, [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]] సంగీతాన్ని అందించారు. ==కథ== బాలు అనే యువకుడికి జీవితంలో ఒకటే లక్ష్యం. ఎప్పటికైనా [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] లాగా మంచి గాయకుడు కావాలని. తమ ఊర్లో ఉన్న జమీందారుతో పందెం వేసి గాయకుడిగా పేరు తెచ్చుకోవడం కోసం హైదరాబాదుకు వస్తాడు. కెప్టెన్ రావు అతని ఎదురింట్లో ఉంటాడు. అతనికి కొత్త తరం పిల్లలు జీవన శైలి నచ్చదు. దానిని అసహ్యించుకుంటూ ఉంటాడు. శ్రావ్య అనే అమ్మాయి ప్రవాసుడైన రావు స్నేహితుడి కూతురు. ఆమె సాంప్రదాయ తెలుగు సంగీతం మీద ఒక డాక్యుమెంటరీ తీయడం కోసం హైదరాబాదుకు వచ్చి రావు దగ్గరే ఉంటుంది. బాలు ఆమెకు సహాయం చేస్తుంటాడు. నెమ్మదిగా వీరిద్దరు ప్రేమలో పడతారు. కెప్టెన్ రావుకు ఇది నచ్చదు. చివరికి ఆ జంట తమ లక్ష్యాన్ని ఎలా చేరుకున్నారు? తమ ప్రేమను ఎలా గెలిపించుకున్నారు అనేది మిగతా కథ. ==నటీనటులు== *కెప్టెన్ రావుగా [[మోహన్ బాబు]] *బాలుగా [[మంచు మనోజ్ కుమార్]] *శ్రావ్యగా [[తాప్సీ]] *రంజిత్ కుమార్ గా [[ఆలీ (నటుడు)|ఆలీ]] *[[వితికా శేరు]] *శ్రావ్య తండ్రిగా సుమన్ *బ్రహ్మీ గా బ్రహ్మానందం *రావు స్నేహితుడు గా యం.ఎస్.నారాయణ *మ్యూజిక్ షో జడ్జి గా ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం *బాలు తండ్రి గా తనికెళ్ళ భరణి *బాలు తల్లి గా శుభ *రావు భార్య గా ఐశ్వర్య *శ్రావ్య తల్లి గా ప్రగతి *ఆహుతి ప్రసాద్ *అనంత్ *అతిథి పాత్రలో లక్ష్మీ మంచు *అతిథి పాత్రలో దాసరి నారాయణరావు. ==సాంకేతిక నిపుణులు== *దర్శకత్వం - [[కె.రాఘవేంద్ర రావు]] *నిర్మాత - [[మంచు లక్ష్మి]] *సంగీతం - [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]] == పాటలు == {{Track listing | headline = పాటల జాబితా | extra_column = గాయకులు | total_length = | all_music = [[ఎం. ఎం. కీరవాణి]] | title1 = సరిగమపదని | lyrics1 = వేదవ్యాస | extra1 = [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] | length1 = 4:43 | title2 = లాలీ పాడుతున్నది | lyrics2 = [[సుద్దాల అశోక్ తేజ]] | extra2 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, [[గీతా మాధురి]], ఎం. కె. బాలాజీ, దీపు | length2 = 5:13 | title3 = గోవింద హరి గోవింద | lyrics3 = వేదవ్యాస | extra3 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length3 = 2:30 | title4 = ఏం సక్కగున్నావ్రో | lyrics4 = సుద్దాల అశోక్ తేజ | extra4 = అనుజ్ గుర్వారా, చైత్ర అంబడిపూడి | length4 = | title5 = సన్నాయి మ్రోగింది | lyrics5 = సుద్దాల అశోక్ తేజ | extra5 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, [[సునీత (గాయని)|సునీత]], మాళవిక, చైత్ర అంబడిపూడి | length5 = 5:52 | title6 = దేశమంటే | lyrics6 = [[చంద్రబోస్ (రచయిత)|చంద్రబోస్]] | extra6 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చైత్ర అంబడిపూడి, మౌనిక | length6 = 5:00 | title7 = నిగ్రహం | lyrics7 = చంద్రబోస్ | extra7 = రంజిత్ | length7 = | title8 = బాలమణి | lyrics8 = చంద్రబోస్ | extra8 = [[కార్తీక్ (గాయకుడు)|కార్తీక్]], శివాని | length8 = | title9 = ఎంతెంత | lyrics9 = చంద్రబోస్ | extra9 = కృష్ణ చైతన్య, సునీత | length9 = }} ==బయటి లింకులు== [[వర్గం:2010 తెలుగు సినిమాలు]] jf13m1zzwbo5sgs1eu6b70no2ba5ub6 4804013 4804009 2026-04-16T12:30:56Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4804013 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ఝుమ్మంది నాదం | image = Jhummandi Naadam poster.jpg | alt = <!-- see WP:ALT --> | caption = | director = [[కె. రాఘవేంద్రరావు]] | producer = [[మంచు లక్ష్మి]] | writer = భూపతి రాజా<br> [[గోపీమోహన్]]<br> బి. వి. ఎస్. రవి<br> రాజా సింహ | starring = [[మంచు మనోజ్ కుమార్|మంచు మనోజ్]]<br>[[తాప్సీ]]<br> [[మంచు మోహన్ బాబు|మోహన్ బాబు]]<br>[[సుమన్ (నటుడు)|సుమన్]] | music = ఎం. ఎం. కీరవాణి | cinematography =ఎస్. గోపాల్ రెడ్డి | editing = మార్తాండ్ కె. వెంకటేష్ | studio =శ్రీ లక్ష్మి ప్రసన్న పిక్చర్స్ | distributor = | released = {{Film date|df=yes|2010|7|1}} | runtime = | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | budget = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | gross = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> }} '''ఝుమ్మందినాదం''' 2010 , జూలై 1 న విడుదలైన తెలుగు చిత్రం. [[కె.రాఘవేంద్ర రావు]] దర్శకత్వంలో [[మంచు మనోజ్ కుమార్]], [[తాప్సీ]] నాయకా నాయికలుగా నటించగా, [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]] సంగీతాన్ని అందించారు. ==కథ== బాలు అనే యువకుడికి జీవితంలో ఒకటే లక్ష్యం. ఎప్పటికైనా [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] లాగా మంచి గాయకుడు కావాలని. తమ ఊర్లో ఉన్న జమీందారుతో పందెం వేసి గాయకుడిగా పేరు తెచ్చుకోవడం కోసం హైదరాబాదుకు వస్తాడు. కెప్టెన్ రావు అతని ఎదురింట్లో ఉంటాడు. అతనికి కొత్త తరం పిల్లలు జీవన శైలి నచ్చదు. దానిని అసహ్యించుకుంటూ ఉంటాడు. శ్రావ్య అనే అమ్మాయి ప్రవాసుడైన రావు స్నేహితుడి కూతురు. ఆమె సాంప్రదాయ తెలుగు సంగీతం మీద ఒక డాక్యుమెంటరీ తీయడం కోసం హైదరాబాదుకు వచ్చి రావు దగ్గరే ఉంటుంది. బాలు ఆమెకు సహాయం చేస్తుంటాడు. నెమ్మదిగా వీరిద్దరు ప్రేమలో పడతారు. కెప్టెన్ రావుకు ఇది నచ్చదు. చివరికి ఆ జంట తమ లక్ష్యాన్ని ఎలా చేరుకున్నారు? తమ ప్రేమను ఎలా గెలిపించుకున్నారు అనేది మిగతా కథ. ==నటీనటులు== *కెప్టెన్ రావుగా [[మోహన్ బాబు]] *బాలుగా [[మంచు మనోజ్ కుమార్]] *శ్రావ్యగా [[తాప్సీ]] *రంజిత్ కుమార్ గా [[ఆలీ (నటుడు)|ఆలీ]] *[[వితికా శేరు]] *శ్రావ్య తండ్రిగా సుమన్ *బ్రహ్మీ గా బ్రహ్మానందం *రావు స్నేహితుడు గా యం.ఎస్.నారాయణ *మ్యూజిక్ షో జడ్జి గా ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం *బాలు తండ్రి గా తనికెళ్ళ భరణి *బాలు తల్లి గా శుభ *రావు భార్య గా ఐశ్వర్య *శ్రావ్య తల్లి గా ప్రగతి *ఆహుతి ప్రసాద్ *అనంత్ *అతిథి పాత్రలో లక్ష్మీ మంచు *అతిథి పాత్రలో దాసరి నారాయణరావు. ==సాంకేతిక నిపుణులు== *దర్శకత్వం - [[కె.రాఘవేంద్ర రావు]] *నిర్మాత - [[మంచు లక్ష్మి]] *సంగీతం - [[ఎం.ఎం.కీరవాణి]] *రచన: భూపతిరాజా, గోపీ మోహన్, బి.వి.ఎస్.రవి, రాజాసింహ *గీత రచయితలు: వేదవ్యాస, సుద్దాల అశోక్ తేజ, చంద్రబోస్ *నేపథ్య గాయకులు: శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, గీతా మాధురి, బాలాజీ, దీపు, అనుజ్ గుర్వారా, చైత్ర అంబడిపూడి, సునీత, మాళవిక, మౌనిక, రంజిత్, కార్తీక్, శివాని, కృష్ణచైతన్య *ఛాయా గ్రహణం: ఎస్.గోపాల్ రెడ్డి *ఎడిటింగ్: మార్తాండ్ కె వెంకటేష్ *నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీలక్ష్మీప్రసన్న పిక్చర్స్ *విడుదల: 01:07:2010. == పాటలు == {{Track listing | headline = పాటల జాబితా | extra_column = గాయకులు | total_length = | all_music = [[ఎం. ఎం. కీరవాణి]] | title1 = సరిగమపదని | lyrics1 = వేదవ్యాస | extra1 = [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] | length1 = 4:43 | title2 = లాలీ పాడుతున్నది | lyrics2 = [[సుద్దాల అశోక్ తేజ]] | extra2 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, [[గీతా మాధురి]], ఎం. కె. బాలాజీ, దీపు | length2 = 5:13 | title3 = గోవింద హరి గోవింద | lyrics3 = వేదవ్యాస | extra3 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం | length3 = 2:30 | title4 = ఏం సక్కగున్నావ్రో | lyrics4 = సుద్దాల అశోక్ తేజ | extra4 = అనుజ్ గుర్వారా, చైత్ర అంబడిపూడి | length4 = | title5 = సన్నాయి మ్రోగింది | lyrics5 = సుద్దాల అశోక్ తేజ | extra5 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, [[సునీత (గాయని)|సునీత]], మాళవిక, చైత్ర అంబడిపూడి | length5 = 5:52 | title6 = దేశమంటే | lyrics6 = [[చంద్రబోస్ (రచయిత)|చంద్రబోస్]] | extra6 = ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చైత్ర అంబడిపూడి, మౌనిక | length6 = 5:00 | title7 = నిగ్రహం | lyrics7 = చంద్రబోస్ | extra7 = రంజిత్ | length7 = | title8 = బాలమణి | lyrics8 = చంద్రబోస్ | extra8 = [[కార్తీక్ (గాయకుడు)|కార్తీక్]], శివాని | length8 = | title9 = ఎంతెంత | lyrics9 = చంద్రబోస్ | extra9 = కృష్ణ చైతన్య, సునీత | length9 = }} ==బయటి లింకులు== [[వర్గం:2010 తెలుగు సినిమాలు]] l61hitcv9v4g4ypj1d8xstdjf662b2x 14 130795 4804098 4408076 2026-04-16T22:41:04Z Chaduvari 97 4804098 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[CAT:HELPME]]}} {{ambox| | type = notice | image = [[Image:Icon apps query.svg|38px]] | text =ఇది ఒక నిర్వహణ వర్గం. దీనిలోని పేజీలకు వెళ్లి స్పందించండి. మీకు సహాయం అవసరమైనపుడు చర్చా పేజీలలో {{tl|సహాయం కావాలి}} గానీ, {{tl|Admin help}} గానీ, {{tl|Help me}} గానీ చేర్చితే ఆ పేజీ ఈ వర్గంలో కనబడుతుంది. రచ్చబండ లోనూ, ఇతర చోట్లా ఈ వర్గంలోని పేజీల సంఖ్య కనబడి ఎక్కువమంది సహాయపడడానికి వీలవుతుంది. }}ఒకవేళ ఈ వర్గం ఖాళీగా ఉంటే, ఖాళీగా ఉందిగదా అని '''''తొలగించకండి'''''. సహాయం కోరిన అభ్యర్ధనలేవీ పెండింగులో లేవని దాని అర్థం. ఇది ఖాళీగా ఉండడమే అభిలషణీయం. [[వర్గం:వికీపీడియా నిర్వహణ]] [[వర్గం:దృష్టి పెట్టవలసిన పేజీలు]] aogf7n25j7ynt0uuj5zhaz4d4qx6nt7 4804101 4804098 2026-04-16T22:46:47Z Chaduvari 97 4804101 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[CAT:HELPME]]}} {{ambox| | type = notice | image = [[Image:Icon apps query.svg|38px]] | text =ఇది ఒక నిర్వహణ వర్గం. వాడుకరులకు సహాయం అవసరమైనపుడు చర్చా పేజీలలో {{tl|సహాయం కావాలి}} గానీ, {{tl|Help me}} గానీ చేర్చితే ఆ పేజీ ఈ వర్గంలో కనబడుతుంది. రచ్చబండ లోనూ, ఇతర చోట్లా ఈ వర్గంలోని పేజీల సంఖ్య కనబడి ఎక్కువమంది దృష్టిలో పడుతుంది. వారు ఈ పేజీలకు వెళ్లి తగు సహాయం చేస్తారు. }}ఒకవేళ ఈ వర్గం ఖాళీగా ఉంటే, ఖాళీగా ఉందిగదా అని '''''తొలగించకండి'''''. సహాయం కోరిన అభ్యర్ధనలేవీ పెండింగులో లేవని దాని అర్థం. ఇది ఖాళీగా ఉండడమే అభిలషణీయం. [[వర్గం:వికీపీడియా నిర్వహణ]] [[వర్గం:దృష్టి పెట్టవలసిన పేజీలు]] c6fip49mjs52l1dufd1yvadmo1xzdnx 10 148846 4804110 4498605 2026-04-16T23:30:37Z Chaduvari 97 -మూస 4804110 wikitext text/x-wiki {{Cmbox |type=notice |text=ఇది '''నిర్వాహకుల వర్గం'''. ఇవి వికీపీడియా ప్రాజెక్టు నిర్వహణకు ఉపయోగపడతాయి. అంతేగాని, ఇవి విజ్ఞాన సర్వస్వంలో భాగం కాదు. ఇందులో వ్యాసేతర పేజీలు ఉంటాయి. వ్యాసాల్ని వాటి తరగతిని బట్టి వేరు చేసే సమూహాలివి. ఇతర వర్గాల్లో దీనిని కలపరాదు. {{#if:{{Yesno|{{{container|}}}}}|<p>ఇదొక '''[[:Category:Container categories|కంటెయినరు వర్గం]]'''. దాని నిర్వచనం ప్రకారం, '''ఇందులో ఉపవర్గాలు మాత్రమే ఉండాలి'''. {{#ifeq:{{{container_category|}}}|no||{{Category other|{{{category|[[Category:Container categories]]}}}}}}}}}{{#if:{{Yesno|{{{hidden|}}}}}|__HIDDENCAT__<p>ఇదొక '''[[:వర్గం:దాచిన వర్గాలు|దాచిన వర్గం]]'''. వాడుకరి [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|అభిరుచుల్లోని 'దాచిన వర్గాలను చూపించు']] ను టిక్కు పెట్టుకుని ఉంటే తప్ప, ఈ వర్గంలో ఉన్న పేజీల్లో ఇది కనబడదు.}} {{#if:{{Yesno|{{{tracking|}}}}}|<p>ఇదొక '''[[:వర్గం:Tracking categories|ట్రాకింగు వర్గం]]'''. ఇది పేజీల జాబితాను తయారు చేసి ఉంచుతుంది. మూసల ద్వారా పేజీలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి.{{#if:{{{description|}}}|<p>{{{description}}}}}{{#ifeq:{{{tracking_category|}}}|no||{{Category other|{{{category|[[వర్గం:Tracking categories]]}}}}}}}}} }}<includeonly>{{#ifeq: {{lc:{{{nocat|false}}}}}|false|{{Single namespace|category}}{{#if:{{{1|}}}|<p><div style="text-align: left;">{{{ALTTEXT|'''Description''':}}} {{{1|}}}</div>}}|<!-- Category suppressed -->}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}<!-- Please add categories to the /doc sub-page, not here. --></noinclude> ax2fzbzbc97kg5vohlliy5arietwwd1 10 149848 4804109 960161 2026-04-16T23:28:07Z Chaduvari 97 అనువాదం 4804109 wikitext text/x-wiki {{tmbox |smallimage=[[File:Pictogram_resolved.svg|25px|link=]] |smalltext=[[:వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న వాడుకరులు|నిర్వాహకుల సహాయం కావాలన్న ఈ అభ్యర్థనకు]] జవాబు ఇచ్చారు. మీకు ఇంకా సహాయం కావాలంటే, లేదా వేరే ఏమైనా ప్రశ్నలు ఉంటే, ఈ పేజీ లోని '''{{tlf|admin help-helped}}''' అనే పాఠ్యాన్ని తీసివేసి '''{{tlf|admin help}}''' అనే మూసను పెట్టండి. లేదా ఇక్కడ జవాబిచ్చిన వాడుకరి చర్చ పేజీలో నేరుగా రాయండి. |small=yes }}{{{1|}}}<noinclude> [[Category:Wikipedia help templates]] </noinclude> o5h31awu1bo9xowk5phm0p7asm6y3hb 10 149849 4804092 3495073 2026-04-16T22:12:32Z Chaduvari 97 అనువాదం 4804092 wikitext text/x-wiki {{#if:{{yesno|{{{answered|{{{ans|}}}}}}}} |{{Admin help/helped}} |{{Namespace detect showall | talk = 1 | wikipedia = 1 | other = 2 |1 ={{Mbox | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} | type = style | image = [[File:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''{{big|నాకు నిర్వాహకుల సహాయం కావాలి!}}''' <br /> {{bulleted list |కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. మీ ప్రశ్నకు సమాధానం '''వెంటనే''' కావాలని మీరు భావిస్తే, లేదా ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది నిర్వాహకుల తోడ్పాటు కావాలని భావిస్తే మీ అంశాన్ని [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] రాయండి. |ప్రత్యేకించి నిర్వాహకుల సహాయం అవసరం లేని సందర్భంలో, {{Tl|help me}} అనే మూస వాడండి. |ఈ మూస వాడినపుడు వికీపీడియా లైవ్ సహాయానికి గమనింపు వెళ్తుంది. <!--You can [[Wikipedia:IRC help disclaimer|join that channel]] (chat room) if you want real-time assistance or to help out.--> |సంరక్షణలో ఉన్న ఏదైనా పేజీలో దిద్దుబాటు చెయ్యాలనుకుంటే, {{tl|edit fully-protected}} మూసను వాడి నిర్వాహకులకు చెప్పండి.<!-- |Request cut and paste repairs at [[Wikipedia:Requests for history merge]].--> |ఏదైనా సాంకేతిక కారణాల వల్ల పేఝీ తరలింపును చెయ్యలేని సందర్భంలో, [[Wikipedia:Requested moves/Technical requests]] వద్ద సహాయం అడగవచ్చు.}}<small>మీరు అడిగిన సహాయం లభించిన తరువాత, ఈ మూసకు {{Para|answered|<var>yes</var>}} అనే పరామితిని చేర్చండి.</small> }}<includeonly>{{{category|[[వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం చూస్తున్న వికీపీడియన్లు]]}}}</includeonly> | 2 = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages:-->{{Mbox | type = content | image = [[File:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tl|admin help}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{{1|}}} }}} <br /> <!--Yes, the <br /> tag should come after, not a mistake--> }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 86r94fipovi2owzgagksaeenrkxsprw 4804093 4804092 2026-04-16T22:13:38Z Chaduvari 97 4804093 wikitext text/x-wiki {{#if:{{yesno|{{{answered|{{{ans|}}}}}}}} |{{Admin help/helped}} |{{Namespace detect showall | talk = 1 | wikipedia = 1 | other = 2 |1 ={{Mbox | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} | type = style | image = [[File:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''{{big|నాకు నిర్వాహకుల సహాయం కావాలి!}}''' <br /> {{bulleted list |కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. మీ ప్రశ్నకు సమాధానం '''వెంటనే''' కావాలని మీరు భావిస్తే, లేదా ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది నిర్వాహకుల తోడ్పాటు కావాలని భావిస్తే మీ అంశాన్ని [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] రాయండి. |ప్రత్యేకించి నిర్వాహకుల సహాయం అవసరం లేని సందర్భంలో, {{Tl|help me}} అనే మూస వాడండి. |ఈ మూస వాడినపుడు వికీపీడియా లైవ్ సహాయానికి గమనింపు వెళ్తుంది. <!--You can [[Wikipedia:IRC help disclaimer|join that channel]] (chat room) if you want real-time assistance or to help out.--> |సంరక్షణలో ఉన్న ఏదైనా పేజీలో దిద్దుబాటు చెయ్యాలనుకుంటే, {{tl|edit fully-protected}} మూసను వాడి నిర్వాహకులకు చెప్పండి.<!-- |Request cut and paste repairs at [[Wikipedia:Requests for history merge]].--> |ఏదైనా సాంకేతిక కారణాల వల్ల ఏదైనా పేజీని తరలించలేని సందర్భంలో, [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సహాయం అడగవచ్చు.}}<small>మీరు అడిగిన సహాయం లభించిన తరువాత, ఈ మూసకు {{Para|answered|<var>yes</var>}} అనే పరామితిని చేర్చండి.</small> }}<includeonly>{{{category|[[వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం చూస్తున్న వికీపీడియన్లు]]}}}</includeonly> | 2 = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages:-->{{Mbox | type = content | image = [[File:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tl|admin help}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{{1|}}} }}} <br /> <!--Yes, the <br /> tag should come after, not a mistake--> }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 7z43gv98kjzir1ohui2uhuou96nc6tt 4804097 4804093 2026-04-16T22:36:46Z Chaduvari 97 వర్గం సవరణ 4804097 wikitext text/x-wiki {{#if:{{yesno|{{{answered|{{{ans|}}}}}}}} |{{Admin help/helped}} |{{Namespace detect showall | talk = 1 | wikipedia = 1 | other = 2 |1 ={{Mbox | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} | type = style | image = [[File:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''{{big|నాకు నిర్వాహకుల సహాయం కావాలి!}}''' <br /> {{bulleted list |కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. మీ ప్రశ్నకు సమాధానం '''వెంటనే''' కావాలని మీరు భావిస్తే, లేదా ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది నిర్వాహకుల తోడ్పాటు కావాలని భావిస్తే మీ అంశాన్ని [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] రాయండి. |ప్రత్యేకించి నిర్వాహకుల సహాయం అవసరం లేని సందర్భంలో, {{Tl|help me}} అనే మూస వాడండి. |ఈ మూస వాడినపుడు వికీపీడియా లైవ్ సహాయానికి గమనింపు వెళ్తుంది. <!--You can [[Wikipedia:IRC help disclaimer|join that channel]] (chat room) if you want real-time assistance or to help out.--> |సంరక్షణలో ఉన్న ఏదైనా పేజీలో దిద్దుబాటు చెయ్యాలనుకుంటే, {{tl|edit fully-protected}} మూసను వాడి నిర్వాహకులకు చెప్పండి.<!-- |Request cut and paste repairs at [[Wikipedia:Requests for history merge]].--> |ఏదైనా సాంకేతిక కారణాల వల్ల ఏదైనా పేజీని తరలించలేని సందర్భంలో, [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సహాయం అడగవచ్చు.}}<small>మీరు అడిగిన సహాయం లభించిన తరువాత, ఈ మూసకు {{Para|answered|<var>yes</var>}} అనే పరామితిని చేర్చండి.</small> }}<includeonly>{{{category|[[వర్గం:సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న సభ్యులు లేక పేజీలు]]}}}</includeonly> | 2 = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages:-->{{Mbox | type = content | image = [[File:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tl|admin help}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{{1|}}} }}} <br /> <!--Yes, the <br /> tag should come after, not a mistake--> }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 45sa9p1h2o9smygpxoqerpf93okj1t4 4804104 4804097 2026-04-16T22:48:22Z Chaduvari 97 వర్గం మార్పు 4804104 wikitext text/x-wiki {{#if:{{yesno|{{{answered|{{{ans|}}}}}}}} |{{Admin help/helped}} |{{Namespace detect showall | talk = 1 | wikipedia = 1 | other = 2 |1 ={{Mbox | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} | type = style | image = [[File:Emblem-question-yellow.svg|60px]] | text = '''{{big|నాకు నిర్వాహకుల సహాయం కావాలి!}}''' <br /> {{bulleted list |కింద మీ ప్రశ్న అడగండి. మీ ప్రశ్నకు సమాధానం '''వెంటనే''' కావాలని మీరు భావిస్తే, లేదా ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది నిర్వాహకుల తోడ్పాటు కావాలని భావిస్తే మీ అంశాన్ని [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] రాయండి. |ప్రత్యేకించి నిర్వాహకుల సహాయం అవసరం లేని సందర్భంలో, {{Tl|help me}} అనే మూస వాడండి. |ఈ మూస వాడినపుడు వికీపీడియా లైవ్ సహాయానికి గమనింపు వెళ్తుంది. <!--You can [[Wikipedia:IRC help disclaimer|join that channel]] (chat room) if you want real-time assistance or to help out.--> |సంరక్షణలో ఉన్న ఏదైనా పేజీలో దిద్దుబాటు చెయ్యాలనుకుంటే, {{tl|edit fully-protected}} మూసను వాడి నిర్వాహకులకు చెప్పండి.<!-- |Request cut and paste repairs at [[Wikipedia:Requests for history merge]].--> |ఏదైనా సాంకేతిక కారణాల వల్ల ఏదైనా పేజీని తరలించలేని సందర్భంలో, [[Wikipedia:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసుబోర్డులో]] సహాయం అడగవచ్చు.}}<small>మీరు అడిగిన సహాయం లభించిన తరువాత, ఈ మూసకు {{Para|answered|<var>yes</var>}} అనే పరామితిని చేర్చండి.</small> }}<includeonly>{{{category|[[వర్గం:నిర్వాహకుల సహాయం కోసం ఎదురు చూస్తున్న వాడుకరులు]]}}}</includeonly> | 2 = <!-- Show a rather more prominent notice when this template is used on the wrong kind of pages:-->{{Mbox | type = content | image = [[File:Emblem-important.svg|60px]] | text = '''({{Tl|admin help}}) మూసను వాడుకరి చర్చలో కాకుండా వేరే పేరుబరిలో వాడుతున్నట్లున్నారు. ఈ మూసను తీసెయ్యండి.''' ఈ మూసను [[Wikipedia:చర్చ పేజీ|చర్చ పేజీల్లో]] వాడాలి. మీ వాడుకరి చర్చ పేజీ [[Special:MyTalk|ఇక్కడ]] ఉంది. మూసను ఈ పేజీలో చేర్చి ఉంటే, దాన్ని తీసేసి, [[Special:MyTalk|మీ చర్చ పేజీలో]] చేర్చండి. ఈ మూసను చేర్చి ఉండకపోతే, దాన్ని ఈ పేజీ నుండి తీసెయ్యండి. }} | demospace = {{{demospace| <noinclude>talk</noinclude> }}} <!--For testing. And fall-back to "talk" when on this template page.--> }}<!-- For backwards compatibility if the question is fed as a parameter, show the question below this message box: -->{{#if: {{{helptext|}}} {{{1|}}} | {{{helptext| {{{1|}}} }}} <br /> <!--Yes, the <br /> tag should come after, not a mistake--> }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> fjd2r375us84ls6fq0dorluffg5acns 0 161031 4804131 4358684 2026-04-17T02:08:56Z Muralikrishna m 106628 4804131 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = Indian Institute of Technology <br>Bombay | native_name = भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान<br>मुम्बई | image_name = 300px-IIT Bombay Logo.svg.png | image_size = 150px | image_alt = refer to caption | caption = | motto = ज्ञानं परमं ध्येयम् <br>(''jñānaṁ paramaṁ dhyeyam'')<br>([[Sanskrit]]) | mottoeng = Knowledge is the Supreme Goal | established = 1958 | type = Public Institution | director = Prof. Devang V. Khakhar | academic_staff = 450 | undergrad = 3,000 | postgrad = 3,100 | city = Powai,Mumbai | state =Maharashtra | country = India | coor = {{Coord|19|08|01.09|N|72|54|55.29|E|type:edu|display= title}} | campus = Urban, spread over {{convert|550|acre|km2}} in North Central Mumbai | free_label = Acronym | free = IITB | website = [http://www.iitb.ac.in/ www.iitb.ac.in] | logo = }} '''ఇండియన్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, బొంబాయి''' (भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान मुम्बई, సంక్షిప్తంగా '''IITB''' లేదా '''IIT బొంబాయి''') అనేది భారత దేశంలోని [[బొంబాయి]] లోని పోవాయిలో గల ఒక పబ్లిక్ ఇంజనీరింగ్ ఇనిస్టిట్యూట్. ఇది భారత దేశంలో మొటటి స్థానంలో నిలిచిన సంస్థగా నిలిచింది.<ref name=ranking>{{cite web|title=Ranked 36th in Engineering in US News & World Report's|url=http://www.iitbombay.org/news/Current/us-news-ranks-iit-bombay-36th|publisher=IIT Bombay|accessdate=3 October 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008095309/http://www.iitbombay.org/news/Current/us-news-ranks-iit-bombay-36th|archive-date=8 అక్టోబరు 2012|url-status=dead}}</ref> ఇది [[ఐఐటీ|ఇండియన్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] వ్యవస్థలో రెండవ ప్రాచీనమైన సంస్థ.<ref name=Technology>{{cite web|title=Technology Incubation & Development of Entrepreneurs (TIDE) in the areas of Electronics and ICT|url=http://deity.gov.in/sites/upload_files/dit/files/TIDEApplicationFormTermsndConditions_2092011.pdf|publisher=Ministry of Communications and Information Technology, Government of India|accessdate=3 October 2012}}{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఐఐటీ [[ముంబై|బొంబాయి]] 1958 లో స్థాపించబడింది.<ref name="set up">{{cite web|title=How was IIT Bombay set up|url=http://www.iitb.ac.in/about/how.html|publisher=IIT Bombay |accessdate=3 October 2012}}</ref> 1961 లో భారత పార్లమెంటు ఐఐటీలను ముఖ్యమైన జాతీయ సంస్థలుగా గుర్తించింది.<ref name=Growth/> భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన ఉన్నత స్థాయి కమిటీ 1946 లో భారతదేశంలో నాలుగు ఉన్నత టెక్నాలజీ సంస్థలను దేశంలో సాంకేతిక విద్యను అభివృద్ధి చేయడానికి నెలకొల్పాలని ప్రతిపాదించింది. ముంబయిలో 1957 లో ఈ సంస్థ ప్రారంభింపబడింది. ఈ సంస్థలో 1958 లో మొదటి బ్యాచ్ గా 100 మంది విద్యార్థులతో ప్రారంభింపబడింది.<ref name=Growth>{{cite web|title=The Growth of an Institute for Higher Technological Education|url=https://www.iitbombay.org/contact-us/history-of-iit-bombay|publisher=IIT Bombay|accessdate=3 October 2012|website=|archive-url=https://archive.today/20121220223030/https://www.iitbombay.org/contact-us/history-of-iit-bombay|archive-date=20 డిసెంబరు 2012|url-status=dead}}</ref> ఈ సంస్థ పొవాయిలో స్థాపించిన నాటి నుండి దాని భౌతిక స్థితి విస్తరింపబడి 584 కంటే ఎక్కువ ప్రధాన భవన సముదాయంగా యేర్పడినది. ఈ సంస్థ 2396 చదరపు అడుగుల (550 ఎకరాలు లేదా 2.22 చదరపు కి.మీ) విస్తీర్ణంతో ఆవరింపబది ఉంది.<ref name=area>{{cite web|title=Information Booklet|url=http://www.iitb.ac.in/about/InstituteBrochure.pdf|publisher=IIT Bombay|accessdate=3 October 2012}}</ref> ఐఐటీ బొంబాయి [[గణితము|గణితం]], [[ఇంజనీరింగ్|ఇంజనీరింగు]], [[టెక్నాలజీ]], సైన్స్ లలో డాక్టరల్ డిగ్రీలను అందించుటకు సమగ్ర గ్రాడ్యుయేట్ ప్రోగ్రాంను కలిగి ఉంది.<ref name=Growth/> ప్రస్తుతం ఐఐటి బొంబాయిలో 14 అకడమిక్ డిపార్టుమెంట్లు, ఆరు సెంటర్లు, ఒక [[పాఠశాల]], మూడు ఇంటర్ డిసిప్లినరీ కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి. 53 సంవత్సరాలుగా 39,000 ఇంజనీర్లను, [[శాస్త్రవేత్తలు|శాస్త్రవేత్తల]]ను అందించింది.<ref name=Growth/> విద్యా కార్యక్రమాలు ఈ సంస్థలో [[భౌతిక శాస్త్రము]], ఇంజనీరింగుతో పాటు హుమానిటీస్, సోషల్ సైన్సెస్ (ఎకనమిక్సు, ఇంగ్లీషు, తత్వ శాస్త్రము, మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, సోషియాలజీ) లను మేనేజిమెంటు విద్యా విభాగంగా అందిస్తుంది.<ref name=departments>{{cite web|title=Present departments|url=http://www.iitb.ac.in/departments.html|publisher=IIT Bombay|accessdate=3 October 2012}}</ref> కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఈ సంస్థ నిరంతర విద్య, దూర విద్య కోర్సులను వినూత్న రీతిలో స్వల్పకాలంగా అందిస్తుంది.<ref name=system>{{cite web|title=The Institute grow at first hand.|url=http://www.iitb.ac.in/history_book/News%20Item.html|publisher=IIT Bombay|accessdate=3 October 2012|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201193243/http://www.iitb.ac.in/history_book/News%20Item.html|archive-date=1 ఫిబ్రవరి 2012|url-status=dead}}</ref> == చరిత్ర == {{శుద్ధి}} UNESCO నుండి సహాయం, [[సోవియట్ యూనియన్]] అందించబడింది నిధులతో 1958 నెలకొల్పడానికి | ఐఐటి టెక్నాలజీ ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ IIT బొంబాయి రెండవ . భారతదేశం యొక్క ప్రభుత్వం భవనం ప్రాజెక్టు ఖర్చు, పునరావృత ఖర్చులు సహా అన్ని ఇతర ఖర్చులు బాధ్యత సమ్మతించింది UNESCO, సోవియట్ యూనియన్ నుండి ప్రధానంగా పరికరాలు, సాంకేతిక నిపుణులు అందించేందుకు అంగీకరించింది . ఇది సంస్థ కోసం ఎంపిక సైట్ | 550 | | ఎకరాల కిమీ 2 convert యొక్క ఒక ప్రాంతంలో, పద్దెనిమిది miles (29&nbsp;km ) నగరంలో ముంబై ( బొంబాయి ) నుండి, పోవై ఉంది అప్పుడు బాంబే రాష్ట్రం ప్రభుత్వం ఇవ్వబడింది . నిర్మాణం పూర్తి కావడంతో అయితే, ఇన్స్టిట్యూట్ తొలి విద్యా సెషన్ సింథటిక్ తన తాత్కాలిక ఇంటిలో, 1958 జూలై 25 న ప్రారంభమైంది, 100 విద్యార్థులుతో ముంబై, వర్లిలో ఆర్ట్ సిల్క్ మిల్స్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్ ( SASMIRA ) భవనం . ఈ విద్యార్థులు ఏరోస్పేస్, రసాయన, సివిల్, కంప్యూటర్, ఎలక్ట్రికల్, ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్, శక్తి, మెకానికల్, మెటలర్జికల్ ఇంజనీరింగ్, MSc కెమిస్ట్రీ మొదటి గ్రాడ్యుయేట్ ఇంజనీరింగ్ కార్యక్రమాలు ప్రవేశానికి 3,400 అభ్యర్థుల నుండి ఎంపిక చేశారు. ఇన్స్టిట్యూట్ ఏర్పాటు ఉద్దేశాల్లో ఒకటి ప్రత్యేక ఇంజనీరింగ్, సాంకేతిక శాస్త్రాలు వివిధ అధ్యయనాలు కోసం సౌకర్యాలను అభివృద్ధి ఉంది . పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్య, [[పరిశోధన]] కోసం తగిన సదుపాయాలు ఏర్పాటు కోసం అవసరం వ్యవస్థాపక సంవత్సరాలలో మనస్సులో అన్నింటి కంటే పైకి ఉంచబడింది . ఇన్స్టిట్యూట్ వర్లి వద్ద తాత్కాలికంగా పని సమయంలో, ప్రయత్నంలో దాని శాశ్వతమైన, భవనం ప్రాజెక్టు పురోగతి వేగవంతం చేశారు జవహర్ లాల్ నెహ్రూ 1959 10 మార్చి న పోవై వద్ద ఇన్స్టిట్యూట్ శంకుస్థాపన . == క్యాంపస్ == బొమ్మ : IITB Lawn.jpg | thumb | 240 px | నాలెడ్జ్ '' ట్రీ '' - IIT బొంబాయి వద్ద అడ్మినిస్ట్రేటివ్ బిల్డింగ్ ఎదుర్కొంటున్న మైదానాల్లో చేత ఇనుము శిల్పం IIT బొంబాయి క్యాంపస్, పోవై వద్ద ఉన్న ఒక శివారు ఈశాన్యం ముంబై, విహార్ లేక్ | విహార్ మధ్య, పోవై లకే | పోవై సరస్సులు . క్యాంపస్ భవనాల సమూహాలు విభజించబడింది . విద్యా ప్రాంతంలో ప్రధానంగా ప్రధాన భవనం, వివిధ విభాగాల సంయోజితాలు, auditoria ఉన్నాయి . అన్ని శాఖ సంయోజితాలు '' అనంతమైన కారిడార్ '' అనే కారిడార్ అనుసంధానం చేయబడి ఉంటాయి . స్నాతకోత్సవ హాల్ దాటి అత్యధిక వసతి ఉంటాయి . 15 వసతిగృహాల మొత్తం రెండు హాస్టల్స్ ( హాస్టల్స్ 10, 11 ), కొత్తగా నిర్మించిన హాస్టల్ ( హాస్టల్ 15 ) భాగంగా పురుషుడు విద్యార్థులు కోసం వీటిలో ఉన్నాయి . కారణంగా దాని సామీప్యత సంజయ్ [[మహాత్మా గాంధీ]] నేషనల్ పార్క్, క్యాంపస్ నగరం మిగిలిన కాలుష్యం పసుపు, ఎక్కువగా బాధింపబడని ఉంది. నేషనల్ పార్కు ఆవరణలో సమీపంలో కూడా అప్పుడప్పుడు వీక్షణలు దారితీసింది బ్లాక్ పాంథర్ | పాంథర్ లు, లేక్ పోవై ఒడ్డున ఘరియల్ ( గవియాలిస్ గాన్జేటికస్ ) మొసళ్ళ . సంస్థ రెండు స్విమ్మింగ్ పూల్స్ ఉన్నాయి; అసోసియేషన్ ఫుట్బాల్ | ఫుట్బాల్, హాకీ | హాకీ, క్రికెట్ ప్రాంతాలు;, లాన్ టెన్నిస్ | [[టెన్నిస్]], బాస్కెట్బాల్, స్క్వాష్ టెన్నిస్ | స్క్వాష్, [[వాలీబాల్]] న్యాయస్థానాలు . ఇది పలు [[సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం|సాంస్కృతిక]], ఇతర కార్యకలాపాలకు ఒక స్టూడెంట్స్ ఆక్టివిటీ సెంటర్ (SAC ) ఉంది . ఈ సౌకర్యాలు పాటు, ఆవరణలో ఒక వీటిలో ఒకటి రెండు ఉన్నత పాఠశాలలు, ఉన్నాయి కె.వి. ఐఐటి పోవై | కేంద్రీయ విద్యాలయ, ఇతర ఐఐటి క్యాంపస్ స్కూల్ అంటారు . gallery దస్త్రం : IIT బొంబాయి ఒలింపిక్ సైజు స్విమ్మింగ్ Pool.JPG | IIT బొంబాయి AT ఒలింపిక్ సైజు స్విమ్మింగ్ పూల్ దస్త్రం : చూడండి బోట్ హౌస్ నుండి, పొవాయ్ సరస్సు, ఐఐటి Bombay.JPG | బోట్ హౌస్ నుండి చూడండి, పొవాయ్ సరస్సు, IIT బొంబాయి దస్త్రం : పోవై లేక్, ఏప్రిల్ 2012.JPG | పోవై లేక్ దస్త్రం : పోవై Lake.JPG సూర్యాస్తమయం | పోవై లేక్, IIT బొంబాయి సూర్యాస్తమయం / గ్యాలరీ == సాంస్కృతిక , విద్యాయేతర కార్యకలాపాలు == వంటి సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు డ్రామాలు, మాట్లాడుతూ, సాహిత్య కళలు, సంగీతం, ఫైన్ ఆర్ట్స్ ఐఐటీ బాంబే ఒక విద్యార్థి జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన ఫీచర్ గుర్తించడానికి . మాట్లాడుతూ, సాహిత్య [[కళలు]] ఎల్లప్పుడూ [[విద్యార్థులు]] చురుకుగా, క్విజ్ లో పాల్గొనే రాయడం, చర్యలు చర్చాతో విద్యార్థి సంఘంలో బాగా ప్రాచుర్యం . IIT బొంబాయి ప్రతిష్ఠాత్మక నేషనల్ లా స్కూల్ పార్లమెంటరీ డిబేటింగ్ టోర్నమెంట్ గెలుచుకుంది . వార్షిక సాంస్కృతిక పండుగ మూడ్ ఇండిగో (పండుగ ) | మూడ్ ఇండిగో డిసెంబరు మాసంలో, ఉద్దేశ్య ఆసియాలో దాని రకమైన అతిపెద్ద ఉంది . ఈ 4 రోజుల ఈవెంట్ ప్రజాదరణ పోటీలలో, ప్రదర్శనలు, గేమ్స్, సంగీత కచేరీలు ఉన్నాయి . IIT బొంబాయి వార్షిక టెక్నాలజీ పండుగ, Techfest జనవరి నెలలో ప్రతి సంవత్సరంలో జరిగిన, ఆసియాల్లో రకమైన అతిపెద్ద ఉంది . ఇది పోటీలు, ప్రదర్శనలు, ప్రపంచవ్యాప్తంగా గెస్ట్ స్పీకర్ల నుండి చర్చలు వివిధ సంఘటనలు ఉన్నాయి . Techfest 2009 ఇతర దేశాలలో దాని ఈవెంట్స్ నిర్వహించడం కూడా [[భారత దేశము|భారతదేశం]]లో ఇటువంటి మొదటి సంఘటన. కాకుండా సాంస్కృతిక, సాంకేతిక కార్యకలాపాలు నుండి, ఆవరణలో పెరుగుదల మద్దతు ఇది ఎంట్రప్రెన్యూర్షిప్ సెల్ వంటి సంస్థలు, తో వ్యాపార పాల్గొంటుంది Startup కంపెనీ | ప్రారంభ ప్రపంచవ్యాప్తంగా . ఈ కళాశాల [[పండుగలు]], వ్యవస్థీకృత ఆర్థికంగా నిర్వహించేది, ఈ సంస్థ పూర్తిగా విద్యార్థుల నిర్వహిస్తారు cite web | శీర్షిక = MoodI వెబ్సైట్ | url = https://web.archive.org/web/20140227212412/http://www.moodi.org/ . / cite web | శీర్షిక = దట్స్ Techfest - గురించి | url = https://web.archive.org/web/20140225110149/http://www.techfest.org/home/info/about_us . / ఈ పండుగలు, సంస్థలు ప్రైవేటు సంస్థచే స్పాన్సర్గా cite web | శీర్షిక = Techfest - ప్రాయోజకులు | url = https://web.archive.org/web/20140306150915/http://www.techfest.org/home/info/sponsors / cite web | శీర్షిక = MoodI - ప్రాయోజకులు | url = https://web.archive.org/web/20140221060626/http://www.moodi.org/sponsor/ / వీటితో పండగలలో, వివిధ ఇతర ఇంజనీరింగ్ ప్రవాహాలు ఆధారంగా పండుగలు జీవశాస్త్రంతో టెక్నాలజీ వైపు విద్యార్థులు చైతన్యపరచటంలో నిర్వహించారు చేస్తున్నారు . ఈ రేడియన్స్ ( మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ ), జెఫైర్ ( ఏరోస్పేస్ ఇంజినీరింగ్ ), Azeotropy ( [[రసాయన శాస్త్రము|రసాయన]] ఇంజినీరింగ్ ), Padarth ( లోహశోధన, మెటీరియల్ సైన్స్ ఇంజినీరింగ్ ), Aagomani ( ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్ ), ఇటీవల, Aakaar ( సివిల్ ఇంజనీరింగ్) ఉన్నాయి . . సంస్థ ఒక LGBT " సాథీ " అని కూటమి క్లబ్ name="saathi" ఉదహరింపు వార్తలు ఉంది | శీర్షిక = ఐఐటీ బాంబే వద్ద, LGBTs ఇప్పుడు ఒక Saathi|url=http://www.indianexpress.com/news/at-iitbombay-lgbts-now-have-a-saathi/826799|first=Mihika|last=Basu|date=4 ఆగస్టు 2011 | ఏజెన్సీ = ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ | స్థానాన్ని = ముంబై | accessdate = 2012-11-21 / name="gayandhappy" ఉదహరింపు వార్తలు | శీర్షిక = న ఐఐటి B క్యాంపస్, మీరు గే, సంతోషంగా ఉంటుంది |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/mumbai/29849894_1_iit-b-jaya-joshi-technology-bombay {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928034910/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/mumbai/29849894_1_iit-b-jaya-joshi-technology-bombay |date=2011-09-28 }} | తేదీ = 2011 ఆగస్టు 4 | ఏజెన్సీ = టైమ్స్ భారతదేశం యొక్క | స్థానాన్ని = ముంబై | accessdate = 2012-11-21 / == సంస్థ == సంస్థాగత స్థాయిలో, IIT బొంబాయి ఒక గవర్నర్ల బోర్డు పర్యవేక్షిస్తుంది సందర్శకుల, సభ్యుడిగా డైరెక్టర్, నియమించబడతారు ఒక చైర్మన్ తో రిజిస్ట్రార్ ( విద్య ) | రిజిస్ట్రార్ కార్యదర్శిగా . ఈ కాకుండా, కౌన్సిల్ నామినేట్ విద్య, ఇంజనీరింగ్ లేదా సైన్స్ సంబంధించి ప్రత్యేక [[జ్ఞానము|జ్ఞానం]] లేదా ఆచరణాత్మక [[అనుభవం]] కలిగి నాలుగు వ్యక్తులు ఉన్నాయి . రెండు ప్రొఫెసర్లు సెనేట్ నామినేట్ చేస్తారు . అదనంగా, ప్రఖ్యాత ఒకటి సాంకేతిక లేదా పారిశ్రామికవేత్త [[మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రాల ప్రతి ప్రభుత్వం, [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], గుజరాత్లలో నామినేటెడ్. అన్ని విద్యా విషయాలను కోసం, సెనేట్ నియంత్రణ, [[బోధన]], [[విద్య]], పరీక్షల ప్రమాణాలు, అన్ని ఇతర మిత్రరాజ్యాల విద్యా విషయాలలో నిర్వహణ బాధ్యత అధికారాన్ని కలిగి ఉంది . సెనేట్ ప్రధానంగా ఇన్స్టిట్యూట్ యొక్క ప్రొఫెసర్లతో ఏర్పాటు, డైరెక్టర్ చైర్మన్ ఉంది . ఇన్స్టిట్యూట్ యొక్క చర్యలు అమలులోకీ [[ప్రజలు]] సహాయం చేస్తారు ఎవరు డైరెక్టర్, డిప్యూటీ డైరెక్టర్ ఉన్నాయి డీన్ ( విద్య ) | డీన్ ( పరిశోధన, అభివృద్ధి ), డీన్ ( ప్లానింగ్ ), డీన్ (స్టూడెంట్స్ అఫైర్స్), డీన్ (అకాడమిక్ కార్యక్రమాలు ), డీన్ ( వనరుల అభివృద్ధి ),, విభాగాలు, కేంద్రాలు, పాఠశాలలు అధిపతులు . అడ్మినిస్ట్రేషన్ సీనియర్ పరిపాలనా అధికారులు ఎస్టేట్ మేనేజ్మెంట్, మెటీరియల్స్ మేనేజ్మెంట్, పర్సనల్ మేనేజ్మెంట్, ఫైనాన్స్, అకౌంట్స్, అకాడెమిక్ అఫైర్స్ వంటి నిర్దిష్ట ప్రాంతాల్లో కోసం కేటాయించిన తో, రిజిస్ట్రార్ ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది . === విద్యా ఆఫీసు === ఇన్స్టిట్యూట్ అకాడమిక్ ఆఫీసు, సులభతరం ఉంది ప్రారంభించడానికి, ఇన్స్టిట్యూట్, విద్యార్ధ ముఖ్యంగా బోధన, అంచనా విద్యా పని సహకారంగా . ఇది ప్రస్తుత, గత, తరగతులు, అన్ని విద్యార్థులు విద్యా రికార్డులను రిపోజిటరీ పనిచేస్తుంది . ఇది ఇన్స్టిట్యూట్ అత్యధిక విద్యా శరీరం ఇది, సెనేట్ నిర్వాహక మద్దతు అందిస్తుంది . విద్యా ఆఫీసు హెడ్ ఇన్స్టిట్యూట్ సీనియర్ ప్రొఫెసర్గా ఉన్న విద్యా సంబంధ కార్యక్రమాలు డీన్, ఉంది . డీన్ ఒక డిప్యూటీ రిజిస్ట్రార్ ( విద్య ) నేతృత్వంలోని శాశ్వత అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సెటప్ సహాయం ఉంది . విద్యా ఆఫీసు దగ్గరగా విద్యార్ధ అన్ని కాని విద్యా సమస్యలు తర్వాత కనిపిస్తోంది విద్యార్థి వ్యవహారాల డీన్ ( దోస ), సంకర్షణ . దోస, విద్యార్థి జింఖానా యొక్క ఎక్స్ అఫీషియో అధ్యక్షుడిగా, విద్యార్థులు వివిధ సహ పాఠ్య కార్యక్రమాలను సమన్వయ . == విభాగాలు , కేంద్రాలు, , పాఠశాలలు == దస్త్రం : లెక్చర్ హాల్ complex.JPGలో IITB పెద్ద హాల్ | right | thumb | లెక్చర్ హాల్ కాంప్లెక్స్ IIT బొంబాయి 17 విభాగాలు, 13 బహుళ క్రమశిక్షణా కేంద్రాలు,, 3 పాఠశాలలు ఉన్నాయి . IIT బొంబాయిలో విద్యా విభాగాలలో ఈ క్రిందివి ఉన్నాయి : * ఏరోస్పేస్ ఇంజినీరింగ్ * అప్లైడ్ మెకానిక్స్ * Http://www.bio.iitb.ac.in/ బయోసైన్సెస్, బయో ఇంజినీరింగ్ * రసాయన ఇంజినీరింగ్ * కెమిస్ట్రీ * సివిల్ ఇంజినీరింగ్ * Http://www.cse.iitb.ac.in/ కంప్యూటర్ సైన్స్ & ఇంజినీరింగ్ * ఎర్త్ సైన్సెస్ * ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్ * Http://www.ese.iitb.ac.in/ శక్తి సైన్స్, ఇంజనీరింగ్ * పట్టణ అధ్యయనాలు, ప్రణాళిక * https://web.archive.org/web/20151031210545/http://www1.hss.iitb.ac.in/home/ హ్యుమానిటీస్, సోషల్ సైన్స్ * పారిశ్రామిక డిజైన్ సెంటర్ * గణితం * మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ క్షయ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్ సహా * మెటలర్జికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటిరీయల్స్ సైన్స్ * ఫిజిక్స్ బహు క్రమశిక్షణా కేంద్రాలు IIT బొంబాయి ఉన్నాయి : * పారిశ్రామిక డిజైన్ సెంటర్ ( IDC ) * కంప్యూటర్ ఎయిడెడ్ డిజైన్ సెంటర్ ( సిఎడి) నానో టెక్నాలజీ, సైన్స్ కోసం * సెంటర్ ( CRNTS ) * ఏరోస్పేస్ సిస్టమ్స్ డిజైన్, ఇంజనీరింగ్ సెంటర్ ఫర్ ( CASDE ) * కంప్యూటర్ సెంటర్ * సెంటర్ దూర ఇంజినీరింగ్ విద్యా కార్యక్రమం కోసం ( C - DEEP ) పర్యావరణ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్ * సెంటర్ ( CESE ) * వనరుల ఇంజినీరింగ్ లో స్టడీస్ సెంటర్ ( CSRE ) . 1976 స్థాపించబడిన సెంటర్ సహజ వనరుల నిర్వహణ, పర్యావరణ పర్యవేక్షణ రిమోట్ సెన్సింగ్ సాంకేతిక, దాని అప్లికేషన్ అభివృద్ధి పాల్గొంటుంది . గ్రామీణ ప్రాంతాలలో టెక్నాలజీ ఆల్టర్నేటివ్స్ * సెంటర్ ( CTARA ) * సెంటర్ ఫార్మల్ డిజైన్, సాఫ్ట్వేర్ యొక్క ధ్రువీకరణ ( CFDVS ) కోసం * అధునాతన విశ్లేషణాత్మక ఇన్స్ట్రుమెంట్ సౌకర్యం ( SAIF) నానోఎలేక్ట్రోనిక్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ * సెంటర్ ( CEN ) * నేషనల్ ఫోటోవోల్టాయిక్ పరిశోధన, విద్య కోసం సెంటర్ ( NCPRE ) IIT బొంబాయి ప్రావీణ్యత మూడు పాఠశాలలు : బయోసైన్సెస్, జీవ ఇంజనీరింగ్ యొక్క * స్కూల్ ( Bioschool ) * మేనేజ్మెంట్ శైలేష్ J మెహతా స్కూల్ ( SJMSOM ) * KReSIT | కన్వల్ Rekhi స్కూల్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ Kresit | ( KReSIT ) పైన పాటు, IIT బొంబాయి కూడా మూడు అంతర విభాగ ప్రోగ్రామ్లను అందిస్తుంది : * ఎడ్యుకేషనల్ టెక్నాలజీ * ఇండస్ట్రియల్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్ ( IEOR ) * సిస్టమ్స్, కంట్రోల్ ఇంజినీరింగ్ == విద్యావేత్తలు == === కార్యక్రమాలు === IIT బొంబాయి ఇంజనీరింగ్పై ప్రాథమిక దృష్టితో ఇంజనీరింగ్, ప్యూర్ సైన్స్, డిజైన్, నిర్వహణ, మానవీయ అధ్యయనం యొక్క కోర్సులు అనేక రకాల అందిస్తుంది . విశ్వవిద్యాలయం " ఆర్గనైజింగ్ సాధన , స్టూడెంట్ ఎక్స్చేంజ్ ద్వారా ఆసియా లింకులు " ( LAOTSE ), విద్యార్థులు, సీనియర్ పండితులు మార్పిడి ఐరోపా, ఆసియా ప్రముఖ విశ్వవిద్యాలయాలు ఒక అంతర్జాతీయ నెట్వర్క్ సభ్యుడు . సైన్స్ ( MSc. ), టెక్నాలజీ, మాస్టర్ ( ఇన్స్టిట్యూట్ టెక్నాలజీ బ్యాచిలర్ డిగ్రీ దారితీసింది విద్యా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తుంది ( బిటెక్ . ), డ్యూయల్ డిగ్రీ ( B.Tech ., M.Tech . 5 సంవత్సరాలలో ), మాస్టర్ MTech . ), డిజైన్ ( MDes. ) మాస్టర్ ఆఫ్, మేనేజ్మెంట్ ( MMgmt. ) మాస్టర్ ఆఫ్, వేదాంతం ( MPhil. ), క్రింది ప్రాంతాలలో వేదాంతం ( PhD. ) డాక్టర్ ఆఫ్ మాస్టర్ : | తరగతి = " వికి టేబుల్ " | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | '' ' డిగ్రీ ''' | |'' ' ప్రత్యేకత ''' | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | బ్యాచిలర్ టెక్నాలజీ ( BTech) యొక్క | | ఏరోస్పేస్ ఇంజినీరింగ్, కెమికల్ ఇంజనీరింగ్, సివిల్ ఇంజనీరింగ్, కంప్యూటర్ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్, ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్, ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్, మెకానికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటలర్జికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటిరీయల్స్ సైన్స్ . | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | డ్యూయల్ డిగ్రీ ( బీటెక్, MTech ) | | ఏరోస్పేస్ ఇంజినీరింగ్, కెమికల్ ఇంజనీరింగ్, సివిల్ ఇంజనీరింగ్, ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్, శక్తి ఇంజినీరింగ్, ఇంజనీరింగ్ ఫిజిక్స్, మెకానికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటలర్జికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటిరీయల్స్ సైన్స్ . | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | టెక్నాలజీ ( MTech ) మాస్టర్ ఆఫ్ | | ఏరోస్పేస్ ఇంజినీరింగ్, కెమికల్ ఇంజనీరింగ్, సివిల్ ఇంజనీరింగ్, కంప్యూటర్ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్, ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్, జియో ఎక్స్ప్లోరేషన్, పెట్రోలియం జియోసైన్స్, ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, మెకానికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటలర్జికల్ ఇంజినీరింగ్, మెటిరీయల్స్ సైన్స్ . బయోమెడికల్ ఇంజనీరింగ్, క్షయ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్, శక్తి వ్యవస్థల ఇంజనీరింగ్, ఎన్విరాన్మెంటల్ సైన్స్, ఇంజనీరింగ్, ఇండస్ట్రియల్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్ ( IEOR ), విశ్వసనీయత ఇంజినీరింగ్, సిస్టమ్స్, కంట్రోల్ ఇంజినీరింగ్, ఎంకాం . | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | | అప్లైడ్ జియాలజీ, అప్లైడ్ ఫిలాసఫీ, అప్లైడ్ స్టాటిస్టిక్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేటిక్స్ ( ASI ), బయోటెక్నాలజీ, కెమిస్ట్రీ, ఫిజిక్స్, గణితం | సైన్స్ ( MSc) మాస్టర్ . | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | డిజైన్ ( M డెస్ ) మాస్టర్ ఆఫ్ | | పారిశ్రామిక డిజైన్, విజువల్ కమ్యూనికేషన్, ఇంటరాక్షన్ డిజైన్, యానిమేషన్ | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | ఫిలాసఫీ ( MPhil ) మాస్టర్ ఆఫ్ | | ప్రణాళిక, అభివృద్ధి | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | ( . M Mgmt ) మేనేజ్మెంట్ మాస్టర్ | | జనరల్ మేనేజ్మెంట్ | - | స్టైల్ = " వెడల్పు : 25%; " | పీహెచ్డీ | | అన్ని ఇంజనీరింగ్ శాఖలలో, క్రమశిక్షణా ప్రాంతాల్లో, శాస్త్ర విభాగాలు, హ్యుమానిటీస్, సోషల్ సైన్సెస్ . | ప్రతి సంవత్సరం, IIT బొంబాయి అవార్డులు డిగ్రీల, బీటెక్, MTech, డ్యూయల్ డిగ్రీ ( బీటెక్, MTech ), M.Mgmt, MSc, కంటే ఎక్కువ 1,000 విద్యార్థులకు పీహెచ్డీ . ఐఐటీ | IIT బొంబాయి అండర్ విద్యార్థులు ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ర్యాంకు ద్వారా ఎంపిక చేస్తారు . విద్యార్థులు, ఆచార్యులు, కాని కార్యక్రమంలో : ఇచ్చిన సమయంలో, క్యాంపస్ కంటే ఎక్కువ 6,000 మంది ప్రజలు . === ర్యాంకింగ్స్ === Infobox భారతదేశం విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్ | రకం = విశ్వవిద్యాలయ, కళాశాల ! ---------- అంతర్జాతీయ ---------- | QS_W = 233 | QS_A = 39 | THES_W = ! ---------- ఇంజినీరింగ్ ---------- | OUTLOOK = 3 | ఆడి DQ = 1 | MINT_G = 1 అంతర్జాతీయంగా, IIT బొంబాయి మొత్తం # 233 gobally, QS వరల్డ్ యూనివర్శిటీ ర్యాంకింగ్స్ ( Quacquarelli సైమండ్స్ ) లో ఆసియా సంస్థల మధ్య నెం 39 కోసం స్థానంలో ఉంది 2013.http://www.business-standard.com/article/management/iits-fall-again-in-qs-world-asian-universities-ranking-for-2013-113091000864_1.html ఐఐటీ 2013 కోసం ర్యాంకింగ్ QS వరల్డ్ ఆసియా విశ్వవిద్యాలయాలలో మళ్ళీ వస్తాయి . వ్యాపారం ప్రామాణిక ( 2013-09-11 ) . తీసుకొన్న తేదీ 2013-10-09./http://www.financialexpress.com/news/paying-power-a-factor-in-global-rankings-allege-iit-directors/1176301 ఐఐటి డైరెక్టర్లు, ప్రపంచ ర్యాంకింగ్స్లో ఒక అంశం లేవనెత్తారు ' శక్తి ' పేయింగ్ . Financialexpress.com ( 2013-09-30 ) . తీసుకొన్న తేదీ 2013-10-09./http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-17/news/42148715_1_iits-rankings-indian-institutes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531125951/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-17/news/42148715_1_iits-rankings-indian-institutes |date=2014-05-31 }} ఎందుకు ఐఐటీ వరల్డ్ యూనివర్శిటీ ర్యాంకింగ్స్ లో కాబట్టి తీవ్రంగా నష్టపోయింది - ఎకనామిక్ టైమ్స్ . Articles.economictimes.indiatimes.com ( 2013-09-17 ) . 2013-10-09 న పునరుద్ధరించబడింది . / name=Rankings_QS_W/ IIT బొంబాయి టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ రాంకింగ్స్ యొక్క ద్వారా ర్యాంకింగ్ లో టాప్ 400 లో కలిగి విఫలమైంది 2013-14.http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/services/education/panjab-university-beats-iits-enters-top-400-club-in-the-world-university-rankings-2013-14/articleshow/23429183.cms పంజాబ్ యూనివర్శిటీ, IIT కొడతాడు వరల్డ్ యూనివర్శిటీ ర్యాంకింగ్స్ 2013-14 లో టాప్ 400 క్లబ్ ప్రవేశిస్తుంది - ఎకనామిక్ టైమ్స్ . Economictimes.indiatimes.com ( 2013-10-03 ) . 2013-10-09 . / న పునరుద్ధరించబడింది ఇది ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల్లో, ఇది name=Rankings_OUTLOOK/, 2012 లో Outlook భారతదేశం '' '' ద్వారా నంబర్ 3 స్థానంలో, భారతదేశంలో, సంఖ్య . 2009 లో '' | 2011 లో డేటాక్వెస్ట్ '' '' ద్వారా 1 name=Rankings_DQ/ ప్రభుత్వ ఇంజనీరింగ్ కళాశాలలు , వారు అది మింట్ మింట్ ( వార్తాపత్రిక ) '' ద్వారా నంబర్ 1 స్థానాన్ని . name=Rankings_MINT_G/ అన్ని ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ అఫ్ టెక్నాలజీ సహా 2004-2009 వరకు ప్రతి ఐదు సంవత్సరాల కాలంలో అలాగే ప్రతి సంవత్సరం, 5 సంవత్సరాల కాలంలో 1964 నుంచి జార్జియా టెక్, USA ప్రొఫెసర్ జూడ్ బదులు మరొక క్వాంటం నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ అధ్యయనాలు | ఐఐటీ, సైన్స్ ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ | ఐఐఎస్సి . IIT బొంబాయి ఎల్లప్పుడూ ఈ సర్వేలో ఎత్తైన ర్యాంక్ సంపాదించింది . | తరగతి = " వికి టేబుల్ " | CHEMICAL ENGINEERING SCHOOLS ( 2007-11 ), యొక్క + ప్రపంచ ర్యాంకింగ్ ( ప్రొఫెసర్ జూడ్ బదులు మరొక క్వాంటం, USA, 2012 Jan 22 ) https://web.archive.org/web/20130317235017/http://www.ictmumbai.edu.in/AdmissionFile/Admission_Handbook_2012-13.pdf అచేతన లింకు | date = October 2013 / | + INDIA | - | SCHOOL | | స్థానము | | పబ్బుల . 2010 | | 06-10 మొత్తాలు | | RANK 06-10 | | పబ్బుల 2011 | | 07-11 మొత్తాలు | | RANK 07-11 | | ప్రపంచ ర్యాంకింగ్ | - | ICT, ముంబై ( UDCT ) | | ముంబై | | 185 | | 960 | | 1 | | 198 | | 1025 | | 1 | | 4 | - | IIT బొంబాయి | | ముంబై | | 72 | | 368 | | 2 | | 75 | | 393 | | 2 | | నా | - | IIT కాన్పూర్ | | కాన్పూర్ | | 72 | | 356 | | 3 | | 80 | | 378 | | 3 | | NA | - | ఐఐటీ ఖరగ్పూర్ | | ఖరగ్పూర్ | | 68 | | 301 | | 4 | | 59 | | 305 | | 4 | | NA | - | ఐఐటీ | | చెన్నై | | 60 | | 263 | | 5 | | 55 | | 281 | | 5 | | NA | - | అన్నా విశ్వవిద్యాలయం | | చెన్నై | | 39 | | 257 | | 6 | | 56 | | | 261 | | 6 | | NA | - | == చేయటం == బొమ్మ : . SJMSOM ( చిన్న ) jpg | thumb | మేనేజ్మెంట్ శైలేష్ మెహతా స్కూల్ IIT బొంబాయి నుండి తాగునీటి సంస్థ ద్వారా అందుబాటులోకి పరిశ్రమ ప్రాయోజిత పరిశోధనా కన్సెల్టెన్సీ ప్రాజెక్టులు చేపట్టేందుకు . ఈ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగం, ఎలక్ట్రానిక్స్ శాఖ, అంతరిక్ష విభాగం, ఏరోనాటికల్ డెవెలప్మెంట్ ఏజెన్సీ, అటామిక్ ఎనర్జీ విభాగానికి,, ఆయిల్ అండ్ నేచురల్ గ్యాస్ కమిషన్ ( ఒఎన్జిసి ) వంటి వివిధ జాతీయ సంస్థలు నిధులు . అనేక కూడా జాతీయ ప్రాముఖ్యత ప్రాజెక్టులు పని . కొన్ని ప్రాజెక్టులు కూడా అంతర్జాతీయ సంస్థలు నిధులతో . సాధారణంగా ఒక సంవత్సరంలో, 400 కొనసాగుతున్నప్పటికీ ప్రాయోజిత ప్రణాళికలను ఉన్నాయి . ప్రాయోజిత పరిశోధనా క్రియాశీలంగా పరిశోధనలు సమూహాలతో దారితీసింది తీవ్రమైన పరిశోధనా గురిచేసింది, కీ ప్రాంతాల్లో ఆధునిక పరిశోధన కేంద్రాలు ఏర్పాటు సహాయపడింది cite web | . Url = https://web.archive.org/web/20111206043518/http://www.iitb.ac/ .in / విద్యా / rsrchprgm.html | శీర్షిక = iitb.ac.in | IIT బొంబాయి | ప్రచురణకర్త = iitb.ac.in / డీన్ ( R & D ) కార్యాలయం పరిశ్రమ, స్పాన్సర్ సంస్థలతో అవసరం అనుసంధాన అందిస్తుంది . ఆఫీసు అధ్యాపకులు నైపుణ్యం, సంస్థాగత సౌకర్యాలు గుర్తించడానికి పరిశ్రమ సహాయపడుతుంది, పరిశ్రమ సమస్యలు గుర్తించడం అధ్యాపకులు సహాయం cite web | . Url = http://www.ircc.iitb.ac.in/IRCC-Webpage/ | శీర్షిక = iitb.ac.in | IIT బొంబాయి | ప్రచురణకర్త = iitb.ac.in / బొమ్మ : IITB ప్రధాన Road.jpg | thumb | ఆర్చ్ దారితీసింది ప్రధాన భవనం యొక్క వెనుక లేన్ కేంద్ర లైబ్రరీ, సెంట్రల్ వర్క్షాప్,, ప్రింటింగ్ ప్రెస్ వంటి కేంద్ర సౌకర్యాలను అనేక కూడా ఉన్నాయి . అనేక కొత్త పరిశోధన సౌకర్యాలు చివరి సంవత్సరాలలో కొనుగోలు లేదా అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి . వాటిలో అతి ముఖ్యమైన ఒక నిరంతరం నవీకరించబడింది చేయబడ్డాయి సౌకర్యాలు 1986 లో పని చేయడం ప్రారంభమైంది ఇది కంప్యూటర్ సెంటర్ ఉంది . దాని స్వంత చిన్న కంప్యూటర్లు, అదనపు కంప్యూటింగ్ సౌకర్యాలు అనుబంధంగా పని స్టేషన్లు డిజైన్ సెంటర్ కంప్యూటర్ ఎయిడెడ్, కెమికల్ ఇంజనీరింగ్, లోహశోధన ఇంజినీరింగ్ లో CAD సూచించే నడిపిస్తుంది . VLSI డిజైన్, CAD / CAM వంటి పరిశోధన బృందాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ఇతర విభాగాలు అందుబాటులో ఉంటాయి ఇది సౌకర్యాలు కంప్యూటింగ్ కలిగి . ఇటీవల, మెడికల్ ఇంప్లాంట్లు అభివృద్ధి పని ప్రారంభించింది . OrthoCAD నెట్వర్క్ రీసెర్చ్ సెల్ కీళ్ళ పునర్నిర్మాణం వ్యవస్థలలో దేశీయ పరిశోధన, అభివృద్ధి కార్యకలాపాలు జంప్ స్టార్ట్ 2007 లో స్థాపించబడింది . వివిధ విభాగాలు ఏర్పాటు ముఖ్యమైన ప్రయోగాత్మక సౌకర్యాలను రోబోటిక్స్ కోసం ప్రయోగశాలలు, బయోటెక్నాలజీ, మైక్రో ఎలక్ట్రానిక్స్, మైక్రోప్రాసెసర్ అప్లికేషన్లు, టెలిమాటిక్స్, రిమోట్ సెన్సింగ్, తక్కువ ఉష్ణోగ్రత భౌతిక, ఏరోడైనమిక్స్ ఉన్నాయి . == ప్రముఖ అధ్యాపకులు == * దిపన్ ఘోష్ ఉత్తమ ఒక గ్రౌండ్ రాష్ట్ర ఆయన కచ్చితమైన గణన కోసం భారత సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రవేత్త, హేసేన్బెర్గ్ మోడల్ ( క్వాంటం ) | హేసేన్బెర్గ్ antiferromagnet మజుందార్ - ఘోష్ మోడల్ వంటి సాహిత్యంలో తెలిసిన, . cite journal | గత = Dattagupta | మొదట = Sushanta | శీర్షిక = చంచల్ కుమార్ మజుందార్ (1938-2000) - ఒక సంస్మరణ | పత్రిక = ప్రస్తుత Science|year=2000|volume=79|issue=1|pages=115–116|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102000/book%20reviews.pdf|accessdate=16 సెప్టెంబరు 2010 / అతను ఇండియన్ ఫిజిక్స్ అసోసియేషన్ 2005 నుంచి 2007 వరకు అధ్యక్షుడు name="homepage" cite web | శీర్షిక = అధ్యాపకులు : . Dkg : ఫిజిక్స్ హోమ్ • శాఖ | url = http://www.phy.iitb.ac.in/doku/doku.php/faculty/dkg/home|publisher=Department{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ఫిజిక్స్, IITB | accessdate = 2010 సెప్టెంబరు 16 / * C V శేషాద్రి * N. K. నాయక్ * రామ్ పునియాని * మనోహర్ Vartak * దీపక్ B. జైరాజ్ 2013 లో పద్మశ్రీ అవార్డు . == ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు == అలుమ్ని | date = ఫిబ్రవరి 2014 IIT బొంబాయి పూర్వ విద్యార్థుల యొక్క జాబితా ఉన్నాయి : div లోయ | colwidth = 30em * సరిత adve * సుధీర్ అహుజా * రమణి అయ్యర్ * ప్రతిం బిశ్వాస్ * సంజీవ్ భట్ - ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్ అధికారి న్యూస్ | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-08/ahmedabad/30257987_1_iit-kanpur-iit-graduates-iit-bombay {{Webarchive|url=https://archive.today/20120711080536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-08/ahmedabad/30257987_1_iit-kanpur-iit-graduates-iit-bombay |date=2012-07-11 }} | శీర్షిక = ఐఐటీ కావాలి గోరు మోడీ | పని = ఇండియ | accessdate = 2011-10-13 | అక్టోబరు 2011 date = 8 / * వి వి చారి * ఆశిష్ చౌహాన్ * కే S. దాస్గుప్తా * వినయ్ Deolalikar * భారత్ దేశాయ్ - సింటెల్ వ్యవస్థాపకుడు * జయదేవ్ పి దేశాయ్ * Rajnesh Domalpalli * శైలేష్ మహాత్మా గాంధీ * ఉత్తం ఘోషల్ * అనిరుద్ధ M. Gole * కోలిన్ గొంసల్వేస్ * రాజ్ గుప్తా * [[కోట హరినారాయణ]] * Subrah Iyar * సదానంద్ జోషి * అనిల్ కామత్ * రవీంద్రన్ కణ్ణన్ - Microsoft ప్రిన్సిపల్ పరిశోధకుడు . విజేత Fulkerson బహుమతి, పెంపొందించడానికి ఉద్దేశించినది బహుమతి కంప్యూటర్ సైన్స్ లో కృషికి . * నరేంద్ర Karmarkar - గణిత శాస్త్రవేత్త * ప్రమోద్ Khargonekar * సుభాష్ Khot * ప్రవీణ్ కృష్ణ * విక్ కులకర్ణి * Sudheendra కులకర్ణి - భారతీయ రాజకీయ నాయకుడు, కాలమిస్ట్ * అనిల్ కుమార్ * ఉదయ కుమార్ ( డిజైనర్ ) - భారత రూపాయి సంకేతం యొక్క డిజైనర్ . * [[అరుణ్ మజుందార్]] * విక్టర్ మెనెజెస్ - సిటీగ్రూప్ సీనియర్ వైస్ చైర్మన్ Url = http://ambient.media.mit.edu/people/pranav/about/pranav{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | - * Pranav మిస్త్రీ కంప్యూటర్ శాస్త్రవేత్త MIT వద్ద cite web . html | శీర్షిక = Pranav మిస్త్రీ | ద్రవ ఇంటర్ఫేసెస్ | పని = ambient.media.mit.edu | accessdate = 2011 జూన్ 8 / * ధర్మేంద్ర Modha * జాగ్ ముంద్రా * N. K. నాయక్ * [[అరుణ్ నేత్రవల్లి]] - మాజీ అధ్యక్షుడు బెల్ లాబరేటరీస్ Url = http://www.forbes.com/lists/2007/10/07billionaires_Nandan-Nilekani_F76O{{Dead link|date=జనవరి 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | - * నందన్ నీలేకని చైర్మన్ భారతదేశం యొక్క ప్రత్యేక గుర్తింపు అథారిటీ ఉదహరింపు వార్తలు . html | శీర్షిక = # 754 నందన్ నీలేకని - Forbes.com | పని = forbes.com | accessdate = 2011 మే 19 | date = 2007 మార్చి 8 / * నితిన్ టీచర్ - హార్వర్డ్ బిజినెస్ స్కూల్ డీన్ cite web | url = https://web.archive.org/web/20120722024756/http://drfd.hbs.edu/fit/public/facultyInfo.do?facInfo=bio&facEmId=nnohria | శీర్షిక = బయోగ్రఫీ - నితిన్ టీచర్ | పని = drfd.hbs.edu | accessdate = 2011 మే 30 / * సత్యేంద్ర Pakhale - పారిశ్రామిక డిజైనర్, ఆర్కిటెక్ట్ * సుహాస్ చెయ్యరు - సిఎఫ్ డి వైతాళిక, విశిష్ట ప్రొఫెసర్ * అపూర్వ డి పటేల్ * జైరాజ్ జైరాజ్ * మనోహర్ Parrikar - గోవా ముఖ్యమంత్రిగా * ప్రసాద్ రామ్ * టి వి రామన్ * [[జైరామ్ రమేష్]] - కేంద్ర గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రి * కన్వల్ Rekhi - ఇంజినీరింగ్ cite web | url = http://www.hindustantimes.com/IIT-Bombay-gets-3-million-gift/Article1-646487.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110052048/http://www.hindustantimes.com/IIT-Bombay-gets-3-million-gift/Article1-646487.aspx |date=2011-01-10 }} | శీర్షిక = ఐఐటీ బాంబే $ 3 మిలియన్ బహుమతి గెట్స్ - హిందూస్తాన్ టైమ్స్ | పని = hindustantimes.com | accessdate = 2011 మే 19 | స్థానాన్ని = ముంబై | date = 2011 జనవరి 5 / * S. శంకర్ శాస్త్రి * పరాగ్ సక్సేనా * సురేష్ పి సేథీ * Beheruz Sethna * Sheel కాంట్ శర్మ * [[సునీల్ శివానంద్]] * శారద శ్రీనివాసన్ * జార్జ్ వర్గీస్ * జే నారాయణ్ వ్యాస్ * రొమేష్ వధ్వాని - Engineer / వ్యవస్థాపకుడు . సింఫనీ టెక్నాలజీ గ్రూప్ స్థాపకుడు . https://web.archive.org/web/20121024182804/http://www.symphonytg.com/people/dr-romesh-wadhwani డాక్టర్ రొమేష్ వధ్వాని గాయనిగా కోసం జాన్ F కెన్నడీ సెంటర్ ధర్మకర్తల మండలి / సభ్యుడు ఆర్ట్స్ .కీ పోస్ట్కు http://ibnlive.in.com/news/obama-names-bombay-iit-graduate-to-key-post/287480-2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031152717/http://ibnlive.in.com/news/obama-names-bombay-iit-graduate-to-key-post/287480-2.html |date=2014-10-31 }} సంయుక్త అధ్యక్షుడు బరాక్ ఒబామా పేర్లు IIT బొంబాయి గ్రాడ్యుయేట్ / * ఉమేష్ వఘ్ మరే * అజిత్ రనడే * Priyam చక్రవర్తి * ప్రశాంత్ రనడే https://web.archive.org/web/20140410130852/http://www.alumni.iitb.ac.in/daa_award-2007.aspx / * [[గౌరంగ దాస్]] colend == మూలాలు == <references /> gj3011ofk74ih7awtnn0zuzxr2lqp89 0 182253 4804133 4218132 2026-04-17T02:12:00Z Muralikrishna m 106628 4804133 wikitext text/x-wiki {{Infobox library | library_name = గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి) | name_en = GOWTAMI LIBRARY | library_logo = | image = దస్త్రం:Gowthami regional library of Rajahmundry of Andhrapradesh (3).JPG | caption = గౌతమి గ్రంథాలయంలో కంప్యూటర్ విభాగం | country = [[భారత దేశము]] | type = ప్రైవేటు | established = | ref_legal_mandate = | location = [[రాజమండ్రి]] | coordinates = {{coord|016|58|48|N|081|46|48|E|region:RU_type:landmark|display=inline<!--,title-->}} | items_collected = | collection_size = 20, 000 | criteria = | req_to_access = | annual_circulation = | pop_served = | members = | budget = | director = | num_employees = | website = | phone_num = }} '''గౌతమీ గ్రంథాలయం,''' [[రాజమండ్రి]] నగరానికే తలమానికమైన 100 ఏళ్లపైన చరిత్రగల [[గ్రంథాలయం]]. దీనిలో 20 వేల పైచిలుకు గ్రంథాలున్నాయి. ==చరిత్ర== 1898లో [[నాళం కృష్ణారావు]] నాళం వారి సత్రంలో గ్రంథాలయం స్థాపించి తర్వాత దానికి శ్రీ వీరేశలింగం పుస్తక భాండాగారమని పేరుపెట్టి నడిపాడు. 1911లో అద్దంకి సత్యనారాయణశర్మ స్థాపించిన వసురాయ గ్రంథాలయం, 1914లో ప్రారంభమైన సర్వజన పుస్తక భాండాగారం వంటివి ప్రారంభమయ్యాయి. కొన్నేళ్ళకు నాళం కృష్ణారావు వసురాయ, సర్వజన గ్రంథాలయాలను తాను స్థాపించిన శ్రీ వీరేశలింగం పుస్తక భాండాగారంలో విలీనం చేశాడు. ఇదే గౌతమీ గ్రంథాలయంగా రూపొందింది. గ్రంథాలయ సంఘ కార్య దర్శి అయిన [[పాటూరి నాగేశ్వరరావు]] ప్రోద్భలంతో 1920లో [[వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య]] సహకారంతో రిజిస్టర్ చేసి అప్పటివరకూ ఇన్నీసు పేటలో ఉన్న గ్రంథాలయాన్ని ప్రస్తుతం ఉన్న ప్రాంతానికి మార్చారు. గౌతమీ గ్రంథాలయంగా మారిన కొన్నేళ్ళకు [[కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు]] స్థాపించిన రత్నగని గ్రంథాలయం కూడా ఇందులో విలీనమైంది. 1920 నుంచి దశాబ్దాల పాటు [[శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి]], [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]], [[వేదుల సత్యనారాయణశాస్త్రి]] వంటి సాహిత్య ప్రముఖులు గ్రంథాలయ కమిటీలో పలు హోదాల్లో గ్రంథాలయాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. 1953లో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడ్డప్పుడు, తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరణలోనూ ఈ గ్రంథాలయానికి కేంద్ర గ్రంథాలయమయ్యే అవకాశం, ప్రభుత్వ గుర్తింపు పొందే అవకాశం చేజారాయి. 70వ దశకం తుదివరకూ గ్రంథాలయం ప్రైవేటు నిర్వహణలోనే ఉంది. 1962లో గ్రంథాలయ కమిటీ కార్యదర్శిగా మహీధర జగన్మోహనరావు బాధ్యతలు చేపట్టి చాలా సమర్థవంతంగా నిర్వహించాడు. దాతలను, పండితులను వెంటబడి, బ్రతిమాలి మరీ పుస్తకాలు, సామాగ్రి విరాళంగా తెచ్చి గ్రంథాలయాన్ని సుసంపన్నం చేశాడు. మహీధర జగన్మోహనరావు రాజీనామా తర్వాత నరసింహ శర్మ, ప్రసాదరావు, సుబ్రహ్మణ్యం వంటి గ్రంథాలయ సిబ్బంది గ్రంథాలయాన్ని కాపాడుకుని అభివృద్ధికి కృషిచేశారు. 1970ల్లో [[వై.ఎస్.నరసింహారావు]] స్థాపించిన [[ఆంధ్రకేసరి యువజన సమితి]] గ్రంథాలయాన్ని ప్రభుత్వం స్వీకరించి అభివృద్ధి చేయాలని ఉద్యమ స్థాయిలో పనిచేసింది. రాజమండ్రితో పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పలు ప్రాంతాల ప్రముఖులు, సాహిత్యవేత్తలను కదిలించి గ్రంథాలయాన్ని ప్రభుత్వం స్వీకరించాలని ఉత్తరాలు రాయించి కార్డుల ఉద్యమం చేపట్టారు. ఎట్టకేలకు 1979లోప్రభుత్వం దీని నిర్వహణ చేపట్టింది. 1983-84లో గౌతమీ గ్రంథాలయం పాత భవనం కూలిపోయింది. క్రమేపీ కొత్తభవనాన్ని ఏర్పరిచారు. 1986లో గ్రంథాలయాన్ని ప్రభుత్వం కొత్తగా అకాడమీలను విలీనం చేసి ఏర్పాటుచేసిన పొట్టిశ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేస్తామని ప్రతిపాదించింది. ప్రజలు అభివృద్ధి చేసుకుని అపురూపమైన గ్రంథాలతో, ఎంతో చరిత్రతో రూపొందించిన ఈ గ్రంథాలయాన్ని హఠాత్తుగా విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేస్తాననడంతో ప్రజలు తిరగబడ్డారు. వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య సహా పలువురు గ్రంథాలయ ప్రముఖులు ఈ విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారు. ప్రజా వ్యతిరేకతకు భయపడ్డ ప్రభుత్వం ఆ ప్రయత్నాన్ని తుదకు విరమించుకుంది.<ref>{{cite news|last1=ఎం.|first1=సతీష్ చందర్|title='తెలుగు' సముద్రంలో గ్రంథాల గౌతమి|work=ఉదయం|date=9 November 1986}}</ref> ప్రభుత్వ గ్రంథాలయ విభాగం నిర్వహణలో కొనసాగుతున్న గౌతమీ గ్రంథాలయానికి 2017-18 కాలంలో కొత్త భవనాలు నిర్మిస్తున్నారు. ===అభివృద్ధికి కృషి చేసిన ప్రముఖులు=== * [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] * [[రాజా విక్రమదేవ వర్మ]] * [[చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం]] * [[భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు]] * [[కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు]] * [[కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి]] * [[పాతూరి నాగభూషణం]] ==చిత్రాలు== ==ఇవీ చూడండి== *[[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/తెలుగు_గ్రంథాలయం/గ్రంథాలయ_పుస్తకాల_జాబితా#గౌతమీ_గ్రంథాలయ_పుస్తకాల_జాబితా| గౌతమీ గ్రంథాలయ పుస్తకాల జాబితా]] ==మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:తెలుగు గ్రంథాలయం]] mcll6qh42c48sced04sqxojw9i96egh 0 251380 4804200 4204789 2026-04-17T07:51:17Z ~2026-22966-34 148724 4804200 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = మురళీ కృష్ణ | director = [[కోడి రామకృష్ణ]] | producer = ఎస్. గోపాల రెడ్డి | writer = భార్గవ్ ఆర్ట్స్ యూనిట్ | starring = [[అక్కినేని నాగార్జున|నాగార్జున]], [[రజని]] | cinematography = కె. ఎస్. హరి | editing = కె. సత్యం | music = [[కె. వి. మహదేవన్]] | released = {{Film date|1988|06|03}} | studio = భార్గవ్ ఆర్ట్ ప్రొడక్షన్స్ | language = తెలుగు | country = భారతదేశం | runtime = 131 నిమిషాలు }} '''మురళీకృష్ణుడు''' 1988 లో [[కోడి రామకృష్ణ]] దర్శకత్వంలో విడుదలైన చిత్రం.<ref name=indiancine.ma>{{cite web|last1=ఆశిష్|first1=రాజాధ్యక్ష|title=మురళీకృష్ణుడు|url=https://indiancine.ma/ACYX/info|website=indiancine.ma|accessdate=8 February 2018}}{{Dead link|date=జూలై 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఇందులో [[అక్కినేని నాగార్జున|నాగార్జున]], [[రజని]] ముఖ్యపాత్రల్లో నటించారు. == కథ == మురళీకృష్ణ ఒక ధనవంతుల అబ్బాయి. సరదాగా అమ్మాయిల వెంటపడుతూ ఉంటాడు. కృష్ణవేణి ఓ మధ్యతరగతి అమ్మాయి. భర్తను కోల్పోయిన తల్లి అనారోగ్యంతో ఉంటుంది. ఆమెను పోషించుకోవడానికి ఓ డ్రామా కంపెనీలో నృత్య శిక్షకురాలిగా పనిచేస్తుంటుంది. ఒకసారి మురళీకృష్ణ కారు డ్రైవరు కృష్ణవేణిని కారులో ఆమె ఆఫీసు దగ్గర దింపుతాడు. ఆమె కంపెనీలో పనిచేసే వారందరూ ఆమె, మురళీకృష్ణ ప్రేమలో ఉన్నారని ఊహించుకుంటారు. ఆమె ద్వారా మురళీకృష్ణ నుండి తమ కంపెనీకి పెద్ద మొత్తంలో విరాళం రాబట్టమనీ అలా చేస్తే ఆమెకు ఆఫీసులో కొన్ని సౌకర్యాలు కలుగజేస్తామని ఆశ పెడతారు. ఆమె వాళ్ళముందు కాదనలేక తనకీ, మురళీకృష్ణకు మధ్య బంధం ఉన్నట్టు చెబుతుంది. == తారాగణం == * మురళీకృష్ణ గా [[అక్కినేని నాగార్జున|నాగార్జున]] * కృష్ణవేణి గా [[రజని]] * [[గొల్లపూడి మారుతీరావు]] * [[మంచు మోహన్ బాబు|మోహన్ బాబు]] * [[రావి కొండలరావు]] * [[షావుకారు జానకి]] * [[వై. విజయ]] * అనిత * [[చిడతల అప్పారావు]] * [[గోకిన రామారావు]] * కె కె శర్మ * చిట్టిబాబు * ఉసిలై మణి * చంద్రిక * ధం * జుట్టు నరసింహం. ==పాటల జాబితా== * సంగీతం , కె వి మహదేవన్ , పాటల రచయిత: వెన్నెలకంటి రాజేశ్వర ప్రసాద్, సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి. * నా కోసమే లోకం , గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం * చక్కని చిలకమ్మ , గానం: శ్రీపతిపండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం , పులపాక సుశీల * నీఅభినయ గతిలోన, గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఏట్టగో వుందొలమ్మ , గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం పి సుశీల * ఒలోలే నవ్వింది , గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల * ప్రేమంటే మోసమని , గానం: ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, ఎస్ జానకి * శ్రీమద్రారమారమన ,(హరికథ) గానం: పి సుశీల . == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రావి కొండలరావు నటించిన సినిమాలు]] i1wj89hzgrxudltgn1e0j91kp6kso5w 3 278613 4804141 4803401 2026-04-17T03:19:50Z ~2026-12997-83 147363 /* 2026 ఏప్రిల్ 16 ఎన్డీఏ డీలిమిటేషన్ బిల్ */ కొత్త విభాగం 4804141 wikitext text/x-wiki <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <center ><font size="+1" color="Black">{{PAGENAME}} గారు, తెలుగు వికిపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<font color="white">స్వాగతం!</font>]]! [[Image:Wikipedia-logo.png|40px]]</font></center></div> <div style="align: left; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: white;"> {{PAGENAME}} గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. {{ #if: | | * తెలుగులో ఎలా రాయాలో తెలుసుకోవడానికి [[వికీపీడియా:తెలుగులో రచనలు చెయ్యడం|తెలుగులో రచనలు చెయ్యడం]] మరియు [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]] మరియు [[కీ బోర్డు]] చదవండి. * వికీపీడియాలో మీరు సహాయం చేయదగిన [[వికీపీడియా:WikiProject|ప్రాజెక్టు]]లు కొన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. అందులో మీ సహకారం అందించండి. * దిద్దుబాటు పెట్టె పై భాగంలో ని కలంతోసంతకం వున్న బొమ్మ పై ([[Image:Signature icon.png]] లేక [[File:Insert-signature.png]] ) నొక్కిన లేక నాలుగు టిల్డెలతో <nowiki>(~~~~)</nowiki> ఇలా సంతకం చేస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి. (ఇది చర్చా పేజీలకు మాత్రమే పరిమితం, చర్చ ఎవరు జరిపారో తెలియడానికి, వ్యాసాలలో చెయ్యరాదు.) * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి మరియు ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [http://www.facebook.com/pages/%E0%B0%A4%E0%B1%86%E0%B0%B5%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B1%80/319640018072022 తెవికీ సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * మీరు ఈ సైటు గురించి అభిప్రాయాలు ఇక్కడ వ్రాయండి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] <!-- * [[వికీపీడియా:ఈ వారపు వ్యాసం|ఈ వారం వ్యాసం]] ఈ-మైయిల్ ద్వారా తెప్పించుకొదలిస్తే [mailto:tewiki-maiku-subscribe@googlegroups.com tewiki-maiku-subscribe@googlegroups.com] అనే ఈ ఎడ్రస్సుకు ఒక మైయిల్ పంపండి. --> }} తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp; <span style="white-space:nowrap;text-shadow:#00BFFF 0em 0em 0.8em,#EE82EE -0.8em -0.8em 0.9em,#1D6B00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#FF0000">'''--[[వాడుకరి:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]]⇒[[వాడుకరి చర్చ:K.Venkataramana|చర్చ]]'''</span> 00:35, 30 ఏప్రిల్ 2019 (UTC) </div> ---- {{వికీపీడియా ప్రకటనలు}} {{ఈ నాటి చిట్కా}} '''కొన్ని ఉపయోగకరమైన లింకులు:''' [[వికీపీడియా:పరిచయము|పరిచయము]] • [[వికీపీడియా:5 నిమిషాల్లో వికీ|5 నిమిషాల్లో వికీ]] • [[వికీపీడియా:పాఠం|పాఠం]] • [[వికీపీడియా:ఐదు మూలస్థంబాలు|వికిపీడియా 5 మూలస్థంబాలు]] • [[సహాయము:సూచిక|సహాయ సూచిక]] • [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రం]] • [[వికీపీడియా:శైలి|శైలి మాన్యువల్]] • [[వికీపీడియా:ఇసుకపెట్టె|ప్రయోగశాల]] <span style="white-space:nowrap;text-shadow:#00BFFF 0em 0em 0.8em,#EE82EE -0.8em -0.8em 0.9em,#1D6B00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#FF0000">'''--[[వాడుకరి:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]]⇒[[వాడుకరి చర్చ:K.Venkataramana|చర్చ]]'''</span> 00:35, 30 ఏప్రిల్ 2019 (UTC) == 2026 ఏప్రిల్ 16 ఎన్డీఏ డీలిమిటేషన్ బిల్ == P.V. Sundara RamaRaju' Statement on the 2026 Delimitation Bill* <nowiki>*</nowiki>Person*: Pennetsa Venkata Sundara RamaRaju <nowiki>*</nowiki>Designation*: State General Secretary, All India Forward Bloc (AIFB) Andhra Pradesh, <nowiki>*</nowiki>Contact*: 9848654983 Key points:* <nowiki>*</nowiki>1. What is delimitation?* Re-division of constituencies in a democracy is a natural process. But the re-division to be held after 2026 is causing concern in the southern states. <nowiki>*</nowiki>2. What is the real problem?* If Lok Sabha seats are allocated on the basis of population: - *Loss of the South*: AP, TS, Tamil Nadu, Kerala and Karnataka, which have practiced population control since the 1970s, will be politically weakened. - *Northern gain*: Seats will increase drastically for states that do not follow population control. <nowiki>*</nowiki>3. Estimated increase in seats - from 543 to 850:* Currently estimated increase in % by state Uttar Pradesh 80 143 78% Bihar 40 79 97% AP+TS 42 54 28% Tamil Nadu 39 49 25% Kerala 20 24 20% <nowiki>*</nowiki>Result*: Hindi speaking states will gain dominance and the voice of the South will weaken in Parliament. 4. Economic injustice:* - Southern states: Despite having 18% of the country's population, they contribute 35%+ to the GDP. - Tax share: South pays ₹1 and gets 25-50 paise back. North gets ₹2-₹3 for ₹1. - Reducing political decision-making power to the states that lead the country economically is against the spirit of federalism. <nowiki>*</nowiki>5. Historical Background:* - *1976 - 42nd Amendment*: Indira Gandhi government froze seats till 2001. Reason - States that follow family planning should not suffer. - *2002 - 84th Amendment*: Vajpayee government extended it till 2026. <nowiki>*</nowiki>6. AIFB Demand - What is the solution?* 1. *Not only population*: Literacy, GDP contribution, and progress in population control should also be considered. 2. *Pro-rata increase*: Seats should be increased in equal proportion of 50% in all states.  Then: - AP: 25 → 37/38 - TS: 17 → 25/26 - Tamil Nadu: 39 → 58/59 - UP: 80 → 120 3. *Federal spirit*: Belittling developed states is a hindrance to the progress of the country. <nowiki>*</nowiki>7. Other issues:* - Implementation of *33% women's reservation* after re-division - ∼280 out of 850 seats for women. - 131st Constitutional Amendment, Delimitation Bill 2026 is being discussed in Parliament. <nowiki>*</nowiki>Warning*: If the political parties of the South, especially the regional parties in the NDA, do not wake up, the coming generations are in danger of going into political slavery. <nowiki>*</nowiki>Forward with knowledge! Jai Hind! Jai Kisan! Jai Netaji!* With best regards, P.V.  Sundara Ramaraju State General Secretary, Forward Bloc, Andhra Pradesh 9848654983 [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/&#126;2026-12997-83|&#126;2026-12997-83]] ([[వాడుకరి చర్చ:&#126;2026-12997-83|చర్చ]]) 03:19, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) dbv4tcgdjmuabuilnoh6cyeutj602op 0 292681 4804068 3908232 2026-04-16T16:48:30Z Kalasagary 107518 4804068 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = కె. జి. సుబ్రమణ్యన్ | image =K.G. Subramanyan 2008.jpg | birth_date = {{birth date|df=yes|1924|02|15}}<ref name="google">{{cite book|title=Masterpieces & museum quality III: Indian contemporary paintings with rare books & vintage film memorabilia|author=Tuli, N.|date=2004|publisher=OSIAN's|isbn=978-1-890206-70-3|url=https://books.google.com/books?id=OQHqAAAAMAAJ|accessdate=15 November 2019}}</ref> | birth_place = కుతుపరంబా, [[కేరళ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2016|06|29|1924|02|15}}<ref name="Modern art pioneer KG Subramanyan, 92, passes away in Vadodara on 29 June">{{cite news | url=http://www.firstpost.com/living/modern-art-pioneer-kg-subramanyan-92-passes-away-in-vadodara-on-29-june-2863592.html | title=Modern art pioneer KG Subramanyan, 92, passes away in Vadodara on 29 June | publisher=First Post | date=29 June 2016 | accessdate=15 November 2019}}</ref> | death_place = వడోదరా, గుజరాత్, | occupation = చిత్రకారుడు, శిల్పి, మ్యూరలిస్ట్, ప్రింట్‌మేకర్, రచయిత, విద్యావేత్త | education = విశ్వ భారతి విశ్వవిద్యాలయం | alma_mater = విశ్వ భారతి విశ్వవిద్యాలయం | movement = | awards = పద్మశ్రీ, కాళిదాస్ సమ్మన్, పద్మ భూషణ్, పద్మ విభూషణ్ }} '''కె. జి. సుబ్రమణ్యన్''' ( [[ఫిబ్రవరి 15]], [[1924]] – [[జూన్ 29]], [[2016]] ) ఈయన కళాకారుడు. ఈయనకు 2012 లో [[భారత ప్రభుత్వం]] పద్మ విభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది. == తొలినాళ్ళ జీవితం == ఈయన 1924లో కేరళలోని కుతుపరంబా అనే గ్రామంలో జన్మించాడు. ఈయన మద్రాసులోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో ఆర్థికశాస్త్రం అభ్యసించాడు. [[1944]] వ సంవత్సరంలో విశ్వ భారతి విశ్వవిద్యాలయం కాల భవన్‌లో ఆధునిక భారతీయ కళ యొక్క మార్గదర్శకులైన నందలాల్ బోస్, బెనోడ్ బెహారీ ముఖర్జీ, రామ్‌కింకర్ బైజ్ వద్ద [[1948]] వరకు విద్యను అభ్యసించాడు. [[1951]]లో ఎమ్.ఎస్ లోని ఫైన్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీలో లెక్చరర్ గా పనిచేశాడు. ఈయన [[1956]]లో బ్రిటీష్ కౌన్సిల్ పండితుడిగా స్లేడ్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో [[లండన్‌]]లో అధ్యయనం చేయడానికి వెళ్ళాడు. ఈయన 1966–1980 లో విశ్వ భారతి విశ్వవిద్యాలయంలోని  కాలా భవన్‌లో బోధించడానికితిరిగి శాంతినికేతన్‌కు వచ్చాడు. ఈయన [[1989]]లో పదవీ విరమణ చేసాడు. == కెరీర్ == * 1951–59 - లెక్చరర్ ఇన్ పెయింటింగ్, ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బరోడా * 1955–56 - బ్రిటిష్ కౌన్సిల్ రీసెర్చ్ స్కాలర్, యుకె 1959–61 - డిప్యూటీ డైరెక్టర్ (డిజైన్), ఆల్ ఇండియా చేనేత బోర్డు, ముంబై * 1961–65 - రీడర్ ఇన్ పెయింటింగ్, ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బరోడా * 1966–80 - ప్రొఫెసర్ ఆఫ్ పెయింటింగ్, ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బరోడా * 1961–66 - డిజైన్ కన్సల్టెంట్, ఆల్ ఇండియా * 1966–67 - ఫెలోషిప్ ఆఫ్ ది జెడిఆర్ ఫండ్, న్యూయార్క్ 1968–74 - డీన్, ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బరోడా * 1975 - ప్రపంచ క్రాఫ్ట్స్ కౌన్సిల్‌కు ఎన్నికయ్యారు ప్రతినిధి, ఆసియా అసెంబ్లీ, వరల్డ్ క్రాఫ్ట్ కౌన్సిల్, సిడ్నీ * 1976 సభ్యుల ప్రతినిధి, జనరల్ అసెంబ్లీ, వరల్డ్ క్రాఫ్ట్ కౌన్సిల్, ఆక్స్టెపెక్, మెక్సికో విజిటింగ్ లెక్చరర్, కెనడియన్ విశ్వవిద్యాలయాలు: మాంట్రియల్, ఒట్టావా, హామిల్టన్ 1977–78 - విజిటింగ్ ఫెలో, కాలా భవన్, విశ్వ భారతి, శాంతినికేతన్ * 1980–89 - పెయింటింగ్ ప్రొఫెసర్, కాలా భవన్, విశ్వ భారతి, శాంతినికేతన్ * 1985 - అతిథి, చైనీస్ ఆర్టిస్ట్స్ అసోసియేషన్, చైనా 1987–88 - క్రిస్టెన్‌సెన్ ఫెలో, సెయింట్ కేథరిన్ కాలేజ్, ఆక్స్ఫర్డ్ * 1989 - ప్రొఫెసర్ ఎమెరిటస్, కాలా భవన్, విశ్వ భారతి, శాంతినికేతన్. == పురాస్కారాలు == * 1957 బాంబే ఆర్ట్ సొసైటీ పురస్కారం * 1959 బాంబే ఆర్ట్ సొసైటీ పురస్కారం * 1961 మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర పురస్కారం * 1963 మెడల్లియన్ ఆఫ్ హానరబుల్ మెన్షన్, సావో పాలో బిన్నెలే, బ్రెజిల్ * 1965 లలిత్ కాలా అకాడమీ * 1968 ది ఫస్ట్ ఇంటర్నేషనల్ ట్రైన్నెలే, బంగారు పతాకం న్యూ ఢిల్లీ * 1975 పద్మశ్రీ పురస్కారం * 1981 కాళిదాస్ సమ్మన్ * 1985 తోటి, లలిత్ కాలా అకాడమీ * 1991 గగన్-అబాన్ పురస్కర్, విశ్వ భారతి, శాంతినికేతన్ 1992 డి.లిట్. (హోనోరిస్ కౌసా), రవీంద్ర భారతి విశ్వవిద్యాలయం, కోల్ కత్తా * 1993 తోటి, కేరళ లలిత్ కాలా అకాడమీ * 1994 శిరోమణి పురస్కర్, కోల్ కత్తా * 1997 డి.లిట్. (హోనోరిస్ కాసా), బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం, బెనారస్ * 1999 కలా రత్న, ఆల్ ఇండియా ఫైన్ ఆర్ట్స్ అండ్ క్రాఫ్ట్స్ సొసైటీ, న్యూ ఢిల్లీ * 2000 జదునాథ్ సర్కార్ బంగారు పతకం, ఆసియాటిక్ సొసైటీ, కోల్ కత్తా * 2000 అబనీంద్ర పురాస్కర్, కోల్ కత్తా * 2001 గణ కృష్ణ పురాస్కార్, పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం 2001 రాజా రవివర్మ పురస్కరం, కేరళ ప్రభుత్వం * 2004 లలిత్ కలా రత్న బంగారు జూబ్లీ సందర్భంగా లలిత్ కాలా అకాడమీ ప్రదానం చేసింది. ( 2004 ఆగస్టు 9 న) 2005 లైఫ్‌టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు, అకాడమీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, కోల్‌కతా * 2006 ఆదిత్య విక్రమ్ బిర్లా కలాశిఖర్ పురాస్కార్ * 2006 పద్మ భూషణ్ పురస్కారం * 2009 శాంతినికేతన్ పురస్కారం, దీశికోణం, విశ్వ భారతి విశ్వవిద్యాలయం, * 2011 అవార్డు డి.లిట్. (హోనోరిస్ కాసా), అస్సాం విశ్వవిద్యాలయం, సిల్చార్. * 2012 పద్మ విభూషణ్ పురస్కారం == మరిన్ని విశేషాలు == ఈయన స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో చురుకుగా పాల్గొని జైలు శిక్షను కూడా అనుభవించాడు. == మరణం == ఈయన [[జూన్ 29]], 2016 న వడోదరలో మరణించాడు. == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:1924 జననాలు]] [[వర్గం:2016 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకారులు]] [[వర్గం:ప్రపంచ చిత్రకారులు]] efydi45qd8e36ow2r121cbd7lw7rztt 0 296157 4804161 4340580 2026-04-17T03:55:11Z Muralikrishna m 106628 4804161 wikitext text/x-wiki {{EngvarB|date=October 2019}} {{Use dmy dates|date=October 2019}} [[File:Salimullah.jpg|thumb|సర్ నవాబు ఖ్వాజా సలీముల్లా నవాబు బిరుదు కలిగిన జమీందారు. బెంగాలులో ఆయన కుటుంబం భూస్వాములు బ్రిటిషు ఇండియాలో అతిపెద్ద, ధనవంతులలో ఒకరు]] భారత ఉపఖండంలో జమీందారు (జోమిందారు, జోమిదారు జోమిదారు) ఒక కులీనుడుగా గౌరవం అందుకునేవాడు. ఈ పదానికి పర్షియా భాషలో భూమి యజమాని అని అర్థం. సాధారణంగా వంశపారంపర్యంగా జమీందార్లు అపారమైన భూమిని, వారి రైతుల మీద నియంత్రణను కలిగి ఉన్నారు. వారు సామ్రాజ్య రాజాస్థానం తరపున లేదా సైనిక ప్రయోజనాల కొరకు పన్ను వసూలు చేసే హక్కును కలిగి ఉన్నారు. వారి కుటుంబాలు నామమాత్రంగా ప్రభునామాలు కలిగి ఉన్నాయి. 19 - 20 శతాబ్దాలలో బ్రిటీషు సామ్రాజ్యవాదం రావడంతో చాలా మంది సంపన్న, ప్రభావవంతమైన జమీందార్లకు మహారాజా, రాజా, నవాబు వంటి రాచరిక, రాజ బిరుదులను ప్రదానం చేశారు. మొఘలు సామ్రాజ్యం సమయంలో జమీందార్లు ప్రభువులుగా ఉన్నారు.<ref>{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara Daly |date=1984 |title=Moral conduct and authority: the place of adab in South Asian Islam |url=https://books.google.com/books?id=Y5-vzVq8hdkC&pg=PA269 |publisher=University of California Press |page=269|isbn=9780520046603 }}</ref> వారు పాలకవర్గాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అక్బరు చక్రవర్తి వారికి మన్సాబులు అనే అధికారులను మంజూరు చేశాడు. వారి పూర్వీకుల రాజ్యాలను జాగీర్లుగా పరిగణించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.preservearticles.com/2011103016233/give-an-account-of-the-ruling-classes-of-mughal-empire.html|title=Give an account of the Ruling Classes of Mughal Empire|first=Shreya|last=Acharya|website=www.preservearticles.com|url-status=dead|date=30 October 2011|access-date=11 జనవరి 2020|archive-date=21 మే 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521201142/http://www.preservearticles.com/2011103016233/give-an-account-of-the-ruling-classes-of-mughal-empire.html}}</ref> భారతదేశంలో బ్రిటీషు వలస పాలనలో శాశ్వత స్థావరం కలిగిన జమీందారీ వ్యవస్థగా పిలువబడింది. బ్రిటిషు వారు వీరిని సహాయక జమీందార్లను యువరాజులుగా గుర్తించి బహుమతి ఇచ్చారు. ఈ ప్రాంతంలోని అనేక రాచరిక రాజ్యాలు వలసరాజ్యానికి పూర్వం జమీందారు సంస్థానాలు అధికంగా రాచరికస్థాయికి పెంచబడ్డాయి. ఏది ఏమయినప్పటికీ బ్రిటీషు వారు వలసరాజ్యానికి పూర్వం ఉన్న అనేక రాచరిక రాజ్యాలను, భూస్వామ్యవ్యవస్థకు, అధిపతి స్థాయికి తగ్గించారు. వారి స్థితిని గతంలో ఉన్నత రాజాస్థానాల నుండి జమీందారు స్థాయికి తగ్గించారు. 1950 లో భూసంస్కరణలో భాగంగా తూర్పు బెంగాలు (బంగ్లాదేశు)లో,<ref>{{cite book |last=Baxter |first=C |date=1997 |title=Bangladesh, from a Nation to a State |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |publisher=Westview Press |page=[https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse/page/72 72] |isbn=0-8133-3632-5}}</ref> 1951 లో భారతదేశంలో <ref>{{cite web|url=http://www.gktoday.in/blog/abolition-of-zamindari-in-india/|title=Abolition of Zamindari in India - General Knowledge Today|website=www.gktoday.in|url-status=dead|access-date=11 జనవరి 2020|archive-date=2016-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035711/http://www.gktoday.in/blog/abolition-of-zamindari-in-india/}}</ref> పశ్చిమ పాకిస్తానులో 1959 లో భూ సంస్కరణల సమయంలో ఈ వ్యవస్థ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/570487|title=Land reforms in Pakistan|first=From the|last=Newspaper|date=11 October 2010|website=dawn.com|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130024141/http://www.dawn.com/news/570487|archivedate=30 November 2016}}</ref> ఉపఖండంలోని ప్రాంతీయ చరిత్రలలో జమీందార్లు తరచుగా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. భాటి ప్రాంతంలో (బారో-భూయాన్లు) 12 మంది జమీందార్లు ఏర్పాటు చేసిన 16 వ శతాబ్దపు సమాఖ్య చాలా ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా ఉంది. ఇది జెస్యూట్లు, రాల్ఫు ఫిచి అభిప్రాయం ఆధారంగా నావికా యుద్ధాల ద్వారా మొఘలు దండయాత్రలను వరుసగా తిప్పికొట్టడంలో ఖ్యాతిని సంపాదించింది. ఈ సమాఖ్యకు జమీందారు-రాజు ఇసా ఖాను నాయకత్వం వహించాడు. ఇందులో ముస్లింలు, ప్రతాపదిత్య వంటి హిందువులను చేర్చారు. జమీందార్లు కూడా కళలకు పోషకులుగా ఉన్నారు. ఠాగూరు కుటుంబానికి చెందిన 1913 లో భారతదేశపు మొట్టమొదటి నోబెలు గ్రహీత రవీంద్రనాథ ఠాగూరు తన సంస్థానంలో ఉండేవాడు. జమీందార్లు నియోక్లాసికలు, ఇండో-సారాసెనికు నిర్మాణాలను కూడా ప్రోత్సహించారు. ==మొఘలు శకం== [[File:Mehtab Chand of Burdwan.jpg|right|thumb|250px|యువకుడిగా మెహతాబు చందు (సా.శ.1820-79) (బుర్ద్వాను రాజు జమీందారు), సి. సా.శ.1840-45 ఎ.డి.]] [[బాబరు]] హిందూస్థానును జయించినప్పుడు స్థానికంగా పాలకులు రాయ్, రాజా, రానా, రావు, రావతు మొదలైన బిరుదులతో పిలువబడ్డారు. వివిధ పర్షియా చరిత్రలలో వారిని జమీందార్లు, మార్జాబన్లు అని పేర్కొన్నారు. వారు ఆయా భూభాగాలను పరిపాలించిన సామంతరాజులుగా ఉన్నారు. వారు సామ్రాజ్యం ఆర్థిక వనరులలో గణనీయమైన భాగాన్ని నిర్వహించడం మాత్రమే కాకుండా సైనిక శక్తిని కూడా నిర్వహించారు. హిందుస్తాను ఆక్రమణ తరువాత, బాబరు మొత్తం ఆదాయంలో ఆరవ వంతు ముఖ్యుల భూభాగాల నుండి వచ్చినట్లు తెలియజేయబడింది. వారి రచనలలో ఇలా వ్రాయబడింది: "భీరా నుండి బీహారు వరకు ఇప్పుడు నా దగ్గర (సా.శ. 1528) ఉన్న దేశాల ఆదాయం 52 కోట్లు అని వివరించబడింది. ఇందులో 8 లేదా 9 కోట్లు వడ్లు పరగణాల నుండి, రాజా నుండి వచ్చినవి గతంలో (ఢిల్లీ సుల్తాన్లకు) సమర్పించారు. భత్యం, నిర్వహించబడింది. " <ref>{{cite book |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |pages=1 |url=http://ir.amu.ac.in/3707/1/T%207407.pdf |access-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102060810/http://ir.amu.ac.in/3707/1/T%207407.pdf |archive-date=2018-11-02 |url-status=dead }}</ref> [[అక్బరు]] పాలన సమకాలీన చరిత్రకారులలో ఒకరైన ఆరిఫు కంధారి అభిప్రాయం ఆధారంగా బలమైన కోటల నుండి తమ భూభాగాన్ని పరిపాలించిన సుమారు రెండు నుండి మూడు వందల మంది రాజాలు లేదా జమీందార్లు ఉన్నారు. ఈ రాజాలు జమీందారులలో ప్రతి ఒక్కరూ తమ వంశీయులతో కూడిన సైన్యానికి ఆధిపత్యం వహించారు. అబులు ఫజలు చెప్పినట్లుగా వారి దళాల మొత్తం సంఖ్య 3,84,558 అశ్వికదళం, 42,77,057 పదాతిదళాలతో కూడిన 44 లక్షలు; 1863 ఏనుగులు, 4260 తుపాకులు, 4500 పడవలు ఉన్నాయి. <ref>{{cite book |last1=Fazl |first1=Abul |title=Ain-i-Akbari |page=120 |edition=1. Saiyid Ahmad Khan, Delhi, 1856}}</ref> మొఘలు యుగంలో రాచరిక రాజ్యాలు జమీందారీ సంస్థానాల మధ్య స్పష్టమైన తేడా లేదు. రాచరిక రాజ్యాల పాలక స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన ముఖ్యులను కూడా జమీందార్లు అంటారు. మధ్యయుగ భారతదేశంలో జమీందార్ల ప్రాముఖ్యత మీద మన దృష్టిని ఆకర్షించిన మొదటి చరిత్రకారులలో మోర్లాండు ఒకరు. అతను జమీందార్లను "సామంత అధిపతులు "గా నిర్వచించాడు. జమీందార్లు లేని మొఘలుల ప్రత్యక్ష నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాలు ఉన్నాయని, ఆపై వారి రాజ్యం మీద స్వయంప్రతిపత్తి కలిగి ఉన్న సామంత అధిపతుల భూభాగాలు ఉన్నాయని, కాని మొఘలులకు లొంగిపోయి మొఘలు చక్రవర్తికి నివాళి / నజరానా చెల్లించారని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. అయినప్పటికీ ఇర్ఫాను హబీబు తన మొఘలు ఇండియా వ్యవసాయ వ్యవస్థలో జమీందార్లను రెండు వర్గాలుగా విభజించారు: తమ భూభాగాలలో "సార్వభౌమ అధికారాన్ని" అనుభవించిన స్వయంప్రతిపత్త ముఖ్యులు, భూమి మీద ఉన్నతమైన హక్కులను వినియోగించుకున్న భూమి ఆదాయాన్ని సేకరించిన సాధారణ జమీందార్లు.<ref name="Ansari">{{cite book |last1=Ansari |first1=Tahir Hussain |title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar |pages=3–5 |url=http://ir.amu.ac.in/3707/1/T%207407.pdf |access-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102060810/http://ir.amu.ac.in/3707/1/T%207407.pdf |archive-date=2018-11-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |title=Voyages in World History, Volume 2: Since 1500 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=klcYZE-jE74C&pg=PA461 |page=461 |chapter=The Politics of Empire in Southern and Eastern Asia |first1=Valerie |last1=Hansen |first2=Kenneth R. |last2=Curtis}}</ref> ఈ ప్రజలను జమీందార్లు (మధ్యవర్తులు) అని పిలుస్తారు.<ref name="Jaffrelot2000">{{cite journal |last=Jaffrelot |first=Christophe |authorlink=Christophe Jaffrelot |date=September–October 2000 |title=Sanskritization vs. Ethnicization in India: Changing Indentities and Caste Politics before Mandal |journal=Asian Survey |volume=40 |issue=5 |pages=756–766 |doi=10.1525/as.2000.40.5.01p0100d |jstor=3021175}}</ref> వారు ప్రధానంగా రైతుల నుండి ఆదాయాన్ని సేకరించారు.<ref>{{cite book |first=Irfan |last=Habib |origyear=1963 |title=The Agrarian System of Mughal India, 1526-1707 |publisher=Oxford University Press |edition=2nd revised |year=2000 |isbn=0-19-562329-0}} For the meanings of ''zamindar'' see pp. 140ff.</ref> భారతదేశానికి ఉత్తరాన జమీందారీ వ్యవస్థ ఎక్కువగా ఉంది ఎందుకంటే దక్షిణాదిలో మొఘల ప్రభావం తక్కువగా ఉంది.<ref name="Jaffrelot2000" /> నూరులు హసను జమీందార్లను మూడు వర్గాలుగా విభజించారు: (i) స్వయంప్రతిపత్త ముఖ్యులు, (ii) మధ్యవర్తి జమీందార్లు, (iii) ప్రాథమిక జమీందార్లు. ప్రాథమిక, ద్వితీయ జమీందార్లు భూమిలో ఉన్నతమైన హక్కులతో కూడిన భూస్వామ్య తరగతి, కానీ భూమి ఆదాయాన్ని సేకరించడానికి మొఘలు పరిపాలనలో భాగంగా పనిచేసారు. స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన ముఖ్యులు వంశపారంపర్య పాలకులను రాయ్, రాజా, రాణా, రావలు వంటి వివిధ పేర్లతో పిలిచారు.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Ahsan Raza |date=1977 |title=Chieftains in the Mughal Empire during the reign of Akbar |url= |publisher=Simla |language=English |page=}}</ref>{{page needed|date=October 2018}}<ref name="Ansari"/> ==బ్రిటిషు యుగం== మొఘలు యుగంలో జమీందార్లు యజమానులు కాదు. వారు యుద్ధాలకు పాల్పడేవారు, పొరుగున ఉన్న రాజులను దోచుకునేవారు. కాబట్టి వారు తమ భూమి మెరుగుదలలను ఎప్పుడూ చూసుకోలేదు. లార్డు కార్న్‌వాలిసు ఆధ్వర్యంలోని ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ దీనిని గ్రహించి 1793 లో జమీందారులతో శాశ్వత పరిష్కారం చేసుకుంది. స్థిర వార్షిక అద్దెకు బదులుగా వారి భూమికి వారిని యజమానులను చేసింది. ఈ శాశ్వత పరిష్కారం ఈ రోజు మనకు తెలిసిన కొత్త జమీందారీ వ్యవస్థను సృష్టించింది. 1857 తరువాత మెజారిటీ జమీందార్ల సైన్యం ఆయా ప్రాతాలలో పోలీసింగు / దిగ్వారి / కొత్వాలి వ్యవస్థకు అవసరమైన తక్కువ సంఖ్యలో దళాలను మినహాయించి రద్దు మిగిలిన సైన్యనిర్వహణ రద్దు చేయబడింది. జమీందార్లు సూర్యాస్తమయం లోపల అద్దె చెల్లించలేకపోతే వారి ఎస్టేట్లలోని భాగాలను స్వాధీనం చేసుకుని వేలం వేస్తారు. ఇది సమాజంలో జమీందార్ల కొత్త తరగతిని సృష్టించింది. మిగిలిన భారతదేశం తరువాత ఇ.ఐ.సి. నియంత్రణలోకి వచ్చినందున పాలక ముఖ్యులను లొంగదీసుకోవడానికి వివిధ ప్రావిన్సులలో వివిధ మార్గాలు అమలు చేయబడ్డాయి. భారతదేశంలోని బ్రిటీషు వలసవాదులు సాధారణంగా దేశానికి ఉత్తరాన ఉన్న జమీందారీ ఆదాయ సేకరణ పద్ధతిని అవలంబించారు. వారు జమీందార్లను మొఘలు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా భూస్వాములు, యజమానులుగా గుర్తించారు. దానికి బదులుగా వారు పన్నులు వసూలు చేయవలసి ఉంది. కొంతమంది జమీందార్లు దక్షిణాదిలో ఉన్నప్పటికీ వారు పెద్ద సంఖ్యలో లేరు. బ్రిటీషు నిర్వాహకులు రైతువారీ (సాగు) సేకరణ పద్ధతిని ఉపయోగించారు. ఇందులో కొంతమంది రైతులను భూ యజమానులుగా ఎన్నుకోవడం, వారి పన్నులను నేరుగా చెల్లించాల్సిన అవసరం ఉంది.<ref name="Jaffrelot2000" /> బెంగాలు అభివృద్ధిలో బెంగాలు జమీందార్ల ప్రభావం చూపారు. 1857 నాటి భారతీయ తిరుగుబాటు సమయంలో వారు కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{cite web|url=http://pd.cpim.org/2007/0318/03182007_1857.htm|title=Patriotic And Comprador Zamindars In The Great Rebellion Of 1857|website=pd.cpim.org|url-status=dead|access-date=11 జనవరి 2020|archive-date=2012-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505171622/http://pd.cpim.org/2007/0318/03182007_1857.htm}}</ref> పారామౌంటుకు విధేయులుగా ఉన్న జమీందార్లకు రాచరిక, గొప్ప బిరుదులను ఇచ్చే సంప్రదాయాన్ని బ్రిటిషు వారు కొనసాగించారు. రాచరిక పాలకులకు, ఎప్పటికప్పుడు అనేక మంది జమీందార్లకు రాజా, మహారాజా, రాయ్ సాహెబు, రాయ్ బహదూరు, రావు, నవాబు, ఖాను బహదూరు అనే బిరుదులను ప్రదానం చేశారు. ఇంపీరియలు గెజిటీరు ఆఫ్ ఇండియాలో ఒక అంచనా ఆధారంగా రాజా, మహారాజా వంటి రాజ బిరుదును కలిగి ఉన్న సుమారు 2000 మంది పాలక పెద్దలు ఉన్నారు. ఇందులో రాచరిక రాజ్యాల పాలకులు, అనేక పెద్ద ప్రధాన రాజ్యాలు ఉన్నాయి. ఇతర రాజేతరులు కాని గొప్ప శీర్షికలతో జమీందారు / జాగీర్దారు ముఖ్యులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే ఈ సంఖ్య పదిరెట్లు పెరుగుతుంది. ===అధికారస్వీకరణ=== స్వయంప్రతిపత్తి లేదా సరిహద్దు ఉన్నతాధికారుల మాదిరిగా కాకుండా జమీందారు తరగతి వంశపారంపర్య స్థితిని మొఘలులు ఉద్ధరించారు. వారసుడు అధికారం పొందడానికి సార్వభౌమాధికారిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం మీద కొంతవరకు ఆధారపడ్డాడు.<ref>{{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last1=Islam|first1=Sirajul|last2=Akhter|first2=Shirin|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Zamindar|access-date=11 జనవరి 2020|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Zamindar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703120049/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Zamindar|archivedate=3 జూలై 2015|url-status=dead}}</ref> వారసులను సంతతి ద్వారా లేదా మతపరమైన చట్టాల ద్వారా స్వీకరించారు.<ref>{{cite book |date=1888 |title=The Indian Law Reports: Madras series |url=https://books.google.com/books?id=l9KyAAAAIAAJ&pg=PA385 |publisher=Controller of Stationery and Print |page=385}}</ref> బ్రిటీషు సామ్రాజ్యం ఆధ్వర్యంలో జమీందార్లు కిరీటానికి అధీనంలో ఉండాలి. వంశపారంపర్య ప్రభువులుగా వ్యవహరించకూడదు. కానీ కొన్ని సమయాల్లో కుటుంబ రాజకీయాలు వారసుని పెద్దల అభిమానపాత్రత మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.<ref>{{cite book |last=McLane |first=John R. |date=2002 |title=Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal |url=https://books.google.com/books?id=YH6ijJnUPmcC&pg=PA223 |publisher=Cambridge University Press |page=223 |isbn=978-0-521-52654-8}}</ref> కొన్ని సమయాలలో బంధువుకు కుటుంబ బంధువులను వారసుడిగా నిర్ణయించవచ్చు.<ref>{{cite book |date=1872 |title=Madras High Court Reports: 1870 and 1871 |url=https://books.google.com/books?id=Zc8DAAAAQAAJ&pg=PA209 |publisher=J. Higgingbotham |page=209}}</ref> పాలక జమీందారు ఆమెకు వారసురాలిగా పేరు పెడితే చట్టబద్ధంగా వివాహం చేసుకున్న భార్య జమీందారిణిగా వారసత్వంగా పొందవచ్చు.<ref>{{cite journal |last1=Great Britain. Privy Council. Judicial Committee. |last2=India. Courts. |title=Kashi Prasad ''v.'' Indar Kunwar |url=https://books.google.com/books?id=Jc4oAAAAYAAJ&pg=PA596 |date=1908 |journal=Allahabad Law Journal |volume=5 |publisher=Indian Press |page=596}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woodman |first1=Joseph Vere |last2=Monnier |first2=Emile Henry |date=1902 |title=A Digest of Indian Law Cases: Containing High Court Reports, 1862-1900, and Privy Council Reports of Appeals from India, 1836-1900, with an Index of Cases |volume=III|url=https://books.google.com/books?id=khoaAAAAYAAJ&pg=RA4-PT245 |publisher=Superintendent of Government Printing, India |page=5498}}</ref> ==రద్దు== ఆర్టికలు 19 - 31 లో చూపిన విధంగా ఆస్తి హక్కును సవరించిన భారత రాజ్యాంగంలోని మొదటి సవరణతో జమీందారీ వ్యవస్థ స్వతంత్ర భారతదేశంలో అధికంగా రద్దు చేయబడింది.<ref name = "Guha">{{cite book | last = Guha | first = Ramachandra | title = India After Gandhi | publisher=Ecco |pages=219–220 | year = 2011 | isbn = 978-0-330-54020-9 }}</ref> బంగ్లాదేశులో " తూర్పు బెంగాలు స్టేట్ అక్విజిషన్ అండ్ టేనెన్సీ యాక్ట్ " 1950 లో జమిందారీ వ్యవస్థను అంతం చేయడానికి ఇదే విధమైన ప్రభావాన్ని చూపింది.<ref>State Acquisition and Tenancy Act, 1950 [XXVII of 1951, Section 3]</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[భారతీయ భూస్వామ్యవాదం]] * [[:en:Indian honorifics|భారతీయ ప్రముఖులు]] * [[:en:Jagirdar|జాగీర్దారు]] * [[:en:Ghatwals and Mulraiyats|ఘత్వాలు, ముల్రియాట్లు]] * [[:en:Rai (title)|రాయ్]] * [[:en:Mankari|మంకారి]] * [[:en:Maratha titles|మరాఠీ బిరుదులు]] * [[:en:Thakur (title)|ఠాకూరు]] * [[:en:Zamindars of Bengal|బెంగాలు జమిందారులు]] * [[:en:Zamindars of Bihar|బీహారు జమిందారులు]] * [[:en:List of amendments of the Constitution of India|భారత రాజ్యాంగ దిద్దుబాట్ల జాబితా]] ==మూలాలు== {{Reflist|2}} [[వర్గం:Mughal Empire]] [[వర్గం:Titles in India]] [[వర్గం:Titles in Bangladesh]] [[వర్గం:Indian feudalism]] [[వర్గం:Feudalism in Pakistan]] [[వర్గం:Feudalism in Bangladesh]] [[వర్గం:Indian landlords| Zam]] pw0lrc05t34n06cd4nxhpynjdo9qicb 0 299330 4804197 4200549 2026-04-17T07:08:41Z Muralikrishna m 106628 4804197 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | image = Chirag Paswan.jpg | name = చిరాగ్ పాశ్వాన్ |caption= 2016లొ చిరాగ్ పాశ్వాన్ | birth_date = {{birth date and age|1983|10|31|df=y}} | birth_place = ఖగారియా, బీహార్, భారతదేశం | office = లోక్‌సభ సభ్యుడు, భారత పార్లమెంటు | term_start= 2014 మే 16 | term_end = ప్రస్తుతం | constituency = జమూయ్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం | predecessor = భూడియో చౌరరి | successor = |office2 = అధ్యక్షుడు, లోక్‌ జనశక్తి పార్టీ | residence = బీహార్, న్యూఢిల్లీ | nationality = భారతీయుడు | father = [[రాం విలాస్ పాశ్వాన్]] | party = లోక్‌ జనశక్తి పార్టీ | occupation = రాజకీయ నాయకుడు }} '''చిరాగ్ పాశ్వాన్''' (జననం 1983 అక్టోబరు 31), ఒక [[భారత దేశం|భారతదేశ]] రాజకీయవేత్త, లోక్‌జనశక్తి పార్టీ అధ్యక్షుడు. అతను భారతదేశ పార్లమెంటు సభ్యుడు, కేంద్రమంత్రి, లోక్ జనశక్తి పార్టీ స్థాపకుడు [[రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్]] కుమారుడు.<ref>https://www.oneindia.com/politicians/chirag-kumar-paswan-32686.html</ref><ref name="deccan">{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/395600/chirag-paswan-ljp039s-039humble039-jamui.html|title=Chirag Paswan, LJP's 'humble' Jamui District nominee|date=30 March 2014|publisher=Deccan Herald|accessdate=2014-05-18}}</ref> 2021 నుండి [[లోక్ జనశక్తి పార్టీ (రామ్ విలాస్)]] అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. అతను [[2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల]]లో [[బీహార్]] లోని జమూయ్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి సభ్యునిగా ఎన్నికయ్యాడు. ఈ ఎన్నికలలో అతని తండ్రి హాజ్పూర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యాడు. వీరిరువురూ లోక్‌జనశక్తి పార్టీ నుండి పోటీ చేసారు.<ref name="dna">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-ljp-chief-ram-vilas-paswan-son-chirag-paswan-win-1989065|title=LJP chief Ram Vilas Paswan, son Chirag Paswan win|date=16 May 2014|publisher=Daily News & Analysis|accessdate=2014-05-18}}</ref> == బాల్యజీవితం, నటనా జీవితం == అతను ఇంజనీరింగ్ గ్రాడ్యుయేట్.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1071102/asp/jharkhand/story_8500200.asp|title=Political sons shun politics}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jamui-mp-chirag-paswan-of-ljp/1/364534.html|title=Jamui MP Chirag Paswan of LJP}}</ref> అతను బాలీవుడ్ లో "మిలే నా మిలే హం" చిత్రంలో 2011లో నటించాడు.<ref name="Politics over Bollywood for Ram Vilas Paswan's actor-son Chirag">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/politics-over-bollywood-for-ram-vilas-paswans-actor-son-chirag/1/279627.html|title=Politics over Bollywood for Ram Vilas Paswan's actor-son Chirag|date=11 June 2013|newspaper=India Today|accessdate=24 February 2014}}</ref> ఈ చిత్రం బాక్సాఫీసు వద్ద విఫలమైంది. అందువల్ల అతని సినిమా కెరీర్ ఆగిపోయింది.<ref name="deccan2">{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/395600/chirag-paswan-ljp039s-039humble039-jamui.html|title=Chirag Paswan, LJP's 'humble' Jamui District nominee|date=30 March 2014|publisher=Deccan Herald|accessdate=2014-05-18}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == పాశ్వాన్ లోక్ జనశక్తి పార్టీ తరపున 2014 ఎన్నికలలో జాముయ్ నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసాడు. సమీప రాష్ట్రీయ జనతాదళ్ కు చెందిన ప్రత్యర్థి సుధాంసు భాస్కర్ పై 85,000 ఓట్ల ఆధిక్యంతో గెలిచాడు. 2019 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలలో అతను మొత్తం 528,771 ఓట్లను సాధించి, సమీప ప్రత్యర్థి భూడియో చౌదరిని ఓడించి పాశ్వాన్ తన స్థానాన్ని నిలుపుకున్నాడు.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/jamui-election-results-2019-live-updates-winner-loser-leading-trailing-2154257.html|title=Jamui Election Results 2019 Live Updates: Chirag Kumar Paswan of LJP Wins|website=News18|accessdate=29 May 2019}}</ref> తన రాష్ట్రంలోని నిరుద్యోగ యువతకు ఉద్యోగాలు కల్పించేందుకు అతను ''చిరాగ్ కా రోజ్గార్'' అనే ఎన్జీఓను స్థాపించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.chiragkarojgar.in/MainContent/our-team.aspx|title=Chirag Ka Rojgar, director Saurabh Pandey|accessdate=29 May 2019|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529153518/http://www.chiragkarojgar.in/MainContent/our-team.aspx|archive-date=29 మే 2019|url-status=dead}}</ref> బీహార్ ఫస్ట్ బీహారీ ఫస్ట్ - రాబోయే బీహార్ ఎన్నికలకు ముందు చిరాగ్ పాస్వాన్ బీహార్ యువత దృష్టిని ఆకర్షించేందుకు "బీహార్ ఫస్ట్ బీహారీ ఫస్ట్ క్యాంపెయిన్" ను ప్రారంభించాడు. ఈ క్యాంపైన్ బీహార్ రాష్ట్రాన్ని పూర్తిగా అభివృద్ధి చేయడమే లక్ష్యంగా సృష్టించబడినది. బీహార్‌ను 'నంబర్ వన్' రాష్ట్రంగా మార్చడం చాలా అవసరమని అతను అన్నాడు.<ref>{{Cite web |url=https://www.republicworld.com/india-news/politics/bihar-first-bihari-first-yatra-launched-by-ljp-president-paswan.html |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323015435/https://www.republicworld.com/india-news/politics/bihar-first-bihari-first-yatra-launched-by-ljp-president-paswan.html |archive-date=2020-03-23 |url-status=dead }}</ref> == మూలాలు == {{మూలాల జాబితా}}{{authority control}} [[వర్గం:1983 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:బీహార్ రాజకీయ నాయకులు]] db6crxf38xsxlvlpukslmfiisatooyk 2 330589 4804080 4803720 2026-04-16T17:23:20Z Kalasagary 107518 /* తెవికి లో నా వ్యాసాలు */ 4804080 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop| నా గురించి}} {{Babel|te|en-2}} {{చిత్రలేఖనం}} {{యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-2 సభ్యులు}} {{Userboxbottom}} ==పరిచయం== నమస్తే నా పేరు [[కళాసాగర్ యల్లపు]], నేను చిత్రకారుడను, కార్టూనిస్టును, [[రచయిత]]ను. నేను తెలుగు వికీపీడియా లో [[2020]] నుండి వ్యాసాలు రాస్తున్నాను. పుట్టింది [[పశ్చిమ గోదావరి]] జిల్లా [[మంచిలి]] గ్రామం, [[డిసెంబరు]] 10 న,[[1971]] లో. తల్లిదండ్రులు యల్లపు నరసింహమూర్తి, లక్ష్మీకాంతం. పెయింటింగ్ లోను, జర్నలిజంలోనూ డిప్లొమా చేసి, 1993 సం. నుండి [[విజయవాడ]]లో స్థిరపడి వివిధ పబ్లికేషన్స్ లోనూ, పత్రికల్లోనూ చిత్రకారుడిగా, ఇలస్ట్రేటర్ గా పనిచేశాను. ప్రస్తుతం [[విజయవాడ]]లో ఒక సాఫ్ట్ వేర్ కంపెనీలో యూజర్ ఇంటర్ ఫేస్ డిజైనర్ (User Interface Designer)గా పని చేస్తున్నాను.    ==నా కార్యకలాపాలు== [[2001]] సం.లో ఆంధ్రా ఆర్టిస్టు, స్కల్ఫ్టర్స్ అండ్ కార్టూనిస్టు అసోసియేషన్ (AASCA)ను స్థాపించి, రాష్ట్రంలో నున్న సుమారు 500 మంది చిత్రకారుల, శిల్పుల, కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-1', 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-2 లను ప్రచురించాను. ఈ పుస్తకాలు కళాకారుల మధ్య సత్సంబంధాలు నెలకొల్పడానికి, వారికి గుర్తింపురావడానికి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చిత్ర, శిల్ప కళాచరిత్రను తెలియజేసే 'తెలుగు చిత్రకళా వైభవం' పేరుతో 40 నిమిషాల వీడియో డాక్యుమెంటరీని, రంగుల రారాజు [[వడ్డాది పాపయ్య]] గారి చిత్రాలతో, జీవితచరిత్రను తెలియజేసే డాక్యుమెంటరీ సి.డి.ని రూపొందించాను. 165 మంది తెలుగు కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో-కార్టూన్లతో 2021లో '[[కొంటెబొమ్మల బ్రహ్మలు]]' పుస్తకాన్ని ప్రచురించాను. 'ఆస్కా' వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా ఉంటూ రాష్ట్రస్థాయిలో అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలు, ప్రదర్శనలు, వర్కుషాప్లు నిర్వహించాను. [[2002]] సంవత్సరం [[విజయవాడ]]లో [[జయదేవ్]] గారు ముఖ్య అతిధిగా 'కార్టూన్ మేళా' ను నిర్వహించాను. [[విజయవాడ]] ఆర్ట్ సొసైటి కి ఉపాధ్యక్షులుగా 2022 నుండి [[2024]] వరకు వున్నాను. [[వడ్డాది పాపయ్య]] శతజయంతి ఉత్సవాలు: [[2021]] సం.లో వపా శతజయంతి (1921-2021) వేడుకలు [[విశాఖపట్నం]], [[విజయవాడ]]లలో నిర్వహించి, ఈ సందర్భంగా వపా చిత్రకళా ప్రదర్శనతో పాటు నేను, చలపతిరావు సంపాదకత్వం వహించిన 'వపాకు వందనం' రంగుల బొమ్మలతో ప్రచురించిన శతజయంతి ప్రత్యేక సంచికను ఆవిష్కరించాము. ఆర్ట్ ఆఫ్ [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] (Art of Andhra Pradesh book-కాపీ టేబుల్ బుక్): [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చెందిన చిత్రకారులు, శిల్పులు, గ్రాఫిక్ ఆర్టిస్టులు, సినీ పోస్టర్ డిజైన్ ఆర్టిస్టులు, ఇలస్ట్రేటర్స్, ఆర్ట్ & క్రాఫ్ట్ హస్తకళాకారుల కృషిని మనకు అందించారు. ఇందులో 300 మంది కళాకారుల సమగ్ర జీవిత చిత్రణతో పాటు, మన సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే చిత్రాలు ఎంపిక చేసి A4 సైజులో ఆర్ట్ పేపర్ పై రంగుల్లో ప్రచురించిన పుస్తకానికి సంపాదకత్వం వహించాను.   ==64కళలు.కాం (www.64kalalu.com) == ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతం నుంచైనా ఇంటర్నెట్ లో చదువుకునేందుకు, కళాకారులను ప్రోత్సహించేందుకు 64కళలు డాట్ కామ్ (సకల కళల సమాహారం) అంతర్జాల పత్రిక (https://64kalalu.com/) పేరుతో వెబ్ మేగజైను [[నవంబర్]], 2010సం.లో ప్రారంభించాను. <ref>[https://64kalalu.com/ 64 కళలు సకల కళల సమాహారం వెబ్ మేగజైన్]</ref>. ఈ వెబ్ మేగజైనుకు సంపాదకులుగా పుష్కరకాలంగా పత్రికను నిర్వహిస్తున్నాను. ఇందులో కళారంగానికి సంబంధించిన సకలకళల సమాచారం అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇది పూర్తి ఉచితం. ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉన్న ప్రతీవారు చదువుకోవచ్చు.   ప్రముఖ పత్రికలలో కళారంగాలపై, కళాకారుల గురించి వందలాది వ్యాసాలు రాశాను. 2006 సం.లో [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]] 'పొగాకు వ్యతిరేక దినోత్సవం' సందర్భంగా నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ కార్టూన్ పోటీలలో “బెస్ట్ కార్టూనిస్ట్” అవార్డు అందుకున్నాను. అనేక చిత్రకళా ప్రదర్శలలోనూ, సెమినార్లలోనూ పాల్గొని ఎన్నో బహుమతులు అందుకున్నాను. [[చిత్రకళ]], కార్టూన్ కళలపై [[ఆకాశవాణి]] లోను, [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] లోను పలు ప్రసంగాలు, ఇంటర్వ్యూలు నిర్వహించాను. అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలకు న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాను. [[2010]] సం.లో కోనసీమ చిత్రకళాపరిషత్, [[అమలాపురం]] వారి రజతోత్సవాలలో 'చిత్రకళా వైజయంతి' పురస్కారం అందుకున్నాను. ==తెవికి లో నా వ్యాసాలు== '''చిత్రకారులు''' 1. [[కౌతా రామమోహన శాస్త్రి]] ‎ 2. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 3. [[పన్నూరు శ్రీపతి]] ‎ 4. [[కౌతా ఆనందమోహనశాస్త్రి|కౌతా ఆనంద మోహన శాస్త్రి]] 5. [[వేలూరి రాధాకృష్ణ]] 6. [[మజ్జి రామారావు]] 7. [[వేముల కామేశ్వరరావు]] 8. [[జింకా రామారావు]] 9. [[పిలకా లక్ష్మీ నరసింహమూర్తి]] 10. [[మాదేటి రాజాజి]] 11. [[పల్లా పర్సినాయుడు]] 12. [[రాయన గిరిధర్ గౌడ్]] 13. [[బొండా జగన్మోహనరావు]] 14. [[సురేష్ కడలి]] 15. [[రమేష్ గురజాల|రమేష్ గుర్జాల]] 16. [[మంచెం సుబ్రమణ్యేశ్వర రావు]] 17. [[బి.ఏ. రెడ్డి చిత్రకారుడు]] 18. [[దార్ల నాగేశ్వరరావు]] 19. [[దాసి సుదర్శన్]] 20. [[గంగాధర్ చిత్రకారుడు]] 21. [[వి. రమేష్]] 22. [[టి. వెంకన్న]] 23. [[పి. సాల్మన్ రాజు]] 24. [[ఉల్చి చిత్రకారుడు]] 25. [[రెడ్దప్ప నాయుడు]] 26. [[వి.వి. భగీరథి]] 27. [[పి.ఎస్. చంద్రశేఖర్]] 28. [[అంకాల వెంకట సుబ్బారావు]] 29. [[మారేమండ శ్రీనివాసరావు]] 30. [[ఉండ్రు ఆశీర్వాదం]] 31. [[మహమ్మద్ ఒస్మాన్ ఖాన్]] 32. [[కవితా దేవుస్కర్]] 33. [[వెల్లటూరి పూర్ణానంద శర్మ]] 34. [[పణితపు నాగేశ్వరరావు]] 35. [[కొండిపర్తి శేషగిరిరావు]] 36. [[గేదెల అప్పారావు]] 37. [[పొట్లూరి హనుమంతరావు]] 38. [[కాళ్ళ సత్యనారాయణ]] 40. [[సింగంపల్లి సత్యనారాయణ]] 41. [[బి.కె.ఎస్. వర్మ]] 42. [[దేవీప్రసాద్ చిత్రకారుడు]] 43. [[కూరెళ్ల శ్రీనివాస్]] 44. [[ఆత్మకూరు రామకృష్ణ]] 45. [[మహారాజ సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ అఫ్ బరోడా]] '''శిల్పకారులు''' 1. [[శ్రీనాథ రత్నశిల్పి వుడయార్]] 2. [[దేవు శంకర్]] 3. [[గవ్వ రవీంద్ర రెడ్డి]] 4. [[డి.యన్.వి. ప్రసాద్]] 5. [[అక్కల మంగయ్య]] 6. [[సుబోధ్ గుప్తా]] '''కార్టూనిస్టులు''' 1. [[కార్టూనిస్ట్ పాప]] ‎2. [[సుభాని (కార్టూనిస్ట్)]] 3. [[సురేంద్ర (కార్టూనిస్ట్)]] 4. [[భగవాన్ రెడ్డి]]. 5. [[బొమ్మన్ కార్టూనిస్ట్]] 6. [[నాగిశెట్టి (కార్టూనిస్ట్)]] 7. [[కార్టూనిస్ట్ అరుణ్]] 8. [[వర్చస్వి కార్టూనిస్ట్]] '''నాటక రంగం''' 1. [[మన్నె శ్రీనివాసరావు|మన్నే శ్రీనివాసరావు]] 2. [[బి.సి. కృష్ణ (నటుడు)]] 3. [[శేషయ్యగారిపల్లి అంజనప్ప]] 4. [[కోనేటి సుబ్బరాజు]] 5. [[వి.యస్. రాఘవాచారి]] 6. [[పి.వి.ఎన్. కృష్ణ]] 7. [[గుమ్మడి గోపాలకృష్ణ]] 8. [[వాడ్రేవు సుందరరావు]] '''ఇతరులు''' 1. [[మువ్వల పెరుమాళ్ళు]] 2. [[డాక్టర్ జంధ్యాల శంకర్]] 3. [[సింగంపల్లి అశోక్ కుమార్]] 4. [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆటోనగర్ పారిశ్రామిక వాడ]] 5. [[తుమ్మలపల్లి వారి క్షేత్రయ్య కళాక్షేత్రం]] 6. [[సిద్ధార్థ కళాపీఠము]] 7. [[కిరణ్ ప్రభ]] 8. [[నాగళ్ళ గురుప్రసాదరావు]] 9. [[రావి రంగారావు]] 10. [[అబ్దుల్ రజాహుస్సేన్]] 11. [[కొప్పర్తి రాంబాబు]] 12. [[ఎం.ఆర్.వి. సత్యనారాయణ మూర్తి]] 13. [[జాన్సన్ చోరగుడి]] 14. [[వై.సి.వి. రెడ్డి]] 15. [[చెన్నాప్రగడ శర్మ]] 16. [[యం.సి. దాసు]] 17. [[బెజవాడ మెడికల్ అసోసియేషన్]] 18. [[జి.వి.ఆర్. ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాల]] 19. [[పాల్ మాక్సిమ్ నర్స్]] 20. [[వేమూరి బలరామ్]] 21. [[ఎం.ఎన్. రావు]] 22. [[రేడియో భానుమతి]] 23. [[డాక్టర్ మారు]] 24. [[లగడపాటి సంగయ్య]] 25. [[పూలబాల వెంకటప్రసాద్]] 26. [[జహంగీర్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ]] 27. [[చిత్రాడ కిషోర్ కుమార్]] '''తెలుగు పుస్తక పరిచయాలు''' 1. [[మానసార వాస్తుశాస్త్రం]] 2. [[ఆంధ్ర చిత్రకళా సంరక్షకుడు]] 3. [[శిల్ప, చిత్రకళ పరిణామం]] 4. [[దక్షిణాంధ్ర దారిదీపాలు]] 5. [[అగమ్యగమ్యాలు]] ==అనువాదాలు == 1. [[బికాష్ భట్టాచార్జీ]] 2. [[సీవీ రాజు]] 3. [[ఆర్. సి. మెహతా]] 4. [[ఎన్. ఎస్. బెంద్రే]] 5. [[జ్యోతి భట్]] 6. [[రతన్ పరిమూ]] 7. [[మణీంద్ర అగ్రవాల్]] 8. [[ఓమ్ ప్రకాష్ అగర్వాల్]] 9. [[పరేష్ మైతీ]] 10. [[మాథుర్ సవానీ]] 11. [[లక్ష్మణ్ మహాదేవ్ చితాలే]] 12. [[బ్రహ్మదేవ్ రామ్ పండిట్]] 13. [[రాజేంద్ర టికు]] 14. [[బిమన్ బిహారీ దాస్]] 15. [[ఎస్. నరసింహ స్వామి]] 16. [[కె. ఎమ్. చెరియన్ (జర్నలిస్ట్)]] 17. [[లలిత కళా అకాడమీ]] 18. [[సోమనాథ్ హోరె]] 19. [[రాంకింకర్ బైజ్]] 20. [[ఎం.ఆర్. అచ్రేకర్]] 21. [[ధనరాజ్ భగత్]] 22. [[అచ్యుత్ కన్విందే]] 23. [[కైలాష్ చంద్ర మెహర్]] 24. [[ఎస్. షకీర్ అలీ]] 25. [[ముత్తయ్య స్థపతి]] 26. [[ఆలిస్ బోనర్]] 27. [[చింతామణి కర్]] 28. [[సుధీర్ రంజన్ ఖస్తగీర్]] 29. [[లక్ష్మణ్ పాయ్]] 30. [[శంఖో చౌధురి]] 31. [[అపూర్బా కిషోర్ బిర్]] 32. [[రాజ్ బిసారియా]] 33. [[తయబ్ మెహతా]] 34. [[డోరతీ చాకో]] 35. [[సుకుమార్ సేన్ (చరిత్రకారుడు)]] 36. [[బెన్ కింగ్స్‌లీ]] 37. [[నర్మదా ప్రసాద్ గుప్తా]] 38. [[జార్జ్ యో]] 39. [[ఖ్వాజా అహ్మద్ అబ్బాస్]] 40. [[జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్]] 41. [[సదనం పి. వి. బాలకృష్ణన్]] 42. [[హబీబ్ రెహమాన్]] 43. [[లాల్జీ సింగ్]] 44. [[అశోక్ రాజగోపాల్]] 45. [[నీలకంఠ దాస్]] 46. [[సురీందర్ కుమార్ సామ]] 47. [[నరేష్ సోహల్]] 48. [[సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్]] 49. [[లక్ష్మీ ప్రసాద్ సిహారే]] 50. [[అరూన్ పురీ]] 51. [[హృదయనాథ్ మంగేష్కర్]] 52. [[దల్వీర్ భండారీ]] 53. [[జుబిన్ మెహతా]] 54. [[బలరామ్ భార్గవ]] 55. [[ఆనంద్ స్వరూప్ ఆర్య]] 56. [[జోసెఫ్ హెచ్. పెరీరా]] 57. [[సరోజ్ గుప్తా]] 58. [[ఉస్తాద్ మొయినుద్దీన్ ఖాన్]] 59. [[మనోరంజన్ దాస్]] 60. [[గురుప్రసాద్ మహాపాత్ర]] 61. [[పి నారాయణ కురుప్]] 62. [[రామ్ సహాయ్ పాండే]] 63. [[తుషార్ కాంతి ఘోష్]] 64. [[కార్మెల్ బెర్క్‌సన్]] 65. [[మధుకర్ కేశవ్ ధవలీకర్]] 66. [[అర్మిడా ఫెర్నాండెజ్]] 67. [[ఎం. ఎస్. కృష్ణన్]] 68. [[వివేకానంద ముఖోపాధ్యాయ]] 69. [[ప్రతిభా సత్పతి]] 70. [[పద్మజ ఫెనానీ జోగ్లేకర్]] 71. [[మహారాజ్ కిషన్ భాన్]] 72. [[రోనెన్ సేన్]] 73. [[జతిన్ దాస్]] 74. [[రంగసామి ఎల్. కశ్యప్]] 75. [[హెచ్. సి. వర్మ]] 76. [[ఎన్. నారాయణ్ గాడ్బోలే]] 77. [[కైలాష్ సింగ్ శంఖాలా]] 78. [[నీలాంబర్ పంత్]] 79. [[హరి శంకర్ సింఘానియా]] 80. [[ఎబర్‌హార్డ్ ఫిషర్ (కళా చరిత్రకారుడు)]] 81. [[టి. ఎన్. మనోహరన్]] 82. [[మన్మోహన్ మహాపాత్రా]] 83. [[జాయ్ మైఖేల్]] 84. [[అస్తాద్ దేబూ]] 85. [[శ్రీనివాస్ వినాయక్ ఖలే]] 86. [[ప్రసాద్ సావ్కర్]] 87. [[మధు పండిట్ దాస]] 88. [[ఎ. సి. ఎన్. నంబియార్]] 89 [[పోథన్ జోసెఫ్]] 90. [[మను పరేఖ్]] 91. [[బువాంగి సైలో]] 92. [[గౌరవ్ ఖన్నా (బ్యాడ్మింటన్)]] 93. [[కె. విజయరాఘవన్]] 94. [[రవివర్మ మార్తాండ వర్మ]] 95. [[కృష్ణ కన్హాయి]] 96. [[కె. విజయ్ కుమార్]] 97. [[రమాకాంత్ శుక్లా]] 98. [[పెపిటా సేథ్]] 99. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 100. [[కెకూ ఎం. గాంధీ]] 101. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 102. [[సాకర్ ఖాన్ మంగనియర్]] 103. [[పి.కె. అయ్యంగార్]] 104. [[సురేంద్రనాథ్ కర్]] 105. [[భగవతి చరణ్ వర్మ]] 106. [[డోరతీ చాకో]] 107. [[మేరీ క్లబ్‌వాలా జాదవ్]] 108. [[డోరతీ చాకో]] 109. [[హరి మాధవ్ ముఖోపాధ్యాయ]] 110. [[ఇందు భూషణ్ సిన్హా]] 111. [[ఇమ్రాన్ షా (రచయిత)]] 112. [[ముజఫర్ అలీ]] 113. [[ఆద్య రంగాచార్య]] 114. [[ఆనంద శంకర్ రే]] 115. [[సూర్యదేవ్ సింగ్ బరేత్]] 116. [[నీలాంబర్ దేవ్ శర్మ]] 117. [[జితేంద్ర అభిషేకీ]] 118. [[కె. ఎన్. దండాయుధపాణి పిళ్ళై]] 120. [[జ్ఞాన్ చతుర్వేది]] 121. [[ఆదర్శ్ సేన్ ఆనంద్]] 122. [[జుగల్ కిషోర్ (వైద్యుడు)]] 123. [[బన్సీ కౌల్]] 124. [[యేషే డోర్జీ తోంగ్చి]] 125 [[కె. మాంగీ సింగ్]] 126. [[థాను పద్మనాభన్]] 127. [[అనిల్ కె. రాజవంశీ]] 128. [[జితేంద్ర హరిపాల్]] 129. [[రాజ్‌కుమార్ సింఘాజిత్ సింగ్]] 130. [[కృష్ణస్వామి స్వామినాథన్]] 131. [[అజయ్ వి. భట్]] 132 [[హర్భజన్ సింగ్ (పర్వతారోహకుడు)]] 133. [[కర్సన్‌భాయ్ పటేల్]] 134. [[శంకరనారాయణ మీనన్]] 135. [[అశోక్ చక్రధర్]] 136. [[పుష్పబెన్ మెహతా]] 137. [[ప్రహ్లాద్ చంద్ర తాసా]] (పద్మ భూషణ్) 138. [[నారాయణ పురుషోత్తమ మల్లయ్య]] 139. [[మహ్మద్ అమీన్ (చరిత్రకారుడు)]] 140. [[డాడీ పుదుంజీ]] 141. [[సంజయ్ గోవింద్ ధండే]] 142. [[సయ్యద్ ఇ. హస్నైన్]] 143. [[ధర్మ వీర]] 144. [[మహేష్ శర్మ (సామాజిక కార్యకర్త)]] 145. [[రాజేంద్ర కుమార్]] ==ప్రపంచ చిత్రకారులు-అనువాదాలు 2== 146.[[రెంబ్రాండ్]] 147. [[ఎఫ్.ఎన్. సౌజా]] 148. [[జార్జియో వసారి]] 149. [[రాఫెల్ (చిత్రకారుడు)]] 150. [[కిరణ్ నాడార్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 151. [[అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 152. [[గగనేంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 153. [[ముకుల్ చంద్ర దే]] 154. [[బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 155. [[అసిత్ కుమార్ హల్దార్]] 156. [[సమీర్ మండల్]] 157. [[గవర్నమెంట్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అండ్ క్రాఫ్ట్]] 158. [[కిసోరీ రాయ్]] 159. [[శక్తి బర్మన్]] ==నా ప్రమేయం ఉన్న తెవికీ పేజీల జాబితా== 1. [[దామెర్ల రామారావు]] 2. [[వడ్డాది పాపయ్య]] 3. [[విజయ్ రామ్]] 4. [[సిరందాసు వెంకట రామారావు]] 5. [[మాధవపెద్ది గోఖలే]] 6. [[వాసిరెడ్డి వేణుగోపాల్]] 7. [[నాగసూరి వేణుగోపాల్]] 8. [[సి.ఎస్.ఎన్. పట్నాయక్]] 9. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 10. [[మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి]] 11. [[సి.ఎన్.వెంకటరావు]] 12. [[బాపు]] 13. [[కొసనా ఈశ్వరరావు]] 14. [[బాలి (చిత్రకారుడు)]] 15. [[మళ్ళ జ్యోతిర్మయి]] 16. [[జయదేవ్]] 17. [[సత్యమూర్తి]] 18. [[శంకు]] 19. [[తులసీరాం]] 20. [[గీతా సుబ్బారావు]] 21. [[కొత్తపల్లి సరళాదేవి]] 22. [[భారతీయ చిత్రకళ]] 23. [[నందిని గౌడ్]] 24. [[అయినాల మల్లేశ్వరరావు]] 25. [[గోపరాజు సమరం]] 26. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 27. [[పాకాల తిరుమల్ రెడ్డి]] 28. [[కాపు రాజయ్య]] 29. [[గణపతి స్థపతి]] 29. [[వేలు ఆనందాచారి]] 30. [[కణ్వశ్రీ]] 31. [[మోహన్ (చిత్రకారుడు)]] 32. [[ఆకాశవాణి కేంద్రం, విజయవాడ]] 33. [[నందలాల్ బోస్]] ఫోటోలు చేర్చిన వ్యాసాలు : 1. [[చొక్కాపు వెంకటరమణ]] 2. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 3. [[కళాధర్]] 4. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 5. [[యద్దనపూడి సులోచనారాణి]] 6. [[బలభద్రపాత్రుని రమణి]] 7. [[పెళ్లకూరు జయప్రద]] 8. [[కె.ఎన్. మల్లీశ్వరి]] 9. [[సి.వి.సర్వేశ్వరశర్మ]] 10. [[శీలా వీర్రాజు]] 11. [[చుండూరి మృణాళిని]] 12. [[గుత్తికొండ సుబ్బారావు]] 13. [[కార్టూనిస్ట్ టీవీ]] 14. [[కొమ్మనాపల్లి గణపతిరావు]] 15. [[కుప్పిలి పద్మ]] 16. [[చిల్లర భవానీదేవి]] 17. [[చంద్ర (కళాకారుడు)]] 18. [[బండి నారాయణస్వామి]] 19. [[కోకా విమలకుమారి]] 20. [[కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు]] 21. [[చింతకింది శ్రీనివాసరావు]] 22. [[శారదా శ్రీనివాసన్]] 23. [[వంగూరి చిట్టెన్ రాజు]] 24. [[మామిడిపూడి కృష్ణమూర్తి]] 25. [[పాలగుమ్మి విశ్వనాథం]] 26. [[బి.ఎన్. శాస్త్రి]] 27. [[నవోదయ రామమోహనరావు]] 28. [[షణ్ముఖి ఆంజనేయ రాజు]] 29. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 30. [[లల్లాదేవి]] ==మూలాలు== {{మూలాల జాబితా}} * https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.386109 * https://archive.org/details/64kalalu-12years ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:కృష్ణా జిల్లా వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:అనువాద పరికరాన్ని వాడే వాడుకరులు]] [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియా సభ్యులు]] {{User IND Citiz}}{{అక్షరదోష నిర్మూలన దళ సభ్యుడు}}{{User Wikipedian For|year=2021|month=06|day=01}} 3golej25q8g1w0lauegiie8j5rq4rtq 0 357052 4804017 4797070 2026-04-16T12:51:19Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804017 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2022 ఆసియా కప్ | image = | fromdate = 27 ఆగష్టు | todate = 11 సెప్టెంబర్ 2022 | administrator = ఆసియాన్ క్రికెట్ కౌన్సిల్ | cricket format = ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్ | tournament format = రౌండ్ -రాబిన్ & నాకౌట్ | host = {{flag|UAE}} | venue = [[flag|UAE]] | champions = | count = | runner up = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = 6 | matches = 13 | previous_year = 2018 | previous tournament = 2018 ఆసియా కప్ | next_year = | next tournament = 2023 ఆసియా కప్ }}'''2022 ఆసియా కప్‌''' దుబాయ్‌ వేదికగా జరుగుతుంది. ఆసియా కప్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్ లో భాగంగా ఇది 15వ ఎడిషన్, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] లో [[ఆగస్టు]] & [[సెప్టెంబరు|సెప్టెంబర్]] 2022లో ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్స్ మ్యాచ్‌లు జరిగాయి. 2020లో జరగాల్సిన టోర్నీ కోవిడ్‌ కారణంగా వాయిదా పడుతూ వచ్చి రెండేళ్లు ఆలస్యంగా జరుగుతోంది. ఆసియా కప్‌ టోర్నమెంట్‌ శ్రీలంక ఆతిథ్యం ఇవ్వాల్సిన ఉండగా ఆర్థిక సంక్షోభంతో శ్రీలంక చేతులెత్తేయడంతో చివరి నిమిషంలో వేదికను యూఏఈకి మార్చారు. 11 సెప్టెంబర్ 2022న జరిగిన 2022 ఆసియా కప్ ఫైనల్ మ్యాచ్‌లో శ్రీలంక జట్టు పాకిస్తాన్‌ పై 23 పరుగుల తేడాతో గెలిచి టైటిల్ అందుకుంది. ==జట్లు== ఆసియా కప్‌ లో మొత్తం ఆరు జట్లు పాల్గొన్నాయి<ref name="మెగా ఈవెంట్‌లో పాల్గొనబోయే టీమ్‌లు.. అన్ని జట్ల ఆటగాళ్ల వివరాలు">{{cite news |last1=Sakshi |title=మెగా ఈవెంట్‌లో పాల్గొనబోయే టీమ్‌లు.. అన్ని జట్ల ఆటగాళ్ల వివరాలు |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/asia-cup-2022-check-all-squads-full-players-list-including-india-pakistan-1480969 |accessdate=31 August 2022 |date=24 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831163752/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/asia-cup-2022-check-all-squads-full-players-list-including-india-pakistan-1480969 |archivedate=31 August 2022 |language=te}}</ref> * గ్రూప్‌ ‘ఎ’ - [[భారత దేశం|భారత్]], [[పాకిస్తాన్]], [[హాంగ్‌కాంగ్|హాంకాంగ్‌]]. * గ్రూప్‌ ‘బి’ - [[శ్రీలంక]], [[బంగ్లాదేశ్]], [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్|అఫ్గనిస్తాన్‌]]. {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! అఫ్గనిస్తాన్‌<ref name="afg">{{Cite web |title=Samiullah Shinwari returns for Afghanistan's Asia Cup campaign |url=https://www.espncricinfo.com/story/samiullah-shinwari-included-in-afghanistans-17-man-squad-for-asia-cup-1329363 |access-date=2022-08-16 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref name="bd">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/shakib-al-hasan-bangladesh-captain-asia-cup-t20-world-cup-1329035 |title=Shakib Al Hasan named Bangladesh captain for Asia Cup and T20 World Cup | work=ESPN Cricinfo |access-date=13 August 2022}}</ref> ! హాంకాంగ్‌<ref>{{cite web |url=https://www.hkcricket.org/news/hong-kong-qualify-for-the-asia-cup-2022 |title=Hong Kong Qualify for the Asia Cup 2022 |work=Cricket Hong Kong |access-date=26 August 2022 |archive-date=27 ఆగస్టు 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827191741/https://www.hkcricket.org/news/hong-kong-qualify-for-the-asia-cup-2022 |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|IND}}<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/virat-kohli-returns-in-india-s-star-studded-asia-cup-2022-squad-jasprit-bumrah-and-harshal-patel-ruled-out-101659959873004.html |title=Virat Kohli returns in India's star-studded Asia Cup 2022 squad, Jasprit Bumrah and Harshal Patel ruled out | work=Hindustan Times |access-date=8 August 2022}}</ref> ! {{cr|PAK}}<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-name-squads-for-netherlands-odis-and-t20-asia-cup.html |title=Pakistan name squads for Netherlands ODIs and T20 Asia Cup| work=Pakistan Cricket Board |access-date=3 August 2022}}</ref> ! శ్రీలంక<ref name="sl">{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2022/08/sri-lanka-squad-for-asia-cup-2022/ |title=Sri Lanka squad for Asia Cup 2022 |work=Sri Lanka Cricket |access-date=20 August 2022}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * మహ్మద్‌ నబీ(కెప్టెన్‌) * నజీబుల్లా జద్రాన్‌ (వైస్ కెప్టెన్‌) * ఫరీద్‌ అహ్మద్‌ మాలిక్‌ * నూర్‌ అహ్మద్‌ * ఉస్మాన్‌ ఘని * రహ్మనుల్లా గుర్బాజ్‌(వికెట్‌ కీపర్‌) * కరీం జనత్‌ * రషీద్‌ ఖాన్‌ * అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్‌ * ఫజల్‌ హక్‌ ఫారుకీ * హష్మతుల్లా షాహిది * సమీముల్లా శిన్వారి * నవీన్‌ ఉల్‌ హక్‌ * ముజీబ్‌ ఉర్‌ రెహమాన్‌ * ఇబ్రహీం జద్రాన్‌ * [[అఫ్సర్ జజాయ్]] (వికెట్ కీపర్) * హజ్రతుల్లా జజాయ్‌ | * షకీబ్‌ అల్‌ హసన్‌ (కెప్టెన్‌) * అఫీఫ్ హుస్సేన్ (వైస్ కెప్టెన్‌) * నసుమ్ అహ్మద్ * తస్కిన్ అహ్మద్ * [[పర్వేజ్ హుస్సేన్ ఎమోన్]] * అనముల్ హక్ (వికెట్‌ కీపర్‌) * మహేదీ హసన్ * మెహిదీ హసన్ * <s>నూరుల్ హసన్ (వికెట్‌ కీపర్‌)</s> * ఎబాడోత్ హుస్సేన్ * మొసద్దెక్ హుస్సేన్ * <s>హసన్ మహమూద్</s> * మహ్మదుల్లా * మహ్మద్ నయీమ్ * ముష్ఫికర్ రహీమ్ (వికెట్‌ కీపర్‌) * ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ * సబ్బీర్ రెహమాన్ * మహ్మద్ సైఫుద్దీన్ | * నిజాకత్ ఖాన్ (కెప్టెన్‌) * కించిత్ షా (వైస్ కెప్టెన్‌) * జీషన్ అలీ * హరూన్ అర్షద్ * మహ్మద్ గజన్ఫర్ * బాబర్ హయత్ * అఫ్తాబ్ హుస్సేన్ * అతీక్ ఇక్బాల్ * ఐజాజ్ ఖాన్ * ఎహసాన్ ఖాన్ * స్కాట్ మెక్ కెచ్నీ (వికెట్‌ కీపర్‌) * యాసిమ్ ముర్తాజా * ధనంజయ్ రావు * వాజిద్ షా * ఆయుష్ శుక్లా * అహన్ త్రివేది * మహ్మద్ వహీద్ | * [[రోహిత్ శర్మ]] (కెప్టెన్‌) * [[లోకేష్ రాహుల్|కె.ఎల్.రాహు]] (వైస్ కెప్టెన్‌ & వికెట్‌ కీపర్‌) * [[రవిచంద్రన్ అశ్విన్]] * రవి బిష్ణోయ్ * [[యజ్వేంద్ర చహల్]] * దీపక్ హుడా * [[రవీంద్ర జడేజా]] * దినేష్ కార్తీక్ (వికెట్‌ కీపర్‌) * అవేష్ ఖాన్ * [[విరాట్ కోహ్లి]] * [[భువనేశ్వర్ కుమార్]] * [[హార్దిక్ పాండ్యా]] * [[రిషబ్ పంత్]] (వికెట్‌ కీపర్‌) * [[అర్షదీప్ సింగ్]] * [[సూర్యకుమార్ యాదవ్]] | * బాబర్ ఆజం (కెప్టెన్‌) *షాదాబ్ ఖాన్ (వైస్ కెప్టెన్‌) *షాహీన్ అఫ్రిది *ఇఫ్తికార్ అహ్మద్ *ఆసిఫ్ అలీ *హైదర్ అలీ *హసన్ అలీ *షానవాజ్ దహానీ *మహ్మద్ హస్నైన్ *మహ్మద్ నవాజ్ *ఉస్మాన్ ఖాదిర్ *హరీస్ రవూఫ్ *మహ్మద్ రిజ్వాన్ (వికెట్‌ కీపర్‌) *ఖుష్దిల్ షా *[[నసీమ్ షా (క్రికెటర్)|నసీమ్ షా]] *మహ్మద్ వసీం *ఫఖర్ జమాన్ | * దాసున్ షనక (కెప్టెన్‌) * చరిత్ అసలంక (వికెట్‌ కీపర్‌) * అషేన్ బండార * <s>దుష్మంత చమీర</s> * దినేష్ చండిమాల్ (వికెట్‌ కీపర్‌) * ధనంజయ డి సిల్వా * అసిత ఫెర్నాండో * <s>బినూర ఫెర్నాండో</s> * నువానీడు ఫెర్నాండో * దనుష్క గుణతిలక * వానిందు హసరంగా * ప్రవీణ్ జయవిక్రమ * చమిక కరుణరత్నే * ప్రమోద్ మదుషన్ * దిల్షాన్ మధుశంక * కుసాల్ మెండిస్ (వికెట్‌ కీపర్‌) * పాతుమ్ నిస్సాంక * మతీష పతిరన * భానుక రాజపక్స (వికెట్‌ కీపర్‌) * <s>కసున్ రజిత</s> * [[మహేశ్ తీక్షణ]] * [[నువాన్ తుషార]] * జెఫ్రీ వాండర్సే |} ==వేదికలు== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3"|[[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ ]] |- ! [[దుబాయ్]] ! [[షార్జా]] |- | [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]] |[[షార్జా క్రికెట్ స్టేడియం]] |- |అక్షాంశాలు: {{coord|25|2|48|N|55|13|8|E|}} |అక్షాంశాలు: {{coord|25|19|50.96|N|55|25|15.44|E|}} |- | సామర్థ్యం: 25,000 | సామర్థ్యం: 16,000 |- |మ్యాచ్‌లు: 10 |మ్యాచ్‌లు: 3 |- | [[File:Dubai Sports City Pak vs Aussies.jpg|200px]] | [[File:SharjahCricket.JPG|200px]] |- |} ==షెడ్యూల్‌== #. ఆగష్టు 27 - శ్రీలంక వర్సెస్‌ అఫ్గనిస్తాన్‌ (గ్రూప్‌- బి) - [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ క్రికెట్‌ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] # . ఆగష్టు 28 - ఇండియా వర్సెస్‌ పాకిస్తాన్‌ (గ్రూప్‌- ఏ) - [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ క్రికెట్‌ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] # . ఆగష్టు 30 - బంగ్లాదేశ్‌ వర్సెస్‌ అఫ్గనిస్తాన్‌ (గ్రూప్‌- బి) - [[షార్జా క్రికెట్ స్టేడియం]], [[షార్జా]] # . ఆగష్టు 31 ఇండియా వర్సెస్‌ హాంకాంగ్‌ (గ్రూప్‌-ఏ) - [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ క్రికెట్‌ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] # . సెప్టెంబరు 1 శ్రీలంక వర్సెస్‌ బంగ్లాదేశ్‌ (గ్రూప్‌ బి) - [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ క్రికెట్‌ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] # . సెప్టెంబరు 2 - పాకిస్తాన్‌ వర్సెస్‌ హాంకాంగ్‌ (గ్రూప్‌- ఏ) -[[షార్జా క్రికెట్ స్టేడియం]], [[షార్జా]]<ref name="‘ఆసియా’ అందుకునేందుకు..">{{cite news |last1=Sakshi |title=‘ఆసియా’ అందుకునేందుకు.. |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/asia-cup-2022-will-commence-united-arab-emirates-27-aug-2022-1481546 |accessdate=31 August 2022 |work= |date=27 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831165447/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/asia-cup-2022-will-commence-united-arab-emirates-27-aug-2022-1481546 |archivedate=31 August 2022 |language=te}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{DEFAULTSORT:2022 ఆసియా కప్ క్రికెట్ పోటీ}} [[వర్గం:క్రికెట్]] edfp2fp3gxzlydnlkhvallg74fv27io 0 381030 4804147 4803201 2026-04-17T03:36:55Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804147 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = ఆస్ట్రేలియా |image = [[Image:Australia cricket logo.svg|250px]] | alt = | caption = ఆస్ట్రేలియన్ క్రికెట్ కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ | association = [[క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియా]] | test_captain = [[పాట్ కమిన్స్]] | od_captain = [[పాట్ కమిన్స్]] | t20i_captain = [[మాథ్యూ వాడే]] (మధ్యంతర) | coach = [[ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్ (క్రికెటర్)|ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్]] | test_status_year = 1877 | icc_status = పూర్తి సభ్యుడు | icc_member_year = 1909 | icc_region = [[ICC తూర్పు ఆసియా-పసిఫిక్|తూర్పు ఆసియా-పసిఫిక్]] | test_rank = 2వ | odi_rank = 2వ | t20i_rank = 4వ | test_rank_best = 1వ <small>(1 January 1952)</small><!-- Date when its team reached all time best ranking for the first time --> | odi_rank_best = 1వ <small>(1 January 1990)</small><!-- Date when its team reached all time best ranking for the first time --> | t20i_rank_best = 1వ <small>(1 May 2020)</small><!-- Date when its team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite news |title=Australia advance to the top of men's Test and T20I rankings |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1662828 |access-date=1 May 2020 |work=[[International Cricket Council|ICC]]}}</ref> | first_test = v. {{cr|ENG}} at the [[Melbourne Cricket Ground]], [[Melbourne]]; 15–19 March 1877 | most_recent_test = v. {{cr|ENG}} at [[The Oval]], [[London]]; 27–31 July 2023 | num_tests = 859 | num_tests_this_year = 11 | test_record = 408/231<br />(218 డ్రాలు, 2 టైలు) | test_record_this_year = 4/4<br />(3 డ్రాలు) | wtc_apps = 2 | wtc_first = [[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]] | wtc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]]ఛాంపియన్స్ ([[2021–2023 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2021–2023]]) | first_odi = v. {{cr|ENG}} [[మెల్బోర్న్ క్రికెట్ గ్రౌండ్]], [[మెల్బోర్న్]]; 5 జనవరి 1971 | most_recent_odi = v. {{cr|IND}} [[నరేంద్ర మోదీ స్టేడియం]], [[అహ్మదాబాద్]]; 19 నవంబర్ 2023 | num_odis = 997 | num_odis_this_year = 22 | odi_record = 606/348<br />(9 ties, 34 no results) | odi_record_this_year = 14/8<br />(0 ties, 0 no results) | wc_apps = 13 | wc_first = [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | wc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] ఛాంపియన్స్ ([[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]], [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]], [[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2003]], [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]], [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]], [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023]]) | first_t20i = v. {{cr|NZ}} [[ఈడెన్ పార్క్]], [[ఆక్లాండ్]] వద్ద; 17 ఫిబ్రవరి 2005 | most_recent_t20i = v. {{cr|SA}} [[కింగ్స్‌మీడ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్]], [[డర్బన్]]; 3 సెప్టెంబర్ 2023 | num_t20is = 177 | num_t20is_this_year = 3 | t20i_record = 94/76<br />(3 టైలు, 4 ఫలితం తేలలేదు) | t20i_record_this_year = 3/0<br />(0 టైలు, 0 ఫలితం తేలలేదు) | wt20_apps = 7 | wt20_first = [[2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2007]] | wt20_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] ఛాంపియన్స్ ([[2021 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2021]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFF0 | h_body = FFFFF0 | h_rightarm = FFFFF0 | h_pants = FFFFF0 | a_pattern_la = _aus_odi25 | a_pattern_b = _aus_odi25 | a_pattern_ra = _aus_odi25 | a_pattern_pants = | a_leftarm = FFE000 | a_body = FFDF00 | a_rightarm = FFE000 | a_pants = FFE000 | t_pattern_la = _aus_t20i25 | t_pattern_b = _aus_t20i25 | t_pattern_ra = _aus_t20i25 | t_pattern_pants = | t_leftarm = 00363F | t_body = 00363F | t_rightarm = 00363F | t_pants = 00363F | asofdate = 19 November 2023 }} '''ఆస్ట్రేలియా పురుషుల జాతీయ క్రికెట్ జట్టు''' పురుషుల అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో [[ఆస్ట్రేలియా|ఆస్ట్రేలియాకు]] ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. [[టెస్ట్ క్రికెట్]] చరిత్రలో, ఇంగ్లాండుతో కలిసి ఇది అయ్తంత పురాతన జట్టు. 1877లో ఇంగ్లాండుతో మొట్టమొదటి టెస్ట్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite web|title=1st Test: Australia v England at Melbourne, Mar&nbsp;15–19, 1877 &#124; Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101127212448/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html|archive-date=27 November 2010|access-date=14 January 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆస్ట్రేలియా జట్టు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే ఇంటర్నేషనల్]] (వన్‌డే), ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్ (టి20) క్రికెట్‌ కూడా ఆడుతుంది. 1970-71 సీజన్‌లో ఇంగ్లాండ్తో జరిగిన మొట్టమొదటి వన్‌డే లోను, <ref>{{Cite web|title=Only ODI: Australia v England at Melbourne, Jan&nbsp;5, 1971 &#124; Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/64148.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227090121/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/64148.html|archive-date=27 December 2010|access-date=14 January 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2004-05 సీజన్‌లో న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన మొట్టమొదటి టి20 లోనూ ఆడి <ref>{{Cite web|title=Only T20I: New Zealand v Australia at Auckland, Feb&nbsp;17, 2005 &#124; Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/australia/engine/match/211048.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110183943/http://www.espncricinfo.com/australia/engine/match/211048.html|archive-date=10 January 2011|access-date=14 January 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆ రెంటినీ గెలుచుకుంది. ఆస్ట్రేలియా దేశీయ పోటీలు - షెఫీల్డ్ షీల్డ్, ఆస్ట్రేలియన్ దేశీయ పరిమిత ఓవర్ల క్రికెట్ టోర్నమెంట్, బిగ్ బాష్ లీగ్‌లలో ఆడే జట్ల నుండి ఆటగాళ్లను తీసుకుంటుంది. జాతీయ జట్టు 858 టెస్ట్ మ్యాచ్‌లు ఆడి, 408 గెలిచి, 230 లలో ఓడిపోయింది. 218 మ్యాచ్‌లు డ్రా అయ్యాయి.<ref name="all time record">{{Cite web|title=Records / Test matches / Team records / Results summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203052230/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|archive-date=3 February 2019|access-date=19 January 2021|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2022 మే నాటికి ఆస్ట్రేలియా ఐసిసి టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో 128 రేటింగ్ పాయింట్‌లతో మొదటి స్థానంలో ఉంది.<ref name="Test ranking">{{Cite web|date=19 January 2021|title=ICC Test Rankings|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/test|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924081131/http://www.icc-cricket.com/match_zone/team_ranking.php|archive-date=24 September 2012|access-date=19 January 2021|publisher=[[International Cricket Council|ICC]]}}</ref> మొత్తం విజయాలు, గెలుపోటముల నిష్పత్తి, విజయాల శాతం పరంగా టెస్ట్ క్రికెట్ చరిత్రలో ఆస్ట్రేలియా అత్యంత విజయవంతమైన జట్టు. టెస్ట్ పోటీలలో యాషెస్ ([[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఇంగ్లండ్‌తో]]), [[బోర్డర్ గవాస్కర్ ట్రోఫి|బోర్డర్-గవాస్కర్ ట్రోఫీ]] ([[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్‌తో]]), ఫ్రాంక్ వోరెల్ ట్రోఫీ (వెస్టిండీస్‌తో), ట్రాన్స్-టాస్మాన్ ట్రోఫీ (న్యూజిలాండ్‌తో), దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్నాయి. జట్టు 978 వన్‌డే మ్యాచ్‌లు ఆడి, 594 గెలిచి, 341 మ్యాచిల్లో ఓడిపోయింది, 9 టై అయ్యాయి, 34 ఫలితం లేకుండా ముగిసాయి.<ref name="statsrec">{{Cite web|title=Records &#124; One-Day Internationals &#124; ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283878.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224020144/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283878.html|archive-date=24 February 2013|access-date=1 January 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2002 మే నాటికి ఆస్ట్రేలియా, ఐసిసి వన్‌డే ఛాంపియన్‌షిప్‌లో 107 రేటింగ్ పాయింట్‌లతో మూడవ స్థానంలో ఉంది.<ref name="ODI ranking">{{Cite web|date=10 March 2019|title=ICC ODI Rankings|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324175838/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|archive-date=24 March 2019|access-date=10 March 2019|publisher=ICC}}</ref> అయితే 2002లో ప్రవేశపెట్టినప్పటి నుండి 185 నెలలకు గాను, 141 నెలల్లో మొదటి స్థానంలో ఉంది. ఆస్ట్రేలియా వన్‌డే క్రికెట్ చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన జట్టు - ఆడిన మ్యాచ్‌లలో 60 శాతానికి పైగా గెలిచింది.<ref name="statsrec" /> ఏడు [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్]] ఫైనల్ మ్యాచ్‌లు (1975, 1987, 1996, 1999, 2003, [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]], [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]]) ఆడి, ఐదు సార్లు గెలిచింది: 1987, 1999, 2003, 2007, 2015. వరుసగా 3 ప్రపంచ కప్‌లను గెలుచుకున్న ఏకైక జట్టు (1999, 2003, 2007). 2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో ఆప్ దశలో పాకిస్తాన్ చేతిలో 4 వికెట్ల తేడాతో ఓడేవరకు ఆస్ట్రేలియా వరుసగా 34 ప్రపంచ కప్ మ్యాచ్‌లలో అజేయంగా ఉంది.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9428278.stm|title=World Cup day 29 as it happened|date=19 March 2011|work=BBC News|access-date=19 March 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110320130351/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9428278.stm|archive-date=20 March 2011}}</ref> [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్]] ( 2011) తర్వాత సొంతగడ్డపై ప్రపంచకప్ (2015) గెలిచిన రెండో జట్టు ఇది. ఆస్ట్రేలియా ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీని రెండుసార్లు ( 2006, 2009) గెలుచుకుంది. ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ టోర్నమెంట్‌లలో వరుసగా రెండుసార్లు విజేతలుగా నిలిచిన ఏకైక జట్టుగా నిలిచింది. == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Australia_cricket_team_1878.jpg|thumb|1878లో ఇంగ్లండ్‌లో పర్యటించిన ఆస్ట్రేలియా జట్టు]] ఆస్ట్రేలియన్ క్రికెట్ జట్టు 1877లో MCG లో జరిగిన మొదటి టెస్ట్ మ్యాచ్‌ ఆడి, 45 పరుగుల తేడాతో ఇంగ్లీష్ జట్టును ఓడించింది. ఆ మ్యాచ్‌లో [[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్|చార్లెస్ బానర్‌మాన్]] మొదటి టెస్ట్ సెంచరీ చేసి, 165 పరుగుల వద్ద రిటైర్డ్ హర్ట్ అయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=What do we know about the first Test cricketer?|url=https://www.espncricinfo.com/story/review-charles-bannerman-australia-s-premier-batsman-1042267|access-date=10 March 2022|website=ESPN CricInfo}}</ref> ఆ సమయంలో ఆస్ట్రేలియా, ఇంగ్లండ్‌ల మధ్య మాత్రమే టెస్టు క్రికెట్ పోటీ జరిగేది. రెండు దేశాల మధ్య ఉన్న చాలా దూరం కారణంగా, సముద్ర మార్గంలో ప్రయాణం చాలా నెలలు పడుతుంది కాబట్టి, పోటీలు ఎక్కువగా జరిగేవి కావు. ఆస్ట్రేలియాలో జనాభా చాలా తక్కువ అయినప్పటికీ, జట్టు ప్రారంభ ఆటలలో గట్టి పోటీ ఇచ్చింది. జాక్ బ్లాక్‌హామ్, బిల్లీ మర్డోక్, ఫ్రెడ్ "ది డెమన్" స్పోఫోర్త్, జార్జ్ బోనోర్, పెర్సీ మెక్‌డొన్నెల్, జార్జ్ గిఫెన్, చార్లెస్ "ది టెర్రర్" టర్నర్ వంటి స్టార్‌ ఆటగాళ్ళు ఉద్భవించారు. ఆ సమయంలో చాలా మంది క్రికెటర్లు న్యూ సౌత్ వేల్స్ లేదా విక్టోరియాకు చెందినవారు. సౌత్ ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన [[ఆల్ రౌండర్|ఆల్-రౌండర్]] జార్జ్ గిఫెన్ మినహా ఇతర ప్రాంతాల నుండి చెప్పుకోదగ్గ ఆటగాళ్ళు లేరు. 1882లో ఇంగ్లండ్‌తో ఓవల్‌లో జరిగిన టెస్ట్ మ్యాచ్ ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ ప్రారంభ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యాంశం. ఈ మ్యాచ్‌లో, ఫ్రెడ్ స్పోఫోర్త్ ఆట నాల్గవ ఇన్నింగ్స్‌లో 44 పరుగులిచ్చి 7 వికెట్లు తీసుకున్నాడు, ఇంగ్లండ్ చెయ్యాల్సిన 85 పరుగుల లక్ష్యాన్ని అడ్డుకుని మ్యాచ్‌ను కాపాడాడు. ఈ మ్యాచ్ తర్వాత, ఆ సమయంలో లండన్‌లోని ఒక ప్రధాన వార్తాపత్రిక ''ది స్పోర్టింగ్ టైమ్స్'', ఇంగ్లీషు క్రికెట్ మరణించిందని ప్రకటిస్తూ ఒక సంస్మరణను ముద్రించింది. "శరీరాన్ని దహనం చేసి, బూడిదను ఆస్ట్రేలియాకు తీసుకువెళ్లారు" అని ఆ వార్తలో రాసింది. ఆ భస్మం కోసం ఆస్ట్రేలియా, ఇంగ్లండ్ లు ఆడిన టెస్టు మ్యాచ్‌ల సిరీస్‌నే సుప్రసిద్ధమైన యాషెస్ సిరీస్. ఈ నాటికీ యాషెస్ పోటీ, క్రికెట్ క్రీడలో అత్యంత తీవ్రమైన పోటీలలో ఒకటి. === బ్రాడ్‌మన్ యుగం === 1930 ఇంగ్లండ్ పర్యటన ఆస్ట్రేలియన్ జట్టుకు కొత్త గెలుపు యుగానికి నాంది పలికింది. బిల్ వుడ్‌ఫుల్ నేతృత్వంలోని జట్టు - "గ్రేట్ అన్-బౌలబుల్" - బిల్ పోన్స్‌ఫోర్డ్, స్టాన్ మెక్‌కేబ్, క్లారీ గ్రిమ్మెట్ వంటి ప్రసిద్ధులతో పాటు, కుర్రాళ్ళు ఆర్చీ జాక్సన్, [[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్|డాన్ బ్రాడ్‌మాన్‌లతో]] కూడి ఉంది. బ్రాడ్‌మాన్ ఒక సెంచరీ, రెండు డబుల్ సెంచరీలు, ఒక [[టెస్ట్ క్రికెట్ లో ట్రిపుల్ సెంచరీ వీరుల పట్టిక|ట్రిపుల్ సెంచరీతో]] సహా రికార్డు స్థాయిలో 974 పరుగులు సాధించాడు. లీడ్స్‌లో ఒకే రోజులో 309 పరుగులతో సహా 334 పరుగుల భారీ స్కోరును సాధించి, సిరీస్‌లో అత్యుత్తమ బ్యాట్స్‌మెన్‌గా నిలిచాడు. మూడేళ్ల తర్వాత 23 ఏళ్ల వయసులో జాక్సన్ [[క్షయ|క్షయవ్యాధితో]] మరణించాడు. ఆ జట్టు తన తదుపరి పది టెస్టుల్లో తొమ్మిదింటిని గెలిచి తిరుగులేనిదిగా పేరు తెచ్చుకుంది. 1932–33 ఆస్ట్రేలియా పర్యటన క్రికెట్‌లో అత్యంత అపఖ్యాతి పాలైన ఎపిసోడ్‌లలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సీరీస్‌లో ఇంగ్లండ్ జట్టు, బాడీలైన్‌ను ఉపయోగించిన సీరీస్ అది. కెప్టెన్ డగ్లస్ జార్డైన్, ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మన్ల శరీరాలే లక్ష్యంగా షార్ట్ పిచ్ డెలివరీలను బౌలింగ్ చేయమని తన బౌలర్లు బిల్ వోస్, హెరాల్డ్ లార్‌వుడ్‌లను ఆదేశించాడు. ఈ వ్యూహం ప్రభావవంతంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆస్ట్రేలియా ప్రజలు అది దుర్మార్గంగాను క్రీడాస్ఫూర్తికి విరుద్ధంగానూ ఉందని పరిగణించారు. గుండెపై గాయపడిన బిల్ వుడ్‌ఫుల్, బెర్ట్ ఓల్డ్‌ఫీల్డ్‌కు తల పగలడం పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. మూడో టెస్టు జరిగిన అడిలైడ్‌లో 50 000 మంది అభిమానుల అల్లర్లకు కారణమైంది. దక్షిణ ఆస్ట్రేలియా గవర్నర్ అలెగ్జాండర్ హోర్-రుత్వెన్‌తో సహా ప్రముఖ ఆస్ట్రేలియన్ రాజకీయ ప్రముఖులు తమ ఆంగ్ల సహచరులకు నిరసన వ్యక్తం చేయడంతో వివాదం దాదాపు రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య సంఘటనగా మారింది. సిరీస్ ఇంగ్లాండ్‌కు 4-1 విజయంతో ముగిసింది, అయితే ఉపయోగించిన [[బాడీలైన్]] వ్యూహాలను తర్వాతి సంవత్సరం నిషేధించారు సర్ డొనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్‌ను సార్వకాలిక అత్యుత్తమ బ్యాట్స్‌మన్‌గా విస్తృతంగా పరిగణిస్తారు.<ref>{{Cite web|last=mohankaus|date=17 January 2009|title=ICC's "Best Ever" batsmen and bowlers!|url=http://i3j3cricket.com/2009/01/17/icc-best-ever-batsmen-and-bowlers/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102083233/http://i3j3cricket.com/2009/01/17/icc-best-ever-batsmen-and-bowlers/|archive-date=2 January 2011|access-date=14 January 2011|publisher=i3j3Cricket :: A blog for fans of Indian cricket...}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 October 2009|title=The 10 Greatest Batsmen Ever|url=http://worldcricketwatch.com/stories/feature/the-10-greatest-batsmen-ever/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211234312/http://worldcricketwatch.com/stories/feature/the-10-greatest-batsmen-ever/|archive-date=11 February 2011|access-date=14 January 2011|publisher=World Cricket Watch}}</ref> అతను 1930 నుండి 1948లో రిటైర్మెంట్ వరకు క్రీడలో ఆధిపత్యం చెలాయించాడు. ఒక టెస్ట్ ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యధిక స్కోరు (334 vs ఇంగ్లండ్ 1930లో హెడింగ్లీలో ), అత్యధిక పరుగులు (6996), అత్యధిక సెంచరీలు (29), అత్యధిక డబుల్‌లు. సెంచరీలు, అత్యధిక టెస్టు, ఫస్ట్-క్లాస్ బ్యాటింగ్ సగటులు అతని పేరిట ఉన్నాయి. అతని అత్యధిక టెస్ట్ బ్యాటింగ్ సగటు రికార్డు - 99.94 - ఇంతవరకూ ఛేదన కాలేదు. అతని తరువాతి అత్యధిక సగటు కంటే ఇది దాదాపు 40 పరుగులు అధికం. తన చివరి టెస్టులో డకౌట్‌ కాకపోయి ఉంటే, అతని సగటు ఇన్నింగ్స్‌కు 100 పరుగులు ఉండేది. క్రికెట్‌కు అతను చేసిన సేవలకు గాను 1949లో నైట్‌ బిరుదు పొందాడు. అతన్ని ఆస్ట్రేలియాలో ఆల్-టైమ్ గ్రేటెస్ట్ స్పోర్టింగ్ హీరోలలో ఒకరిగా పరిగణిస్తారు. == అంతర్జాతీయ మైదానాలు == {{location map+|Australia|float=right|width=290|caption=కనీసం ఒక్కటైనా అంతర్జాతీయ మ్యాచ్ జరిగిన స్టేడియంలు - ఆస్ట్రేలియా మ్యాపులో|places={{location map~|Australia|label=<small>[[మెల్‌బోర్న్ క్రికెట్ గ్రౌండ్|MCG]]/ఈస్టర్న్ ఓవల్</small>|position=right|lat=-37.82|long=144.9834}} {{location map~|Australia|label=<small>[[సిడ్నీ క్రికెట్ గ్రౌండ్|SCG]]</small>|position=right|lat=-33.89151|long=151.22518}} {{location map~|Australia|label=<small>[[గాబా]]/ఎగ్జిబిషన్ </small>|position=left|lat=-27.4858376|long=153.0380853}} {{location map~|Australia|label=<small>డాక్‌లాండ్స్</small>|position=left|lat=-37.8162511|long=144.9481061}} {{location map~|Australia|label=<small>[[అడిలైడ్ ఓవల్]]</small>|position=left|lat=-34.9166072|long=138.596565}} {{location map~|Australia|label=<small>కర్రారా</small>|position=bottom|lat=-28.0023|long=153.222}} {{location map~|Australia|label=<small>వాకా</small>|position=left|lat= -31.9530044|long=115.8574693}} {{location map~|Australia|label=<small>ఆప్టస్</small>|position=right|lat= -31.574|long=115.53205}} {{location map~|Australia|label=<small>మానుకా</small>|position=right|lat= -35.3191676|long=149.1336799}} {{location map~|Australia|label=<small>కజాలి</small>|position=right|lat=-16.9357343|long=145.7490706}} {{location map~|Australia|label=<small>కార్డీనియా</small>|position=left|lat= -38.929|long=144.2117}} {{location map~|Australia|label=<small>బెర్రి</small>|position=right|lat=-34.286075|long=140.605794}} {{location map~|Australia|label=<small>[[బెల్లెరీవ్ ఓవల్]]</small>|position=left|lat=-42.877566|long=147.373505}} {{location map~|Australia|label=<small>TIO </small>|position=left|locator_position=left|lat=-12.399167|long=130.887222}} {{location map~|Australia|label=<small>డెవన్‌పోర్ట్</small>|position=right|locator_position=right|lat=-41.166944|long=146.358}} {{location map~|Australia|label=<small>హారప్</small>|position=right|lat = -21.159453|long=149.186272}} {{location map~|Australia|label=<small>[[Lavington Sports Ground|Lavington]]</small>|position=left|lat=-36.035|long=146.913}} {{location map~|Australia|label=<small>NTCA</small>|position=left| |lat=-41.429722|long=147.15166}} {{location map~|Australia|label=<small>ANZ</small>|position=left| lat=-33.847222|long=151.063333}} {{location map~|Australia|label=<small>TCA</small>|position=right| |lat=-42.871944|long=147.328056}} {{location map~|Australia|label=<small>టోనీ</small>|position=left| lat=-19.317222|long=146.731667}}}} ఆస్ట్రేలియా ప్రస్తుతం కింది మైదానాల్లో అంతర్జాతీయ క్రికెట్ ఆడుతోంది: {| class="wikitable sortable" !వేదిక ! నగరం ! కెపాసిటీ |- | మెల్బోర్న్ క్రికెట్ గ్రౌండ్ | [[మెల్‌బోర్న్|మెల్బోర్న్]] | 1,00,024 |- | పెర్త్ స్టేడియం | పెర్త్ | 60,000 |- | అడిలైడ్ ఓవల్ | అడిలైడ్ | 53,500 |- | సిడ్నీ క్రికెట్ గ్రౌండ్ | [[సిడ్నీ]] | 48,000 |- | బ్రిస్బేన్ క్రికెట్ గ్రౌండ్ | బ్రిస్బేన్ | 36,000 |- | కరారా ఓవల్ | గోల్డ్ కోస్ట్ | 21,000 |- | బెల్లెరివ్ ఓవల్ | హోబర్ట్ | 20,000 |- | మనుకా ఓవల్ | కాన్బెర్రా | 12,000 |} == జట్టు == క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియా వారి 2023–2024 జాతీయ ఒప్పందాల జాబితాను 2023 ఏప్రిల్ 6 న విడుదల చేసింది.<ref>{{Cite web|date=6 April 2023|title=Murphy, Morris among new faces on Aussie contract list|url=https://www.cricket.com.au/news/cricket-australia-mens-contract-list-2023-24-murphy-harris-neser-abbott-jhye-morris-added/2023-04-06|website=cricket.com.au}}</ref> సంవత్సరంలో 12 అప్‌గ్రేడ్ పాయింట్‌లను పొందిన ఆటగాళ్ళు జాతీయ ఒప్పందాలకు అప్‌గ్రేడ్ చేసుకోవచ్చు. ఒక టెస్టుకు ఐదు పాయింట్లు, ప్రతి వన్డేకి, T20 కీ విలువ రెండు పాయింట్లు. ఇది క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న, 2022 జూన్ నుండి ఆస్ట్రేలియా తరపున ఆడిన లేదా ఇటీవలి టెస్ట్, వన్‌డే లేదా టి20 స్క్వాడ్‌లలో ఆడిన ప్రతి క్రియాశీల ఆటగాడి జాబితా. ఆడని ఆటగాళ్ళను ''ఇటాలిక్‌లలో'' జాబితా చేసాం. [[ఆరోన్ ఫించ్]] ఈ కాలంలో వన్‌డేలు, టి20 లకు ఆడాడు, కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించాడు. అనంతరం, అంతర్జాతీయ క్రికెట్ నుండి రిటైర్మెంట్ ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web|title=Aaron Finch announces retirement from T20Is, ends Australia career|url=https://www.espncricinfo.com/story/aaron-finch-australia-s-captain-announces-retirement-from-t20is-1357553|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> ''చివరిగా నవీకరించబడింది: 2023 ఆగస్టు 1'' * రకాలు – ఇది వారి మొత్తం ఆస్ట్రేలియా కెరీర్‌లో కాకుండా గత సంవత్సరంలో ఆస్ట్రేలియా తరపున ఆడిన క్రికెట్ రకాలను సూచిస్తుంది * S/N - షర్ట్ నంబర్ * సి – క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది (Y = ఒప్పందం అమల్లో ఉంది) {| class="wikitable" ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | పేరు ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | వయసు ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | బ్యాటింగు శైలి ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | బౌలింగు శైలి ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | |దేశీయ జట్టు ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | BBL జట్టు ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | Forms ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | S/N ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | C ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | Captain ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | Last టెస్టులు ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | Last వన్‌డే ! style="text-align:center; background:gold; color:darkgreen;" | Last టి20 |- ! colspan="13" |Batters |- |టిమ్ డేవిడ్ |{{Age|1996|03|16}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} || {{n/a}} |హోబార్ట్ హరికేన్స్ |టి20 |85 | |||{{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|IRE}} 2022 |- |పీటర్ హ్యాండ్‌కాంబ్ |{{Age|1991|04|26}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |విక్టోరియా |మెల్‌బోర్న్ రెనెగేడ్స్ |టెస్టులు |54 | | |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2019 |{{cricon|IND}} 2019 |- |మార్కస్ హారిస్ |{{Age|1992|07|21}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{n/a}} |విక్టోరియా |మెల్‌బోర్న్ రెనెగేడ్స్ |''టెస్టులు'' |14 |Y | |{{cricon|ENG}} 2022|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |ట్రావిస్ హెడ్ |{{Age|1993|12|29}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |సౌత్ ఆస్ట్రేలియా |అడిలైడ్ స్ట్రైకర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే |62 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|PAK}} 2022 |- |ఉస్మాన్ ఖవాజా |{{Age|1986|12|18}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం పేస్ |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టెస్టులు |1 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|SA}} 2019 |{{cricon|SRI}} 2016 |- |మాట్ రెన్షా |{{Age|1996|03|28}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టెస్టులు |72 | | |{{cricon|IND}} 2023|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |స్టీవ్ స్మిత్ |{{Age|1989|06|02}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ బ్రేక్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్ |సిడ్నీ సిక్సర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |49 |Y |టెస్టులు, వన్‌డే (VC) |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |డేవిడ్ వార్నర్ |{{Age|1986|10|27}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ బ్రేక్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్ |సిడ్నీ థండర్ |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |31 |Y|| {{n/a}} |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |ఆల్ రౌండర్లు ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! |- |సీన్ అబాట్ |{{Age|1992|2|29}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |న్యూ సౌత్ వేల్స్ |సిడ్నీ సిక్సర్స్ |వన్‌డే, టి20 |77 |Y |||{{n/a}} |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|IND}} 2022 |- |కామెరాన్ గ్రీన్ |{{Age|1999|06|03}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |42 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |మార్నస్ లాబుస్చాగ్నే |{{Age|1994|06|22}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ బ్రేక్ |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టెస్టులు, వన్‌డే |33 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|PAK}} 2022 |- |మిచ్ మార్ష్ |{{Age|1991|10|20}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం పేస్ |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |8 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్ |{{Age|1988|10|14}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |విక్టోరియా |మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్ |వన్‌డే, టి20 |32 |Y | |{{cricon|IND}} 2017 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |మైఖేల్ నెసర్ |{{Age|1990|03|29}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం పేస్-fast |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టెస్టులు |18 |Y | |{{cricon|WIN}} 2022 |{{cricon|ENG}} 2018|| {{n/a}} |- |[[డేనియల్ సామ్స్]] |{{Age|1992|10|27}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఫాస్ట్-medium|| {{n/a}} |సిడ్నీ థండర్ |టి20 |95 | |||{{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|ENG}} 2022 |- |మార్కస్ స్టోయినిస్ |{{Age|1989|08|16}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం పేస్ |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్ |వన్‌డే, టి20 |17 |Y ||| {{n/a}} |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |వికెట్ కీపర్లు ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! |- |అలెక్స్ కారీ |{{Age|1991|8|27}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{n/a}} |సౌత్ ఆస్ట్రేలియా |అడిలైడ్ స్ట్రైకర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే |4 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|BAN}} 2021 |- |జోష్ ఇంగ్లిస్ |{{Age|1995|3|4}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |వన్‌డే, టి20 |48 |Y |||{{n/a}} |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|IND}} 2022 |- |మాథ్యూ వాడే |{{Age|1987|12|22}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం పేస్ |టాస్మేనియా |హోబార్ట్ హరికేన్స్ |టి20 |13 | |టి20 (C) |{{cricon|IND}} 2021 |{{cricon|WIN}} 2021 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |పేస్ బౌలర్లు ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! |- |[[స్కాట్ బోలాండ్]] |{{Age|1989|4|11}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |విక్టోరియా |మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్ |టెస్టులు |19 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|SA}} 2016 |{{cricon|SRI}} 2016 |- |పాట్ కమిన్స్ |{{Age|1993|05|08}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్|| {{n/a}} |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |30 |Y |టెస్టులు, వన్‌డే (C) |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2022 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |నాథన్ ఎల్లిస్ |{{Age|1994|09|22}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |టాస్మేనియా |హోబార్ట్ హరికేన్స్ |వన్‌డే, టి20 |12 | |||{{n/a}} |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2022 |- |జోష్ హాజిల్‌వుడ్ |{{Age|1991|05|03}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |న్యూ సౌత్ వేల్స్|| {{n/a}} |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |38 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2022 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |లాన్స్ మోరిస్ |{{Age|1998|03|28}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |''టెస్టులు'' |28 |Y |||{{n/a}}|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |ఝే రిచర్డ్‌సన్ |{{Age|1996|09|20}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |''వన్‌డే'' |60 |Y | |{{cricon|ENG}} 2021 |{{cricon|SRI}} 2022 |{{cricon|SRI}} 2022 |- |కేన్ రిచర్డ్సన్ |{{Age|1991|2|12}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం|| {{n/a}} |మెల్‌బోర్న్ రెనెగేడ్స్ |టి20 |55 | |||{{n/a}} |{{cricon|SA}} 2020 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |మిచెల్ స్టార్క్ |{{Age|1990|01|30}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఫాస్ట్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్|| {{n/a}} |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |56 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|IRE}} 2022 |- |స్పిన్ బౌలర్లు ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! |- |అష్టన్ అగర్ |{{Age|1993|10|14}} |ఎడమచేతి వాటం |Slow left-arm orthodox |వెస్టర్న్ ఆస్ట్రేలియా |పెర్త్ స్కార్చర్స్ |టెస్టులు, వన్‌డే, టి20 |46 |Y | |{{cricon|SA}} 2023 |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|SRI}} 2022 |- |మాట్ కుహ్నెమాన్ |{{Age|1996|10|20}} |ఎడమచేతి వాటం |Slow left-arm orthodox |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టెస్టులు |50 | | |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|SRI}} 2022|| {{n/a}} |- |[[నాథన్ లియోన్]] |{{Age|1987|12|20}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్ |సిడ్నీ సిక్సర్స్ |టెస్టులు |67 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2019 |{{cricon|PAK}} 2018 |- |టాడ్ మర్ఫీ |{{Age|2000|11|15}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |విక్టోరియా |సిడ్నీ సిక్సర్స్ |టెస్టులు |36 |Y | |{{cricon|ENG}} 2023|| {{n/a}} || {{n/a}} |- |మిచ్ స్వెప్సన్ |{{Age|1993|10|04}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ బ్రేక్ |క్వీన్స్‌లాండ్ |బ్రిస్‌బేన్ హీట్ |టి20 |22 | | |{{cricon|SRI}} 2022 |{{cricon|SRI}} 2022 |{{cricon|ENG}} 2022 |- |ఆడమ్ జాంపా |{{Age|1992|03|31}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ బ్రేక్ |న్యూ సౌత్ వేల్స్ |మెల్‌బోర్న్ రెనెగేడ్స్ |వన్‌డే, టి20 |88 |Y |||{{n/a}} |{{cricon|IND}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2022 |- |} == కోచింగ్ సిబ్బంది == {| class="wikitable" ! style="background:gold; color:darkgreen; text-align:center;" | స్థానం ! style="background:gold; color:darkgreen; text-align:center;" | పేరు |- | ప్రధాన కోచ్ | ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్ <ref>{{Cite web|title=Andrew McDonald appointed Australian men's head coach|url=https://www.icc-cricket.com/news/2573924|access-date=13 April 2022|website=International Cricket Council}}</ref> |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | [[Andre Borovec|ఆండ్రీ బోరోవెక్]] |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | డేనియల్ వెట్టోరి |- | బ్యాటింగ్ కోచ్ | మైఖేల్ డి వెనుటో <ref name="Cricket Australia">{{Cite web|title=Aussie men lock in two new assistant coaches|url=https://www.cricket.com.au/news/australia-team-new-assistant-coaches-batting-michael-di-venuto-jeff-vaughan-justin-langer/2021-07-01|access-date=1 July 2021|website=Cricket Australia}}</ref> |- | ఫిజియోథెరపిస్ట్ | నిక్ జోన్స్ |- | మనస్తత్వవేత్త | మేరీ స్పిల్లేన్ |- |} === జాతీయ ఎంపిక ప్యానెల్ === {| class="wikitable" !స్థానం ! పేరు |- | జాతీయ సెలెక్టర్ (ఛైర్మన్) | జార్జ్ బెయిలీ |- | ప్రధాన కోచ్ | ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్ |- | జాతీయ సెలెక్టర్ | టోనీ డోడెమైడ్ |} === కోచింగ్ చరిత్ర === * 1986–1996:{{Flag icon|AUS}} బాబ్ సింప్సన్ * 1996–1999:{{Flag icon|AUS}} జియోఫ్ మార్ష్ * 1999–2007:{{Flag icon|AUS}} జాన్ బుకానన్ * 2007–2011:{{Flag icon|AUS}} టిమ్ నీల్సన్ * 2010–2013:{{Flag icon|RSA}} మిక్కీ ఆర్థర్ * 2013–2018:{{Flag icon|AUS}} డారెన్ లెమాన్ * 2018–2022:{{Flag icon|AUS}} [[జస్టిన్ లాంగర్]] * 2022–ప్రస్తుతం:{{Flag icon|AUS}} ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్ == టెస్ట్ మ్యాచ్ రికార్డులు == === జట్టు === * క్రికెట్ చరిత్రలో ఆస్ట్రేలియా అత్యంత విజయవంతమైన టెస్టు జట్టు. దాదాపు 47% గెలుపు శాతంతో 350కి పైగా టెస్ట్ మ్యాచ్‌లు గెలిచింది. తర్వాతి అత్యుత్తమ ప్రదర్శన దక్షిణాఫ్రికా 37%.<ref>{{Cite web|title=Test Results by Country|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070129061219/http://aus.cricinfo.com/db/STATS/TESTS/RESULTS/TEST_RECORD_BY_COUNTRY.html|archive-date=29 January 2007|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * టెస్టు క్రికెట్ చరిత్రలో జరిగిన రెండే రెండు టై మ్యాచ్‌లలో ఆస్ట్రేలియా ఆడింది. మొదటిది 1960 డిసెంబరులో వెస్టిండీస్‌తో బ్రిస్బేన్‌లో జరిగింది.<ref>{{Cite web|title=1st Test: Australia v West Indies at Brisbane, Dec 9–14, 1960|url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-australia-1960-61-61907/australia-vs-west-indies-1st-test-62888/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20040514020643/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1960S/1960-61/WI_IN_AUS/WI_AUS_T1_09-14DEC1960.html|archive-date=14 May 2004|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> రెండవది 1986 సెప్టెంబరులో భారతదేశంతో [[చెన్నై|మద్రాస్]] ([[చెన్నై]]) లో జరిగింది.<ref>{{Cite web|title=1st Test: India v Australia at Chennai, Sep 18–22, 1986|url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-india-1986-87-61426/india-vs-australia-1st-test-63438/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071119100029/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1986-87/AUS_IN_IND/AUS_IND_T1_18-22SEP1986.html|archive-date=19 November 2007|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * ఒక టెస్ట్ మ్యాచ్‌లో ఆస్ట్రేలియా సాధించిన అతిపెద్ద విజయం 2002 ఫిబ్రవరి 24 న వచ్చింది. జోహన్నెస్‌బర్గ్‌లో దక్షిణాఫ్రికాపై ఆస్ట్రేలియా ఇన్నింగ్స్ 360 పరుగుల తేడాతో విజయం సాధించింది.<ref>{{Cite web|title=1st Test: South Africa v Australia at Johannesburg, Feb 22–24, 2002|url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-south-africa-2001-02-61368/south-africa-vs-australia-1st-test-63978/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071119101238/http://content-aus.cricinfo.com/australia/engine/match/63978.html|archive-date=19 November 2007|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * వరుసగా 16 విజయాలతో ఆస్ట్రేలియా రికార్డు సృష్టించింది. ఇది రెండుసార్లు సాధించింది; 1999 అక్టోబరు నుండి 2001 ఫిబ్రవరి వరకు మొదటిసారి, 2005 డిసెంబరు నుండి 2008 జనవరి వరకు రెండవసారి.<ref>{{Cite web|title=Most Consecutive Wins|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/105118.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318073831/http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/105118.html|archive-date=18 March 2009|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * 2005 అక్టోబరు నుండి 2008 జూన్ వరకు 9 సిరీస్‌లను గెలుచుకున్న ఆస్ట్రేలియా, అత్యధిక వరుస సిరీస్ విజయాల రికార్డును ఇంగ్లండ్‌తో కలిసి పంచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Most Consecutive Series Wins|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283958.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330085820/http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283958.html|archive-date=30 March 2010|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * 1955 జూన్ లో వెస్టిండీస్‌పై జమైకాలోని కింగ్‌స్టన్‌లో ఆస్ట్రేలియా తరపున అత్యధిక టెస్ట్ మ్యాచ్ ఇన్నింగ్స్‌ స్కోరు నమోదు చేసింది. ఐదుగురు ఆటగాళ్లు సెంచరీ చేయడంతో ఆస్ట్రేలియా తమ తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో 758/8 పరుగులు చేసింది.<ref>{{Cite web|title=5th Test: West Indies v Australia at Kingston, Jun 11–17, 1955|url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-west-indies-1955-61385/west-indies-vs-australia-5th-test-62793/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120707142024/http://www.espncricinfo.com/australia/engine/match/62793.html|archive-date=7 July 2012|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * 1902 మేలో ఇంగ్లాండ్‌పై బర్మింగ్‌హామ్‌లో టెస్ట్ మ్యాచ్ ఇన్నింగ్స్‌లో ఆస్ట్రేలియా అత్యల్ప స్కోరు నమోదు చేసింది. ఆస్ట్రేలియా 36 పరుగులకే ఆలౌట్ అయింది <ref>{{Cite web|title=1st Test: England v Australia at Birmingham, May 29–31, 1902|url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-england-1902-61340/england-vs-australia-1st-test-62465/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071119110741/http://content-aus.cricinfo.com/australia/engine/match/62465.html|archive-date=19 November 2007|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * ఫాలో-ఆన్‌ని అమలు చేసిన తర్వాత టెస్ట్ మ్యాచ్‌లో ఓడిపోయిన రెండు జట్లలో ఆస్ట్రేలియా ఒకటి. అలాంటి నాలుగు మ్యాచ్‌లలో మొదటి మూడింటిలో ఓడిపోయిన జట్టు ఆస్ట్రేలియాయే. 2023లో ఇంగ్లండ్ న్యూజీలాండ్ జట్టుతో ఓడి, ఇలాంటి విధిని అనుసరించిన రెండవ జట్టుగా అవతరించింది:<ref>{{Cite web|title=Tests – Victory after Following-On|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283938.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040627122908/http://uk.cricinfo.com/db/STATS/TESTS/RESULTS/VICTORY_AFTER_FOLLOWING_ON.html|archive-date=27 June 2004|access-date=10 March 2022|publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> ** 1894-95 యాషెస్‌లో మొదటి టెస్ట్. ** 1981 యాషెస్‌లో [[ఇయాన్ బోథం|మూడో టెస్టు]] . ** భారత్‌తో 2000–01 బోర్డర్-గవాస్కర్ ట్రోఫీ సిరీస్‌లో రెండో టెస్టు ** 2023 ఇంగ్లీష్ టూర్ ఆఫ్ న్యూజిలాండ్‌లో రెండో టెస్టు * 2013 మార్చిలో భారత్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో, ఆస్ట్రేలియా టెస్టు చరిత్రలో తమ తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో డిక్లేర్ చేసి, ఆపై ఇన్నింగ్స్ తేడాతో ఓడిపోయిన తొలి జట్టుగా నిలిచింది.<ref>{{Cite web|date=5 March 2013|title=BBC Sport – India v Australia: Collapse helps hosts take 2–0 lead|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/21666135|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130423121449/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/21666135|archive-date=23 April 2013|access-date=22 July 2013|publisher=BBC}}</ref> * 2013-14 యాషెస్ సిరీస్‌లో, ఇంగ్లండ్‌పై 5-0 తో గెలిచినపుడు ఆస్ట్రేలియా, మొత్తం 100 ప్రత్యర్థి వికెట్లనూ కైవసం చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Aussies raise the bat, with the ball|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZEJFlAepE5Y|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516205059/https://www.youtube.com/watch?v=ZEJFlAepE5Y|archive-date=16 May 2016|access-date=7 January 2017|website=Youtube}}</ref> === ఎక్కువ గేమ్‌లు === * [[రికీ పాంటింగ్]], [[స్టీవ్ వా]]లు ఆస్ట్రేలియా తరపున అత్యధిక టెస్ట్ మ్యాచ్‌లు ఆడారు, ఇద్దరూ చెరి 168 మ్యాచ్‌లు ఆడారు. === బ్యాటింగ్ === * [[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్|చార్లెస్ బ్యానర్‌మాన్]] టెస్ట్ క్రికెట్‌లో మొదటి బంతిని ఎదుర్కొన్నాడు, టెస్ట్ క్రికెట్‌లో మొదటి పరుగులు చేశాడు, మొదటి టెస్ట్ సెంచరీని కూడా చేశాడు.<ref>{{Cite web|last=Gideon Haigh|date=7 August 2016|title=What do we know about the first Test cricketer?|url=https://www.espncricinfo.com/story/review-charles-bannerman-australia-s-premier-batsman-1042267|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127143745/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/17242338/charles-bannerman-australia-premier-batsman|archive-date=27 January 2018|access-date=10 March 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> * చార్లెస్ బానర్‌మాన్ మ్యాచ్ 1 లో ఆస్ట్రేలియా మొదటి ఇన్నింగ్స్ మొత్తంలో 67.34% తానొక్కడే సాధించాడు. ఈ రికార్డు ఈనాటికీ, పూర్తయిన ఇన్నింగ్స్ మొత్తంలో ఒక బ్యాట్స్‌మెన్ చేసిన అత్యధిక శాతంగా నిలిచి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Batsmen Scoring more than 50% of Innings Total (where side dismissed)|url=http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Batting/Batting50Percent.asp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410130622/http://www.howstat.com.au/cricket/statistics/Batting/Batting50Percent.asp|archive-date=10 April 2010|access-date=30 December 2010|publisher=Howstat!}}</ref> * రికీ పాంటింగ్ 13,378 పరుగులతో టెస్టు క్రికెట్‌లో ఆస్ట్రేలియా తరఫున అత్యధిక పరుగులు చేశాడు. 265 ఇన్నింగ్స్‌ల్లో 11,174 పరుగులతో [[అలన్ బోర్డర్]] రెండో స్థానంలో ఉన్నాడు, ఆస్ట్రేలియాపై 226 పరుగుల ఇన్నింగ్స్‌తో బ్రియాన్ లారా ఈ రికార్డును బద్దలు కొట్టాడు, అయితే స్టీవ్ వా 260 ఇన్నింగ్స్‌లలో 10,927 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Most Runs|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * అలన్ బోర్డర్ 10,000 దాటిన మొదటి ఆస్ట్రేలియన్ బ్యాట్స్‌మెన్, 11,000 టెస్ట్ పరుగులు దాటిన మొట్టమొదటి బ్యాట్స్‌మన్. * రికీ పాంటింగ్, 12,000, 13,000 టెస్ట్ పరుగులను దాటిన మొదటి ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మెన్. * 2003 అక్టోబరులో పెర్త్‌లో జింబాబ్వేతో జరిగిన తొలి టెస్టులో 380 పరుగులతో [[మాథ్యూ హేడెన్]] ఒకే ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆస్ట్రేలియా ఆటగాడిగా రికార్డు సృష్టించాడు. * [[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్]]కు 99.94 పరుగుల అత్యధిక సగటు రికార్డు ఉన్నాడు. బ్రాడ్‌మాన్ 52 టెస్టులు ఆడాడు, 29 సెంచరీలు, మరో 13 అర్ధ సెంచరీలు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Highest Averages|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * రికీ పాంటింగ్ 41 సెంచరీలతో అత్యధిక సెంచరీలు బాదిన ఆస్ట్రేలియా క్రికెటర్‌గా రికార్డు సృష్టించాడు. ఆస్ట్రేలియా మాజీ కెప్టెన్ స్టీవ్ వా 260 ఇన్నింగ్స్‌ల్లో 32 సెంచరీలతో రెండో స్థానంలో ఉన్నాడు.<ref name="Most Fifties">{{Cite web|title=Most Fifties (and Over)|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/batting/most_fifties_career.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * అలన్ బోర్డర్ 265 ఇన్నింగ్స్‌ల్లో 63 పరుగులతో అత్యధిక అర్ధశతకాలు బాదిన ఆస్ట్రేలియా క్రికెటర్‌గా రికార్డు సృష్టించాడు.<ref name="Most Fifties" /> * ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్ ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన అత్యంత వేగవంతమైన శతకం రికార్డును సొంతం చేసుకున్నాడు. * గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్ 138 ఇన్నింగ్స్‌లలో 35 పరుగులతో అత్యధికంగా డకౌట్ అయిన ఆస్ట్రేలియా క్రికెటర్‌గా రికార్డు సృష్టించాడు.<ref>{{Cite web|title=Most Ducks|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/batting/most_ducks_career.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> === బౌలింగ్ === * బిల్లీ మిడ్‌వింటర్ మొట్టమొదటి సారి ఒక టెస్ట్ మ్యాచ్ <ref name="Cricinfo Match Scorecard">{{Cite web|title=1st Test: Australia v England at Melbourne, Mar 15–19, 1877|url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-australia-1876-77-61716/australia-vs-england-1st-test-62396/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130119235459/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html|archive-date=19 January 2013|access-date=22 July 2013|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> ఇన్నింగ్స్‌లో ఐదు వికెట్లు తీసుకున్న రికార్డు కైవసం చేసుకున్నాడు. * వెర్నాన్ రాయ్ల్, ఫ్రాన్సిస్ మెక్‌కిన్నన్, టామ్ ఎమ్మెట్‌లను వరుస బంతుల్లో అవుట్ చేసి ఫ్రెడ్ స్పోఫోర్త్, టెస్ట్ క్రికెట్‌లో మొట్టమొదటి హ్యాట్రిక్ సాధించాడు.<ref name="test3">{{Cite web|title=Hat-tricks|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/136977.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321205721/http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/136977.html|archive-date=21 March 2009|access-date=10 March 2022|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * ఫ్రెడ్ స్పోఫోర్త్ టెస్ట్ క్రికెట్‌లో మొట్టమొదటి సారిగా ఒక మ్యాచ్‌లో 10 వికెట్లు సాధించిన రికార్డు సాధించాడు. * 145 టెస్టుల్లో 708 వికెట్లతో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన ఆస్ట్రేలియా క్రికెటర్‌గా [[షేన్ వార్న్]] రికార్డు సృష్టించాడు.<ref>{{Cite web|title=Most Wickets|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * ఆర్థర్ మైలీ 1921 ఫిబ్రవరిలో ఇంగ్లండ్‌పై 9/121 గణాంకాలతో ఒక ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు సాధించిన ఆస్ట్రేలియన్ క్రికెటరు <ref>{{Cite web|title=4th Test: Australia v England at Melbourne, Feb 11–16, 1921|url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-australia-1920-21-61711/australia-vs-england-4th-test-62524/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014142059/http://content-aus.cricinfo.com/australia/engine/match/62524.html|archive-date=14 October 2012|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * 1972 జూన్లో ఇంగ్లండ్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో 16/137తో బాబ్ మాస్సీ ఆస్ట్రేలియన్ క్రికెటర్లలో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు సాధించాడు. ఆస్ట్రేలియా తరఫున అతనికి అదే తొలి టెస్టు మ్యాచ్ కూడా.<ref name="CricInfo page">{{Cite web|title=Best Career Bowling Average|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * JJ ఫెర్రిస్ తన కెరీర్‌లో 12.70 సగటుతో 61 వికెట్లు తీసి ఆస్ట్రేలియన్ బౌలర్లలో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ సగటు రికార్డు సాధించాడు.<ref name="CricInfo page" /><ref>{{Cite web|title=J.J. Ferris|url=https://www.espncricinfo.com/player/j-j-ferris-5225|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323032340/http://content-www.cricinfo.com/australia/content/player/5225.html|archive-date=23 March 2007|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * 1935-36లో దక్షిణాఫ్రికాపై 44 పరుగులతో ఒక టెస్టు సిరీస్‌లో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన ఆటగాడిగా క్లారీ గ్రిమ్మెట్ రికార్డు సృష్టించాడు.<ref>{{Cite web|title=Most Wickets in a Series|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> === ఫీల్డింగ్, వికెట్ కీపింగ్ === * [[రికీ పాంటింగ్]] 168 మ్యాచ్‌ల్లో 196 క్యాచ్‌లతో కెరీర్‌లో అత్యధిక క్యాచ్‌లు పట్టిన ఆస్ట్రేలియా ఫీల్డర్‌గా రికార్డు సృష్టించాడు.<ref>{{Cite web|title=Most Catches|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=1;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * జాక్ బ్లాక్‌హామ్ టెస్ట్ క్రికెట్‌లో మొదటి స్టంపింగ్ మ్యాచ్ <ref name="Cricinfo Match Scorecard">{{Cite web|title=1st Test: Australia v England at Melbourne, Mar 15–19, 1877|url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-australia-1876-77-61716/australia-vs-england-1st-test-62396/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130119235459/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html|archive-date=19 January 2013|access-date=22 July 2013|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref>లో చేశాడు. * ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్ 96 మ్యాచ్‌ల్లో 416 పరుగులతో కెరీర్‌లో అత్యధికంగా అవుట్లు చేసిన ఆస్ట్రేలియా వికెట్ కీపర్‌గా రికార్డు సృష్టించాడు. == అంతర్జాతీయ వన్డే రికార్డులు == === జట్టు === * 2006 మార్చి 12న జోహన్నెస్‌బర్గ్‌లో దక్షిణాఫ్రికాపై 50 ఓవర్లలో 434/4 స్కోర్ చేసి, వన్డే ఇంటర్నేషనల్ ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యధిక స్కోరు రికార్డు సాధించింది. ఇదే మ్యాచ్‌లో దక్షిణాఫ్రికా ఆటగాళ్లు దానిని అధిగమించారు. అది ప్రపంచ రికార్డు స్కోరు.<ref>{{Cite web|title=5th ODI: South Africa v Australia at Johannesburg, Mar 12, 2006|url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-south-africa-2005-06-212912/south-africa-vs-australia-5th-odi-238200/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210085509/http://content-aus.cricinfo.com/australia/engine/match/238200.html|archive-date=10 February 2009|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * వన్డే ఇంటర్నేషనల్ ఇన్నింగ్స్‌లో ఆస్ట్రేలియా అత్యల్ప స్కోరు 70. ఈ స్కోర్ రెండుసార్లు సంభవించింది; ఒకసారి 1977లో ఇంగ్లండ్‌పైన, ఒకసారి 1986లో న్యూజిలాండ్‌పైన <ref>{{Cite web|title=One-Day Internationals|url=https://stats.espncricinfo.com/australia/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?class=2;id=2;type=team|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * అంతర్జాతీయ వన్డే క్రికెట్‌లో 275 పరుగులతో ఆస్ట్రేలియా సాధించిన విజయం అతిపెద్దది. [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015లో ఆస్ట్రేలియాలో జరిగిన ప్రపంచకప్‌లో]] ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌పై ఇది జరిగింది.<ref>{{Cite web|date=4 March 2015|title=31st Match: Australia v Namibia at Potchefstroom, Feb 27, 2003|url=https://www.espncricinfo.com/story/highest-world-cup-total-highest-australian-partnership-843137|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150306022532/http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/content/story/843137.html|archive-date=6 March 2015|access-date=10 March 2022|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్]] చరిత్రలో వరుసగా 3 టోర్నమెంట్లను గెలుచుకున్న ఏకైక జట్టు ఆస్ట్రేలియా; 1999, 2003, [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]] . * ప్రపంచకప్‌లో ఆస్ట్రేలియా రికార్డు స్థాయిలో వరుసగా 34 మ్యాచ్‌లలో అజేయంగా నిలిచింది. 1999 లో పాకిస్తాన్ చేతిలో ఓడిపోయిన తర్వాత, మళ్ళీ 2011 లో పాకిస్తాన్ చేతిలో ఓడిపోయే వరకు ఆస్ట్రేలియా అజేయంగా ఉంది . * ఆస్ట్రేలియా అత్యధిక ప్రపంచకప్‌లను గెలుచుకుంది - 5. === ఎక్కువ గేమ్‌లు === * రికీ పాంటింగ్ ఆస్ట్రేలియా తరపున అత్యధిక వన్డేలు ఆడాడు. 375 మ్యాచ్‌లు. === బ్యాటింగ్ === * [[రికీ పాంటింగ్]] 13,291 పరుగులతో వన్‌డేలలో అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మన్ * రికీ పాంటింగ్ 30 సెంచరీలతో అత్యధిక వన్డే సెంచరీలు చేసిన ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మన్‌ * రికీ పాంటింగ్ 82 పరుగులతో అత్యధిక వన్డే ఇంటర్నేషనల్ ఫిఫ్టీలు నమోదు చేసిన ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మన్ * అంతర్జాతీయ వన్డేల్లో 10,000 పరుగులు చేసిన తొలి ఆస్ట్రేలియా బ్యాట్స్‌మెన్ రికీ పాంటింగ్. * షేన్ వాట్సన్ 185 * పరుగులతో ఒక ఆస్ట్రేలియన్ బ్యాట్స్‌మెన్ ద్వారా ఒక ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యధిక వ్యక్తిగత నాటౌట్ స్కోరును కలిగి ఉన్నాడు. * షేన్ వాట్సన్ ఒకే ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యధిక సిక్సర్లు బాదిన ఆస్ట్రేలియా ఆటగాడు, 15 సిక్సర్లు. * అంతర్జాతీయ వన్డే క్రికెట్‌లో అరంగేట్రం చేసిన ఏకైక ఆస్ట్రేలియా ఆటగాడు [[ఫిలిప్ హ్యూస్]] . === బౌలింగ్ === * గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్ 381తో అత్యధిక వన్డే అంతర్జాతీయ వికెట్లు తీసిన ఆస్ట్రేలియా బౌలర్. * గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్ 7/15తో ఆస్ట్రేలియన్ బౌలర్ ద్వారా అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలను కలిగి ఉన్నాడు. * బ్రెట్ లీ 9 వికెట్లతో అత్యధికంగా ఐదు వికెట్లు తీసిన ఆస్ట్రేలియా బౌలర్‌గా నిలిచాడు. === ఫీల్డింగ్, వికెట్ కీపింగ్ === * రికీ పాంటింగ్ 154 క్యాచ్‌లతో అత్యధిక క్యాచ్‌లు పట్టిన ఆస్ట్రేలియా ఫీల్డర్‌గా నిలిచాడు. * ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్ 470 పరుగులతో ఆస్ట్రేలియా వికెట్‌కీపర్‌గా అత్యధికంగా అవుట్ చేశాడు. * ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్ 416 క్యాచ్‌లతో ఆస్ట్రేలియా వికెట్‌కీపర్‌లో అత్యధిక క్యాచ్‌లు అందుకున్నాడు. * ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్‌కు 54 స్టంపింగ్‌లతో ఆస్ట్రేలియా వికెట్ కీపర్ చేసిన అత్యధిక స్టంపింగ్‌ల రికార్డు ఉంది. == ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ రికార్డులు == == టోర్నమెంట్ల చరిత్ర == ''సంవత్సరం తరువాత ఉన్న ఎరుపు పెట్టె, ఆస్ట్రేలియాలో ఆడిన టోర్నమెంట్‌లను సూచిస్తుంది'' === ఐసిసి వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" | colspan="19" |ఐసిసి వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్ రికార్డు |- ! rowspan="3" width="245" | సంవత్సరం ! colspan="10" | లీగ్ వేదిక ! rowspan="3" width="250" | ఫైనల్ హోస్ట్ ! rowspan="3" width="450" | ఫైనల్ ! rowspan="3" width="75" | తుది స్థానం |- ! rowspan="2" width="20" | స్థా ! colspan="5" | మ్యాచ్‌లు ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|Ded|Deductions}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|PC|Points Contested}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|Pts|Points}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|PCT|Fraction of Points Won out of Points Contested}} |- ! width="20" | ఆ ! width="20" | గె ! width="20" | ఓ ! width="20" | డ్రా ! width="20" | టై |- style="background:#c96;" | 2019–21 <ref>{{Cite web|title=ICC World Test Championship 2019–2021 Table|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|access-date=29 August 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 3/9 | 14 | 8 | 4 | 2 | 0 | 4 | 480 | 332 | '''69.2''' | రోజ్ బౌల్, ఇంగ్లాండ్ | DNQ | 3వ |- |- bgcolor="#FFD700" | 2021–23 <ref>{{Cite web|title=ICC World Test Championship 2019–2021 Table|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|access-date=29 August 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 1/9 | 19 | 11 | 3 | 5 | 0 | 0 | 228 | 152 | '''66.7''' |{{Flag icon|England}}[[ది ఓవల్]], ఇంగ్లాండ్ | కొట్టండి{{Cr|IND}} 209 పరుగుల తేడాతో. | W |- |} === ఐసిసి ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="9" |[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచకప్ రికార్డు]] |- ! width="150" | సంవత్సరం ! width="150" | రౌండ్ ! width="50" | స్థానం ! width="50" | GP ! width="50" | గె ! width="50" | ఓ ! width="50" | టై ! width="50" | ఫ.తే |- style="background:silver;" |{{Flag icon|ENG}} [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/8 | 5 | 3 | 2 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|ENG}} [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1979]] | rowspan="2" | ఆప్ స్టేజ్ | rowspan="2" | 6/8 | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|ENG}} [[1983 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1983]] | 6 | 2 | 4 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|IND}}{{Flag icon|PAK}}[[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]] | '''ఛాంపియన్స్''' | 1/8 | 8 | 7 | 1 | 0 | 0 |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|AUS}}{{Flag icon|NZL}}[[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]] | సమూహ దశ | 5/9 | 8 | 4 | 4 | 0 | 0 |- style="background:silver;" |{{Flag icon|IND}}{{Flag icon|PAK}}{{Flag icon|SRI}}[[1996 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1996]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/12 | 7 | 5 | 2 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|ENG}} [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] | rowspan="3" | '''ఛాంపియన్స్''' | 1/12 | 10 | 7 | 2 | 1 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|RSA}} [[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2003]] | 1/14 | 11 | 11 | 0 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|WIN}} [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]] | 1/16 | 11 | 11 | 0 | 0 | 0 |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|IND}}{{Flag icon|SRI}}{{Flag icon|BGD}}[[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2011]] | క్వార్టర్ ఫైనల్స్ | 6/14 | 7 | 4 | 2 | 0 | 1 |- style="background:gold;" | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|AUS}}{{Flag icon|NZL}}[[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]] | '''ఛాంపియన్స్''' | 1/14 | 9 | 7 | 1 | 0 | 1 |- style="background:#c96;" |{{Flag icon|ENG}}{{Flag icon|WAL}}[[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2019]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 4/10 | 10 | 7 | 3 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|IND}} [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023]] | colspan="9" | అర్హత సాధించారు |- | '''మొత్తం''' | '''5 శీర్షికలు''' | '''12/12''' | '''85''' | '''62''' | '''20''' | '''1''' | '''2''' |} === ఐసిసి T20 ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" ! colspan="9" |[[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|టీ20 ప్రపంచకప్‌లో రికార్డు]] |- ! width="150" | సంవత్సరం ! width="150" | రౌండ్ ! width="50" | స్థానం ! width="50" | ఆ ! width="50" | గె ! width="50" | ఓ ! width="50" | టై ! width="50" | ఫ.తే |- style="background:#c96;" |{{Flag icon|South Africa}} [[2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2007]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 3/12 | 6 | 3 | 3 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|England}} [[2009 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2009]] | సమూహ దశ | 11/12 | 2 | 0 | 2 | 0 | 0 |- style="background:silver;" |{{Flag icon|West Indies}} [[2010 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2010]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/12 | 7 | 6 | 1 | 0 | 0 |- style="background:#c96;" |{{Flag icon|Sri Lanka}} [[2012 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2012]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 3/12 | 6 | 4 | 2 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|Bangladesh}} [[2014 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2014]] | rowspan="2" | సూపర్ 10 | 8/16 | 4 | 1 | 3 | 0 | 0 |- |{{Flag icon|India}} [[2016 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2016]] | 6/16 | 4 | 2 | 2 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|UAE}}{{Flag icon|Oman}}[[2021 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2021]] | '''ఛాంపియన్స్''' | 1/16 | 7 | 6 | 1 | 0 | 0 |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|Australia}} [[2022 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2022]] | సూపర్ 12 | 5/16 | 5 | 3 | 1 | – | 1 |- | '''మొత్తం''' | '''1 శీర్షికలు''' | '''6/6''' | '''29''' | '''16''' | '''13''' | '''0''' | '''0''' |} === ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" ! colspan="9" |ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ రికార్డు |- ! width="150" | సంవత్సరం ! width="150" | రౌండ్ ! width="50" | స్థానం ! width="50" | ఆ ! width="50" | గె ! width="50" | ఓ ! width="50" | టై ! width="50" | ఫ.తే |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|Bangladesh}} [[1998 ICC నాకౌట్ ట్రోఫీ|1998]] | rowspan="2" | క్వార్టర్ ఫైనల్స్ | 8/9 | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|Kenya}} [[2000 ICC నాకౌట్ ట్రోఫీ|2000]] | 5/11 | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 |- style="background:#c96;" |{{Flag icon|Sri Lanka}} [[2002 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2002]] | rowspan="2" | సెమీ ఫైనల్స్ | 4/12 | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 |- style="background:#c96;" |{{Flag icon|England}} [[2004 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2004]] | 3/12 | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|India}} [[2006 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2006]] | rowspan="2" | '''ఛాంపియన్స్''' | 1/10 | 5 | 4 | 1 | 0 | 0 |- style="background:gold;" |{{Flag icon|South Africa}} [[2009 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2009]] | 1/8 | 5 | 4 | 0 | 0 | 1 |- |{{Flag icon|England}} [[2013 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2013]] | rowspan="2" | ఆప్ స్టేజ్ | rowspan="2" | 7/8 | 3 | 0 | 2 | 0 | 1 |- |{{Flag icon|England}} [[2017 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2017]] | 3 | 0 | 1 | 0 | 2 |- | '''మొత్తం''' | '''2 శీర్షికలు''' | '''6/6''' | '''24''' | '''12''' | '''8''' | '''0''' | '''4''' |} === కామన్వెల్త్ గేమ్స్ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" ! colspan="9" |కామన్వెల్త్ గేమ్స్ రికార్డు |- ! width="150" | సంవత్సరం ! width="150" | రౌండ్ ! width="50" | స్థానం ! width="50" | ఆ ! width="50" | గె ! width="50" | ఓ ! width="50" | టై ! width="50" | ఫ.తే |- style="background:silver;" |{{Flag icon|Malaysia}} [[1998 కామన్వెల్త్ గేమ్స్‌లో క్రికెట్|1998]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/16 | 5 | 4 | 1 | 0 | 0 |- | '''మొత్తం''' | '''0 శీర్షికలు''' | '''1/1''' | '''5''' | '''4''' | '''1''' | '''0''' | '''0''' |} == సన్మానాలు == === ఐసిసి === * '''ప్రపంచ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్ :''' ** '''ఛాంపియన్లు (1) :''' 2021–2023 * '''[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్]] :''' ** '''ఛాంపియన్లు (5) :''' 1987, 1999, 2003, [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]], [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]] ** '''రన్నర్స్-అప్ (2) :''' 1975, 1996 * '''[[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|T20 ప్రపంచ కప్]] :''' ** '''ఛాంపియన్లు (1) :''' [[2021 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2021]] ** '''రన్నరప్ (1) :''' 2010 * '''ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ :''' ** '''ఛాంపియన్లు (2) :''' 2006, 2009 === ఇతర పోటీలు === * '''కామన్వెల్త్ గేమ్స్ :''' ** '''రజత పతకం (1) :''' 1998 == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు]] * [[ప్రత్యర్థి వారీగా ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు రికార్డు]] * [[ఆస్ట్రేలియా మహిళా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా క్రికెట్ జట్టు]] * ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ కెప్టెన్ల జాబితా * [[ఆస్ట్రేలియా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[జాన్ హేస్టింగ్స్]] == మూలాలు == <references responsive="1"></references> [[వర్గం:క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్లు]] 40u8pm9cqf75izzp01ogwdsjmp6wbli 0 381364 4804150 4766755 2026-04-17T03:39:20Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804150 wikitext text/x-wiki [[క్రికెట్|క్రికెట్‌లో]] ఆట నియమాలనూ, చట్టాన్నీ ఉల్లంఘిస్తూ, పూర్తిగా గాని, పాక్షికంగా గానీ ఫలితాన్ని ముందుగానే నిర్ణయించుకుని అది సాధించేలా ఆడడాన్ని మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్ అంటారు. ప్రత్యేకించి, పూర్తి మ్యాచ్‌లు గానీ, మ్యాచ్‌లో టాస్ వంటి వివిధ అంశాలను గానీ కావాలని ఓడిపోయేందుకు, ముందే అనుకున్న విధంగా నిర్ణయాలు తీసుకునేందుకు గానీ, లేదా ఇతర ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని అందించడానికి గానీ, బుక్‌మేకర్‌లు ఆటగాళ్ళను సంప్రదించి లంచం ఇస్తారు. [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టు మ్యాచ్‌లు]], [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్ డే ఇంటర్నేషనల్‌లతో]] సహా అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో [[మ్యాచ్ ఫిక్సింగు|మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్]] జరిగింది. నిషేధాలను అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ (ICC), క్రీడల పాలక మండలి లేదా ఆటగాడికి చెందిన సంబంధిత క్రికెట్ బోర్డు(లు) విధిస్తాయి. నిషేధం మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్ కోసం కావచ్చు, లేదా [[స్పాట్ ఫిక్సింగ్]] కోసమైనా కావచ్చు. ఈ రెండూ ఐసిసి క్రికెట్ ప్రవర్తనా నియమావళి ప్రకారం నిషేధించబడిన దుష్ప్రవర్తనలే. == అంతర్జాతీయ క్రికెట్లో == {| class="wikitable sortable" width="100%" ! style="width:5px;" | ! style="width:80px;" |ఆటగాడు ! style="width:80px;" |జాతీయ జట్టు ! style="width:80px;" |నిషేధ కాలం ! style="width:50px;" |వివరాలు ! style="width:10px;" |మూలం |- |1 |సలీమ్ మాలిక్ |{{Cr|PAK}} |జీవితకాల నిషేధం <br /><br />(2008 లో ఎత్తివేసారు) |లంచం ఇచ్చినందుకు 2000లో నిషేధించారు. అతను అవినీతికి పాల్పడి జీవితకాల నిషేధానికి గురైన తొలి క్రికెటరు. జైలు శిక్ష పడిన తొలి క్రికెటర్ కూడా. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Saleem Malik|url=http://content-aus.cricinfo.com/pakistan/content/player/42623.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026083447/http://content-aus.cricinfo.com/pakistan/content/player/42623.html|archive-date=2008-10-26|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |2 |అతా-ఉర్-రెహ్మాన్ |{{Cr|PAK}} |జీవితకాల నిషేధం <br /><br />(2006 లో ఎత్తివేసారు) |బుక్‌మేకర్‌లతో లావాదేవీల కారణంగా 2000లో నిషేధించారు. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ata-ur-Rehman|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/39015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210115111/http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/39015.html|archive-date=2008-12-10|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |3 |మహ్మద్ అజారుద్దీన్ |{{Cr|IND}} |జీవితకాల నిషేధం <br /><br />(2012 లో ఎత్తివేసారు) |2000లో బుక్‌మేకర్లతో సహవాసం చేసినందుకు, బుకీలకు సమాచారం అందించినందుకు, హాన్సీ క్రోన్యేని బెట్టింగ్‌కు పరిచయం చేసినందుకు. 2012 నవంబరు 8 న కేసు నిలకడలేనిదిగా భావించినందున జీవితకాల నిషేధాన్ని రద్దు చేసారు |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Azharuddin|url=http://www.rediff.com/cricket/2000/nov/01full25.htm#azza1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050913122224/http://www.rediff.com/cricket/2000/nov/01full25.htm#azza1|archive-date=2005-09-13|access-date=2005-11-01|publisher=Rediff}}</ref> |- |4 |అజయ్ శర్మ |{{Cr|IND}} |జీవితకాల నిషేధం (2014 లో BCCI దాన్ని ఎత్తివేసింది) |బుక్‌మేకర్‌లతో సహవాసం చేసినందుకు 2000లో దోషిగా తేలింది. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ajay Sharma|url=http://content-pak.cricinfo.com/india/content/player/33943.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120708200258/http://content-pak.cricinfo.com/india/content/player/33943.html|archive-date=8 July 2012|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |5 |అజయ్ జడేజా |{{Cr|IND}} |5 సంవత్సరాలు <br /><br />(2003 లో రద్దు చేసారు) |బుక్‌మేకర్లతో సంబంధాలు పెట్టుకున్నాడని ఆరోపించారు. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ajay Jadeja|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/29632.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105212535/http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/29632.html|archive-date=2009-01-05|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |6 |మనోజ్ ప్రభాకర్ |{{Cr|IND}} |5 సంవత్సరాలు |2000లో అతను కపిల్ దేవ్‌ను, ఇతరులనూ ఇంప్లీడ్ చేయడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ అతనే దోషిగా తేలడంతో అతని ప్రయత్నానికి ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Manoj Prabhakar|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/32323.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205011416/http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/32323.html|archive-date=2009-02-05|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |7 |హాన్సీ క్రోంజే |{{Cr|RSA}} |జీవితకాల నిషేధం |సమాచారాన్ని అందించినందుకు మ్యాచ్‌లను ఫిక్సింగ్ చేసినందుకు బుక్‌మేకర్‌ల నుండి డబ్బులు స్వీకరించడంలో దోషి. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Hansie Cronje|url=http://content-aus.cricinfo.com/southafrica/content/player/44485.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207183629/http://content-aus.cricinfo.com/southafrica/content/player/44485.html|archive-date=2009-02-07|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |8 |హెర్షెల్ గిబ్స్ |{{Cr|RSA}} |6 నెలలు |మొదట నాగ్‌పూర్‌లో జరిగిన ODI గేమ్‌లో తక్కువ ప్రదర్శన చేయడానికి అంగీకరించినా, ఒప్పందాన్ని కాలదన్ని కేవలం 53 బంతుల్లో 74 పరుగులు చేశాడు. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Herschelle Gibbs|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/45224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218055952/http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/45224.html|archive-date=2009-02-18|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |9 |హెన్రీ విలియమ్స్ |{{Cr|RSA}} |6 నెలలు |మొదట నాగ్‌పూర్‌లో జరిగిన ODI గేమ్‌లో 10 ఓవర్లలో 50 కంటే ఎక్కువ పరుగులు ఇచ్చి, నాసిరకం ప్రదర్శన చేసేందుకు అంగీకరించాడు. అయితే 11 చట్టబద్ధమైన డెలివరీలు, 6 వైడ్‌లు బౌలింగ్ చేసి11 పరుగులు ఇచ్చాక గాయపడ్డాడు. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Henry Williams|url=http://content-aus.cricinfo.com/southafrica/content/player/47900.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120707084955/http://content-aus.cricinfo.com/southafrica/content/player/47900.html|archive-date=2012-07-07|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |10 |మారిస్ ఒడుంబే |{{Cr|KEN}} |5 సంవత్సరాలు |బుక్‌మేకర్ల నుండి డబ్బు అందుతోంది. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Maurice Odumbe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/24708.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101209074439/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/24708.html|archive-date=2010-12-09|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |11 |మార్లోన్ శామ్యూల్స్ |{{Cr|WIN}} |2 సంవత్సరాలు |ఆరోపించిన బుక్‌మేకర్‌కు టీమ్ సమాచారాన్ని పంపడం. |<ref>{{Cite web|title=Samuels found guilty of violating ICC Code|url=http://www.espncricinfo.com/westindies/content/story/350812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827132814/http://www.espncricinfo.com/westindies/content/story/350812.html|archive-date=2013-08-27|access-date=2013-01-07}}</ref> |- |12 |ముహమ్మద్ అమీర్ |{{Cr|PAK}} |5 సంవత్సరాలు |2010 ఆగస్టులో ఇంగ్లండ్‌పై నో-బాల్‌లు వేసేందుకు ప్లాన్ చేసాడు. 2011 నవంబరులో అతనికి ఇంగ్లాండ్‌ లోని సౌత్‌వార్క్ క్రౌన్ కోర్టు, జూదంలో మోసం చేయడానికి కుట్ర పన్నినందుకు, అవినీతి చెల్లింపులను అంగీకరించడానికి కుట్ర పన్నినందుకు అతనికి ఆరు నెలల శిక్ష విధించింది.<ref name="auto3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|title=Salman Butt and Pakistan bowlers jailed for no-ball plot|date=2011-11-03|work=BBC News|access-date=2018-06-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030003401/https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|archive-date=2018-10-30}}</ref> |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Muhammad Amir|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290948.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120180206/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290948.html|archive-date=2011-01-20|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |13 |మహ్మద్ ఆసిఫ్ |{{Cr|PAK}} |7 సంవత్సరాలు <br /><br /><small>(2 సంవత్సరాలు suspended)</small> |బౌలింగ్ ఆగస్టు 2010లో ఇంగ్లండ్‌పై నో-బాల్‌లను ప్లాన్ చేసింది. నవంబరు 2011లో అతనికి సౌత్‌వార్క్ క్రౌన్ కోర్ట్, ఇంగ్లండ్‌లో 12 నెలల జైలు శిక్ష విధించింది, జూదంలో మోసం చేయడానికి, అవినీతి చెల్లింపులను అంగీకరించడానికి కుట్ర పన్నినందుకు. |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Asif|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/41411.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119232947/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/41411.html|archive-date=2011-01-19|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |14 |సల్మాన్ బట్ |{{Cr|PAK}} |10 సంవత్సరాలు <br /><br /><small>(5 సంవత్సరాలు suspended)</small> |2010 ఆగస్టులో ఇంగ్లండ్‌పై నో-బాల్స్ వేయడం చేసినందుకు. 2011 నవంబరులో అతనికి సౌత్‌వార్క్ క్రౌన్ కోర్టు, ఇంగ్లండ్‌లో 2 సంవత్సరాల 6 నెలల జైలు శిక్ష విధించింది. జూదంలో మోసం చేయడానికి, అవినీతి చెల్లింపులను అంగీకరించడానికి కుట్ర పన్నినందుకు.<ref name="auto2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|title=Salman Butt and Pakistan bowlers jailed for no-ball plot|date=2011-11-03|work=BBC News|access-date=2018-06-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030003401/https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|archive-date=2018-10-30}}</ref> |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Salman Butt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/42683.html|access-date=2011-01-06|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |15 |డానిష్ కనేరియా |{{Cr|PAK}} |జీవితకాల నిషేధం |2010లో ఎస్సెక్స్ తరపున ఆడుతున్నప్పుడు "మ్యాచ్ అక్రమాలపై" దర్యాప్తు చేస్తున్న పోలీసులచే అరెస్టు చేయబడ్డాడు, కానీ ఆరోపణల నుండి తొలగించబడ్డాడు. అయినప్పటికీ, ఇంగ్లండ్ అండ్ వేల్స్ క్రికెట్ బోర్డు క్రమశిక్షణా ప్యానెల్ అతనిని దోషిగా నిర్ధారించి, జీవితకాల నిషేధం విధించింది, ఈ నిర్ణయానికి పాకిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు కట్టుబడి ఉంటుంది. కనేరియా 2013లో ఈ నిర్ణయాన్ని అప్పీల్ చేసారు కానీ నిషేధం సమర్థించబడింది. చివరకు 2018 అక్టోబరులో కనేరియా, 2009 స్పాట్ ఫిక్సింగ్ కుంభకోణంలో తన ప్రమేయాన్ని అంగీకరించాడు.<ref>{{cite web|title=Kaneria finally admits to his involvement in 2009 spot-fixing scandal|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/104611/danish-kaneria-finally-admits-to-his-involvement-in-2009-spot-fixing-scandal-pakistan-cricket-team|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018135943/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/104611/danish-kaneria-finally-admits-to-his-involvement-in-2009-spot-fixing-scandal-pakistan-cricket-team|archive-date=18 October 2018|publisher=Cricbuzz|accessdate=18 October 2018}}</ref> |<ref>{{Cite web|title=PCB bars Kaneria from all cricket till result of appeal|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/571681.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713044550/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/571681.html|archive-date=2012-07-13|access-date=2013-01-07}}</ref> |- |16 |మహ్మద్ అష్రాఫుల్ |{{Cr|BAN}} |8 సంవత్సరాలు <br /><br /><small>(3 సంవత్సరాలు రద్దుచేసారు)</small> |బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ సీజన్ 2013 లో ఫిక్సింగ్‌లో పాల్గొన్నందుకు నిషేధించబడ్డాడు. |<ref name="fixing">{{Cite web|last=Islam|first=Mohammad|date=18 June 2014|title=Ashraful banned for eight years|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/current/story/753529.html|access-date=18 June 2014|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |17 |షరీఫుల్ హక్ |{{Cr|BAN}} |నిరవధికం |బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ఆటగాళ్లను సంప్రదించినందుకు సెప్టెంబరు 2012లో నిషేధించారు |<ref>{{Cite web|date=5 September 2012|title=Bangladesh spinner Shariful Haque banned for spot-fixing|url=http://www.heraldsun.com.au/sport/cricket/bangladesh-spinner-shariful-haque-banned-for-spot-fixing/story-e6frfg8o-1226465202270|access-date=21 April 2016|website=Herald Sun}}</ref> |- |18 |లౌ విన్సెంట్ |{{Cr|NZ}} |జీవితకాల నిషేధం <br /><br /> |బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో గేమ్‌ను ఫిక్స్ చేసే విధానాన్ని 3 సంవత్సరాలు వెల్లడించనందుకు గాను మొదట నిషేధించారు, అయితే ఇంగ్లీష్ డొమెస్టిక్ క్రికెట్‌లో మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్ తర్వాత జీవితకాలం నిషేధించారు. |<ref>{{Cite web|last=ESPNcricinfo Staff|date=1 July 2014|title='My name is Lou Vincent and I am a cheat'|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/756729.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702030219/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/756729.html|archive-date=2 July 2014|access-date=1 July 2014|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |19 |కౌశల్ లోకుఅరాచ్చి |{{Cr|SL}} |18 నెలలు |బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో గేమ్‌ను పరిష్కరించే విధానాన్ని వెల్లడించనందుకు గాను నిషేధించారు. |<ref name="fixing" /> |- |20 |గులాం బోడి |{{Cr|RSA}} |20 సంవత్సరాలు |దక్షిణాఫ్రికాలో జరుగుతున్న రామ్ స్లామ్ ట్వంటీ-20 పోటీ మ్యాచ్‌లలో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించాడు |<ref>{{Cite web|title=Gulam Bodi banned for 20 years for Ram Slam match-fixing attempts|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jan/25/gulam-bodi-banned-20-years-ram-slam|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126022426/http://www.theguardian.com/sport/2016/jan/25/gulam-bodi-banned-20-years-ram-slam|archive-date=26 January 2016|access-date=26 January 2016|publisher=The Guardian}}</ref> |- |21 |ఇర్ఫాన్ అహ్మద్ |{{Cr|HKG}} |30 నెలలు |2012 జనవరి, 2014 జనవరి మధ్య అతనికి చేసిన అవినీతి ప్రవర్తనలో నిమగ్నమయ్యే విధానాలు లేదా ఆహ్వానాల పూర్తి వివరాలను బహిర్గతం చేయడంలో విఫలమైనందుకు గాను 2016 ఏప్రిల్లో నిషేధించారు. |<ref>{{Cite web|last=ESPNcricinfo Staff|date=20 April 2016|title=Hong Kong's Irfan Ahmed suspended for two years and six months|url=http://www.espncricinfo.com/hkg/content/story/1000865.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421090125/http://www.espncricinfo.com/hkg/content/story/1000865.html|archive-date=21 April 2016|access-date=20 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |22 |థమీ త్సోలేకిలే |{{Cr|RSA}} |12 సంవత్సరాలు |2015 రామ్ స్లామ్‌లో తనను సంప్రదించిన బుకీ వివరాలను పూర్తిగా వెల్లడించనందుకు గాను 2016 ఆగస్టులో నిషేధించారు. |<ref name="espncricinfo.com">{{Cite web|title=Tsolekile among four players banned by CSA|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1043969.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809155223/http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1043969.html|archive-date=2016-08-09|access-date=2016-08-08}}</ref> |- |23 |షర్జీల్ ఖాన్ |{{Cr|PAK}} |5 సంవత్సరాలు |పాకిస్థాన్ సూపర్ లీగ్‌లో స్పాట్ ఫిక్సింగ్ ఆరోపణల కారణంగా ఆగస్టు 2017లో నిషేధించారు. |<ref>{{Cite web|title=Pakistan bans Sharjeel Khan for 5 years in spot fixing|url=https://www.thenews.com.pk/latest/227070-Pakistan-bans-Sharjeel-Khan-for-5-years-in-spot-fixing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901031129/https://www.thenews.com.pk/latest/227070-Pakistan-bans-Sharjeel-Khan-for-5-years-in-spot-fixing|archive-date=2017-09-01|access-date=2017-08-31}}</ref> |- |24 |Lonwabo Tsotsobe |{{Cr|RSA}} |8 సంవత్సరాలు |మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్‌పై 2015 ఆగస్టులో నిషేధం విధించారు | |- |25 |అల్విరో పీటర్సన్ |{{Cr|RSA}} |2 సంవత్సరాలు |మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్‌పై 2016లో నిషేధం విధించారు | |- |26 |షకీబ్ అల్ హసన్ |{{Cr|BAN}} |1 సంవత్సరం |2019 అక్టోబరులో బుకీ తనను సంప్రదించిన సంగతిని వెల్లడించనందుకు గాను అన్నిరకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు |<ref>{{Cite web|date=30 October 2019|title=Shakib Al Hasan banned from all cricket for failing to report bookie approaches|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27955337/shakib-al-hasan-banned-all-cricket-failing-report-bookie-approaches|access-date=30 October 2019|website=espncricinfo}}</ref> |- |27 |ఉమర్ అక్మల్ |{{Cr|PAK}} |3 సంవత్సరాలు |అవినీతి విధానాలను నివేదించడంలో విఫలమైనందుకు గాను ఏప్రిల్ 2020లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు |<ref>{{Cite web|date=27 April 2020|title=PCB hands Umar Akmal three-year ban from all cricket|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29103103/pcb-hands-umar-akmal-three-year-ban-all-cricket|access-date=27 April 2020|website=espncricinfo}}</ref> |- |28 | [[షఫీఖుల్లా|షఫీఖుల్లా షఫాక్]] |{{Cr|AFG|2013}} |6 సంవత్సరాలు |2019-20 బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్, 2018 ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను 2020 మేలోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref>{{Cite web|last=|first=|date=10 May 2020|title=Afghanistan's Shafiqullah banned for six years|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29157185/afghanistan-shafiqullah-banned-six-years-|access-date=10 May 2020|website=ESPNCricinfo}}</ref> |- |29 |షైమాన్ అన్వర్ |{{Cr|UAE}} |8 సంవత్సరాలు |ఏప్రిల్ 2019లో జరిగిన ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను మార్చి 2021లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/mohammad-naveed-and-shaiman-anwar-handed-eight-year-bans-for-corruption-by-the-icc-1254996|title=Mohammad Naveed and Shaiman Anwar handed eight-year bans for corruption|work=ESPNcricinfo|access-date=27 August 2021|language=en}}</ref> |- |30 |మహ్మద్ నవీద్ |{{Cr|UAE}} |8 సంవత్సరాలు |ఏప్రిల్ 2019లో జరిగిన ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను మార్చి 2021లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref name=":4" /> |- |31 |ఖదీర్ అహ్మద్ |{{Cr|UAE}} |5 సంవత్సరాలు |ఏప్రిల్ 2019లో జరిగిన ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను ఏప్రిల్ 2021లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref>{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/uae-bowler-qadeer-ahmed-accepts-five-year-ban-over-corruption-charge-1.1208157|title=UAE bowler Qadeer Ahmed accepts five-year ban over corruption charge|work=The National|access-date=27 August 2021}}</ref> |- |32 |[[అమీర్ హయత్]] |{{Cr|UAE}} |8 సంవత్సరాలు |ఏప్రిల్ 2019లో జరిగిన ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను జూలై 2021లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/uae-s-amir-hayat-ashfaq-ahmed-banned-from-cricket-for-eight-years-1268375|title=UAE's Amir Hayat, Ashfaq Ahmed banned from cricket for eight years|work=ESPNcricinfo|access-date=27 August 2021|language=en}}</ref> |- |33 |అష్ఫాక్ అహ్మద్ |{{Cr|UAE}} |8 సంవత్సరాలు |ఏప్రిల్ 2019లో జరిగిన ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో మ్యాచ్‌లను ఫిక్స్ చేయడానికి ప్రయత్నించినందుకు గాను జూలై 2021లోఅన్ని రకాల క్రికెట్ పోటీల నుండి నిషేధించారు. |<ref name=":2" /> |- |} == దేశీయ క్రికెట్లో == {| class="wikitable" width="100%" ! style="width:5px;" | ! style="width:80px;" |ఆటగాడు ! style="width:80px;" |దేశీయ జట్టు ! style="width:80px;" |నిషేధ కాలం ! style="width:50px;" |వివరాలు ! style="width:10px;" |మూలం |- |1 |మెర్విన్ వెస్ట్‌ఫీల్డ్ |ఎసెక్స్ |5 సంవత్సరాలు |2010లో ఎస్సెక్స్ తరపున ఆడుతున్నప్పుడు "మ్యాచ్ అక్రమాలపై" దర్యాప్తు చేస్తున్న పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. స్పాట్ ఫిక్సింగ్ స్కామ్‌లో భాగంగా మోసం చేసేందుకు కుట్ర పన్నిన కేసులో దోషిగా తేలి నాలుగు నెలల జైలు శిక్షను అనుభవించాడు. |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/569411.html|title=Kaneria banned for life by ECB|date=2012-06-22|access-date=2012-09-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625004523/http://www.espncricinfo.com/england/content/story/569411.html|archive-date=2012-06-25|publisher=Cricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mervyn Westfield|url=http://www.espncricinfo.com/countycricket2010/content/player/210777.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109022800/http://www.espncricinfo.com/countycricket2010/content/player/210777.html|archive-date=2012-11-09|access-date=2012-06-22|publisher=Cricinfo}}</ref> |- |2 |టిపి సుధీంద్ర |డెక్కన్ ఛార్జర్స్ |జీవితకాల నిషేధం |దేశీయ గేమ్‌లో "స్పాట్-ఫిక్స్ కోసం డబ్బు స్వీకరించడం". |<ref name="BCCI bans 5 Indian players">{{Cite web|title=BCCI bans 5 Indian players|url=http://cricic.com/2012/bcci-bans-5-indian-players/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025061744/http://cricic.com/2012/bcci-bans-5-indian-players|archive-date=2012-10-25|access-date=2013-01-07}}</ref> |- |3 |మోహనీష్ మిశ్రా |పూణే వారియర్స్ ఇండియా |1 సంవత్సరం |విశృంఖలమైన మాటలతో, గొప్పలు చెప్పుకోవడం ద్వారా గేమ్‌ను అపఖ్యాతి పాలు చేసినందుకు. |<ref name="BCCI bans 5 Indian players" /> |- |4 |అమిత్ యాదవ్ |కింగ్స్ XI పంజాబ్ |1 సంవత్సరం |స్పాట్ ఫిక్సింగ్, మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్. |<ref name="BCCI bans 5 Indian players" /> |- |5 |అభినవ్ బాలి |కింగ్స్ XI పంజాబ్ |1 సంవత్సరం |స్పాట్ ఫిక్సింగ్, మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్. |<ref name="BCCI bans 5 Indian players" /> |- |6 |శలభ్ శ్రీవాస్తవ |కింగ్స్ XI పంజాబ్ |5 సంవత్సరాలు |మ్యాచ్‌ ఫిక్సింగుకి అంగీకరించడం, చర్చలు చేయడం. |<ref name="BCCI bans 5 Indian players" /> |- |7 |అంకిత్ చవాన్ |రాజస్థాన్ రాయల్స్ |జీవితకాల నిషేధం |స్పాట్ ఫిక్సింగ్. |<ref name="rr spot fixing">{{Cite web|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|url=http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ipl-6-spotfixing-s-sreesanth-ankeet-chavan-banned-for-life-by-bcci/421754-78.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916152801/http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ipl-6-spotfixing-s-sreesanth-ankeet-chavan-banned-for-life-by-bcci/421754-78.html|archive-date=2013-09-16|access-date=2013-09-18|website=News18}}</ref> |- |8 |అమిత్ సింగ్ |రాజస్థాన్ రాయల్స్ |5 సంవత్సరాలు |బుకీలకు, రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్లకూ మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించాడు.<ref>{{cite web|last=NDTVSports.com|title=Bookies used Rajasthan Royals' pacer Amit Singh to fix deals, say cops – NDTV Sports|url=http://sports.ndtv.com/indian-premier-league-2013/news/207887-bookies-used-rajasthan-royals-pacer-amit-singh-to-fix-deals-say-cops|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624004611/http://sports.ndtv.com/indian-premier-league-2013/news/207887-bookies-used-rajasthan-royals-pacer-amit-singh-to-fix-deals-say-cops|archive-date=2013-06-24|access-date=2013-09-18}}</ref> |<ref name="rr spot fixing" /> |- |9 |సిద్ధార్థ్ త్రివేది |రాజస్థాన్ రాయల్స్ |1 సంవత్సరం |మ్యాచ్ ఫిక్సింగ్ లేదా స్పాట్ ఫిక్సింగ్‌లో అతనికి ఎలాంటి ప్రమేయం లేనప్పటికీ, బుకీలు అతనిని సంప్రదించినట్లు నివేదించనందుకు.<ref>{{cite web|title=India cricketers Sreesanth, Chavan banned for life for fixing|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/cricket/india-cricketers-sreesanth-chavan-banned-for-life-for-fixing/story-e6frg7rx-1226718933347|publisher=}}</ref> |<ref name="rr spot fixing" /> |- |10 |నవేద్ ఆరిఫ్ |ససెక్స్ |జీవితకాల నిషేధం |2011 ఆగస్టులో హోవ్‌లో ససెక్స్, కెంట్‌ల మధ్య జరిగిన CB40 మ్యాచ్‌లో అవినీతి కార్యకలాపాలకు సంబంధించి బోర్డు అవినీతి నిరోధక కోడ్‌ను ఉల్లంఘించినట్లు అంగీకరించాడు. దాంతో జీవితకాలం నిషేధించబడింది |<ref>{{Cite web|title=ECB ban Naved Arif for life|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/753513.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140618145342/http://www.espncricinfo.com/england/content/story/753513.html|archive-date=2014-06-18|access-date=2014-06-18}}</ref> |- |11 |అజిత్ చండిలా |రాజస్థాన్ రాయల్స్ |జీవితకాల నిషేధం |స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref name="espncricinfo.com1">{{Cite web|title=Chandila banned for life, Hiken Shah for five years|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/963211.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321214441/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/963211.html|archive-date=2016-03-21|access-date=2016-03-08}}</ref> |- |12 |హైకెన్ షా |ముంబై |5-సంవత్సరాలు |చట్టవిరుద్ధమైన విధానం |<ref name="espncricinfo.com1" /> |- |13 |శ్రీశాంత్ |రాజస్థాన్ రాయల్స్ |జీవితకాల నిషేధం (reduced to 7 సంవత్సరాలు. Going to resume from 13 September 2020) |2013 మే 9 న కింగ్స్ XI పంజాబ్‌తో జరిగిన IPL మ్యాచ్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్ కోసం ప్రణాళిక ప్రకారం ఒక ఓవర్‌లో 14 పరుగులు ఇచ్చాడు.<ref>{{cite web|date=16 September 2013|title=My confession to police was under duress: Sreesanth|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/my-confession-to-police-was-under-duress-sreesanth/article5134932.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020064417/http://www.thehindu.com/sport/cricket/my-confession-to-police-was-under-duress-sreesanth/article5134932.ece|archive-date=20 October 2017|access-date=19 September 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> 2013 మే 16 న బుకీల నుండి సరిగా ఆడకుండా ఉండేందుకు గాను డబ్బు తీసుకున్నందుకు అరెస్టయ్యాడు. కానీ ఒక నెల తర్వాత బెయిల్‌పై విడుదలయ్యాడు. కోర్టు నిర్దోషిగా ప్రకటించింది.<ref>{{cite web|title=Sreesanth, Chavan released from jail|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/640911.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903124459/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/640911.html|archive-date=2013-09-03|access-date=2013-09-18}}</ref> |<ref>{{Cite web|title=Sreesanth: Former India bowler banned for life for spot-fixing|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/24076409|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912182637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/24076409|archive-date=2014-09-12|access-date=2018-02-13|publisher=[[BBC]]}}</ref> |- |14 |ఎథి మభలతి |టైటాన్స్ |10-సంవత్సరాలు |స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref name="espncricinfo.com">{{Cite web|title=Tsolekile among four players banned by CSA|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1043969.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809155223/http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1043969.html|archive-date=2016-08-09|access-date=2016-08-08}}</ref> |- |15 |జీన్ సైమ్స్ |హైవెల్డ్ లయన్స్ |7-సంవత్సరాలు |చెల్లింపును నివేదించడంలో విఫలమైనందుకు |<ref name="espncricinfo.com" /> |- |16 |పుమెలెలా మట్షిక్వే |హైవెల్డ్ లయన్స్ |10-సంవత్సరాలు |స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref name="espncricinfo.com" /> |- |17 |షర్జీల్ ఖాన్ | | |PSL లో స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|title=Mohammad Irfan, Zulfiqar Babar and Shahzaib Hasan questioned by PCB's ACU|last=Farooq|first=Umar|date=11 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=22 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422215525/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|archive-date=22 April 2017}}</ref> |- |18 |నాసిర్ జంషెడ్ | | |PSL లో స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|title=Mohammad Irfan, Zulfiqar Babar and Shahzaib Hasan questioned by PCB's ACU|last=Farooq|first=Umar|date=11 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=22 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422215525/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|archive-date=22 April 2017}}</ref> |- |19 |ఖలీద్ లతీఫ్ | | |PSL లో స్పాట్ ఫిక్సింగ్ |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|title=Mohammad Irfan, Zulfiqar Babar and Shahzaib Hasan questioned by PCB's ACU|last=Farooq|first=Umar|date=11 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=22 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422215525/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|archive-date=22 April 2017}}</ref> |- |20 |మహ్మద్ ఇర్ఫాన్ | | |PSLలో బుకీల విధానాన్ని నివేదించనందుకు జరిమానా విధించబడింది |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|title=Mohammad Irfan, Zulfiqar Babar and Shahzaib Hasan questioned by PCB's ACU|last=Farooq|first=Umar|date=11 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=22 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422215525/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|archive-date=22 April 2017}}</ref> |- |21 |మహ్మద్ నవాజ్ | | |PSLలో అనుమానిత విధానాన్ని వెల్లడించనందుకు సస్పెండ్ చేయబడింది |<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|title=Mohammad Irfan, Zulfiqar Babar and Shahzaib Hasan questioned by PCB's ACU|last=Farooq|first=Umar|date=11 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=22 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422215525/http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/1081962.html|archive-date=22 April 2017}}</ref> |- |22 |షాజైబ్ హసన్ | | |PSL సమయంలో ఫిక్సింగ్ ఆఫర్‌ను బహిర్గతం చేయడంలో విఫలమైనందుకు గాను నిషేధించారు |<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/45148688|title=Shahzaib ban increased to four years|work=BBC Sport|access-date=27 August 2021}}</ref> |- |} == మూలాలు == <references responsive="1"></references> [[వర్గం:క్రికెట్ వివాదాలు]] tuuvqga5xuopikkci0oetrdj62pfuwo 0 384498 4804142 4802867 2026-04-17T03:20:37Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804142 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = పాకిస్తాన్ | image = Pakistan cricket team logo.png | image_size = 200px | alt = Refer to caption | caption = | nickname = '''[[షాహీన్ ఫాల్కన్|షాహీన్]]లు''' ({{literal translation|Falcons}})<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1342122|title=Mohammad Amir: Pakistan's raging phoenix|first=Roha|last=Nadeem|date=29 June 2017|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624010500/https://www.dawn.com/news/1342122|archive-date=24 June 2018|url-status=live}}</ref> <br /> '''గ్రీన్ షర్ట్స్'''<ref>{{cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/27/green-shirts-reach-home-afridi-to-stay-behind-in-dubai/|title=Green shirts reach home, Afridi to stay behind in Dubai|website=www.pakistantoday.com.pk|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623005125/https://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/27/green-shirts-reach-home-afridi-to-stay-behind-in-dubai/|archive-date=23 June 2018|url-status=live}}</ref> <br /> '''మెన్ ఇన్ గ్రీన్'''<ref>{{cite news|url=https://www.geo.tv/latest/452116-proud-of-our-boys-men-in-green-lauded-for-fighting-till-the-end-in-t20-world-cup-final|title='Proud of our boys': Men in Green lauded for fighting till the end in T20 World Cup final|work=Geo News|date=13 November 2022|access-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113124847/https://www.geo.tv/latest/452116-proud-of-our-boys-men-in-green-lauded-for-fighting-till-the-end-in-t20-world-cup-final|archive-date=13 November 2022|url-status=live}}</ref> <br /> '''Cornered Tigers'''<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p04x6xb6|title=When Pakistan's 'Cornered Tigers' Ruled the World|website=[[BBC]]|access-date=2 సెప్టెంబరు 2023|archive-date=28 మార్చి 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328083604/http://www.bbc.co.uk/programmes/p04x6xb6|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cornered tigers roar once again |url=https://www.espncricinfo.com/story/cornered-tigers-roar-once-again-410118 |access-date=2023-02-07 |website=ESPNcricinfo |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207110445/https://www.espncricinfo.com/story/cornered-tigers-roar-once-again-410118 |url-status=live }}</ref> | association = [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు]] | test_captain = [[షాన్ మసూద్]] | od_captain = ఖాళీగా ఉన్నది | t20i_captain = [[షాహీన్ అఫ్రిది]] | coach = [[మొహమ్మద్ హఫీజ్]] (మధ్యంతర) | bowling_coach = ఖాళీగా ఉన్నది | batting_coach = [[ఆండ్రూ పుట్టిక్]] | fielding_coach = [[అఫ్తాబ్ అహ్మద్ (పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్మెంట్ క్రికెటర్)|అఫ్తాబ్ ఖాన్]] | test_status_year = 1952 | icc_status = పూర్తి సభ్యుడు | icc_member_year = 1952 | icc_region = [[ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్|ACC]] | test_rank = 6వ | odi_rank = 4వ | t20i_rank = 3వ | test_rank_best = 1వ <small>(1 August 1988)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1279015|title=Pakistan make history by becoming No. 1 Test team in the world|publisher=Dawn|date=22 August 2016|access-date=23 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224052908/https://www.dawn.com/news/1279015|archive-date=24 February 2018|url-status=live}}</ref> | odi_rank_best = 1st <small>(1 December 1990)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1990|title=1990 ODI Rankings|publisher=ICC|date=11 November 2011|access-date=23 February 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320093745/http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1990|archive-date=20 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1991|title=1991 ODI RANKINGS|publisher=ICC|date=11 November 2011|access-date=23 February 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320092550/http://www.icc-cricket.com/match_zone/odi_ranking.php?year=1991|archive-date=20 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2023-1339583/pakistan-vs-new-zealand-4th-odi-1339622/match-report|title=Pakistan crush New Zealand by 102 runs to become No. 1 ODI team|publisher=[[ESPN Cricinfo]]|date=5 May 2023|access-date=6 May 2023|archive-date=6 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506011333/https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2023-1339583/pakistan-vs-new-zealand-4th-odi-1339622/match-report|url-status=live}}</ref> | t20i_rank_best = 1వ <small>(1 November 2017)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1367700|title=Pakistan climb to top spot in ICC T20 rankings|publisher=Dawn|date=1 November 2017|access-date=23 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224052912/https://www.dawn.com/news/1367700|archive-date=24 February 2018|url-status=live}}</ref> | first_test = v {{cr|IND}} [[ఫిరోజ్ షా కోట్లా మైదానం]], [[ఢిల్లీ]] వద్ద; 16–18 అక్టోబరు 1952 | most_recent_test = v {{cr|SL}} [[సింగలీస్ స్పోర్ట్స్ క్లబ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్]], [[కొలంబో]]; 24–27 జూలై 2023 | num_tests = 453 | num_tests_this_year = 3 | test_record = 148/139<br />(166 draws) | test_record_this_year = 2/0 (1 draw) | wtc_apps = 2 | wtc_first = [[[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]] | wtc_best = 6వ స్థానం ([[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]]) | first_odi = v {{cr|NZ}} [[లాంకాస్టర్ పార్క్]], [[క్రైస్ట్‌చర్చ్]] వద్ద; 11 ఫిబ్రవరి 1973 | most_recent_odi = v {{cr|ENG}} [[ఈడెన్ గార్డెన్స్]], [[కోల్‌కతా]] వద్ద; 11 నవంబరు 2023 | num_odis = 970 | num_odis_this_year = 25 | odi_record = 512/428<br />(9 టైలు, 21 ఫలితం తేలలేదు) | odi_record_this_year = 14/10 (0 టైలు, 21 ఫలితం తేలలేదు) | wc_apps = 12 | wc_first = [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | wc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] ఛాంపియన్స్ ([[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]]) | first_t20i = v {{cr|ENG}}[[బ్రిస్టల్ కౌంటీ గ్రౌండ్]], [[బ్రిస్టల్]] వద్ద; 28 ఆగస్టు 2006 | most_recent_t20i = v {{cr|BAN}} [[జెజియాంగ్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ క్రికెట్ ఫీల్డ్]], [[హాంగ్జౌ]]; 7 అక్టోబరు 2023 | num_t20is = 226 | num_t20is_this_year = 11 | t20i_record = 135/82<br />(3 టైలు, 6 ఫలితం తేలలేదు) | t20i_record_this_year = 4/6<br />(0 టైలు, 1 ఫలితం తేలలేదు) | wt20_apps = 8 | wt20_first = [[2007 ICC World Twenty20|2007]] | wt20_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] ఛాంపియన్స్ ([[2009 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2009]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFFF | h_body = FFFFFF | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _green_double_border | a_pattern_b = _pak_ct25 | a_pattern_ra = _green_double_border | a_pattern_pants = | a_leftarm = 94E05E | a_body = 94E05E | a_rightarm = 94E05E | a_pants = 022F1B | t_pattern_la = | t_pattern_b = _pak_t20wc_24 | t_pattern_ra = | t_pattern_pants = | t_leftarm = 003521 | t_body = 003521 | t_rightarm = 003521 | t_pants = 003521 | asofdate = 25 May 2024 }} '''పాకిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు''' 1952 నుండి అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో పాకిస్తాన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తోంది. దీన్ని [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ICC)లో పూర్తి సభ్యునిగా ఉన్న [[పాకిస్థాన్ క్రికెట్ బోర్డు|పాకిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు]] (PCB) నియంత్రిస్తుంది. [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టు]], [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే ఇంటర్నేషనల్]] (వన్‌డే), ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్ (T20) ఫార్మాట్‌లలో PCB గానీ, ఇతర ప్రాంతీయ లేదా అంతర్జాతీయ క్రికెట్ సంస్థలు గానీ నిర్వహించే క్రికెట్ పర్యటనలు, టోర్నమెంట్లలో పాకిస్తాన్ పోటీపడుతుంది. 1952లో [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారతదేశం]] నుండి సిఫార్సును అనుసరించి పాకిస్తాన్‌కు టెస్టు హోదా ఇచ్చారు. అయితే 1980ల వరకు పరిమితంగానే అంతర్జాతీయ విజయాలు సాధించింది. వారు తమ మొదటి అంతర్జాతీయ ట్రోఫీ, [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ICC ప్రపంచ కప్‌ను]] 1992లో గెలుచుకున్నారు. ఆపై 2000లో ఆసియా కప్‌ను గెలుచుకున్నారు. 2009లో [[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|T20 ప్రపంచకప్]], 2012లో ఆసియా కప్, 2017లో ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీని గెలుచుకుని, 21వ శతాబ్దంలో మెరుగైన విజయాలను సాధించారు. పాకిస్తాన్ 1999లో మొదటి ఆసియా టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్‌ను గెలుచుకుంది. 2016లో ప్రస్తుతం నిలిచిపోయిన ICC టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్‌ను గెలుచుకున్న నాల్గవ జట్టుగా నిలిచింది.<ref>{{Cite web|title=David Richardson presents ICC Test Championship mace to Misbah-ul-Haq|url=https://www.icc-cricket.com/news/183562|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621222809/https://www.icc-cricket.com/news/183562|archive-date=21 June 2018|access-date=8 September 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|title=CT17 final stats: Pakistan become fourth team to win all three ICC crowns|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/95302/icc-champions-trophy-2017-final-stats-cricket-pakistan-becomes-fourth-team-to-win-all-three-icc-crowns|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622004840/http://www.cricbuzz.com/cricket-news/95302/icc-champions-trophy-2017-final-stats-cricket-pakistan-becomes-fourth-team-to-win-all-three-icc-crowns|archive-date=22 June 2018|access-date=8 September 2018}}</ref> అంతర్జాతీయ T20 క్రికెట్‌లో విజయ శాతంలో రెండవ స్థానంలో ఉండగా(కనీసం 150 గేమ్‌లు ఆడిన దేశాల్లో), <ref>{{Cite news|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|title=Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary|access-date=16 July 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011034101/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|archive-date=11 October 2019|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> వన్‌డే క్రికెట్‌లో నాల్గవ అత్యధిక విజయ శాతం, టెస్టు క్రికెట్‌లో నాల్గవ-అత్యుత్తమ గెలుపోటముల నిష్పత్తి (రెండూ కనీసం 400 ఆటలు ఆడినవి) సాధించింది. <ref>{{Cite web|title=Records {{!}} Test matches {{!}} Team records {{!}} Results summary {{!}} ESPNcricinfo.com|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203052230/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|archive-date=3 February 2019|access-date=14 June 2019|website=Cricinfo}}</ref> ఉగ్రవాదం, ఉగ్రవాదంపై యుద్ధం కారణంగా పాకిస్తాన్ భద్రతాపరమైన ఆందోళనలతో, దేశీయ అస్థిరతతో బాధపడుతోంది. దాంతో, 21వ శతాబ్దంలో అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌ గతంలో లాగా జరగలేదు. [[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]], [[1996 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1996]] ప్రపంచ కప్‌లకు ఆతిథ్యం ఇచ్చినప్పటికీ (1996 ఫైనల్ లాహోర్‌లో జరిగింది), 2009లో శ్రీలంక జాతీయ జట్టుపై దాడి తర్వాత దేశంలో క్రికెట్ ఆడలేదు. ఆ తర్వాత పాకిస్తాన్ [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లో]] 2016 వరకు వన్డే గేమ్‌లు, 2019 వరకు టెస్టు మ్యాచ్‌లూ ఆడింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/jan/11/pakistan-cricket-emirates|title=Pakistan cricket can never have home advantage in soulless Emirates - Mike Selvey|last=Selvey|first=Mike|date=11 January 2012|work=The Guardian|access-date=8 September 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618203637/https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/jan/11/pakistan-cricket-emirates|archive-date=18 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|last=''Dawn.com'', Hufsa Chaudhry|date=3 March 2017|title=8 years ago today: Attack on the Sri Lankan cricket team|url=https://www.dawn.com/news/1317979|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908201611/https://www.dawn.com/news/1317979|archive-date=8 September 2018|access-date=8 September 2018}}</ref> 2016 లో భద్రత మెరుగవడం, ఉగ్రవాద చర్యలు తగ్గడం వలన, అదే సమయంలో పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ మొదలవడంతో, పాకిస్తాన్‌లో అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మళ్ళీ మొదలైంది.<ref>{{Cite web|title=Global index shows terrorism on decline in Pakistan|url=https://www.geo.tv/latest/167784-global-index-shows-terrorism-on-decline-in-pakistan|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727163101/https://www.geo.tv/latest/167784-global-index-shows-terrorism-on-decline-in-pakistan|archive-date=27 July 2018|access-date=8 September 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/47570816|title=Can PSL bring Pakistan in from cold?|work=BBC Sport|access-date=9 May 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416132700/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/47570816|archive-date=16 April 2019}}</ref> == చరిత్ర == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:Sindh_Cricket_team_match_with_Australia_in_1935.jpg|alt=|464x464px]]</div><div class="thumbcaption"> 1935 నవంబరు 22న [[Karachi|కరాచీలో]] [[Sindh|సింధ్]] & ఆస్ట్రేలియా మధ్య జరిగిన మ్యాచ్‌ని ''[[The Sydney Morning Herald|ది సిడ్నీ మార్నింగ్ హెరాల్డ్]]'' నివేదించింది.</div></div></div></div></div>[[పాకిస్తాన్|పాకిస్థాన్‌లో]] [[క్రికెట్|క్రికెట్‌]] చరిత్ర 1947లో దేశం ఆవిర్భవించడానికి ముందు నుండే ఉంది. [[కరాచీ|కరాచీలో]] మొట్టమొదటి అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్ 1935 నవంబరు 22న సింధ్, ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్ల మధ్య జరిగింది. ఈ మ్యాచ్‌ను 5,000 మంది కరాచీ వాసులు వీక్షించారు. <ref>[http://www.smh.com.au/ "Match against Sindh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223223429/http://www.smh.com.au/|date=23 February 2011}}. </ref> గులామ్ మహ్మద్ సింద్ జట్టుకు కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించగా, టారెంట్ జట్టుకు ఫ్రాంక్ టారెంట్ కెప్టెన్‌గా ఉన్నారు. 1947లో పాకిస్థాన్‌కు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, దేశంలో క్రికెట్ వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. 1952 జూలై 28న ఇంగ్లండ్‌లోని [[లార్డ్స్|లార్డ్స్‌లో]] జరిగిన [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్|ఇంపీరియల్ క్రికెట్ కాన్ఫరెన్స్]] సమావేశంలో భారతదేశం చేసిన సిఫార్సు మేరకు <ref>Guinness Cricket Encyclopaedia</ref> పాకిస్థాన్‌కు [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్టు మ్యాచ్]] హోదా ఇచ్చారు. పాకిస్థాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టుకు మొదటి కెప్టెన్ [[అబ్దుల్ హఫీజ్ కర్దార్]]. ఐదు టెస్టుల సిరీస్‌లో భాగంగా 1952 అక్టోబరులో పాకిస్తాన్ మొదటి టెస్టు మ్యాచ్ ఢిల్లీలో ఆడింది. దీనిని [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్]] 2-1తో గెలుచుకుంది. పాకిస్తాన్ 1954లో తమ మొదటి ఇంగ్లండ్ పర్యటనను చేసింది. ఓవల్‌లో విజయం సాధించి సిరీస్‌ను 1-1తో సమం చేసింది. ఇందులో ఫాస్టు బౌలర్ ఫజల్ మహమూద్ 12 వికెట్లు పడగొట్టాడు. పాకిస్తాన్ మొదటి స్వదేశీ టెస్టు మ్యాచ్ 1955 జనవరిలో తూర్పు పాకిస్తాన్ (ప్రస్తుత [[బంగ్లాదేశ్]]), [[ఢాకా|డాకాలోని]] బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియంలో భారత్‌తో జరిగింది. ఆ తర్వాత బహావల్‌పూర్, [[లాహోర్]], [[పెషావర్]], [[కరాచీ|కరాచీలలో]] మరో నాలుగు టెస్టు మ్యాచ్‌లు ఆడింది. ఆ సిరీస్‌లోని మొత్తం ఐదు మ్యాచ్‌లూ డ్రా అయ్యాయి. టెస్టు చరిత్రలో ఇటువంటిది ఇదే మొదటి సంఘటన.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/sports_talk/stump_bearders/5159010.stm Stump the Bearded Wonder No 126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012012300/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/sports_talk/stump_bearders/5159010.stm|date=12 October 2007}}: BBC Sport. </ref> జట్టు బలమైనదే గానీ నిలకడలేణి జట్టుగా పరిగణించబడుతుంది. సాంప్రదాయకంగా పాకిస్తాన్ జట్టు ప్రతిభావంతులైన ఆటగాళ్లతో కూడి ఉంటుంది. అయితే జట్టులో క్రమశిక్షణ ఉండదని ఆరోపణలున్నాయి. కొన్నిసార్లు వారి ప్రదర్శన అస్థిరంగా ఉంటుంది. ప్రత్యేకించి, భారత పాకిస్తాన్ల పోటీ సాధారణంగా భావోద్వేగంతో నిండి ఉంటుంది. ప్రతిభావంతులైన జట్లు, ఇరుజట్ల లోని ఆటగాళ్ళూ తమ ఆటను కొత్త స్థాయిలకు తీసుకుపోడానికి ప్రయత్నిస్తారు. [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] భారత్‌తో పాకిస్థాన్ జట్టు పోటీల్లో కిక్కిరిసిన స్టేడియాలతో, అధిక ఛార్జీలతో కూడిన వాతావరణం ఉంటుంది. జట్టుకు స్వదేశంలో, విదేశాలలో మంచి మద్దతు ఉంది. ప్రత్యేకించి [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో]] బ్రిటీష్ పాకిస్థానీలు "స్టానీ ఆర్మీ" అనే అభిమాని క్లబ్‌ను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. క్లబ్ సభ్యులు దేశవ్యాప్తంగా జరిగే మ్యాచ్‌లకు వెళ్ళి, తీవ్రమైన మద్దతును అందిస్తారు. స్టానీ ఆర్మీ, అదే విధమైన "[[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్ ఆర్మీ]]"లోని బ్రిటిష్ ఇండియన్ సభ్యులతో వార్షిక స్నేహపూర్వక క్రికెట్ మ్యాచ్‌లతో సహా, వెనుకబడిన పాకిస్థానీల కోసం స్వచ్ఛంద కార్యక్రమాలలో కూడా పాల్గొంటుంది. === 1986 ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్ (ఛాంపియన్స్) === 1986 ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్|UAE]] లోని షార్జాలో జరిగింది. పాకిస్తాన్ తమ చిరకాల ప్రత్యర్థి భారత్‌పై చివరి బంతికి విజయాన్ని సాధించింది, [[జావేద్ మియాందాద్]] జాతీయ హీరోగా ఎదిగాడు. <ref name="miandad_six">{{Cite web|title=Going, going ... gone|url=https://www.espncricinfo.com/story/going-going-gone-255480|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120720141512/http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/255480.html|archive-date=20 July 2012|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> భారత్ మొదట బ్యాటింగ్ చేసి 245 పరుగుల లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించగా, పాకిస్థాన్‌కు ఓవర్‌కు 4.92 పరుగుల రన్ రేట్ అవసరం ఉంది. మియాందాద్ 3వ నంబర్‌లో బ్యాటింగ్‌కి వచ్చాడు. పాకిస్తాన్ క్రమం తప్పకుండా వికెట్లు కోల్పోయింది. తర్వాత జావేద్, ఆ మ్యాచ్‌ను గుర్తుచేసుకుంటూ, గౌరవంగా ఓడిపోవడమే తన ప్రధాన దృష్టి అని పేర్కొన్నాడు. చివరి మూడు ఓవర్లలో 31 పరుగులు అవసరం కాగా, మియాందాద్ తన జట్టు లోయర్ ఆర్డర్‌ బ్యాటర్లతో కలిసి బ్యాటింగ్ చేస్తూ వరుస బౌండరీలను కొట్టాడు. మ్యాచ్ చివరి బంతికి నాలుగు పరుగులు అవసరం. మియాందాద్ [[చేతన్ శర్మ]] వేసిన లెగ్ సైడ్ ఫుల్ టాస్‌ను మిడ్ వికెట్ బౌండరీపై సిక్స్ కొట్టాడు. <ref name="miandad_six" /> <ref>[http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1985-86/OD_TOURNEYS/AA/IND_PAK_AA_ODI-FINAL_18APR1986.html Austral-Asia Cup, 1985/86, Final, India v Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051206161023/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1985-86/OD_TOURNEYS/AA/IND_PAK_AA_ODI-FINAL_18APR1986.html|date=6 December 2005}}. </ref> === 1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ (ఛాంపియన్లు) === [[దస్త్రం:Pakvaus.jpg|thumb|250x250px| ఇంగ్లండ్‌లోని [[లార్డ్స్|లార్డ్స్‌లో]] [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాతో]] పాక్ ఓపెనర్ యాసిర్ హమీద్ ఆడుతున్నాడు]] [[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992 ప్రపంచ కప్ సెమీ-ఫైనల్‌లో]], టాస్ గెలిచిన న్యూజిలాండ్ మొదట బ్యాటింగ్ ఎంచుకుని మొత్తం 262 పరుగులతో ముగించింది. పాకిస్థాన్ సంప్రదాయబద్ధంగా బ్యాటింగ్ చేసినప్పటికీ క్రమం తప్పకుండా వికెట్లు కోల్పోయింది. కొద్దిసేపటి తర్వాత [[ఇమ్రాన్ ఖాన్ నియాజి|ఇమ్రాన్ ఖాన్]], సలీమ్ మాలిక్‌ల నిష్క్రమించారు. పాకిస్తాన్‌కు ఓవర్‌కు 7.67 పరుగుల చొప్పున 115 పరుగులు అవసరం. అనుభవజ్ఞుడైన జావేద్ మియాందాద్ మాత్రమే క్రీజులో మిగిలి ఉన్న ఏకైక బ్యాట్స్‌మన్. 22 ఏళ్ల యువకుడు ఇంజమామ్-ఉల్-హక్, ఆ సమయంలో పేరుగాంచిన ఆటగాడు కాదు. అతడు 37 బంతుల్లో 60 పరుగులు చేసి అంతర్జాతీయ వేదికపైకి వచ్చాడు. ఇంజమామ్ ఔట్ అయిన తర్వాత, పాకిస్తాన్‌కు 30 బంతుల్లో 36 పరుగులు అవసరం కాగా, వికెట్ కీపర్ మొయిన్ ఖాన్ లాంగ్ ఆఫ్ ఓవర్‌లో ఒక అద్భుతమైన సిక్సర్‌తో, ఆ తర్వాత మిడ్‌వికెట్‌ మీదుగా బౌండరీతో ముగించాడు. ఈ మ్యాచ్‌ను ఇంజమామ్ అంతర్జాతీయ వేదికపై ఆవిర్భవించిన మ్యాచ్‌గా పరిగణిస్తారు. <ref name="inzi_arrival">{{Cite web|title=Inzi announces his arrival|url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-inzamam-ul-haq-s-60-destroys-new-zealand-284421|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070917113031/http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/284421.html|archive-date=17 September 2007|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Five of the best|url=https://www.espncricinfo.com/story/five-of-the-best-286583|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120707100501/http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/286583.html|archive-date=7 July 2012|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>[http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/NZ_PAK_WC92_ODI-SEMI1_21MAR1992.html Benson & Hedges World Cup, 1991/92, 1st Semi Final, New Zealand v Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311095522/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/NZ_PAK_WC92_ODI-SEMI1_21MAR1992.html|date=11 March 2007}}. </ref> [[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992లో ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్‌లో జరిగిన క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] పాకిస్థాన్‌కు మొదటి ప్రపంచ కప్ విజయాన్ని అందించింది. [[వకార్ యూనిస్]], [[సయీద్ అన్వర్]] వంటి కీలక ఆటగాళ్లను కోల్పోయిన నేపథ్యంలో, గాయపడిన కెప్టెన్ ఇమ్రాన్ ఖాన్ నేతృత్వంలో పాకిస్తాన్ పునరాగమనానికి ఇది గుర్తుండిపోతుంది. పాకిస్తాన్ మొదటి 5 మ్యాచ్‌లలో 3 ఓడిపోయింది. టోర్నమెంటు మొదటి రౌండ్‌లో ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో 74 పరుగులకు ఆలౌట్ అయిన తర్వాత, వర్షం కారణంగా మ్యాచ్ "ఫలితం లేదు" అని ప్రకటించబడే వరకు దాదాపుగా నిష్క్రమించినట్లే కనిపించింది. ఆతిథ్య న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన సెమీ-ఫైనల్, ఇంగ్లండ్‌తో జరిగిన ఫైనల్‌తో సహా వరుసగా ఐదు మ్యాచ్‌లలో గెలిచి, కప్ చేజిక్కించుకుంది. "చుట్టుముట్టబడ్డ పులుల"లా ఆడాలని ఇమ్రాన్ ఖాన్ జట్టుకు ఉద్బోధించాడు. <ref>{{Cite web|title=Imran's Tigers turn the corner|url=https://www.espncricinfo.com/story/imran-s-tigers-turn-the-corner-264386|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120707100633/http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/264386.html|archive-date=7 July 2012|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> === 2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ === [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]], ప్రపంచ కప్ చరిత్రలో జరిగిన అతి పెద్ద అప్‌సెట్‌లలో ఒకటి. తమ మొదటి పోటీ ఆడుతున్న ఐర్లాండ్‌పై షాక్ ఓటమితో పాకిస్తాన్ పోటీ నుండి నిష్క్రమించింది. తమ తొలి మ్యాచ్‌లో వెస్టిండీస్‌తో ఓడి తర్వాత తదుపరి దశకు అర్హత సాధించాలంటే తప్పక గెలవాల్సిన పాకిస్థాన్‌ను ఐర్లాండ్ బ్యాటింగ్‌కు దింపింది. వారు క్రమం తప్పకుండా వికెట్లు కోల్పోయారు. కేవలం నలుగురు బ్యాటర్లు మాత్రమే రెండంకెల స్కోరు చేశారు. చివరికి 132 పరుగులకే ఐరలాండ్ చేతిలో ఆలౌటైంది. నీల్ ఓ'బ్రియన్ 72 పరుగులు చేసి, మ్యాచ్‌లో జట్టుకు విజయం చేకూర్చాడు. దీంతో వరుసగా రెండో ప్రపంచకప్‌లో పాకిస్థాన్ తొలి రౌండ్‌లోనే డకౌట్ అయింది. <ref>{{Cite web|title=Pakistan sent home by bold Ireland|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/ireland-vs-pakistan-9th-match-group-d-247465/match-report|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320020751/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/285704.html|archive-date=20 March 2007|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Shamrocks turn Pakistan green|url=https://www.espncricinfo.com/story/shamrocks-turn-pakistan-green-285827|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320200453/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/285827.html|archive-date=20 March 2007|access-date=2023-02-07|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>[http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247465.html ICC World Cup – 9th Match, Group D, Ireland v Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207120504/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247465.html|date=7 December 2008}}. </ref> ఒక రోజు తర్వాత 2007 మార్చి 18న, పాక్ కోచ్ బాబ్ వూల్మర్, జమైకాలోని కింగ్‌స్టన్‌లోని ఆసుపత్రిలో మరణించడంతో జట్టులో విషాదం నెలకొంది. జమైకన్ పోలీసు ప్రతినిధి కార్ల్ ఏంజెల్ 2007 మార్చి 23న "మిస్టర్ వూల్మెర్ మరణం గొంతు పిసికి ఊపిరాడక పోవడం వల్ల జరిగింది", "మిస్టర్ వూల్మర్ మరణాన్ని జమైకా పోలీసులు హత్య కేసుగా పరిగణిస్తున్నారు." అని నివేదించాడు. <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/police-hunt-woolmer-s-murderer-286794 Police hunt Woolmer's murderer] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707202418/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/story/286794.html|date=7 July 2012}}: ESPNcricinfo. </ref> టోర్నమెంటులో జట్టు చివరి గ్రూప్ గేమ్‌కు అసిస్టెంట్ కోచ్ ముస్తాక్ అహ్మద్ తాత్కాలిక కోచ్‌గా వ్యవహరించాడు. <ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6467811.stm Woolmer post-mortem inconclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322164054/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6467811.stm|date=22 March 2007}}: BBC. </ref> జట్టు ఓటమి, వూల్మెర్ మరణం తర్వాత, ఇంజమామ్-ఉల్-హక్ జట్టు కెప్టెన్‌గాను, వన్డే క్రికెట్‌కూ తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు. టెస్టు క్రికెట్‌లో కొనసాగుతాను కానీ కెప్టెన్‌గా కాదు అని పేర్కొన్నాడు. <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/shattered-inzamam-retires-from-one-day-scene-286039 Shattered Inzamam retires from one-day scene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070325030238/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/story/286039.html|date=25 March 2007}}: ESPNcricinfo. </ref> అతని వారసుడిగా షోయబ్ మాలిక్‌ను ప్రకటించారు. <ref name="malik_captain">[https://www.espncricinfo.com/story/shoaib-malik-appointed-pakistan-captain-291401 Shoaib Malik appointed Pakistan captain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918183803/http://content-uk.cricinfo.com/pakistan/content/story/291401.html|date=18 September 2007}}: ESPNcricinfo. </ref> అతను జట్టులోకి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, సల్మాన్ బట్‌ను డిసెంబరు <ref name="butt_vice">[https://www.espncricinfo.com/story/butt-named-malik-s-deputy-298440 Butt named Malik's deputy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013102447/http://content-uk.cricinfo.com/pakistan/content/story/298440.html|date=13 October 2008}}. </ref> వరకు వైస్-కెప్టెన్‌గా నియమించారు. 2007 మార్చి 23న, పాకిస్తాన్ ఆటగాళ్లు, అధికారులను జమైకన్ పోలీసులు ప్రశ్నించారు. వుల్మర్ హత్యకు సంబంధించిన దర్యాప్తులో సాధారణ విచారణలో భాగంగా వేలిముద్రలతో పాటు DNA నమూనాలను సమర్పించారు. <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/dna-testing-for-pakistan-players-286876 DNA testing for Pakistan players] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112114250/http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/current/story/286876.html|date=12 January 2008}}: ESPNcricinfo. </ref> వెస్టిండీస్ నుండి పాకిస్తాన్‌కు బయలుదేరిన మూడు రోజుల తరువాత, లండన్ మీదుగా, పాకిస్తాన్ జట్టుపై అనుమానాలను జమైకన్ పోలీసు డిప్యూటీ కమిషనర్ రద్దుచేసాడు. విచారణకు ఇన్‌ఛార్జ్‌గా ఉన్న డిటెక్టివ్ మార్క్ షీల్డ్స్, "వారిని ఇప్పుడు సాక్షులుగా పరిగణిస్తున్నామని చెప్పవచ్చు" అని ప్రకటించాడు. "జట్టులో ఎవరికైనా జోక్యం ఉందని చెప్పడానికి నా దగ్గర ఎలాంటి ఆధారాలు లేవు." <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-no-longer-suspects-in-woolmer-case-287377 Pakistan no longer suspects in Woolmer case] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113093903/http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/story/287377.html|date=13 January 2008}}: ESPNcricinfo. </ref> 2007 ఏప్రిల్ 1న లాహోర్‌లోని సేక్రేడ్ హార్ట్ చర్చ్‌లో బాబ్ వూల్మర్ కోసం స్మారక సేవ జరిగింది. హాజరైన వారిలో ఇంజమామ్-ఉల్-హక్‌తో సహా పాకిస్తాన్ ఆటగాళ్ళు, ప్రముఖులు ఉన్నారు. "వూల్మర్ కుటుంబం తర్వాత, అతని మరణంతో ఎక్కువగా బాధపడింది పాకిస్తాన్ జట్టే" అని ఉటంకించారు. <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/memorial-service-for-woolmer-held-in-lahore-288347 Memorial service for Woolmer held in Lahore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113033239/http://content-uk.cricinfo.com/woolmer/content/current/story/288347.html|date=13 January 2008}}: ESPNcricinfo. </ref> ప్రపంచ కప్ ముగిసిన తర్వాత, వుల్మర్ సహజ కారణాల వల్ల మరణించాడనే ఊహాగానాలతో, దర్యాప్తుపై తీవ్రమైన సందేహాలు తలెత్తాయి. ఇది ఇప్పుడు వాస్తవమేనని అంగీకరించి, కేసును మూసివేసారు. <ref>[https://www.espncricinfo.com/story/doubts-grow-over-pathologist-s-findings-295091 Doubts grow over pathologist's findings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010140726/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/current/story/295091.html|date=10 October 2007}}. </ref> 2007 ఏప్రిల్ 20 న, మాజీ టెస్టు క్రికెటర్ తలత్ అలీ కొత్త కోచ్‌ని నియమించే వరకు జట్టు మేనేజర్‌గా అతని పాత్రతో పాటు, తాత్కాలిక కోచ్‌గా వ్యవహరిస్తారని ఒక PCB అధికారి ప్రకటించారు. <ref name="talat_temp_coach">[https://www.espncricinfo.com/story/talat-to-act-as-interim-coach-291544 Talat to act as interim coach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070920171255/http://content-uk.cricinfo.com/pakistan/content/story/291544.html|date=20 September 2007}}: ESPNcricinfo. </ref> 2007 జూలై 16న, గతంలో న్యూ సౌత్ వేల్స్ యొక్క ప్రధాన కోచ్ అయిన జియోఫ్ లాసన్ రెండు సంవత్సరాల పాటు పాకిస్తాన్ కోచ్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆ బాధ్యతను స్వీకరించిన మూడవ విదేశీయుడతడు.<ref name="lawson_coach">[https://www.espncricinfo.com/story/lawson-named-pakistan-coach-302186 Lawson named Pakistan coach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316231246/http://content-uk.cricinfo.com/pakistan/content/story/302186.html|date=16 March 2008}}. </ref> 2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ 20 లో పాకిస్తాన్, అంచనాలను మించి ఫైనల్‌కు చేరుకుంది. అయితే ఫైనల్‌లో భారత్‌తో నరాలు తెగేంతటి ఉద్రిక్తతతో కూడిన ముగింపులో ఓడిపోయి రన్నరప్‌గా నిలిచింది. 2008 అక్టోబరు 25న, ఇంతిఖాబ్ ఆలమ్‌ను [[పాకిస్థాన్ క్రికెట్ బోర్డు|PCB]] జట్టు జాతీయ కోచ్‌గా నియమించింది. === 2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ (సెమీ-ఫైనలిస్టులు) === భారత్, శ్రీలంక, బంగ్లాదేశ్‌లలో జరిగిన ICC క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో కెన్యా, శ్రీలంక (టోర్నమెంటు ఫేవరెట్‌లలో ఒకటి)ని ఓడించి, కెనడాను ఓడించి బై మార్జిన్‌తో పాకిస్తాన్ బాగానే ప్రారంభించింది. తమ జట్టు సెమీఫైనల్‌కు అర్హత సాధించగలదని షాహిద్ అఫ్రిది స్పష్టంగా చెప్పాడు. న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన ఘోర పరాజయం తర్వాత పాకిస్థాన్ 7 వికెట్ల తేడాతో జింబాబ్వేపై విజయం సాధించింది. జింబాబ్వేపై విజయం సాధించిన తర్వాత [[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|, ICC CWC 2011]] క్వార్టర్స్‌లో పాకిస్థాన్ తమ షాట్‌ను సుస్థిరం చేసుకుంది. 3 అద్భుతమైన పేస్ బౌలర్లు బ్రెట్ లీ, [[షాన్ టెయిట్]], మిచెల్ జాన్సన్ నేతృత్వంలోని ఆస్ట్రేలియాను ఓడించడం పాకిస్తాన్‌కు సంబంధించి, టోర్నమెంటు ముఖ్యాంశాలలో ఒకటి. అయితే పాకిస్తాన్, అద్భుతమైన బౌలింగ్ ప్రదర్శనతో ఆస్ట్రేలియాను ఓడించింది. 1999 ప్రపంచ కప్ నుండి ఈ గేమ్ వరకూ తాము ఆడిన ప్రతి గేమ్‌నూ గెలుచుకుని మొత్తం 27 వరుస ప్రపంచ కప్ గేమ్‌ విజయాల రికార్డు సాధించిన ఆస్ట్రేలియా జట్టు విజయాల పరంపర దీనితో ఆగిపోయింది. క్వార్టర్ ఫైనల్స్‌లో వెస్టిండీస్‌తో తలపడింది. మరో అద్భుతమైన బౌలింగ్ ప్రదర్శన కారణంగా వెస్టిండీస్ జట్టుపై 10 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది. మార్చి 30న జరిగిన సెమీ-ఫైనల్స్‌లో, పాకిస్థాన్ తన భీకర ప్రత్యర్థి అయిన భారత్‌తో మ్యాచ్‌ను ఎదుర్కొంది. తొలుత బ్యాటింగ్ చేసిన భారత్ 260 పరుగులు చేయగలిగింది. ఛేజింగ్‌ను నెమ్మదిగా ప్రారంభించడంతో పాటు మంచి బ్యాటింగ్ లైనప్ లేకపోవడంతో పాకిస్తాన్, 29 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది. ఫైనల్‌లో భారత్ శ్రీలంకను ఓడించి కప్ గెలుచుకుంది. === 2012 ICC వరల్డ్ T20 (సెమీ-ఫైనలిస్టులు) === 2012 ప్రపంచ T20 ఎడిషన్ [[శ్రీలంక|శ్రీలంకలో]] జరిగింది, ఇక్కడ పాకిస్తాన్ న్యూజిలాండ్, బంగ్లాదేశ్‌తో గ్రూప్ Dలో ఉంది. వారు రెండు జట్లపై సునాయాసంగా గెలిచి, గ్రూప్ Dలో అగ్రస్థానంలో నిలిచారు. సూపర్ ఎనిమిది పోటీలో, పాకిస్తాన్ మొదట దక్షిణాఫ్రికాతో ఆడింది, అక్కడ పాకిస్తాన్ కేవలం 2 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది. తదుపరి మ్యాచ్ భారత్‌తో జరిగింది. ఇది ఎల్లప్పుడూ అభిమానులందరిచే అధిక ప్రచారాన్ని ఇస్తుంది. పాకిస్థాన్ కేవలం 128 పరుగులకే ఆలౌటైవగా భారత్ కేవలం 2 వికెట్లు మాత్రమే కోల్పోయి లక్ష్యాన్ని చేరుకుంది. ఆస్ట్రేలియాతో జరిగిన తమ చివరి సూపర్ ఎయిట్ మ్యాచ్‌లో పాకిస్థాన్, 32 పరుగుల తేడాతో విజయం సాధించింది, ఇక్కడ సయీద్ అజ్మల్ 17 పరుగులకు 3 వికెట్లు పడగొట్టి మంచి ప్రదర్శన కనబరిచాడు. భారత్ కంటే మెరుగైన నెట్ రన్ రేట్‌తో పాకిస్థాన్ సెమీఫైనల్‌కు అర్హత సాధించింది. ఆతిథ్య శ్రీలంకతో పాకిస్థాన్ సెమీఫైనల్ జరిగింది. శ్రీలంక 139 పరుగులు చేసింది. పాకిస్తాన్ లక్ష్యాన్ని దాదాపు ఛేదించింది, అయితే పాకిస్తాన్ వరసగా వికెట్లు కోల్పోయింది. కెప్టెన్ మహ్మద్ హఫీజ్ 42 పరుగులు చేయగా మిగతా బ్యాటర్లెవరూ సరిగా ఆడలేదు. మహమ్మద్ హఫీజ్, షాహిద్ అఫ్రిది, షోయబ్ మాలిక్‌ల వికెట్లు తీసిన [[రంగనా హెరాత్]] బౌలింగుతో మ్యాచ్ శ్రీలంక వైపు మళ్లింది. ఈ మ్యాచ్‌లో పాకిస్థాన్ 16 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది. === 2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ (క్వార్టర్-ఫైనలిస్టులు) === [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 క్రికెట్ ప్రపంచకప్‌లో]] పాకిస్థాన్ ఆట పేలవంగా ప్రారంభమైంది. వారి మొదటి మ్యాచ్ భారత్‌తో జరిగింది. [[విరాట్ కోహ్లి|విరాట్ కోహ్లీ]] సెంచరీతో తొలుత బ్యాటింగ్ చేసిన భారత్ 300/7 స్కోరు చేసింది. పరుగుల వేటలో పేలవమైన ప్రారంభం తర్వాత, పాకిస్తాన్ కెప్టెన్ మిస్బా-ఉల్-హక్ 76 పరుగుల ఉపయోగకరమైన సహకారం అందించాడు. అయితే పాకిస్తాన్ 76 పరుగుల తేడాతో మ్యాచ్‌ను కోల్పోయింది. [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్‌తో]] జరిగిన రెండో వెస్టిండీస్‌ 310/6 చేయగా, పాకిస్తాన్‌ ఘోర పరాజయం పాలైంది. పాకిస్తాన్ 1 పరుగుకే 4 వికెట్లు కోల్పోయింది. వన్డే మ్యాచ్‌లలో ఇది అత్యంత హీనమైన రికార్డు. చివరికి జట్టు, 160 పరుగులకే ఆలౌటయి 150 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది. జింబాబ్వే, యుఎఇ, [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా]], ఐర్లాండ్‌లపై పాకిస్తాన్ తన తదుపరి నాలుగు మ్యాచ్‌లను గెలుచుకుంది. సర్ఫరాజ్ అహ్మద్ ఐర్లాండ్‌పై పాకిస్తాన్ యొక్క ఏకైక సెంచరీని సాధించాడు. దక్షిణాఫ్రికా. ఐర్లాండ్ రెండింటిపై మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ అవార్డు అందుకున్నాడు. ప్రపంచకప్‌లో దక్షిణాఫ్రికాపై పాకిస్థాన్‌కు ఇదే తొలి విజయం. గ్రూప్ బిలో పాకిస్థాన్ మూడో స్థానంలో నిలిచి క్వార్టర్ ఫైనల్‌కు అర్హత సాధించింది. పాకిస్థాన్ క్వార్టర్ ఫైనల్ మ్యాచ్ [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాతో]] జరిగింది. పాకిస్థాన్ 213 పరుగులు చేసింది. ఆస్ట్రేలియా ఇన్నింగ్సు నిలకడగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, మధ్య ఓవర్లలో వికెట్లు క్రమం తప్పకుండా పడిపోయాయి. ఆస్ట్రేలియన్ ఆల్‌రౌండర్ షేన్ వాట్సన్, పాకిస్థానీ పేసర్ వహాబ్ రియాజ్ మధ్య మైదానంలో పోటీ కారణంగా ఈ మ్యాచ్ చాలా ఆకర్షణీయంగా మారింది. ఎక్కువ వికెట్లు తీయనప్పటికీ వాహబ్ స్పెల్‌కు ప్రశంసలు దక్కాయి. మొదటి పవర్-ప్లే సమయంలో పాకిస్తాన్ క్యాచ్‌లను వదిలేసింది, చాలా పరుగులు ఇచ్చింది. స్టీవ్ స్మిత్, [[గ్లెన్ మాక్స్ వెల్|గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]] మధ్య భాగస్వామ్యం ఆస్ట్రేలియాకు మ్యాచ్‌ను గెలిపించింది. ఫలితంగా పాకిస్థాన్ టోర్నీ నుంచి నిష్క్రమించింది. పాకిస్థాన్ కెప్టెన్ మిస్బా-ఉల్-హక్, అనుభవజ్ఞుడైన ఆల్ రౌండర్ షాహిద్ అఫ్రిదీల కెరీర్లకు ఈ మ్యాచే చివరిది. == టెస్టు క్రికెట్ == ఐదు టెస్టుల సిరీస్‌లో భాగంగా 1952 అక్టోబరులో పాకిస్థాన్ తొలి టెస్టు మ్యాచ్ ఢిల్లీలో జరిగింది. తొలి టెస్టులో ఇన్నింగ్స్ 70 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది. భారత్ తమ తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో 372 పరుగులు చేయగా, పాకిస్థాన్ రెండు ఇన్నింగ్స్‌లలో కలిపి 302 పరుగులు చేయగలిగింది. అయితే, కేవలం ఏడు రోజుల్లోనే పాకిస్థాన్ దశ తిరిగింది. రెండవ టెస్టు మ్యాచ్‌లో, పాకిస్తాన్ భారత్‌ను 106 పరుగులకు ఆలౌట్ చేసింది. హనీఫ్ మహ్మద్ 124 పరుగుల సహాయంతో, వారి మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో 331 పరుగులు చేసి, 225 పరుగుల ఆధిక్యాన్ని సాధించింది. భారత్ 182 పరుగులకు ఆలౌటైంది, పాకిస్థాన్‌కు ఇన్నింగ్స్ 43 పరుగుల తేడాతో విజయం లభించింది. ఫజల్ మహమూద్ 12/94 తీసుకున్నాడు. తర్వాతి మ్యాచ్‌లో భారత్ 10 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది. చివరి రెండు టెస్టులు డ్రా అయ్యాయి. దీని ఫలితంగా [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్]] 2-1తో సిరీస్‌ను కైవసం చేసుకుంది. పాకిస్తాన్ 1954లో తమ మొదటి [[ఇంగ్లాండు|ఇంగ్లండ్]] పర్యటన చేసింది. ఓవల్‌లో విజయం సాధించి, సిరీస్‌ను 1-1తో సమం చేసింది. ఇందులో ఫాస్టు బౌలర్ ఫజల్ మహమూద్ 12 వికెట్లు పడగొట్టాడు. పాకిస్తాన్ మొదటి స్వదేశీ టెస్టు మ్యాచ్ 1955 జనవరిలో బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియం, తూర్పు పాకిస్తాన్ (ప్రస్తుతం [[బంగ్లాదేశ్]] ), [[ఢాకా|డాకాలో]] భారత్‌తో జరిగింది, ఆ తర్వాత బహవల్‌పూర్, [[లాహోర్]], [[పెషావర్]], [[కరాచీ|కరాచీలలో]] మరో నాలుగు టెస్టు మ్యాచ్‌లు ఆడారు. సిరీస్‌లోని మొత్తం ఐదు మ్యాచ్‌లు డ్రా అయ్యాయి. టెస్టు చరిత్రలో ఇలాంటి సంఘటన ఇదే మొదటిది. అదే సంవత్సరం, [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]] తమ మొదటి సిరీస్ కోసం పాకిస్తాన్‌లో పర్యటించింది. పాకిస్తాన్ తొలి టెస్టులో ఇన్నింగ్స్, 1 పరుగు తేడాతో, రెండో టెస్టును 4 వికెట్ల తేడాతో న్యూజిలాండ్‌పై విజయం సాధించింది. ఆఖరి టెస్టు డ్రాగా ముగియడంతో, పాకిస్థాన్ 2-0 తేడాతో తొలి టెస్టు సిరీస్‌ను గెలుచుకుంది. 1956లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]] పాకిస్థాన్‌లో పర్యటించి ఒక టెస్టు ఆడింది. అందులో పాకిస్థాన్ గెలిచింది. వారు తమ తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో ఆస్ట్రేలియాను 80 పరుగులకు ఆలౌట్ చేశారు. 199 పరుగుల వద్ద ఔటయ్యే సమయానికి పాకిస్థాన్ 119 పరుగుల ఆధిక్యంలో నిలిచింది. ఆతిథ్య జట్టుకు 68 పరుగుల లక్ష్యాన్ని అందించిన పాకిస్థాన్ రెండో ఇన్నింగ్స్‌లో ఆస్ట్రేలియాను 187 పరుగులకు ఆలౌట్ చేసింది. పాకిస్థాన్ 9 వికెట్ల తేడాతో సునాయాసంగా గెలిచింది. మళ్ళీ, ఫజల్ మహమూదే ప్రధాన వినాశకర్త - మ్యాచ్‌లో 13/114 సాధించాడు. ఐదు టెస్టుల సిరీస్ కోసం 1958లో పాకిస్థాన్ వెస్టిండీస్‌ను సందర్శించింది. తొలి టెస్టును పాకిస్థాన్‌ డ్రా చేసుకుంది. వెస్టిండీస్ తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో 579 పరుగులకు 106 పరుగులకే ఆలౌట్ అయిన తర్వాత పాకిస్థాన్‌ను కాపాడిన హనీఫ్ మొహమ్మద్ మ్యాచ్ ఇది. 473 పరుగులు వెనుకబడిన సమయంలో, మొహమ్మద్ సుదీర్ఘమైన టెస్టు మ్యాచ్ ఇన్నింగ్స్ ఆడి, 970 నిమిషాల్లో 337 పరుగులు చేసి మాచ్‌ను కాపాడాడు. తదుపరి మూడు టెస్టుల్లో వెస్టిండీస్‌ గెలిచింది. ఐదవ మ్యాచ్‌లో పాకిస్తాన్ ఇన్నింగ్స్, 1 పరుగు తేడాతో విజయం సాధించింది. ఆ మ్యాచ్‌లో హనీఫ్ సోదరుడు వజీర్ మహ్మద్, 189 పరుగులు చేశాడు. ఆతిథ్య జట్టు చేసిన 268 పరుగులకు సమాధానంగా పాకిస్థాన్ 496 పరుగులు చేసింది. వెస్టిండీస్ తమ రెండో ఇన్నింగ్స్‌లో 227 పరుగులకు ఆలౌటైంది. సిరీస్‌ను మాత్రం 3-1తో చేజిక్కించుకుంది. === టెస్టుల్లో నం.1గా === 2016లో, ఇంగ్లండ్ పర్యటన తర్వాత పాకిస్తాన్ టెస్టుల్లో నెం.1 టెస్ట్ జట్టుగా అవతరించింది. అక్కడ వారు 2-2 (4)తో సిరీస్‌ను డ్రా చేసుకున్నారు. ర్యాంకింగ్ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత పాకిస్తాన్‌ ఈ హోదా పొందడం ఇదే మొదటిసారి. 1988 తర్వాత మొదటి సారి నం.1 కిరీటం సాధించారు. పాకిస్థాన్ టెస్టు చరిత్రలో ఇది మరో గొప్ప విజయం. అయితే, ఈ నంబర్.1 ర్యాంకు స్వల్పకాలికమే అయింది. UAEలో [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్‌తో]] జరిగిన సిరీస్‌ను 2-1 (3)తో గెలుచుకున్న తర్వాత పాకిస్తాన్, రెండు మ్యాచ్‌లు, మూడు మ్యాచ్‌ల టెస్ట్ సిరీస్ కోసం [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]], [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాల్లో]] పర్యటించింది. ఈ ఐదు మ్యాచ్‌ల్లోనూ పాకిస్తాన్ ఓడిపోయి, ర్యాంకింగ్స్‌లో నెం.5 స్థానానికి దిగజారింది. మిస్బా ఆస్ట్రేలియా టూర్ తర్వాత రిటైర్మెంట్ గురించి ఆలోచించినప్పటికీ, వెస్టిండీస్ టూర్ వరకు ఉండిపోయాడు. తను చెయ్యాల్సిన 'చివరి పని ఒకటి మిగిలి ఉంది' అని అతను చెప్పాడు. దక్షిణ ఖండంలో పెద్ద పరాజయాలను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, 2017 వెస్టిండీస్ పర్యటనలో పాకిస్తాన్ విజయం సాధించింది. T20 సిరీస్‌ను 3-1తో, ODI సిరీస్‌ను 2-1 తేడాతో గెలుచుకుంది. 3వ టెస్టులో థ్రిల్లర్‌తో విజయం సాధించి 2-1తో సీరీస్ గెలుచుకుంది. కరీబియన్‌ దీవుల్లో పాకిస్థాన్‌కు ఇదే తొలి టెస్టు సిరీస్‌ విజయం. <ref>{{Cite web|date=15 May 2017|title=West Indies vs Pakistan, 3rd Test: Misbal-ul-Haq and Co win thriller for first series victory in Caribbean|url=https://www.firstpost.com/sports/west-indies-vs-pakistan-3rd-test-misbal-ul-haq-and-co-win-thriller-for-first-series-victory-in-caribbean-3445434.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502173750/https://www.firstpost.com/sports/west-indies-vs-pakistan-3rd-test-misbal-ul-haq-and-co-win-thriller-for-first-series-victory-in-caribbean-3445434.html|archive-date=2 May 2019|access-date=2 May 2019}}</ref> ఆ తరువాత మిస్బా-ఉల్-హక్, యూనస్ ఖాన్ రిటైరయ్యారు. సర్ఫరాజ్ అహ్మద్‌ కెప్టెన్ అయ్యాడు. == పరిపాలన సంస్థ == [[పాకిస్థాన్ క్రికెట్ బోర్డు|పాకిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు]] (PCB) పాకిస్తాన్‌లో, పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు ఆడే అన్ని ఫస్టు క్లాస్, టెస్టు క్రికెట్‌లకు బాధ్యత వహిస్తుంది. ఇది 1953 జూలైలో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్|అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్‌లో]] చేరింది. ఈ కార్పొరేషన్‌ను మాజీ క్రికెటర్లు, ప్రొఫెషనల్ అడ్మినిస్ట్రేటర్‌లు, ట్రస్టీలు నిర్వహిస్తున్నారు. ప్రకటనలు, ప్రసార హక్కులు, ఇంటర్నెట్ భాగస్వాములతో సహా కార్పొరేషన్‌లు, బ్యాంకులు, నగర సంఘాలు, క్లబ్‌లచే స్పాన్సర్ చేయబడిన జట్ల నెట్‌వర్క్‌ను ఈ బోర్డు నియంత్రిస్తుంది. <ref>[http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/Sponsors.html PCB Sponsors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630065333/http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/Sponsors.html|date=30 June 2007}}. </ref> [[ట్వంటీ20|ట్వంటీ 20 క్రికెట్]] మోడల్‌తో PCB చేసిన ప్రయోగం జనాదరణ పొందింది. అదే విధంగా దేశీయ ఆటలపై ప్రజాదరణ పొందిన ఆసక్తిని పునరుద్ధరించాలని భావిస్తోంది. PCB క్వాయిడ్-ఐ-అజం ట్రోఫీ, ఫైసల్ బ్యాంక్ T20 కప్, <ref>[http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/News/ PCB Media news, publications and articles, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521212753/http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/News/|date=21 May 2007}}. </ref> పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్, నేషనల్ ట్వంటీ20 కప్ వంటి ప్రధాన దేశీయ పోటీలను ఏర్పాటు చేసింది. == స్పాన్సర్షిప్ == {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center; margin-left:1em" |+ప్రస్తుత స్పాన్సర్‌లు & భాగస్వాములు ! టీమ్ స్పాన్సర్ | పెప్సి |- ! టైటిల్ స్పాన్సర్ | TCL |- ! rowspan="3" | అధికారిక భాగస్వాములు | గాటోరేడ్ |- | [[Park View City|పార్క్ వ్యూ సిటీ]] |- | షాహిద్ అఫ్రిది ఫౌండేషన్ |} == టోర్నమెంటు చరిత్ర == ''సంవత్సరం చుట్టూ ఉండే ఎరుపు పెట్టె పాకిస్థాన్‌లో ఆడే టోర్నమెంటులను సూచిస్తుంది'' === ICC వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" | colspan="19" |ICC వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ రికార్డు |- ! rowspan="3" width="245" | సంవత్సరం ! colspan="10" | లీగ్ వేదిక ! rowspan="3" width="250" | ఫైనల్ హోస్ట్ ! rowspan="3" width="450" | చివరి ! rowspan="3" width="75" | తుది స్థానం |- ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|Pos|Position}} ! colspan="5" | మ్యాచ్‌లు ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|Ded|Deductions}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|PC|Points Contested}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|Pts|Points}} ! rowspan="2" width="20" | {{Abbr|PCT|Fraction of Points Won out of Points Contested}} |- ! width="20" | {{Abbr|P|Played}} ! width="20" | {{Abbr|W|Won}} ! width="20" | {{Abbr|L|Lost}} ! width="20" | {{Abbr|D|Drawn}} ! width="20" | {{Abbr|T|Tied}} |- | 2019-21 <ref>{{Cite web|title=ICC World Test Championship 2019–2021 Table|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104215548/https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/points-table-standings|archive-date=4 November 2021|access-date=29 August 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 6/9 | 12 | 4 | 5 | 3 | 0 | 0 | 660 | 286 | '''43.3''' | రోజ్ బౌల్, సౌతాంప్టన్ | DNQ | 6వ |- | 2021-23 | 7/9 | 14 | 4 | 6 | 4 | 0 | 0 | 168 | 64 | '''38.09''' | ది ఓవల్, [[లండన్]] | DNQ | 7వ |} === ICC క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="9" |[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|World Cup record]] |- ! width="250" |Year ! width="250" |Round ! width="100" |Position ! width="50" |GP ! width="50" |W ! width="50" |L ! width="50" |T ! width="50" |NR ! width="50" |Squad |- |{{Flag icon|ENG}} [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] |గ్రూపు దశ |5/8 |3 |1 |2 |0 |0 |Squad |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|ENG}} [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1979]] |Semi-finals |3/8 |4 |2 |2 |0 |0 |Squad |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|ENG}} {{Flag icon|WAL}} [[1983 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1983]] |Semi-finals |4/8 |7 |3 |4 |0 |0 |Squad |- style="background:#cc9966;" | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|IND}} {{Flag icon|PAK}} [[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]] |Semi-finals |4/8 |7 |5 |2 |0 |0 |Squad |- style="background:gold;" |{{Flag icon|AUS}} {{Flag icon|NZL}} '''[[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]]''' |'''ఛాంపియన్లు''' |'''1/9''' |'''10''' |'''6''' |'''3''' |'''0''' |'''1''' |'''Squad''' |- bgcolor="#ffebcd" | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|IND}} {{Flag icon|PAK}} {{Flag icon|SRI}} [[1996 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1996]] |Quarter-finals |6/12 |6 |4 |2 |0 |0 |Squad |- style="background:silver;" |{{Flag icon|ENG}} {{Flag icon|WAL}} {{Flag icon|SCO}} {{Flag icon|NED}} {{Flag icon|IRE}} [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] |రన్నరప్ |2/12 |10 |6 |4 |0 |0 |Squad |- |{{Flag icon|RSA}} {{Flag icon|ZIM}} {{Flag icon|KEN}} [[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2003]] |గ్రూపు దశ |10/14<ref name="This century">{{Cite web|title=What has gone wrong for Pakistan cricket this century? A story in 16 graphs|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27481046/gone-wrong-pakistan-cricket-century-story-16-graphs|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828234237/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27481046/gone-wrong-pakistan-cricket-century-story-16-graphs|archive-date=28 August 2019|access-date=29 August 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |6 |2 |3 |0 |1 |Squad |- |{{Flag icon|WIN}} [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]] |గ్రూపు దశ |10/16<ref name="This century" /> |3 |1 |2 |0 |0 |Squad |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|IND}} {{Flag icon|SRI}} {{Flag icon|BAN}} [[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2011]] |Semi-Finals |3/14<ref name="This century" /> |8 |6 |2 |0 |0 |Squad |- bgcolor="#ffebcd" |{{Flag icon|AUS}} {{Flag icon|NZL}} [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]] |Quarter-finals |6/14<ref name="This century" /> |7 |4 |3 |0 |0 |Squad |- |{{Flag icon|ENG}} {{Flag icon|WAL}} [[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2019]] |గ్రూపు దశ |5/10<ref name="This century" /> |9 |5 |3 |0 |1 |Squad |- |{{Flag icon|IND}} [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023]] | colspan="8" |''Qualified'' |- |{{Flag icon|SA}} {{Flag icon|ZIM}} {{Flag icon|NAM}} 2027 | colspan="8" rowspan="2" |TBA |- |{{Flag icon|IND}} {{Flag icon|BAN}} [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2031]] |- |'''Total''' |'''12/12''' |'''1 Title''' |'''80''' |'''45''' |'''32''' |'''0''' |'''3''' |} === ICC T20 ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:900px" ! colspan="9" |[[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|టీ20 ప్రపంచకప్‌లో రికార్డు]] |- ! width="250" | సంవత్సరం ! width="250" | రౌండు ! width="100" | స్థానం ! width="50" | GP ! width="50" | W ! width="50" | ఎల్ ! width="50" | టి ! width="50" | NR ! width="50" | స్క్వాడ్ |- style="background:silver;" |{{Flag icon|South Africa}} [[2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2007]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/12 | 7 | 5 | 1 | 1 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:gold;" |{{Flag icon|England}} '''[[2009 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2009]]''' | '''ఛాంపియన్స్''' | '''1/12''' | '''7''' | '''5''' | '''2''' | '''0''' | '''0''' | '''స్క్వాడ్''' |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|West Indies}} [[2010 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2010]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 4/12 | 6 | 2 | 4 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|Sri Lanka}} [[2012 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2012]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 4/12 | 6 | 4 | 2 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|Bangladesh}} [[2014 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2014]] | సూపర్ 10 | 5/16 | 4 | 2 | 2 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|India}} [[2016 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2016]] | సూపర్ 10 | 7/16 | 4 | 1 | 3 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|United Arab Emirates}}{{Flag icon|Oman}}[[2021 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2021]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 3/16 | 6 | 5 | 1 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:silver;" |{{Flag icon|Australia}} [[2022 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2022]] | రన్నర్స్-అప్ | 2/16 | 7 | 4 | 3 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|West Indies}}{{Flag icon|USA}}[[2024 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2024]] | colspan="8" | ''అర్హత సాధించారు'' |- |{{Flag icon|India}}{{Flag icon|Sri Lanka}}[[2026 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2026]] | colspan="8" rowspan="3" | ''TBA'' |- |{{Flag icon|Australia}}{{Flag icon|New Zealand}}[[2028 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2028]] |- |{{Flag icon|England}}{{Flag icon|Wales}}{{Flag icon|Ireland}}{{Flag icon|Scotland}}[[2030 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2030]] |- | '''మొత్తం''' | '''8/8''' | '''1 శీర్షిక''' | '''47''' | '''28''' | '''18''' | '''1''' | '''0''' |} === ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ === 1998, 2000 లలో 'ఐసీసీ నాకౌట్' అని అన్నారు. {| class="wikitable" style="text-align: center; width:900px" ! colspan="9" |ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ రికార్డు |- ! width="250" | సంవత్సరం ! width="250" | రౌండు ! width="100" | స్థానం ! width="50" | ఆ ! width="50" | గె ! width="50" | ఓ ! width="50" | టై ! width="50" | ఫతే ! width="50" | స్క్వాడ్ |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|Bangladesh}} [[1998 ICC నాకౌట్ ట్రోఫీ|1998]] | క్వార్టర్ ఫైనల్స్ | 5/9 | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|Kenya}} [[2000 ICC నాకౌట్ ట్రోఫీ|2000]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 3/11 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} [[2002 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2002]] | సమూహ దశ | 5/12 <ref name="This century"/> | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|England}} [[2004 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2004]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 4/12 <ref name="This century" /> | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|India}} [[2006 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2006]] | సమూహ దశ | 8/10 <ref name="This century" /> | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background:#cc9966;" |{{Flag icon|South Africa}} [[2009 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2009]] | సెమీ ఫైనల్స్ | 3/8 <ref name="This century" /> | 4 | 2 | 2 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|England}}{{Flag icon|Wales}}[[2013 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2013]] | సమూహ దశ | 8/8 <ref name="This century" /> | 3 | 0 | 3 | 0 | 0 | స్క్వాడ్ |- style="background: gold;" |{{Flag icon|England}}{{Flag icon|Wales}}'''[[2017 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2017]]''' | '''ఛాంపియన్స్''' | '''1/8''' <ref name="This century" /> | '''5''' | '''4''' | '''1''' | '''0''' | '''0''' | '''స్క్వాడ్''' |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|PAK}} [[2025 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2025]] | colspan="8" | ''అర్హత సాధించారు'' |- |{{Flag icon|IND}} [[2029 ICC ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ|2029]] | colspan="8" | ''TBA'' |- | '''మొత్తం''' | '''8/8''' | '''1 శీర్షిక''' | '''23''' | '''11''' | '''12''' | '''0''' | '''0''' |} === ACC ఆసియా కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:900px" ! colspan="8" |Asia Cup record ! |- ! width="150" |సంవత్సరం ! width="150" |రౌండు ! width="50" |స్థానం ! width="50" |ఆ ! width="50" |గె ! width="50" |ఓ ! width="50" |టై ! width="50" |ఫతే !స్క్వాడ్ |- |{{Flag icon|UAE}} [[1984 Asia Cup|1984]] |గ్రూపు దశ |3/3 |2 |0 |2 |0 |0 | |- style="background:silver;" |{{Flag icon|SRI}} [[1986 Asia Cup|1986]] |రన్నరప్ |2/3 |3 |2 |1 |0 |0 | |- |{{Flag icon|BAN}} [[1988 Asia Cup|1988]] |గ్రూపు దశ |3/4 |3 |1 |2 |0 |0 | |- |{{Flag icon|IND}} [[1990-91 Asia Cup|1990–91]] | colspan="7" |Did not participate | |- |{{Flag icon|UAE}} [[1995 Asia Cup|1995]] | rowspan="2" |గ్రూపు దశ | rowspan="2" |3/4 |3 |2 |1 |0 |0 | |- |{{Flag icon|SRI}} [[1997 Asia Cup|1997]] |3 |1 |1 |0 |1 | |- style="background:gold;" |{{Flag icon|BAN}} '''[[2000 Asia Cup|2000]]''' |'''ఛాంపియన్లు''' |'''1/4''' |'''4''' |'''4''' |'''0''' |'''0''' |'''0''' | |- |{{Flag icon|SRI}} [[2004 Asia Cup|2004]] | rowspan="2" |సూపర్ ఫోర్ | rowspan="2" |3/6 |5 |4 |1 |0 |0 | |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|PAK}} [[2008 Asia Cup|2008]] |5 |3 |2 |0 |0 | |- |{{Flag icon|SRI}} [[2010 Asia Cup|2010]] |గ్రూపు దశ |3/4 |3 |1 |2 |0 |0 | |- style="background:gold;" |{{Flag icon|BAN}} '''[[2012 Asia Cup|2012]]''' |'''ఛాంపియన్లు''' |'''1/4''' |'''4''' |'''3''' |'''1''' |'''0''' |'''0''' | |- style="background:silver;" |{{Flag icon|BAN}} [[2014 Asia Cup|2014]] |రన్నరప్ |2/5 |5 |3 |2 |0 |0 | |- |{{Flag icon|BAN}} [[2016 Asia Cup|2016]] |గ్రూపు దశ |3/5 |4 |2 |2 |0 |0 | |- |{{Flag icon|UAE}} [[2018 Asia Cup|2018]] |సూపర్ ఫోర్ |3/6 |5 |2 |3 |0 |0 | |- style="background:silver;" |{{Flag icon|UAE}} [[2022 ఆసియా కప్ క్రికెట్ పోటీ|2022]] |రన్నరప్ |2/6 |6 |3 |3 |0 |0 | |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|PAK}}{{Flag icon|SRI}} [[2023 ఆసియా కప్|2023]] | | | | | | |- |'''Total''' |'''14/15''' |'''2 Titles''' |'''55''' |'''31''' |'''23''' |'''0''' |'''1''' | |} === ఇతర టోర్నమెంట్లు === {| class="wikitable" ! colspan="7" |ఇతర/పనిచేయని టోర్నమెంటులు |- style="background:#ccc;" ! ఆస్ట్రేలియన్ ట్రై-సిరీస్ ! కామన్వెల్త్ గేమ్స్ ! ఆసియా టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ ! ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్ ! [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|నాట్‌వెస్టు సిరీస్]] ! క్రికెట్ ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్ ! నెహ్రూ కప్ |- | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|AUS}} [[1981–82 ఆస్ట్రేలియా ట్రై-నేషన్ సిరీస్|1981–82]] : గ్రూపు దశ * {{Flag icon|AUS}} [[1983–84 ఆస్ట్రేలియన్ ట్రై-సిరీస్|1983–84]] : గ్రూపు దశ * {{Flag icon|AUS}} [[1988–89 ఆస్ట్రేలియన్ ట్రై-సిరీస్|1988–89]] : గ్రూపు దశ * {{Flag icon|AUS}} [[1989–90 ఆస్ట్రేలియన్ ట్రై-సిరీస్|1989–90]] : రన్నరప్ * {{Flag icon|AUS}} [[1992–93 ఆస్ట్రేలియన్ ట్రై-సిరీస్|1992–93]] : గ్రూపు దశ * {{Flag icon|AUS}} [[1996–97 ఆస్ట్రేలియా ట్రై-నేషన్ సిరీస్|1996–97]] : '''ఛాంపియన్స్''' * {{Flag icon|AUS}}[[1999–2000 ఆస్ట్రేలియా ట్రై-నేషన్ సిరీస్|1999–2000]] : రన్నర్స్-అప్ * {{Flag icon|AUS}} [[2004–05 VB సిరీస్|2004–05]] : రన్నరప్ | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|Malaysia}} [[1998 కామన్వెల్త్ గేమ్స్‌లో క్రికెట్|1998]] : రౌండ్ 1 | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|IND}}{{Flag icon|PAK}}{{Flag icon|SRI}}[[1998-99 ఆసియా టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|1999]] : '''ఛాంపియన్స్''' * {{Flag icon|BAN}}{{Flag icon|PAK}}{{Flag icon|SRI}} [[2001-02 ఆసియా టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2001]] : రన్నర్స్-అప్ | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|UAE}} [[ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్|1986]] : '''ఛాంపియన్స్''' * {{Flag icon|UAE}}[[ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్|1990]] : '''ఛాంపియన్స్''' * {{Flag icon|UAE}}[[ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్|1994]] : '''ఛాంపియన్స్''' | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|ENG}} [[2001 నాట్‌వెస్ట్ సిరీస్|2001]] : రన్నర్స్-అప్ | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|AUS}} [[క్రికెట్ ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్|1985]] : రన్నర్స్-అప్ | style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|IND}} [[నెహ్రూ కప్ (క్రికెట్)|1989]] : '''ఛాంపియన్స్''' |} == సన్మానాలు == === ICC === * '''[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్]] :''' ** '''ఛాంపియన్స్ (1):''' [[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]] ** '''రన్నరప్ (1):''' [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] * '''[[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|T20 ప్రపంచ కప్]] :''' ** '''ఛాంపియన్స్ (1):''' 2009 ** '''రన్నర్స్-అప్ (2):''' 2007, [[2022 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2022]] * '''ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ :''' ** '''ఛాంపియన్స్ (1):''' 2017 === ACC === * '''ఆసియా కప్ :''' ** '''ఛాంపియన్స్ (2):''' 2000, 2012 ** '''రన్నర్స్-అప్ (3):''' 1986, 2014, [[2022 ఆసియా కప్ క్రికెట్ పోటీ|2022]] * '''ఆసియా టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ :''' ** '''ఛాంపియన్స్ (1):''' 1998–99 ** '''రన్నరప్ (1):''' 2001–02 === ఇతరులు === * '''ఆసియా క్రీడలు''' ** '''కాంస్య పతకం (1):''' 2010 * '''దక్షిణాసియా క్రీడలు''' ** '''కాంస్య పతకం (1):''' 2010 == అంతర్జాతీయ మైదానాల జాబితా == {{location map+|Pakistan|float=right|width=390|caption=పాకిస్తాన్‌లో అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు జరిగిన స్టేడియాల స్థానాలు|places= <!--{{location map~|Pakistan|label=<small>[[Abbottabad Cricket Stadium|Abbottabad]]</small>|position=left|lat=34.021631|long=69.578406}}--> {{location map~|Pakistan|label=<small>అర్బాబ్</small>|position=top|lat=34.021631|long=71.578406}} {{location map~|Pakistan|label=<small>ఆయూబ్</small>|position=left|lat=30.201667|long=66.998056}} {{location map~|Pakistan|label=<small>బహావల్</small>|position=left|lat =29.368056|long=71.679722}} {{location map~|Pakistan|label=<small>బుగ్తీ</small>|position=right|lat =30.2856952|long=66.998683}} {{location map~|Pakistan|label=<small>గడ్డాఫీ / బాగ్ ఇ</small>|position=right|lat =31.513333|long=74.333333}} {{location map~|Pakistan|label=<small>ఇబ్న్ ఇ</small>|position=right|lat =30.197778|long=71.474167}} {{location map~|Pakistan|label=<small>ఇక్బాల్</small>|position=left|lat =31.433889|long=73.085833}} {{location map~|Pakistan|label=<small>గుజ్ జిన్నా</small>|position=right|lat =32.163611|long=74.190833}} {{location map~|Pakistan|label=<small>సియాల్ జిన్నా</small>|position=left|lat =32.500833|long=74.553889}} {{location map~|Pakistan|label=<small>ముల్తాన్</small>|position=left|lat =30.170833|long=71.524722}} {{location map~|Pakistan|label=<small>నేషనల్ బ్యాంక్</small>|position=right|lat =24.896111|long=67.081389}} {{location map~|Pakistan|label=<small>నియాజ్</small>|position=right|lat =25.382372|long=68.338181}} {{location map~|Pakistan|label=<small>పెషావర్</small>|position=left|lat =34.004299|long=71.54483}} {{location map~|Pakistan|label=<small>పిండి</small>|position=left|lat =33.591397|long=73.052103}} {{location map~|Pakistan|label=<small>రావల్పిండి</small>|position=right|lat =33.651511|long=73.076061}} {{location map~|Pakistan|label=<small>షేక్‌పురా</small>|position=left|lat =31.708|long=73.975}} {{location map~|Pakistan|label=<small>సౌత్‌ఎండ్</small>|position=left|lat =24.795833|long=67.056389}} {{location map~|Pakistan|label=<small>సర్గోధా</small>|position=left|lat =32.0791|long=72.6718}} {{location map~|Pakistan|label=<small>జఫర్</small>|position=left|lat =30.6603|long=73.1001}} }}  {| class="wikitable sortable" !స్టేడియం !నగరం !మొదటి మ్యాచ్ !చివరి మ్యాచ్ !టెస్టు మ్యాచ్‌లు !వన్‌డే మ్యాచ్‌లు !T20I మ్యాచ్‌లు !మొత్తం మ్యాచ్‌లు |- ! colspan="8" |PCB ముఖ్య కార్యాలయం |- |గడ్డాఫీ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Gaddafi Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58967.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |లాహోర్ |1959 |2023 |41 |64 |21 |126 |- ! colspan="8" |ఇటీవల వాడిన పెద్ద స్టేడియాలు |- |నేషనల్ బ్యంక్ క్రికెట్ ఎరీనా<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=National Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58956.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |కరాచీ |1955 |2023 |47 |54 |11 |112 |- |రావల్పిండి క్రికెట్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Rawalpindi Cricket Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59006.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |రావల్పిండి |1992 |2023 |13 |26 |5 |44 |- |ముల్తాన్ క్రికెట్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Multan Cricket Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58986.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ముల్తాన్ |2001 |2022 |6 |10 |0 |16 |- ! colspan="8" |ఇతర స్టేడియాలు |- |ఇక్బాల్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Iqbal Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58927.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ఫైసలాబాద్ |1978 |2008 |24 |16 |0 |40 |- |అర్బాబ్ నియాజ్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Arbab Niaz Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58988.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |పెషావర్ |1984 |2006 |6 |15 |0 |21 |- |నియాజ్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Niaz Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58936.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |హైదరాబాద్ |1973 |2008 |5 |7 |0 |12 |- |జిన్నా స్టేడియం (గుజ్రన్‌వాలా)<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Jinnah Stadium, Gujranwala: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58930.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |గుజ్రన్‌వాలా |1982 |2000 |1 |11 |0 |12 |- |షేక్‌పురా స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Sheikhupura Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59016.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |షేఖుపుర |1996 |2008 |2 |2 |0 |4 |- |జిన్నా స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Jinnah Stadium, Sialkot: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59018.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |సియాల్కోట్ |1976 |1996 |4 |9 |0 |13 |- |బాగ్ - ఇ- జిన్నా<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Bagh-e-Jinnah, Lahore: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58965.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |లాహోర్ |1955 |1959 |3 |0 |0 |3 |- |ఇబ్న్ ఇ కాసిం బాగ్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Ibn-e-Qasim Bagh Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58982.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ముల్తాన్ |1981 |1994 |1 |6 |0 |7 |- |పిండి క్లబ్ గ్రౌండ్<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Pindi Club Ground: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59004.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |రావల్పిండి |1965 |1987 |1 |2 |0 |3 |- |సౌత్‌ఎండ్ క్లబ్ క్రికెట్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Southend Club Cricket Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58950.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |కరాచీ |1993 |1993 |1 |0 |0 |1 |- |బహావల్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Bahawal Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58921.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |బహవల్పూర్ |1955 |1955 |1 |0 |0 |1 |- |పెషావర్ క్లబ్ గ్రౌండ్<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Peshawar Club Ground: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58991.html?class=1;template=results;type=aggregate|access-date=12 March 2022|website=ESPNcricinfo}}{{Dead link|date=సెప్టెంబరు 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |పెషావర్ |1955 |1955 |1 |0 |0 |1 |- |ఆయూబ్ నేషనల్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Ayub National Stadium: Matches|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58995.html?class=2;template=results;type=aggregate|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061749/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58995.html?class=2;template=results;type=aggregate|archive-date=12 March 2022|access-date=12 March 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |క్వెట్టా |1978 |1984 |0 |2 |0 |2 |- |జఫర్ అలీ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Zafar Ali Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59011.html?class=2;template=results;type=aggregate|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312063342/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59011.html?class=2;template=results;type=aggregate|archive-date=12 March 2022|access-date=12 March 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |సాహివాల్ |1977 |1978 |0 |2 |0 |2 |- |గుగ్తీ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Bugti Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58996.html?class=2;template=results;type=aggregate|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061643/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/58996.html?class=2;template=results;type=aggregate|archive-date=12 March 2022|access-date=12 March 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |క్వెట్టా |1996 |1996 |0 |1 |0 |1 |- |సర్గోధా క్రికెట్ స్టేడియం<ref>{{Cite web|date=12 March 2022|title=Sargodha Cricket Stadium: Matches|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59014.html?class=2;template=results;type=aggregate|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312061650/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/ground/59014.html?class=2;template=results;type=aggregate|archive-date=12 March 2022|access-date=12 March 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |సర్గోధా |1992 |1992 |0 |1 |0 |1 |} == ప్రస్తుత బృందం == {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |పేరు ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |వయస్సు ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |బ్యాటింగు శైలి ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |బౌలింగు శైలి ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |దేశీయ జట్టు ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |PSL జట్టు ! colspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |C/G ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |రూపం ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |చొక్కా సంఖ్య ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |కెప్టెన్ ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |చివరి టెస్టు ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |చివరి వన్‌డే ! rowspan="2" style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |చివరి T20I |- ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |Red Ball ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |White Ball |- ! colspan="14" |Batters |- |[[ఇఫ్తికార్ అహ్మద్]] |{{Age|1990|9|3}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ స్పిన్ |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |95 | |{{cricon|AUS}} 2022 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |సైమ్ అయూబ్ |{{Age|2002|3|24}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{n/a}} |సింధ్ |పెషావర్ జాల్మి|| {{N/A}} || {{N/A}} |T20I | style="text-align:center" |63 | || {{N/A}} || {{N/A}} |{{cricon|NZ}} 2023 |- |బాబరు ఆజం |{{Age|1994|10|15}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ స్పిన్ |సెంట్రల్ పంజాబ్ |పెషావర్ జాల్మి | colspan="2" align="center" |A |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |56 |Test, వన్‌డే, T20I (C) |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[ఇమామ్-ఉల్-హక్]] |{{Age|1995|12|12}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ స్పిన్ |బలూచిస్తాన్|| {{N/A}} | align="center" |C | align="center" |B |Test, వన్‌డే | style="text-align:center" |26 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|AUS}} 2019 |- |షాన్ మసూద్ |{{Age|1989|10|14}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం-fast |బలూచిస్తాన్ |ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ | align="center" |D|| {{N/A}} |Test, వన్‌డే | style="text-align:center" |94 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|ENG}} 2022 |- |[[అబ్దుల్లా షఫీక్]] |{{Age|1999|11|20}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |బలూచిస్తాన్ |లాహోర్ కలందర్స్ | align="center" |C|| {{N/A}} |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |57 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2023 |- |[[సౌద్ షకీల్]] |{{Age|1995|9|5}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |సింధ్ |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్ | align="center" |D|| {{N/A}} |Test, వన్‌డే | style="text-align:center" |59 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2023|| {{n/a}} |- |[[హరీస్ సోహైల్]] |{{Age|1989|1|9}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |బలూచిస్తాన్ |పెషావర్ జాల్మి|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే | style="text-align:center" |89 | |{{cricon|NZ}} 2021 |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|AUS}} 2019 |- |[[తయ్యబ్ తాహిర్]] |{{Age|1993|7|26}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |సెంట్రల్ పంజాబ్ |కరాచీ కింగ్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |T20I | style="text-align:center" |66 | || {{N/A}} || {{N/A}} |{{cricon|AFG}} 2023 |- |ఫఖర్ జమాన్ |{{Age|1990|04|10}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |లాహోర్ కలందర్స్|| {{N/A}} | align="center" |A |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |39 | |{{cricon|SA}} 2019 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- ! colspan="14" |All-rounders |- |[[ఫహీమ్ అష్రఫ్]] |{{Age|1994|01|16}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం |సెంట్రల్ పంజాబ్ |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |41 | |{{cricon|ENG}} 2022 |{{cricon|AFG}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |కమ్రాన్ గులాం |{{Age|1995|10|10}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |లాహోర్ కలందర్స్ | colspan="2" align="center" |Emerging |వన్‌డే | style="text-align:center" |82 | || {{N/A}} |{{cricon|NZ}} 2023|| {{N/A}} |- |షాదాబ్ ఖాన్ |{{Age|1998|10|04}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ స్పిన్ |నార్దర్న్ |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్|| {{N/A}} | align="center" |A |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |7 |వన్‌డే, T20I (VC) |{{cricon|ENG}} 2020 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[మహ్మద్ నవాజ్ (క్రికెటర్)|మహ్మద్ నవాజ్]] |{{Age|1994|03|21}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |నార్దర్న్ |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్|| {{N/A}} | align="center" |C |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |21 | |{{cricon|ENG}} 2022 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2023 |- |ఆఘా సల్మాన్ |{{Age|1990|9|3}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ స్పిన్ |సదరన్ పంజాబ్|| {{N/A}} | colspan="2" align="center" |Emerging |Test, వన్‌డే | style="text-align:center" |67 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023|| {{N/A}} |- |[[ఇమాద్ వసీం]] |{{Age|1988|12|18}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |నార్దర్న్ |కరాచీ కింగ్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |T20I | style="text-align:center" |9 | || {{N/A}} |{{cricon|ZIM}} 2020 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[మహ్మద్ వసీం జూనియర్|మహ్మద్ వసీం]] |{{Age|2001|08|25}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ మీడియం |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్|| {{N/A}} | align="center" |D |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |74 | |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2023 |{{cricon|AFG}} 2023 |- ! colspan="14" |Wicket-keepers |- |[[సర్ఫరాజ్ అహ్మద్]] |{{Age|1987|05|22}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ స్పిన్ |సింధ్ |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్ | align="center" |D|| {{N/A}} |Test | style="text-align:center" |54 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|SA}} 2021 |{{cricon|BAN}} 2021 |- |[[మహ్మద్ హరీస్]] |{{Age|2001|03|30}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |పెషావర్ జాల్మి | colspan="2" align="center" |Emerging |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |29 | || {{N/A}} |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[ఆజం ఖాన్]] |{{Age|1998|8|10}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |సదరన్ పంజాబ్ |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్|| {{N/A}} || {{N/A}} |T20I |77 | || {{N/A}} || {{n/a}} |{{cricon|AFG}} 2023 |- |మహ్మద్ రిజ్వాన్ |{{Age|1992|06|01}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ | colspan="2" align="center" |A |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |16 |Test (VC) |{{cricon|SL}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- ! colspan="14" |Spin bowlers |- |[[అబ్రార్ అహ్మద్ (పాకిస్థానీ క్రికెటర్)|అబ్రార్ అహ్మద్]] |{{Age|1998|10|16}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ స్పిన్ |సింధ్ |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్|| {{N/A}} || {{N/A}} |Test | style="text-align:center" |40 | |{{cricon|SRI}} 2023|| {{N/A}} || {{N/A}} |- |[[నౌమాన్ అలీ]] |{{Age|1986|10|7}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ |నార్దర్న్|| {{N/A}} | align="center" |C|| {{N/A}} |Test | style="text-align:center" |61 | |{{cricon|SRI}} 2023|| {{N/A}} || {{N/A}} |- |ఉసామా మీర్ |{{Age|1995|12|23}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి లెగ్ స్పిన్ |సెంట్రల్ పంజాబ్ |ముల్తాన్ సుల్తాన్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే | style="text-align:center" |24 | || {{N/A}} |{{cricon|AFG}} 2023|| {{N/A}} |- ! colspan="14" |Pace bowlers |- |[[హసన్ అలీ]] |{{Age|1994|02|07}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం-fast |సదరన్ పంజాబ్ |ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్ | align="center" |B | align="center" |C |Test | style="text-align:center" |32 | |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|WIN}} 2022 |{{cricon|SL}} 2022 |- |[[షాహీన్ అఫ్రిది]] |{{Age|2000|04|06}} |ఎడమచేతి వాటం |Left-arm fast |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |లాహోర్ కలందర్స్ | colspan="2" align="center" |A |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |10 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |మీర్ హంజా |{{Age|1992|9|10}} |ఎడమచేతి వాటం |Left-arm medium |సింధ్ |కరాచీ కింగ్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |Test | style="text-align:center" |31 | |{{cricon|NZ}} 2023|| {{N/A}} || {{N/A}} |- |[[మహ్మద్ హస్నైన్]] |{{Age|2000|4|5}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |సింధ్ |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే | style="text-align:center" |87 | || {{N/A}} |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|BAN}} 2022 |- |ఇహ్సానుల్లా |{{Age|2002|10|11}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |ముల్తాన్ సుల్తాన్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |52 | || {{N/A}} |{{cricon|NZ}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |జమాన్ ఖాన్ |{{Age|2001|9|10}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |నార్దర్న్ |లాహోర్ కలందర్స్|| {{N/A}} || {{N/A}} |T20I | style="text-align:center" |12 | || {{n/a}} || {{n/a}} |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[హారిస్ రవూఫ్|హారీస్ రవూఫ్]] |{{Age|1993|11|7}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |నార్దర్న్ |లాహోర్ కలందర్స్|| {{N/A}} | align="center" |B |వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |97 | |{{cricon|ENG}} 2022 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |[[నసీమ్ షా (క్రికెటర్)|నసీమ్ షా]] |{{Age|2003|2|15}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఫాస్ట్ |ఖైబరు పఖ్తూన్వా |క్వెట్టా గ్లేడియేటర్స్ | align="center " |C|| {{N/A}} |Test, వన్‌డే, T20I | style="text-align:center" |71 | |{{cricon|SRI}} 2023 |{{cricon|NEP}} 2023 |{{cricon|NZ}} 2023 |- |} == కోచింగ్, మేనేజింగ్ సిబ్బంది == {| class="wikitable" style="width:55%" ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" |స్థానం ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | పేరు |- | దర్శకుడు |{{Flag icon|RSA}} [[మిక్కీ ఆర్థర్]] |- | నిర్వాహకుడు |{{Flag icon|PAK}} రెహాన్ ఉల్ హక్ |- | ప్రధాన కోచ్ |{{Flag icon|NZ}} [[గ్రాంట్ బ్రాడ్‌బర్న్]] |- | బ్యాటింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|RSA}} [[ఆండ్రూ పుట్టిక్]] |- | బౌలింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|RSA}} [[మోర్న్ మోర్కెల్|మోర్నే మోర్కెల్]] <ref>{{Cite web|date=18 June 2023|title=Pakistan Appoint Former South African Pacer as Bowling Coach|url=https://www.propakistani.pk/2023/06/17/pakistan-appoint-former-south-african-pacer-as-bowling-coach/amp/}}</ref> |- | ఫిజియో |{{Flag icon|RSA}} క్లిఫ్ డీకన్ |- | విశ్లేషకుడు |{{Flag icon|PAK}} హసన్ చీమా |- | వైద్యుడు |{{Flag icon|PAK}} నజీబ్ సూమ్రో |- | కండిషనింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|RSA}} డ్రికస్ సాయిమాన్ |- | మీడియా, డిజిటల్ మేనేజర్ |{{Flag icon|PAK}} అహ్సన్ ఇఫ్తికార్ నాగి |- |} === కోచింగ్ చరిత్ర === పాకిస్తాన్ ప్రధాన కోచ్‌ల అధిక టర్నోవర్‌కు ప్రసిద్ధి చెందింది. 2014లో పాకిస్తాన్ 1992 నుండి 27 సార్లు ప్రధాన కోచ్‌ని మార్చిందని, టోర్నమెంటులు లేదా సిరీస్‌ల మధ్యలో అనేక మంది కోచ్‌లను తొలగించారు. అనేక మంది కోచ్‌లు బహుళ సేవలందిస్తున్నారని నివేదించబడింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-cricket-pakistan-coaches-chronology-idUKL1676497120070716|title=TIMELINE - Pakistan coaches in the last decade|date=17 July 2007|access-date=31 January 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131103249/https://www.reuters.com/article/uk-cricket-pakistan-coaches-chronology-idUKL1676497120070716|archive-date=31 January 2023|publisher=Reuters}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/sports/27-coaches-since-1992-will-waqar-younis-bring-stability-pakistan-cricket-1650363.html|title=27 coaches since 1992: Will Waqar Younis bring stability to Pakistan cricket?|date=5 August 2014|access-date=31 January 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131103244/https://www.firstpost.com/sports/27-coaches-since-1992-will-waqar-younis-bring-stability-pakistan-cricket-1650363.html|archive-date=31 January 2023|publisher=Firstpost}}</ref> * 1995:{{Flag icon|PAK}} ఇంతిఖాబ్ ఆలం * 1996:{{Flag icon|PAK}} ముస్తాక్ మహ్మద్ * 1996–1998:{{Flag icon|PAK}} హరూన్ రషీద్ * 1998–1999:{{Flag icon|PAK}} [[జావేద్ మియాందాద్]] * 1999:{{Flag icon|PAK}} ముస్తాక్ మహ్మద్ * 1999:{{Flag icon|PAK}} వసీం రాజా (మధ్యంతర) * 1999:{{Flag icon|ENG}} రిచర్డ్ పైబస్ (మధ్యంతర) * 1999–2000:{{Flag icon|PAK}} ఇంతిఖాబ్ ఆలం * 2000–2001:{{Flag icon|PAK}} [[జావేద్ మియాందాద్]] * 2001:{{Flag icon|ENG}} రిచర్డ్ పైబస్ * 2001–2002:{{Flag icon|PAK}} ముదస్సర్ నాజర్ * 2002–2003:{{Flag icon|ENG}} రిచర్డ్ పైబస్ * 2003–2004:{{Flag icon|PAK}} [[జావేద్ మియాందాద్]] * 2004–2007:{{Flag icon|ENG}} బాబ్ వూల్మెర్ * 2007–2008:{{Flag icon|AUS}} జియోఫ్ లాసన్ * 2008–2010:{{Flag icon|PAK}} ఇంతిఖాబ్ ఆలం * 2010–2011:{{Flag icon|PAK}} [[వకార్ యూనిస్]] * 2011–2012:{{Flag icon|PAK}} మొహ్సిన్ ఖాన్ (మధ్యంతర) * 2012–2014:{{Flag icon|AUS}} డేవ్ వాట్మోర్ * 2014:{{Flag icon|PAK}} మొయిన్ ఖాన్ (మధ్యంతర) * 2014–2016:{{Flag icon|PAK}} [[వకార్ యూనిస్]] * 2016–2019:{{Flag icon|RSA}} మిక్కీ ఆర్థర్ * 2019–2021:{{Flag icon|PAK}} మిస్బా-ఉల్-హక్ * 2021–2023:{{Flag icon|PAK}} సక్లైన్ ముస్తాక్ * 2023:{{Flag icon|PAK}} అబ్దుల్ రెహమాన్ (మధ్యంతర) * 2023–ప్రస్తుతం:{{Flag icon|NZ}} గ్రాంట్ బ్రాడ్‌బర్న్ [nb 1] {| class="wikitable" ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | మ్యాచ్‌లు ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | గెలిచింది ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | కోల్పోయిన ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | డ్రా ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | టైడ్ ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | ఫలితం లేదు ! style="text-align:center; background:#01411C; color:white;" | ప్రారంభ మ్యాచ్ |- ! colspan="8" | అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లలో పాకిస్థాన్ ఫలితాలు |- | పరీక్ష <ref>{{Cite web|title=Records {{!}} Test matches {{!}} Team records {{!}} Results summary {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070129061219/http://aus.cricinfo.com/db/STATS/TESTS/RESULTS/TEST_RECORD_BY_COUNTRY.html|archive-date=29 January 2007|access-date=29 January 2021|website=Cricinfo}}</ref> | 453 | 148 | 139 | 166 | – | – | 1952 అక్టోబరు 16 |- | వన్‌డే <ref>{{Cite web|title=Records {{!}} One-Day Internationals {{!}} Team records {{!}} Results summary {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283878.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430065622/https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283878.html|archive-date=30 April 2020|access-date=22 December 2020|website=Cricinfo}}</ref> | 957 | 507 | 421 | – | 9 | 20 | 1973 ఫిబ్రవరి 11 |- | T20I <ref>{{Cite web|title=Records {{!}} Twenty20 Internationals {{!}} Team records {{!}} Results summary {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011034101/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|archive-date=11 October 2019|access-date=19 November 2021|website=Cricinfo}}</ref> | 223 | 134 | 80 | – | 3 | 6 | 2006 ఆగస్టు 28 |} ==== ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే టెస్టు రికార్డు ==== {{Pakistan Test cricket records by opponent}}{{Pakistan ODI cricket records by opponent}} ==== ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే T20I రికార్డు ==== {{Pakistan T20I cricket records by opponent}} === బ్యాటింగ్ === ==== టెస్టు బ్యాటింగ్ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:225px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:300px;" | గమనికలు |- | హనీఫ్ మహ్మద్ | 1952–69 | 1958 | * 8వ అత్యధిక టెస్టు మ్యాచ్ ఇన్నింగ్స్ * నెమ్మదైన టెస్టు ట్రిపుల్ సెంచరీ * విదేశీ గడ్డపై అత్యధిక టెస్టు ఇన్నింగ్స్ * ఓపెనర్ చేసిన 4వ అత్యధిక టెస్టు ఇన్నింగ్స్ | 337 పరుగులు,970నిమి |హనీఫ్ 1958లో వెస్టిండీస్‌పై 337 పరుగులు చేశాడు. ఇది ఒక ఆసియా క్రికెటర్ చేసిన మొదటి ట్రిపుల్ సెంచరీ. ఆ సమయంలో వికెట్ వద్ద గడిపిన సమయం పరంగా ఏ బ్యాట్స్‌మెన్‌కైనా అత్యంత సుదీర్ఘ మైనది. |- | rowspan="5" | [[జావేద్ మియాందాద్]] | rowspan="5" | 1976–96 | 1976 | డబుల్ సెంచరీ సాధించిన ఏకైక యువకుడు | 19సం 140డి | |- | కెరీర్ | 6వ అత్యధిక టెస్టు డబుల్ సెంచరీలు | 6 | |- | కెరీర్ | తన 1వ, 50వ & 100వ టెస్టు మ్యాచ్‌లో సెంచరీ సాధించిన ఏకైక ఆటగాడు | | |- | కెరీర్ | కెరీర్‌లో బ్యాటింగ్ సగటు ఎప్పుడూ 50కి తగ్గని ఏకైక ఆటగాడు | | |- | కెరీర్ | 16వ అత్యధిక టెస్టు పరుగులు | 8,832 పరుగులు | అత్యధిక పరుగులు చేసిన పాకిస్తాన్ బ్యాటర్లలో ఇది రెండవ స్థానంలో ఉంది |- | తస్లీమ్ ఆరిఫ్ | 1980 | 1980 | వికెట్ కీపర్ చేసిన 3వ అత్యధిక టెస్టు మ్యాచ్ ఇన్నింగ్స్ | 210* | |- | rowspan="2" | [[ఇంజమామ్-ఉల్-హక్]] | rowspan="2" | 1991–2007 | కెరీర్ | ఒక ఇన్నింగ్స్‌లో 4వ అత్యధిక సిక్సర్లు | 9 | |- | కెరీర్ | 17వ అత్యధిక టెస్టు పరుగులు | 8,830 పరుగులు | అత్యధిక పరుగులు చేసిన పాకిస్తాన్ బ్యాటర్లలో ఇది మూడవ స్థానంలో ఉంది |- | rowspan="3" | మహ్మద్ యూసుఫ్ | rowspan="3" | 1998–2010 | 2006 | ఒక క్యాలెండర్ సంవత్సరంలో అత్యధిక టెస్టు మ్యాచ్‌లు పరుగులు | 1,788 | |- | 2006 | ఒక క్యాలెండర్ ఇయర్‌లో అత్యధిక టెస్టు సెంచరీలు | 9 | |- | 2006 | వరుస టెస్టుల్లో అత్యధిక సెంచరీలు | 6 సెంచరీలు/5 టెస్టులు | |- | rowspan="2" | షాహిద్ అఫ్రిది | rowspan="2" | 1998–2010 | 2004–05 | ఉమ్మడి 5వ వేగవంతమైన టెస్టు అర్ధశతకం | 26 బంతులు | |- | 2006 | వరుసగా డెలివరీలలో అత్యధిక సిక్సర్లు కొట్టాడు | 4 | |- | rowspan="4" | యూనిస్ ఖాన్ | rowspan="4" | 2000–2017 | 2009 | కెప్టెన్ చేసిన 5వ అత్యధిక వ్యక్తిగత ఇన్నింగ్స్ | 313 | యూనిస్ 2009 లో శ్రీలంకపై 313 పరుగులు చేసాడు. టెరిపుల్ సెంచరీ చేసిన మూడవ పాకిస్తాన్ ఆటగాడతడు, అది ఒక ఇన్నింగ్సులో పాకిస్తానీ బ్యాటర్లు అత్యధిక పరుగుల్లో మూడవ స్థానంలో ఉంది. |- | కెరీర్ | 13వ అత్యధిక పరుగుల స్కోరర్ | 10099 పరుగులు | యూనిస్ అత్యధిక పరుగులు చేసిన పాకిస్తాన్ బ్యాటరు |- | కెరీర్ | ఉమ్మడిగా 6వ అత్యధిక టెస్టు సెంచరీలు | 34 టెస్టు వందలు | యూనిస్ అత్యధిక శతకాలు చేసిన పాకిస్తాన్ బ్యాటరు |- | 2017 | 10,000 టెస్టు పరుగులు సాధించిన 1వ పాకిస్థానీ బ్యాట్స్‌మన్ (ఓవరాల్‌గా 13వ). | | |- |యాసిర్ హమీద్ | 2003–10 | 2003 | అరంగేట్రం టెస్టులో రెండు ఇన్నింగ్స్‌ల్లోనూ సెంచరీలు సాధించాడు | 170 & 105 | 2003 లో యాసిర్ హమీద్ కరాచీలో తన తొలి టెస్టు ఆడుతూ 170 పరుగులు చేసాడు. పాకిస్తాన్ బ్యాటర్లలో ఇది అత్యధిక రికార్డు. అదే మ్యాచ్ రెండవ ఇన్నింగ్సులో అతడు 105 పరుగులు చేసాడు. వెస్టిండీస్ ఆటగాడు లారెన్స్ రో తరువాత ఇది సాధించినది ఇతడే. |- | rowspan="3" | మిస్బా-ఉల్-హక్ | rowspan="3" | 2001–2017 | 2014 | ఫాస్టెస్టు హాఫ్ సెంచరీ | 21 బంతులు | |- | 2014 | ఉమ్మడి రెండవ వేగవంతమైన సెంచరీ | 56 బంతులు | |- | 2017 | టెస్టుల్లో అత్యధిక సిక్సర్లు కొట్టిన కెప్టెన్ | 69 | |} ==== అంతర్జాతీయ వన్డే బ్యాటింగ్ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:225px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:300px;" | గమనికలు |- | [[ఇంజమామ్-ఉల్-హక్]] | 1991–2007 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో 6వ అత్యధిక వన్డే పరుగులు | 11,739 | |- | [[సయీద్ అన్వర్]] | 1989–2003 | 1997 | ఉమ్మడి 9వ అత్యధిక వన్‌డే ఇన్నింగ్స్ | 194 | |- | rowspan="2" | షాహిద్ అఫ్రిది | rowspan="2" | 1996–2015 | 1996 | వన్డేల్లో మూడో వేగవంతమైన సెంచరీ | 37 బంతులు | {{Small|అఫ్రిది 1996లో శ్రీలంకపై కెన్యాలో తన తొలి ఇన్నింగ్స్‌లో తన తొలి సెంచరీని సాధించాడు. వాస్తవానికి అతన్ని ముష్తాక్ అహ్మద్‌కు బౌలింగ్ రీప్లేస్‌మెంట్‌గా జట్టులో తీసుకున్నారు. వకార్ యూనిస్ బ్యాట్‌తో బ్యాటింగు ఆర్డర్‌లో పించ్-హిట్టర్‌గా ముందే వెళ్ళి ఆడాడు.}} |- | కెరీర్ | వన్డేల్లో అత్యధిక సిక్సర్లు | 351 సిక్సర్లు <ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/42639.html Shahid Afridi | Cricket Players and Officials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120024854/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/42639.html|date=20 January 2012}}. </ref> | |- | rowspan="6" |బాబర్ఆజం | rowspan="6" | 2015 - ప్రస్తుతం | 2017 | అత్యంత వేగంగా 1000 వన్‌డే పరుగులకు చేరిన జాయింట్-థర్డ్ <ref>{{Cite web|title=Record / One-Day Internationals / Fastest to 1,000 ODI runs|url=http://stats.espncricinfo.com/momentum-one-day-cup-2016-17/content/records/283174.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026052350/http://stats.espncricinfo.com/momentum-one-day-cup-2016-17/content/records/283174.html|archive-date=26 October 2017|access-date=2 February 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 21 ఇన్నింగ్స్‌లు | |- | 2018 | 2000 వన్‌డే పరుగులకు జాయింట్-సెకండ్ ఫాస్టెస్టు <ref>{{Cite web|title=Record / One-Day Internationals / Fastest to 2,000 ODI runs|url=http://stats.espncricinfo.com/nz/content/records/283153.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190812190743/http://stats.espncricinfo.com/nz/content/records/283153.html|archive-date=12 August 2019|access-date=12 August 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 45 ఇన్నింగ్స్‌లు | |- | 2019 | 3000 వన్‌డే పరుగులకు రెండవ అత్యంత వేగంగా <ref>{{Cite web|title=Record / One-Day Internationals / Fastest to 3,000 ODI runs|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283178.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616051653/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283178.html|archive-date=16 June 2013|access-date=12 August 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 68 ఇన్నింగ్స్‌లు | |- | 2016–17 | వన్‌డేలలో ఒక దేశంలో వరుసగా 5 సెంచరీలు సాధించిన మొదటి బ్యాట్స్‌మన్ <ref>{{Cite web|date=17 October 2017|title=Five consecutive tons in the UAE for Babar Azam|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21043261/five-consecutive-tons-uae-babar-azam|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018091428/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21043261/five-consecutive-tons-uae-babar-azam|archive-date=18 October 2017|access-date=18 October 2017|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> | | అతను [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్|UAE]] లో 120, 123, 117, 103, 101 స్కోర్లు సాధించాడు. |- | 2022 | 4000 వన్‌డే పరుగులకు రెండవ అత్యంత వేగంగా <ref>{{Cite web|title=ODI matches {{!}} Batting records {{!}} Fastest to 4000 runs|url=https://www.espncricinfo.com/records/fastest-to-4000-runs-283180|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505225536/https://www.espncricinfo.com/records/fastest-to-4000-runs-283180|archive-date=5 May 2023|access-date=2023-05-05|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> | 82 ఇన్నింగ్స్‌లు | |- | 2023 | అత్యంత వేగంగా 5000 వన్‌డే పరుగులు <ref>{{Cite web|title=ICC - International Cricket Council - The fastest to 5000 runs in ODI cricket Take a bow, Babar Azam #PAKvNZ {{!}} Facebook|url=https://www.facebook.com/icc/photos/a.163728620312909/6798075983544773/|access-date=2023-05-05|website=[[International Cricket Council]]|language=en|via=[[Facebook]]}}</ref> | 97 ఇన్నింగ్స్‌లు <ref>{{Cite web|title=Pakistan vs New Zealand Scorecard 2023 {{!}} Cricket Scorecard|url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2023-1339583/pakistan-vs-new-zealand-4th-odi-1339622/full-scorecard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506033750/https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2023-1339583/pakistan-vs-new-zealand-4th-odi-1339622/full-scorecard|archive-date=6 May 2023|access-date=2023-05-05|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> | |- | rowspan="4" | ఫఖర్ జమాన్ | rowspan="4" | 2017–ప్రస్తుతం | rowspan="4" | 2018 | [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] లలో డబుల్ సెంచరీ చేసిన మొదటి పాకిస్తానీ ఆటగాడు, మొత్తం మీద ఆరో ఆటగాడు <ref>{{Cite web|date=20 July 2018|title=Fakhar hits double ton as Pakistan crush Zimbabwe|url=https://www.brecorder.com/2018/07/21/429801/fakhar-hits-record-double-ton-as-pakistan-crush-zimbabwe/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721073259/https://www.brecorder.com/2018/07/21/429801/fakhar-hits-record-double-ton-as-pakistan-crush-zimbabwe/|archive-date=21 July 2018|access-date=21 July 2018|website=Business Recorder}}</ref> | 210 | |- | అత్యంత వేగంగా 1000 వన్‌డే పరుగులు <ref name="Fakhar">{{Cite web|date=22 July 2018|title=Fakhar Zaman fastest to 1000 ODI runs, scores 515 runs in last five innings|url=https://www.espncricinfo.com/story/fakhar-zaman-fastest-to-1000-odi-runs-scores-515-in-last-five-innings-1153016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160155/https://www.espncricinfo.com/story/fakhar-zaman-fastest-to-1000-odi-runs-scores-515-in-last-five-innings-1153016|archive-date=22 July 2018|access-date=23 July 2018|website=ESPNCricinfo}}</ref> | 18 ఇన్నింగ్స్‌లు | |- | 5 మ్యాచ్‌ల వన్‌డే సిరీస్‌లో అత్యధిక పరుగులు <ref name="Fakhar" /> | 515 పరుగులు | |- | వన్‌డే ఛేజింగ్‌లో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు <ref>{{Cite web|title=Fakhar Zaman records the highest ever individual score in an ODI chase|url=https://www.espncricinfo.com/story/sa-vs-pak-2nd-odi-stats-fakhar-zaman-records-the-highest-ever-individual-score-in-an-odi-chase-1257760|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405021244/https://www.espncricinfo.com/story/sa-vs-pak-2nd-odi-stats-fakhar-zaman-records-the-highest-ever-individual-score-in-an-odi-chase-1257760|archive-date=5 April 2021|access-date=4 April 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> | 193 పరుగులు | |- |} ==== టీ20 అంతర్జాతీయ బ్యాటింగ్ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:250px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:300px;" | గమనికలు |- | మహ్మద్ హఫీజ్ | 2006–21 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో 8వ అత్యధిక పరుగులు | 1,908 | |- | షోయబ్ మాలిక్ | 2006–21 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో 3వ అత్యధిక పరుగులు | 2,263 | |- | షాహిద్ అఫ్రిది | 2006–16 | 2010 | 3వ అత్యధిక ఇన్నింగ్స్ స్ట్రైక్ రేట్ | 357.14 | |- | బాబర్ఆజం | 2016–ప్రస్తుతం | కెరీర్ | అత్యంత వేగంగా 1,000 పరుగులు చేశాడు | 26 ఇన్నింగ్స్‌లు | |} === బౌలింగ్ === ==== టెస్టు బౌలింగ్ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:250px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:300px;" | గమనికలు |- | [[వసీం అక్రమ్]] | 1984–2003 | కెరీర్ | అత్యధిక టెస్టు వికెట్లు తీసిన 12వది | 414 | అత్యధిక వికెట్లు తీసిన పాకిస్తాన్ బౌలరు కూడా |- | [[వకార్ యూనిస్]] | 1989–2003 | కెరీర్ | 8వ అత్యుత్తమ స్ట్రైక్ రేట్ (2000 కంటే ఎక్కువ బంతులు బౌల్డ్) | 43.4 | |- |} ==== అంతర్జాతీయ వన్డే బౌలింగ్ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:250px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:300px;" | గమనికలు |- | rowspan="2" | [[వసీం అక్రమ్]] | rowspan="2" | 1984–2003 | కెరీర్ | వన్డేల్లో 2వ అత్యధిక వికెట్లు | 502 | {{Small|అక్రం రికార్డును ముత్తయ్య మురళీధరన్ అధిగమించాడు. అత్యధిక వికెట్లు తీసిన పాకిస్తానీ బౌలరుగా అక్రం రికార్డు 2023 నాటికి నిలిచే ఉంది}} |- | కెరీర్ | 2 వన్‌డే హ్యాట్రిక్‌లు సాధించిన ముగ్గురు బౌలర్లలో ఒకరు | | మిగతా ఇద్దరు -సక్లెయిన్ ముస్తాక్, చమిందా వాస్ |- | [[వకార్ యూనిస్]] | 1989–2003 | కెరీర్ | వన్డేల్లో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన 3వది | 416 | అత్యధిక వన్‌డే వికెట్లు తీసిన రెండవ పాకిస్తాన్ బౌలరు, వకార్ |- | సక్లైన్ ముస్తాక్ | 1995–2004 | కెరీర్ | అత్యంత వేగంగా 100, 150, 200, 250 వికెట్లు తీయడం. వన్డేల్లో హ్యాట్రిక్ సాధించిన తొలి స్పిన్నర్ | | వన్‌డేల్లో 2 సార్లు హ్యాట్రిక్ సాధించాడు |- |} ==== టీ20 అంతర్జాతీయ రికార్డులు ==== {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:100px;" |పేరు ! scope="col" style="width:90px;" | అంతర్జాతీయ కెరీర్ వ్యవధి ! scope="col" style="width:70px;" | సంవత్సరం సెట్ ! scope="col" style="width:300px;" | రికార్డు వివరణ ! scope="col" style="width:120px;" | రికార్డ్ చేయండి ! scope="col" style="width:30px;" | గమనికలు |- | rowspan="2" | ఉమర్ గుల్ | rowspan="2" | 2007–16 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో 4వ అత్యధిక వికెట్లు (సయీద్ అజ్మల్‌తో కలిసి) | 85 | |- | కెరీర్ | కెరీర్‌లో అత్యధికంగా 4 వికెట్లు తీశాడు | 4 | |- | rowspan="2" | షాహిద్ అఫ్రిది | rowspan="2" | 2006–18 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో అత్యధిక వికెట్లు | 98 | |- | కెరీర్ | టీ20 ప్రపంచకప్‌ల్లో అత్యధిక వికెట్లు | 41 | |- | rowspan="2" | సయీద్ అజ్మల్ | rowspan="2" | 2009–14 | కెరీర్ | కెరీర్‌లో ఉమ్మడి 4వ అత్యధిక వికెట్లు (ఉమర్ గుల్‌తో కలిసి) | 85 | |- | కెరీర్ | టీ20 ప్రపంచకప్‌లలో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన 2వది | 32 | |- | ఇమాద్ వసీం | 2015–ప్రస్తుతం | | అంతర్జాతీయ టీ20లో 5 వికెట్లు తీసిన తొలి స్పిన్నర్ | 5 వికెట్లు/14 పరుగులు | |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[పాకిస్తాన్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్ మహిళా టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్ వన్‌డే అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[ప్రత్యర్థి వారీగా పాకిస్థాన్ క్రికెట్ జట్టు రికార్డు]] * [[రమీజ్ రాజా జూనియర్]] * [[అహ్మద్ డేనియల్]] * [[ఒమైర్ యూసుఫ్]] * [[రఫతుల్లా మొహమ్మంద్]] * [[జహందాద్ ఖాన్]] * [[అబ్దుల్ సమద్ (పాకిస్థానీ క్రికెటర్)]] * [[ఉస్మాన్ తారిక్]] * [[ఇర్ఫాన్ ఖాన్ నియాజీ]] * [[ఉస్మాన్ ఖాన్ (క్రికెటర్)|ఉస్మాన్ ఖాన్]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Webarchive template wayback links]] [[వర్గం:దేశాల వారీగా క్రికెట్ జట్లు]] qe94gqmutkyl46f7j36ls3yijgctiis 0 386948 4804044 4803791 2026-04-16T14:17:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804044 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = బంగ్లాదేశ్ | image = Flag of Bangladesh.svg| association = [[Bangladesh Cricket Board]] | nickname = ది టైగర్స్; రెడ్ అండ్ గ్రీన్స్ | captain = [[షకీబ్ అల్ హసన్]] | coach = [[చండికా హతురుసింగ]] | od_coach = | test_coach = | test_status_year = 2000 | icc_status = అనుబంధ సభ్యత్వం | icc_member_year = 1977 | icc_status2 = [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా#పూర్తి సభ్యత్వం|పూర్తి సభ్యత్వం]] | icc_member_year2 = 2000 | icc_region = [[ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్|ఆసియా]] | test_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/test 9th] | odi_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi 8th] | t20i_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/t20i 9th] | test_rank_best = 8వ <small>(1 మే 2018)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite news|title=Bangladesh rise to no 8 in ICC test rankings|url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2018/05/01/bangladesh-rise-no-8-icc-test-ranking/|work=Dhaka Tribiune|date=1 May 2018 |access-date=11 March 2020}}</ref> | odi_rank_best = 6వ <small>(25 మే 2017)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite news|title=Bangladesh rise no 6 in odi rankings|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/19461070/bangladesh-rise-no-6-odi-rankings|work=[[ESPNcricinfo]]|date= 25 May 2017|access-date=11 March 2020}} </ref> | t20i_rank_best = 4వ <small>(22 జులై 2012)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref name="No4">{{cite news|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/bangladesh-surpass-pak-aus-in-t20-rankings-583778.html|title=Bangladesh surpass Pak, Aus in T20 rankings |work=[[News18]]|date=22 July 2012|access-date=21 May 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Bangladesh to play extra T20 in Netherlands|url=http://www.espncricinfo.com/ireland-nl-v-bangladesh-2012/content/story/573750.html|work=[[ESPNcricinfo]]|date=24 July 2012|access-date=6 January 2017}}</ref> | first_test = v. {{cr|IND}} [[బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియం]], [[ఢాకా]] వద్ద; 10–13 నవంబర్ 2000 | most_recent_test = v. {{cr|AFG}} [[షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[మీర్పూర్ మోడల్ థానా|మీర్పూర్]] వద్ద ; 14–17 జూన్ 2023 | num_tests = 138 | num_tests_this_year = 2 | test_record = 18/102<br />(18 డ్రాలు) | test_record_this_year = 2/0 (0 డ్రాలు) | wtc_apps = 2 | wtc_first = [[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]] | wtc_best = 9వ స్థానం ([[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]], [[2021–2023 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2021–2023]]) | first_odi = v. {{cr|PAK}} [[డి సోయ్సా స్టేడియం|టైరోన్ ఫెర్నాండో స్టేడియం]], [[మొరటువా]] వద్ద ; 31 మార్చి 1986 | most_recent_odi = v. {{cr|AUS}}[[మహారాష్ట్ర క్రికెట్ అసోసియేషన్ స్టేడియం]], [[పుణె]]వద్ద ; 11 నవంబర్ 2023 | num_odis = 432 | num_odis_this_year = 29 | odi_record = 156/266<br />(0 టైలు, 10 ఫలితం తేలలేదు) | odi_record_this_year = 10/16<br />(0 టైలు, 3 ఫలితం తేలలేదు) | wc_apps = 7 | wc_first = [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] | wc_best = క్వార్టర్-ఫైనల్స్ ([[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]]) | wcq_apps = 6 | wcq_first = [[1979 ICC ట్రోఫీ|1979]] | wcq_best = ఛాంపియన్స్ ([[1997 ICC ట్రోఫీ|1997]]) | | first_t20i = v. {{cr|ZIM}} [[షేక్ అబు నాసర్ స్టేడియం]], [[ఖుల్నా]] వద్ద ; 28 నవంబర్ 2006 | most_recent_t20i = v. {{cr|PAK}} [[జెజియాంగ్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ క్రికెట్ ఫీల్డ్]], [[హాంగ్జౌ]][[చైనా]] వద్ద ; 7 అక్టోబర్ 2023 | num_t20is = 155 | num_t20is_this_year = 11 | t20i_record = 58/94<br />(0 టైలు, 3 ఫలితం తేలలేదు) | t20i_record_this_year = 9/2<br />(0 టైలు, 0 ఫలితం తేలలేదు) | wt20_apps = 8 | wt20_first = [[2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2007]] | wt20_best = 2వ రౌండ్ (2007, [[2014 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2014]], [[2016 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2016]], [[2021 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2021]]) | h_pattern_la = _borderonwhite | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = _borderonwhite | h_pattern_pants = | h_leftarm = 004931 | h_body = FFFFFF | h_rightarm = 004931 | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _redshoulders | a_pattern_b = _redshoulders | a_pattern_ra = _redshoulders | a_pattern_pants = | a_leftarm = 004931 | a_body = 004931 | a_rightarm = 004931 | a_pants = 004931 | t_pattern_la = _ban_t20i25 | t_pattern_b = _ban_t20i25 | t_pattern_ra = _ban_t20i25 | t_pattern_pants = | t_leftarm = FF0000 | t_body = FF0000 | t_rightarm = FF0000 | t_pants = 004931 | asofdate = 11 November 2023 }} '''బంగ్లాదేశ్ పురుషుల జాతీయ క్రికెట్ జట్టు''' బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు (BCB) నిర్వహించే జట్టు. దీనికి [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]], [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే ఇంటర్నేషనల్]] (వన్‌డే), [[ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్|ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్]] (T20I) హోదాతో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి) లో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా|పూర్తి స్థాయి సభ్యత్వం ఉంది]]. ఇది నవంబరు 2000లో [[ఢాకా|ఢాకాలో]] [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్‌తో]] జరిగిన మొదటి టెస్టు మ్యాచ్‌ను 9 వికెట్లతో కోల్పోయింది. దాంతో ఇది పదో టెస్టు ఆడే దేశంగా అవతరించింది.<ref>{{Cite web|title=Only Test, Dhaka, Nov 10 - 13 2000, India tour of Bangladesh|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63898.html|access-date=21 May 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-bangladesh-2000-01-62353/bangladesh-vs-india-only-test-63898/match-report|title=Sudden Bangladesh collapse leaves India easy winners|date=29 May 2016|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=11 May 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/bangladesh-celebrates-20-years-of-test-status|title=Bangladesh celebrates 20 years of Test status|date=26 June 2020|work=[[Prothom Alo]]|access-date=30 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/20116974|title=Does the Bangladesh cricket team deserve its Test status?|date=10 November 2012|work=[[BBC Sport]]|access-date=8 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thecricketmonthly.com/story/1238118/bangladesh-s-maiden-test----a-test-match-can-change-course-in-half-an-hour--that-s-what-happened-to-us|title='A Test match can change course in half an hour. That's what happened to us'|date=9 November 2020|work=Cricket Monthly by [[ESPNcricinfo]]|access-date=8 June 2021}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1977లో ఐసిసిలో అసోసియేట్ మెంబర్‌గా మారింది.<ref>{{Cite web|title=History – 1964 – 1988 – International Cricket Conference|url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1964-1988.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080721010931/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1964-1988.html|archive-date=2008-07-21|access-date=2008-04-08|publisher=[[International Cricket Council]]}}</ref> ఆ తరువాత ఆరు ఐసిసి ట్రోఫీలలో పాల్గొంది, ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలకు ప్రధాన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] పోటీ. అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లోకి బంగ్లాదేశ్ అధికారికంగా ప్రవేశించడం 1979లో ఇంగ్లాండ్‌లో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీలో జరిగింది. 1986 మార్చి 31న, బంగ్లాదేశ్ ఆసియా కప్‌లో [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్‌తో]] తన మొదటి వన్‌డే మ్యాచ్ ఆడింది. చాలా కాలంగా, బంగ్లాదేశ్‌లో [[ఫుట్‌బాల్]] అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన క్రీడ అయినప్పటికీ, క్రికెట్ క్రమంగా బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ముఖ్యంగా పట్టణ ప్రాంతాల్లో 1990ల చివరి నాటికి ఫుట్‌బాల్‌ను అధిగమించింది, [[దస్త్రం:Bangladesh_national_cricket_team_1986.jpg|link=|alt=|కుడి|260x260px|1986 ఆసియా కప్‌లో బంగ్లాదేశ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ లోకి ప్రవేశించింది]] 1997లో, బంగ్లాదేశ్ మలేషియాలో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీని గెలుచుకుంది. తద్వారా [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] లో ఇంగ్లండ్‌లో పాల్గొనే మొదటి [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌కు]] అర్హత సాధించింది. అక్కడ, అది పాకిస్తాన్‌ను ఓడించడం చాలా కలకలం కలిగించింది. ఆ తరువాత స్కాట్లాండ్‌ను కూడా ఓడించింది. 2000 జూన్ 26న, బంగ్లాదేశ్ పూర్తి ఐసిసి సభ్యత్వం పొందింది. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/807107.stm|title=Bangladesh delight at Test status|date=26 June 2000|work=BBC News|access-date=2008-04-08}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/bangladesh/4482075.stm|title=Bangladesh in Tests: A short history|date=10 May 2005|access-date=2008-04-08|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> <ref name="Test">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/bulbul-we-got-the-test-status-1920861|title='Bulbul, we got the Test status'|date=26 June 2020|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=24 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://tbsnews.net/sports/bangladeshs-road-test-status-98191|title=Bangladesh's road to Test status|date=26 June 2020|work=[[The Business Standard]]|access-date=24 February 2021}}</ref> <ref name="ICC">{{Cite web|title=Bangladesh Cricket Board|url=https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|access-date=24 February 2021|website=[[International Cricket Council|ICC]]|archive-date=9 జనవరి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181350/https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|url-status=dead}}</ref> బంగ్లాదేశ్ టెస్టుల్లో (21, 2000, 2002 మధ్య), వన్‌డేలలో (23, 2001, 2004 మధ్య) వరుసగా అత్యధిక పరాజయాలను కలిగి ఉంది. ఐసిసితో పూర్తి సభ్య హోదా పొందిన తర్వాత, బంగ్లాదేశ్ 1999 ప్రపంచ కప్ తర్వాత మొదటి వన్‌డే విజయం కోసం 2004 వరకు వేచి ఉండాల్సి వచ్చింది. ఆ సందర్భంగా ఓడిపోయిన [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]] జట్టు, 2005లో బంగ్లాదేశ్ తొలి టెస్టు విజయంలో కూడా పాల్గొంది; రెండో మ్యాచ్‌ను డ్రా చేసుకోవడం ద్వారా బంగ్లాదేశ్ తమ తొలి టెస్టు సిరీస్‌ను గెలుచుకుంది. 2009లో బంగ్లాదేశ్ రెండు టెస్టుల కోసం వెస్టిండీస్‌లో పర్యటించింది. రెండింటి లోనూ విజయం సాధించి, మొదటి విదేశీ టెస్టు సిరీస్ విజయాన్ని ఖాయం చేసుకుంది. వారు 2014లో మరో 2 మ్యాచ్‌ల టెస్టు సిరీస్ కోసం కరేబియన్‌కు వెళ్ళారు. [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్]] రెండు టెస్టు మ్యాచ్‌లలో గెచిచి, 5 సంవత్సరాల నాటి 2-0 టెస్టు సిరీస్ ఓటమికి బంగ్లాదేశ్‌పై ప్రతీకారం తీర్చుకుంది. 2023 జూలై 8 నాటికి, జట్టు 415 వన్‌డే మ్యాచ్‌లు అడి, 152 గెలిచింది. <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=2;template=results;type=team;view=results|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– ODI matches&nbsp;– Team analysis|work=ESPNcricinfo|access-date=24 May 2017}}</ref> 2004 డిసెంబరులో భారత్ బంగ్లాదేశ్‌లో పర్యటించినప్పుడు వారు తమ 100వ వన్‌డే <ref>{{Cite web|title=2nd ODI (D/N), Dhaka, Dec 26 2004, India tour of Bangladesh|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64916.html|access-date=21 May 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> <ref name="That winning feeling">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/that-winning-feeling-136246|title=That winning feeling|date=27 December 2004|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=25 April 2021}}</ref> ఆడారు. 200వ వన్‌డేని 2009లో బంగ్లాదేశ్ వెస్టిండీస్‌లో పర్యటించినప్పుడు ఆడారు. 300వ వన్‌డే <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/bangladesh-300th-odi-against-india-cricket-world-cup-2015-16463.html|title=After winning 100th, 200th ODI matches, can B'desh win 300th against India today?|date=|work=[[India TV]]|access-date=21 March 2022}}</ref> [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 ఐసిసి క్రికెట్]] క్వార్టర్-ఫైనల్‌లో గెలిచారు. భారత్‌తో జరిగిన [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచకప్‌లో]] భారత్‌ విజయం సాధించింది. 2016 అక్టోబరులో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ బంగ్లాదేశ్‌లో పర్యటించినప్పుడు తమ 100వ వన్‌డే విజయాన్ని అందుకున్నారు <ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2016/10/01/tigers-facing-afghan-bowlers-in-series-deciding-game|title=Bangladesh celebrate 100th ODI win with series victory|date=1 October 2016|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=21 March 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/82960/bangladesh-vs-afghanistan-3rd-cricket-odi-bangladesh-win-100th-odi-series-2-1-comprehensively-cricbuzzcom|title=Bangladesh win 100th ODI, series comprehensively|date=1 October 2016|work=[[Cricbuzz]]|access-date=21 March 2021}}</ref> 2023 జూన్ 17 నాటికి, బంగ్లాదేశ్ 138 టెస్టులు ఆడింది, 18 గెలిచింది. దాని మొదటి విజయం జింబాబ్వేపై, తదుపరి రెండు [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్‌పై]] వచ్చాయి. పాకిస్థాన్, భారత్, దక్షిణాఫ్రికాలతో డ్రాలు, ఇంగ్లండ్, శ్రీలంక, న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియాపై విజయాలతో స్వదేశంలో ఫలితాలు మెరుగుపడ్డాయి. <ref name="Testlist">{{Cite web|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– Test matches&nbsp;– Team analysis|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/team/25.html?class=1;template=results;type=team;view=results|access-date=19 March 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2017 మార్చిలో శ్రీలంకలో పర్యటించినప్పుడు వారు తమ 100వ టెస్టును ఆడారు, అందులో వారు 4 వికెట్ల తేడాతో గెలిచారు. <ref name="Bang100">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-to-play-100th-test-in-march-1083021|title=Bangladesh to play 100th Test in March|date=17 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=17 February 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/352608|title=Bangladesh caps 100th Test with landmark four-wicket win|date=19 March 2017|work=[[International Cricket Council|ICC]]|access-date=21 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-zimbabwe-2021-1267671/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-t20i-1267680/live-cricket-score|title=RESULT-1st T20I, Harare, Jul 22 2021, Bangladesh tour of Zimbabwe|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=22 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/youngest-test-side-bangladesh-cricket-team-set-for-century-milestone/story-Zhq4yrpKYbI8yRJ4RBFI6M.html|title=Youngest Test side Bangladesh cricket team set for century milestone|date=14 March 2017|work=[[Hindustan Times]]|access-date=8 June 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/cricket/bangladesh-100th-test-vs-srilanka-bcb-score|title=Celebratory start for Tigers' 100th Test|date=|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=22 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tigercricket.com.bd/2017/03/14/100th-test-of-bangladesh-a-look-back/|title=100th Test of Bangladesh: A look back|date=14 March 2017|work=[[Bangladesh Cricket Board]]|access-date=8 June 2021}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 152 T20Iలు కూడా ఆడి, <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– T20I matches&nbsp;– Team analysis|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2021}}</ref> 56 గెలిచింది. వారు 2021 జూలైలో జింబాబ్వేపై తమ 100వ T20I ఆడారు, అందులో వారు గెలిచారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/565936/Bangladesh-seeking-victory-in-their-100th-T20-match|title=Bangladesh seeking victory in their 100th T20 match|date=21 July 2021|work=[[The Daily Sun]]|access-date=21 July 2021}}</ref> <ref name="100T20I">{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/bangladesh-win-their-100th-t20i-by-8-wickets|title=Bangladesh win their 100th T20I by 8 wickets|date=22 July 2021|work=[[Prothom Alo]]}}</ref> పాకిస్థాన్, భారత్, శ్రీలంక, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, వెస్టిండీస్‌లపై విజయాలతో ఫలితాలు మెరుగుపడ్డాయి. <ref>{{Cite web|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– T20I matches&nbsp;– Team analysis|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results|access-date=23 May 2021|publisher=ESPNcricinfo}}</ref>2017 ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీలో సెమీ-ఫైనల్‌కు చేరుకోవడం, [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 ఐసిసి క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] క్వార్టర్-ఫైనల్‌కు చేరుకోవడం, మూడు ఆసియా కప్‌లలో ( 2012, 2016, 2018 లో) రన్నరప్‌గా నిలవడం, 2018లో నిదాహాస్ ట్రోఫీ, 2019 ఐర్లాండ్‌ ట్రై-నేషన్ సిరీస్ ను గెలుచుకోవడం బంగ్లాదేశ్ సాధించిన ప్రధాన విజయాలు. అది, బంగ్లాదేశ్ సాధించిన మొట్టమొదటి బహుళ-జట్టు వన్‌డే టోర్నమెంట్ ఫైనల్ విజయం. 2023 మార్చి 4 నాటికి, బంగ్లాదేశ్ ఐసిసిచే టెస్ట్‌లలో 9వ స్థానంలో, వన్‌డేలలో 7వ స్థానంలోను, T20Iలలో 9వ స్థానంలోనూ ఉంది. <ref name="ICCrankings">{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/rankings/content/page/211271.html|title=ICC rankings – ICC Test, ODI and Twenty20 rankings|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=22 November 2021}}</ref> == చరిత్ర == === 20 వ శతాబ్దం === 1971లో బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు, [[తూర్పు పాకిస్తాన్]] లోని అనేక జట్లు పాకిస్తాన్ దేశవాళీ క్రికెట్‌లో ఆడాయి- ఈస్టు పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు ముగ్గురు ఆటగాళ్లను రంగంలోకి దింపింది, వారు తరువాత ఐసిసి ట్రోఫీ మ్యాచ్‌లు ఆడారు. 1977లో, బంగ్లాదేశ్ [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి)లో అసోసియేట్ మెంబర్‌గా మారింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|title=Bangladesh|work=[[International Cricket Council|ICC]]|access-date=15 March 2020|archive-date=9 జనవరి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181350/https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|url-status=dead}}</ref> ప్రారంభ ఐసిసి ట్రోఫీలో పాల్గొన్న పదిహేను జట్లలో బంగ్లాదేశ్ ఒకటి. 1979లో దీన్ని నిర్వహించారు, ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలకు ఆ సంవత్సరం [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్‌కు]] అర్హత సాధించే అవకాశాన్ని ఇచ్చింది. [[రకీబుల్ హసన్]] సారథ్యంలోని బంగ్లాదేశ్, రెండు మ్యాచ్‌లు గెలిచి, రెండింట్లో ఓడిపోయింది. కానీ మొదటి రౌండ్ దాటి ముందుకు వెళ్లలేకపోయింది. <ref>{{Cite web|title=ICCT79: Final Group Tables|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_TABLES.html|access-date=15 February 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web|title=ICCT79: Preview|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_PREVIEW|access-date=15 February 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 1984 ఫిబ్రవరిలో సౌత్-ఈస్టు ఏషియన్ క్రికెట్ కాన్ఫరెన్స్ టోర్నమెంటులో విజయంతో బంగ్లాదేశ్ 1986 ఆసియా కప్‌కు అర్హత సాధించింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup, 1985–86|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154346.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> 1986 మార్చి 31న, బంగ్లాదేశ్ తమ మొదటి వన్డే ఇంటర్నేషనల్‌ను ఐసిసి [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా|పూర్తి సభ్యుడితో]] ఆడింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup: Bangladesh v Pakistan 1985–86|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150618.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> గాజీ అష్రఫ్ కెప్టెన్సీలో బంగ్లాదేశ్ 94 పరుగులకే ఆలౌటైంది. పాకిస్తాన్ ఏడు వికెట్లు మిగిలి ఉండగానే వారి విజయ లక్ష్యాన్ని చేరుకుంది. <ref>{{Cite web|title=a4779 o375 Bangladesh v Pakistan: John Player Gold Leaf Trophy (Asia Cup) 1985/86|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47028.html|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325010000/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47028.html|archive-date=25 March 2022|access-date=15 February 2011|publisher=CricketArchive.com}}</ref> మూడు జట్ల టోర్నీలో చివరి స్థానంలో నిలిచిన శ్రీలంకతో జరిగిన రెండో వన్డేలో ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web|title=John Player Gold Leaf Trophy (Asia Cup) 1985/86|url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/SL/1985-86_SL_John_Player_Gold_Leaf_Trophy_%28Asia_Cup%29_1985-86.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611180109/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/SL/1985-86_SL_John_Player_Gold_Leaf_Trophy_%28Asia_Cup%29_1985-86.html|archive-date=11 June 2011|access-date=15 February 2011|publisher=CricketArchive.com}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1988 ఆసియా కప్‌కు అర్హత సాధించింది. ఈసారి టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యం కూడా ఇచ్చింది; దేశంలో వన్డేలు నిర్వహించడం ఇదే తొలిసారి. అన్ని మ్యాచ్‌లలో ఓడిపోయినప్పటికీ, బంగ్లాదేశ్ ఆడిన మ్యాచ్‌లకు ఆ తరువాతి కాలంలో వన్‌డే హోదాను ఇచ్చారు. మునుపటి నెలల్లో వచ్చిన వరదల కారణంగా టోర్నమెంటు జరపడం సందేహాస్పదంగా ఉంది, కానీ అది అనుకున్నట్లుగానే సాగింది. వరద బాధితుల కోసం ఒక ఛారిటీ మ్యాచ్ నిర్వహించి $70,000 సేకరించింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup, 1988–89|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155174.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1990 ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్, <ref>{{Cite web|title=Austral-Asia Cup, 1989–90|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150808.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> ఆసియా కప్ 1990-91, 1995, <ref>{{Cite web|title=Pepsi Asia Cup, 1994–95|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151185.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> 1997 <ref>{{Cite web|title=Pepsi Asia Cup, 1997–98|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151650.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> లతో పాటు అనేక ఇతర ముక్కోణపు టోర్నమెంట్లలో పాల్గొంది, అయితే 1998 వరకు వారు తమ మొదటి వన్‌డేలో విజయం సాధించలేదు. మొదటి వన్‌డే నుండి 22-మ్యాచ్‌ల వరుస పరాజయాలు ఆ సమయంలో ఒక రికార్డు. <ref name="toothless tigers">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> 1998 అక్టోబరులో, బంగ్లాదేశ్ మొట్టమొదటి ఐసిసి నాకౌట్ ట్రోఫీకి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది (కానీ పాల్గొనలేదు) (ఈ కార్యక్రమం తరువాత ఇది ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీగా మారింది), ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలన్నింటిని కలిగి ఉన్న నాకౌట్ వన్‌డే టోర్నమెంట్. బంగ్లాదేశ్ 1979, 1982, 1982, 1986, 1990, 1994 లలో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీల్లో పాల్గొంది. 1997 లో ట్రోఫీని గెలుచుకుంది, ఈ ప్రక్రియలో 1999 ప్రపంచ కప్‌కు అర్హత సాధించింది. అప్పటి బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు జనరల్ సెక్రటరీ, అమీనుల్ హుక్ మోని అబాహానీ క్రికెట్ గ్రౌండ్, బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియంలో ఆస్ట్రో టర్ఫ్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి చొరవ తీసుకున్నాడు, తద్వారా స్థానిక ఆటగాళ్లు ఐసిసి ట్రోఫీలో ఆడబోయే పిచ్‌పై రెండు పూర్తి సీజన్‌లను సిద్ధం చేశారు. 1997లో. <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/former-bcb-general-secretary-dies-in-dhaka-883039|title=Former BCB general secretary dies in Dhaka|date=1 June 2015|work=ESPNcricinfo|access-date=16 January 2016}}</ref> బంగ్లాదేశ్ కూడా వన్‌డేలు ఆడే హక్కుతో ఒక సాధారణ ఐసిసి సభ్యునిగా మారింది. ద్వైపాక్షిక, ముక్కోణపు వన్‌డే టోర్నమెంటులను నిర్వహించడం ప్రారంభించింది. అంతకుముందు, ఫిబ్రవరిలో ఢాకా మూడవ, చివరి సార్క్ క్రికెట్ టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. బంగ్లాదేశ్ [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999లో ఇంగ్లాండ్‌లో]] తన మొదటి ప్రపంచ కప్‌లో ఆడింది.స్కాట్‌లాండ్‌తో జరిగిన ప్రపంచ కప్ మ్యాచ్‌లో తమ మొదటి విజయాన్ని నమోదు చేసింది. ఆ తర్వాత నార్తాంప్టన్‌లో జరిగిన గ్రూప్ మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ 62 పరుగుల తేడాతో పాకిస్థాన్‌ను ఓడించి ఘోర పరాజయాన్ని సృష్టించింది. బంగ్లాదేశ్ తన పూర్తి 50 ఓవర్లలో 9/223 చేసింది. ప్రత్యుత్తరంగా, పాకిస్తాన్ 161 పరుగులు మాత్రమే చేయగలిగింది, మ్యాన్ ఆఫ్ ద మ్యాచ్‌గా మహమూద్‌ ఎంపికయ్యాడు. బంగ్లాదేశ్ తన ఐదు మ్యాచ్‌ల్లో మూడింటిలో ఓడిపోవడంతో సూపర్ సిక్స్ రౌండ్‌కు అర్హత సాధించలేదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాతో]] రన్నరప్‌గా నిలిచిన పాకిస్థాన్‌పై విజయం, బంగ్లాదేశ్ మరుసటి సంవత్సరం టెస్టు ఆడే స్థితిని పొందేందుకు సహాయపడింది. 1997 ఐసిసి ట్రోఫీ లోను, [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999 ప్రపంచకప్‌లోనూ]] జట్టును నడిపించిన కోచ్ [[గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్|గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్‌ను]] బంగ్లాదేశ్ మ్యాచ్ ఉదయం తొలగించింది. <ref name="toothless tigers2">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> === టెస్టు జట్టుగా మొదటి సంవత్సరాలు (2000–2003) === 2000 నవంబరు 13న, బంగ్లాదేశ్ ఢాకాలో భారత్‌కు ఆతిథ్యమిచ్చిన తమ తొలి టెస్టు మ్యాచ్ ఆడింది. బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ చరిత్రలో మొదటి టెస్టు పరుగు మెహ్రాబ్ హొస్సేన్ బ్యాట్ నుండి వచ్చింది, అతను 1999లో బంగ్లాదేశ్ జట్టుకు మొదటి వన్‌డే సెంచరీని కూడా చేశాడు. నైమూర్ రెహ్మాన్ సారథ్యంలో బంగ్లాదేశ్ తొమ్మిది వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది, అయినప్పటికీ ''విజ్డెన్'' వారు "తమ పొరుగుదేశంతో సమ ఉజ్జీగా నిలిచి అన్ని అంచనాలను అధిగమించారు. కొన్నిసార్లు పైచేయి కూడా సాధించారు" అని పేర్కొన్నారు. <ref name="inaugural test">{{Cite web|last=Hobson|first=Richard|title=Bangladesh v India, 2000–01|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154208.html|access-date=19 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> [[అమీనుల్ ఇస్లాం]] బుల్బుల్ మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో 145 పరుగులు చేశాడు, వారి జట్టు తరఫున మొదటి టెస్టులోనే సెంచరీ చేసిన మూడవ వ్యక్తిగా నిలిచాడు; రెహమాన్ 132 పరుగులకు ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు. ఒక దేశపు తొలి టెస్టులో రెండవ అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలవి. <ref name="inaugural test" /> 2001 మార్చిలో, మాజీ ఆస్ట్రేలియా టెస్టు క్రికెటర్ ట్రెవర్ చాపెల్ కోచ్‌గా నియమితుడయ్యాడు. <ref name="Chappell and Kamal">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/1921128.stm|title=Bangladesh get new coach|date=10 April 2002|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> ఆ తర్వాతి నెలలో బంగ్లాదేశ్ రెండు టెస్టులు, మూడు వన్‌డేలు ఆడేందుకు జింబాబ్వే పర్యటనకు బయలుదేరింది. ఆ సమయంలో పది టెస్టు జట్లలో తొమ్మిదో స్థానంలో ఉన్న జింబాబ్వే మొత్తం ఐదు మ్యాచ్‌ల్లోనూ గెలిచింది. <ref>{{Cite web|last=Ward|first=John|title=The Bangladeshis in Zimbabwe, 2000–01|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154233.html|access-date=19 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> == పరిపాలన సంస్థ == బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డ్ (BCB) బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టుకు, <ref>{{Cite web|title=Bangladesh Cricket Team|url=http://www.bdcricteam.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517011118/http://bdcricteam.com/|archive-date=17 May 2014|access-date=28 August 2013|publisher=Bangladesh Cricket}}</ref> దేశంలోని క్రీడకు పాలకమండలి. మైదానాలను నిర్వహించడం, క్రీడను ప్రోత్సహించడం BCB బాధ్యత. ఇది 1972లో బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ కంట్రోల్ బోర్డుగా స్థాపించబడింది. <ref>{{Cite web|title=About BCB|url=http://www.bcb.com.bd/about-bcb.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311101206/http://bcb.com.bd/about-bcb.html|archive-date=11 March 2011|access-date=11 March 2011|publisher=Bangladesh Cricket Board}}</ref> దీని మొదటి రాజ్యాంగాన్ని 1976లో రూపొందించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.theindependentbd.com/paper-edition/others/panorama/18958-bangladesh-cricket-at-the-crossroad.html|title=Bangladesh cricket at the crossroad|date=12 November 2010|work=[[The Independent (Bangladesh)|The Independent]]|access-date=11 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717003614/http://www.theindependentbd.com/paper-edition/others/panorama/18958-bangladesh-cricket-at-the-crossroad.html|archive-date=17 July 2011}}</ref> 2007 జనవరిలో బోర్డు, దాని పేరు నుండి "నియంత్రణ"ను తొలగిస్తూ పేరును మార్చుకుంది. <ref>{{Cite web|date=13 January 2007|title=Board's name amended by government notification|url=https://www.espncricinfo.com/story/board-s-name-amended-by-government-notification-276356|access-date=11 March 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> BCB అధ్యక్షుడిని బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. <ref>{{Cite web|last=Samiuddin|first=Osman|date=30 June 2011|title=ICC gives boards two years to fall in line|url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-annual-conference-icc-gives-boards-two-years-to-fall-in-line-521351|access-date=8 July 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> జట్టు స్పాన్సర్‌షిప్‌ను కూడా బోర్డు నియంత్రిస్తుంది. 2003 నుండి టెలికమ్యూనికేషన్స్ కంపెనీ గ్రామీణ్‌ఫోన్ పురుషులు, మహిళల జాతీయ జట్లకు స్పాన్సర్ చేసింది. 2006 లో బోర్డు యువ, అనుభవం లేని ఆటగాళ్ల అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించేందుకు ఒక అకాడమీని స్థాపించింది. <ref>{{Cite web|date=4 April 2006|title=Bangladesh to set up academy|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/243222.html|access-date=22 September 2011}}</ref> బోర్డు జాతీయ ఆటగాళ్లకు సెంట్రల్ కాంట్రాక్టులను జారీ చేస్తుంది. మ్యాచ్ ఫీజులను జారీ చేస్తుంది. 2005లో ఆటగాళ్లు ఆడిన టెస్టుకు సుమారు $1,000, వన్‌డేకి $500 ఇచ్చింది. <ref>{{Cite web|date=20 October 2005|title=BCB announce 'perform and earn more' payroll|url=https://www.espncricinfo.com/story/bcb-announce-perform-and-earn-more-payroll-222634|access-date=22 September 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ మైదానాలు == {| class="wikitable sortable" !వేదిక !నగరం !కెపాసిటీ !మొదట ఉపయోగించబడింది !పరీక్షలు !వన్‌డేలు !టీ20లు |- ! colspan="7" |క్రియాశీల వేదికలు |- |ఖాన్ షాహెబ్ ఉస్మాన్ అలీ స్టేడియం |ఫతుల్లా |25,000 |2006 |2 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |10 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |షేక్ అబు నాజర్ స్టేడియం |[[ఖుల్నా]] |15,000 |2006 |3 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |5 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం |[[ఢాకా]] |26,000 |2006 |22 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |113 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |57 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |జోహుర్ అహ్మద్ చౌదరి స్టేడియం |[[చిట్టగాంగ్]] |22,000 |2006 |21 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |22 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |20 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |సిల్హెట్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం |సిల్హెట్ |18,500 |2014 |1 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=4 November 2018}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=11 November 2020}}</ref> |8 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- ! colspan="7" |పూర్వ వేదికలు |- |బంగాబంధు నేషనల్ స్టేడియం |[[ఢాకా]] |36,000 |1955 |17 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=475;type=ground|title=Bangabandhu Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |58 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=475;type=ground|title=Bangabandhu Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |- |MA అజీజ్ స్టేడియం |[[చిట్టగాంగ్]] |30,000 |1988 |8 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=476;type=ground|title=M. A. Aziz Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |10 <ref name="M. A. Aziz Stadium ODI matches">{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=476;type=ground|title=M. A. Aziz Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |- |షాహీద్ చందు స్టేడియం |బోగ్రా |18,000 |2006 |1 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1925;type=ground|title=Shaheed Chandu Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |5 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1925;type=ground|title=Shaheed Chandu Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |} == జట్టు స్పాన్సర్‌షిప్ == {| class="wikitable" !కాలం/టోర్నమెంట్ !కిట్ తయారీదారు !స్పాన్సర్ |- |1995 |పెప్సి |- |1997 |బిమాన్ |- |1998 |[[కోకా కోలా|కోకాకోలా]] |- |[[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] |[[ఆసిక్స్]] |వీటీ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/82441.html|title=Bowled over by Veetee? (19 May 1999)|work=ESPNcricinfo|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2000–2004 | rowspan="2" |AJ స్పోర్ట్స్ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/112196.html|title=BCCSL appoints AJ Sports as official clothing sponsor|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=11 September 2018}}</ref> |బెక్సిమ్కో |- |[[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] |మొబైల్ 1 |- |2005–2008 |ఇహ్సాన్ స్పోర్ట్స్ <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/sport/2005/07/09/ihsan-sports-to-sponsor-bangladesh-s-five-teams-including-the-national-cricket-team|title=Ihsan Sports to sponsor Bangladesh's five teams including the national cricket team|access-date=11 September 2018}}</ref> | rowspan="2" |గ్రామీణ ఫోన్ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/216280.html|title=Bangladesh strike deal with GrameenPhone|work=ESPNcricinfo|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2009–2011 |బాటా <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-82532|title=Bata clothing sponsors for cricket teams|date=3 April 2009|work=The Daily Star|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2012 ఆసియా కప్ |న్యూవే |- |2012–2015 |సహారా <ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/cricket-bangladesh-sponsor/cricket-sahara-group-set-to-become-bangladesh-cricket-sponsor-idUKL4E8GU6Y820120530|title=Cricket-Sahara Group set to become Bangladesh cricket sponsor|work=Reuters|access-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912023923/https://uk.reuters.com/article/cricket-bangladesh-sponsor/cricket-sahara-group-set-to-become-bangladesh-cricket-sponsor-idUKL4E8GU6Y820120530|archive-date=12 September 2018}}</ref> |- |2015 |PRAN ఫ్రూటో <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2015/04/13/pran-to-sponsor-bangladesh-for-pakistan-series-after-top-of-mind-sells-rights|title=Pran to sponsor Bangladesh for Pakistan series after Top of Mind sells rights|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2016–2017 | rowspan="3" |BRAC బ్యాంక్ <ref>{{Cite news|url=http://m.theindependentbd.com/printversion/details/165984|title=BRAC Bank to keep kit partner of national cricket teams|work=The Independent BD}}</ref> |రాబి <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2017/05/04/robi-retains-sponsorship-right-of-bangladesh-cricket-team|title=Robi retains sponsorship right of Bangladesh cricket team|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2018–2020 |లైఫ్ బాయ్ <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/unilever-becomes-bangladesh-cricket-teams-sponsor-1630069|title=Unilever becomes Bangladesh Cricket team's sponsor|date=6 September 2018|work=The Daily Star}}</ref> |- |2020 |ఆకాష్ DTH <ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/100078/akash-to-sponsor-bangladesh-vs-zimbabwe|title=Akash to sponsor Bangladesh vs Zimbabwe|work=New Age|access-date=10 March 2020|language=en}}</ref> |- | rowspan="3" |2021–22 |ఆకాష్ DTH <ref>{{Cite news|url=https://www.bdcrictime.com/akash-dth-returns-as-bangladesh-kits-partner/|title=Akash DTH returns as Bangladesh kits partner|date=15 January 2021|work=BDCricTime|access-date=2 March 2021|archive-date=8 మార్చి 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123811/https://www.bdcrictime.com/akash-dth-returns-as-bangladesh-kits-partner/|url-status=dead}}</ref> |బెక్సిమ్కో <ref>{{Cite news|url=http://www.tigercricket.com.bd/2021/01/14/media-release-west-indies-in-bangladesh-2021-beximco-becomes-national-team-sponsor/|title=Media Release : West Indies In Bangladesh 2021 – Beximco becomes National Team Sponsor|date=14 January 2021|work=[[Bangladesh Cricket Board|BCB]]|access-date=27 January 2021}}</ref> |- |ఇ-ఆహారం |ఎవలీ <ref>{{Cite news|url=https://thefinancialexpress.com.bd/sports/evaly-sponsors-bangladesh-cricket-teams-nz-tour-1614005280|title=Evaly sponsors Bangladesh cricket team's NZ tour|date=22 February 2021|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|Financial Express]]|access-date=23 February 2021}}</ref> |- |హంగ్రీనాకి |దరాజ్ <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/daraz-becomes-national-cricket-team-sponsor-till-nov-2023-2073685|title=Daraz becomes National cricket team sponsor till Nov 2023|date=7 April 2021|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=21 April 2021}}</ref> |} == ప్రస్తుత స్క్వాడ్ == {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | పేరు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | వయస్సు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | బ్యాటింగు శైలి ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | బౌలింగు శైలి ! colspan=3 style="text-align:center; background:#006A4E; color:white; | కాంట్రాక్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | దేశీయ జట్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | క్లబ్ జట్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | రూపాలు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | సం. ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | గమనికలు |- ! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| టెస్టులు !! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| వన్‌డే !! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| టి20ఐ |- ! colspan="12" | బ్యాటర్లు |- | [[యాసిర్ అలీ]] || {{age|1996|03|06}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 26 || |- | [[మోమినుల్ హక్]] || {{age|1991|09|29}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || Test || 7 || |- | మహ్మదుల్ హసన్ జాయ్ || {{age|2000|11|13}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || Test || 71 || |- | జకీర్ హుస్సేన్ || {{age|1998|2|1}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}} || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || Test || 21 || |- | తమీం ఇక్బాల్ || {{age|1989|3|20}} || ఎడమచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=2 {{yes}} || {{no}} || చిట్టగాంగ్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || Test, వన్‌డే || 28 || |- | [[తౌహీద్ హృదయ్]] || {{age|2000|12|4}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=3 {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || షేక్ జమాల్ ధన్‌మొండి || వన్‌డే, టి20ఐ || 77 || |- | [[నజ్ముల్ హుస్సేన్ శాంతో]] || {{age|1998|05|25}} || ఎడమచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{yes}} || {{no}} || {{yes}} || రాజషాహీ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 99 || |- | [[రోనీ తాలూక్‌దార్]] || {{age|1990|10|10}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=3 {{no}} || [[Dhaka Division cricket team|Dhaka Division]] || మొహమ్మడన్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 37 || |- ! colspan="12" | ఆల్ రౌండర్లు |- | [[షకీబ్ అల్ హసన్]] || {{age|1987|3|24}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || colspan=3 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || లెజెండ్స్ ఆఫ్ రూప్‌గంజ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 75 || align=center| టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ (C) |- | [[మహెదీ హసన్]] || {{age|1994|12|12}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 55 || |- | [[మొసాదెక్ హుస్సేన్]] || {{age|1995|12|10}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || బరిసాల్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 32 || |- | [[అఫీఫ్ హుస్సేన్]] || {{age|1999|9|22}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || సిల్హెట్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 18 || |- | [[షమీమ్ హుస్సేన్]] || {{age|2000|9|2}} || ఎడమచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 29 || |- | [[మెహిదీ హసన్ మిరాజ్]] || {{age|1997|10|25}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || మొహమ్మడన్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 53 || |- | [[మహ్మూదుల్లా]] || {{age|1986|2|4}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{no}} || {{yes}} || {{no}} || ఢాకా మెట్రోపోలిస్ || మొహమ్మడన్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 30 || |- ! colspan="12" | వికెట్ కీపర్లు |- | [[లిటన్ దాస్]] || {{age|1994|10|13}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{yes}} || రంగ్‌పూర్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 16 ||align=center| టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ (VC) |- | [[అనాముల్ హక్]] || {{age|1992|12|16}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}} || colspan=3 {{no}} || ఖుల్నా డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 66 || |- | [[ముష్ఫికర్ రహీమ్]]|| {{age|1987|5|9}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}}|| colspan=2 {{yes}} || {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 15 || |- ! colspan="12" | స్పిన్ బౌలర్లు |- | [[నసుమ్ అహ్మద్]]|| {{age|1994|12|5}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || సిల్హెట్ డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 10 || |- | [[రిషాద్ హుస్సేన్]] || {{age|2002|7|15}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || రంగ్‌పూర్ || ఖేలాఘర్ || T20I || || |- | [[తైజుల్ ఇస్లామ్]] || {{age|1992|2|14}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || Test, వన్‌డే || 12 || |- ! colspan="12" | పేస్ బౌలర్లు |- | [[ఖాలెద్ అహ్మద్]] || {{age|1992|9|20}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || మొహమ్మడన్ || Test, వన్‌డే || 14 || |- | [[తస్కిన్ అహ్మద్]] || {{age|1995|4|3}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[fast bowling|fast]] || colspan=3 {{yes}} || ఢాకా మెట్రోపోలిస్ || మొహమ్మడన్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 3 || |- | [[ఎబాదత్ హుస్సేన్]] || {{age|1994|1|7}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[Pace bowling|fast medium]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || షేక్ జమాల్ ధన్‌మొండి || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 58 || |- | [[షొరీఫుల్ ఇస్లాం|షోరిఫుల్ ఇస్లామ్]]|| {{age|2001|6|3}} || ఎడమచేతి వాటం || Left-arm [[fast bowling|medium fast]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 47 || |- | [[హసన్ మహమూద్]] || {{age|1999|10|12}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[fast bowling|fast-medium]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || చత్తోగ్రాం || ఖేలాఘర్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 91 || |- | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] || {{age|1995|9|6}} || ఎడమచేతి వాటం || Left-arm [[fast bowling|fast medium]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 90 || |} == కోచింగ్ సిబ్బంది == {| class="wikitable" ! style="background:#006A4E; color: white; text-align:center;" | స్థానం ! style="background:#006A4E; color: white; text-align:center;" | పేరు |- |టీమ్ డైరెక్టర్ |{{Flag icon|BAN}} ఖలీద్ మహమూద్ |- |టీమ్ మేనేజర్ |{{Flag icon|BAN}} నఫీస్ ఇక్బాల్ |- |ప్రధాన కోచ్ |{{Flag icon|SRI}} [[చండికా హతురుసింగ]] |- |అసిస్టెంట్ కోచ్ |{{Flag icon|SA}} నిక్ పోథాస్ |- |స్పిన్ బౌలింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|SRI}} [[రంగనా హెరాత్]] |- |ఫాస్ట్ బౌలింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|SA}} [[అలన్ డోనాల్డ్]] <ref>{{Cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/121310/allan-donald-appointed-bangladesh-pace-bowling-coach|title=Allan Donald appointed Bangladesh pace bowling coach|work=Cricbuzz|access-date=4 March 2022|language=en}}</ref> |- |ఫీల్డింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|AUS}} షేన్ మెక్‌డెర్మాట్ |- |కండిషనింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|ENG}} నిక్ లీ |- |ఫిజియోథెరపిస్ట్ |{{Flag icon|BAN}} ముజాద్ సన్నీ |- |పనితీరు విశ్లేషకుడు |{{Flag icon|IND}} శ్రీనివాస్ చంద్రశేఖరన్ |} == కోచింగ్ చరిత్ర == * 1997:{{Flag icon|BAR}} [[గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్]] * 1999–2000:{{Flag icon|RSA}} ఎడ్డీ బార్లో * 2000:{{Flag icon|BAN}} సర్వర్ ఇమ్రాన్ * 2001–2002:{{Flag icon|AUS}} ట్రెవర్ చాపెల్ * 2002–2003:{{Flag icon|PAK}} మొహ్సిన్ కమల్ * 2003:{{Flag icon|BAN}} సర్వర్ ఇమ్రాన్ (మధ్యంతర) * 2003–2007:{{Flag icon|AUS}} డేవ్ వాట్మోర్ * 2007:{{Flag icon|AUS}} షాన్ విలియమ్స్ (మధ్యంతర) * 2007–2011:{{Flag icon|AUS}} జామీ సిడాన్స్ * 2011:{{Flag icon|AUS}} స్టువర్ట్ లా (మధ్యంతర) * 2011–2012:{{Flag icon|ENG}} రిచర్డ్ పైబస్ * 2012–2014:{{Flag icon|AUS}} షేన్ జుర్గెన్సెన్ * 2014–2017:{{Flag icon|LKA}} [[చండికా హతురుసింగ]] * 2018:{{Flag icon|JAM}} [[కోర్ట్‌నీ వాల్ష్|కోర్ట్నీ వాల్ష్]] (మధ్యంతర) <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/courtney-walsh-named-bangladesh-s-interim-head-coach-1138007|title=Walsh named Bangladesh's interim head coach|last=Isam|first=Mohammad|date=26 February 2018|access-date=4 June 2023|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * 2018:{{Flag icon|ZIM}} రిచర్డ్ హాల్సల్ (మధ్యంతర) * 2018–2019:{{Flag icon|ENG}} స్టీవ్ రోడ్స్ <ref>{{Cite web|title=Steve Rhodes takes over as Bangladesh coach|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23721413/steve-rhodes-takes-bangladesh-coach|access-date=7 June 2018|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * 2019:{{Flag icon|BAN}} ఖలీద్ మహమూద్ (మధ్యంతర) * 2019–2022:{{Flag icon|RSA}} రస్సెల్ డొమింగో <ref>{{Cite web|last=|first=|title=Russell Domingo steps down as Bangladesh coach|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/00gtduel5f|access-date=2022-12-28|website=|publisher=Prothom Alo|language=en}}</ref> * 2023–ప్రస్తుతం:{{Flag icon|LKA}} [[చండికా హతురుసింగ]] <ref>{{Cite web|last=Azam|first=Atif|date=1 February 2023|title=Hathurusingha named Bangladesh head coach|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/125351/chandika-hathurusingha-named-bangladesh-head-coach-cricbuzzcom|publisher=Cricbuzz}}</ref> == టోర్నమెంటు చరిత్ర == === ఐసిసి వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" | colspan="14" |ఐసిసి వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ రికార్డు |- ! rowspan="3" width="245" |సంవత్సరం ! colspan="10" |లీగ్ వేదిక ! rowspan="3" width="250" |ఫైనల్ హోస్ట్ ! rowspan="3" width="450" |చివరి ! rowspan="3" width="75" |తుది స్థానం |- ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Pos|Position}} ! colspan="5" |మ్యాచ్‌లు ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Ded|Deductions}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|PC|Points Contested}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Pts|Points}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|PCT|Fraction of Points Won out of Points Contested}} |- ! width="20" |{{Abbr|P|Played}} ! width="20" |{{Abbr|W|Won}} ! width="20" |{{Abbr|L|Lost}} ! width="20" |{{Abbr|D|Drawn}} ! width="20" |{{Abbr|T|Tied}} |- |2019-21 |9/9 |7 |0 |6 |1 |0 |0 |420 |20 |'''4.8''' |రోజ్ బౌల్, ఇంగ్లాండ్ |DNQ |9వ |- |2021-23 |9/9 |12 |1 |10 |1 |0 |0 |144 |16 |'''11.11''' |ది ఓవల్, [[లండన్]] |DNQ |9వ |} === ఐసిసి క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="9" |[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచకప్ రికార్డు]] |- ! width="150" |సంవత్సరం ! width="150" |గుండ్రంగా ! width="100" |స్థానం ! width="75" |మ్యాచ్‌లు ! width="75" |గెలిచింది ! width="75" |కోల్పోయిన ! width="75" |టైడ్ ! width="75" |ఫలితం లేదు ! width="75" |గెలుపు % |- |{{Flag icon|ENG}} [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | colspan="8" |అర్హత లేదు (ఐసిసి సభ్యుడు కాదు) |- |{{Flag icon|ENG}} [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1979]] | colspan="8" rowspan="5" |అర్హత సాధించలేదు |- |{{Flag icon|ENG}}[[1983 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1983]] |- |{{Flag icon|IND}}[[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]] |- |{{Flag icon|AUS}}[[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]] |- |{{Flag icon|IND}}[[1996 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1996]] |- |{{Flag icon|ENG}} [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] | rowspan="2" |గ్రూప్ స్టేజ్ |9/12 |5 |2 |3 |0 |0 |40.00% |- |{{Flag icon|RSA}}[[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2003]] |13/14 |6 |0 |5 |0 |1 |0.00% |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|WIN}} [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]] |సూపర్ ఎయిట్స్ |7/16 |9 |3 |6 |0 |0 |33.33% |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|IND}}[[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2011]] |గ్రూప్ స్టేజ్ |9/14 |6 |3 |3 |0 |0 |50.00% |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|AUS}}[[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]] |క్వార్టర్-ఫైనల్ |7/14 |7 |3 |3 |0 |1 |50.00% |- |{{Flag icon|ENG}}[[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2019]] |గ్రూప్ స్టేజ్ |8/10 |9 |3 |5 |0 |1 |37.50% |- |{{Flag icon|IND}} [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023]] | colspan="8" |''అర్హత సాధించారు'' |- |{{Flag icon|RSA}}[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2027]] | colspan="8" |''నిర్ధారించు'' |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|BAN}}[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2031]] | colspan="8" |''హోస్ట్‌లుగా అర్హత సాధించారు'' |- |'''మొత్తం''' |'''6/12''' |'''<small>సూపర్ ఎయిట్స్ (2007);</small> {{చిన్న|Quarter-finals (2015)}}''' |'''42''' |'''14''' |'''25''' |'''0''' |'''3''' |'''35.90%''' |} === ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:800px" ! colspan="9" |ఐసీసీ ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ రికార్డు |- ! width="150" |సంవత్సరం ! width="150" |గుండ్రంగా ! width="130" |స్థానం ! width="50" |ఆడాడు ! width="50" |గెలిచింది ! width="50" |కోల్పోయిన ! width="50" |టై ! width="50" |N/R ! width="50" |గెలుపు % |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|Bangladesh}} 1998 | colspan="8" |అర్హత లేదు |- |{{Flag icon|Kenya}} 2000 |ప్లేఆఫ్ దశ |10/11 |1 |0 |1 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} 2002 | rowspan="2" |గ్రూప్ స్టేజ్ | rowspan="2" |11/12 |2 |0 |2 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|England}} 2004 |2 |0 |2 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|India}} 2006 |క్వాలిఫైయింగ్ రౌండ్ |9/10 |3 |1 |2 |0 |0 |33.33% |- |{{Flag icon|South Africa}} 2009 | colspan="8" rowspan="2" |అర్హత సాధించలేదు |- |{{Flag icon|England}}2013 |- style="background:#9acdff;" |{{Flag icon|England}}2017 |'''సెమీ ఫైనల్''' |'''4/8''' |'''4''' |'''1''' |'''2''' |'''0''' |'''1''' |'''33.33%''' |- |{{Flag icon|Pakistan}} 2025 | colspan="8" rowspan="2" |''TBD'' |- |{{Flag icon|India}} 2029 |- |'''మొత్తం''' |'''5/8''' |'''{{చిన్న|Fourth Place (2017)}}''' |'''12''' |'''2''' |'''9''' |'''0''' |'''1''' |'''18.18%''' |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ప్రత్యర్థి వారీగా బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు రికార్డు]] * [[బంగ్లాదేశ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[మెహ్రబ్ హుస్సేన్]] * [[షహదత్ హొస్సేన్]] * [[మహమ్మద్ నజీముద్దీన్]] * [[ఎలియాస్ సన్నీ]] * [[మృత్తుంజయ్ చౌదరి]] * [[అబుల్ హసన్]] * [[అబు జాయెద్]] * [[మంజురుల్ ఇస్లాం]] * [[జియావుర్ రెహమాన్]] * [[నాసిర్ హుస్సేన్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|నాసిర్ హుస్సేన్]] * [[అఫ్తాబ్ అహ్మద్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|అఫ్తాబ్ అహ్మద్]] == మూలాలు == <references responsive="" /> [[వర్గం:దేశాల వారీగా క్రికెట్ జట్లు]] q1w8zbzfbfeh9b9xugst1bl9yowqtxq 4804081 4804044 2026-04-16T17:53:09Z ~2026-20262-76 148400 4804081 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = బంగ్లాదేశ్ | image = Flag of Bangladesh.svg| association = [[Bangladesh Cricket Board]] | nickname = ది టైగర్స్; రెడ్ అండ్ గ్రీన్స్ | captain = [[షకీబ్ అల్ హసన్]] | coach = [[చండికా హతురుసింగ]] | od_coach = | test_coach = | test_status_year = 2000 | icc_status = అనుబంధ సభ్యత్వం | icc_member_year = 1977 | icc_status2 = [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా#పూర్తి సభ్యత్వం|పూర్తి సభ్యత్వం]] | icc_member_year2 = 2000 | icc_region = [[ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్|ఆసియా]] | test_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/test 9th] | odi_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi 8th] | t20i_rank = [https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/t20i 9th] | test_rank_best = 8వ <small>(1 మే 2018)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite news|title=Bangladesh rise to no 8 in ICC test rankings|url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2018/05/01/bangladesh-rise-no-8-icc-test-ranking/|work=Dhaka Tribiune|date=1 May 2018 |access-date=11 March 2020}}</ref> | odi_rank_best = 6వ <small>(25 మే 2017)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref>{{cite news|title=Bangladesh rise no 6 in odi rankings|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/19461070/bangladesh-rise-no-6-odi-rankings|work=[[ESPNcricinfo]]|date= 25 May 2017|access-date=11 March 2020}} </ref> | t20i_rank_best = 4వ <small>(22 జులై 2012)</small><!-- Date when team reached all time best ranking for the first time --><ref name="No4">{{cite news|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/bangladesh-surpass-pak-aus-in-t20-rankings-583778.html|title=Bangladesh surpass Pak, Aus in T20 rankings |work=[[News18]]|date=22 July 2012|access-date=21 May 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Bangladesh to play extra T20 in Netherlands|url=http://www.espncricinfo.com/ireland-nl-v-bangladesh-2012/content/story/573750.html|work=[[ESPNcricinfo]]|date=24 July 2012|access-date=6 January 2017}}</ref> | first_test = v. {{cr|IND}} [[బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియం]], [[ఢాకా]] వద్ద; 10–13 నవంబర్ 2000 | most_recent_test = v. {{cr|AFG}} [[షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[మీర్పూర్ మోడల్ థానా|మీర్పూర్]] వద్ద ; 14–17 జూన్ 2023 | num_tests = 138 | num_tests_this_year = 2 | test_record = 18/102<br />(18 డ్రాలు) | test_record_this_year = 2/0 (0 డ్రాలు) | wtc_apps = 2 | wtc_first = [[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]] | wtc_best = 9వ స్థానం ([[2019–2021 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2019–2021]], [[2021–2023 ICC వరల్డ్ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్|2021–2023]]) | first_odi = v. {{cr|PAK}} [[డి సోయ్సా స్టేడియం|టైరోన్ ఫెర్నాండో స్టేడియం]], [[మొరటువా]] వద్ద ; 31 మార్చి 1986 | most_recent_odi = v. {{cr|AUS}}[[మహారాష్ట్ర క్రికెట్ అసోసియేషన్ స్టేడియం]], [[పుణె]]వద్ద ; 11 నవంబర్ 2023 | num_odis = 432 | num_odis_this_year = 29 | odi_record = 156/266<br />(0 టైలు, 10 ఫలితం తేలలేదు) | odi_record_this_year = 10/16<br />(0 టైలు, 3 ఫలితం తేలలేదు) | wc_apps = 7 | wc_first = [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] | wc_best = క్వార్టర్-ఫైనల్స్ ([[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]]) | wcq_apps = 6 | wcq_first = [[1979 ICC ట్రోఫీ|1979]] | wcq_best = ఛాంపియన్స్ ([[1997 ICC ట్రోఫీ|1997]]) | | first_t20i = v. {{cr|ZIM}} [[షేక్ అబు నాసర్ స్టేడియం]], [[ఖుల్నా]] వద్ద ; 28 నవంబర్ 2006 | most_recent_t20i = v. {{cr|PAK}} [[జెజియాంగ్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ క్రికెట్ ఫీల్డ్]], [[హాంగ్జౌ]][[చైనా]] వద్ద ; 7 అక్టోబర్ 2023 | num_t20is = 155 | num_t20is_this_year = 11 | t20i_record = 58/94<br />(0 టైలు, 3 ఫలితం తేలలేదు) | t20i_record_this_year = 9/2<br />(0 టైలు, 0 ఫలితం తేలలేదు) | wt20_apps = 8 | wt20_first = [[2007 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2007]] | wt20_best = 2వ రౌండ్ (2007, [[2014 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2014]], [[2016 ICC వరల్డ్ ట్వంటీ20|2016]], [[2021 ICC పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్|2021]]) | h_pattern_la = _borderonwhite | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = _borderonwhite | h_pattern_pants = | h_leftarm = 004931 | h_body = FFFFFF | h_rightarm = 004931 | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _redborder | a_pattern_b = _ban_odi_26 | a_pattern_ra = _redborder | a_pattern_pants = | a_leftarm = 004931 | a_body = 004931 | a_rightarm = 004931 | a_pants = 004931 | t_pattern_la = _ban_t20i25 | t_pattern_b = _ban_t20i25 | t_pattern_ra = _ban_t20i25 | t_pattern_pants = | t_leftarm = FF0000 | t_body = FF0000 | t_rightarm = FF0000 | t_pants = 004931 | asofdate = 11 November 2023 }} '''బంగ్లాదేశ్ పురుషుల జాతీయ క్రికెట్ జట్టు''' బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు (BCB) నిర్వహించే జట్టు. దీనికి [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]], [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే ఇంటర్నేషనల్]] (వన్‌డే), [[ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్|ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్]] (T20I) హోదాతో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి) లో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా|పూర్తి స్థాయి సభ్యత్వం ఉంది]]. ఇది నవంబరు 2000లో [[ఢాకా|ఢాకాలో]] [[భారత క్రికెట్ జట్టు|భారత్‌తో]] జరిగిన మొదటి టెస్టు మ్యాచ్‌ను 9 వికెట్లతో కోల్పోయింది. దాంతో ఇది పదో టెస్టు ఆడే దేశంగా అవతరించింది.<ref>{{Cite web|title=Only Test, Dhaka, Nov 10 - 13 2000, India tour of Bangladesh|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63898.html|access-date=21 May 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-bangladesh-2000-01-62353/bangladesh-vs-india-only-test-63898/match-report|title=Sudden Bangladesh collapse leaves India easy winners|date=29 May 2016|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=11 May 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/bangladesh-celebrates-20-years-of-test-status|title=Bangladesh celebrates 20 years of Test status|date=26 June 2020|work=[[Prothom Alo]]|access-date=30 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/20116974|title=Does the Bangladesh cricket team deserve its Test status?|date=10 November 2012|work=[[BBC Sport]]|access-date=8 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thecricketmonthly.com/story/1238118/bangladesh-s-maiden-test----a-test-match-can-change-course-in-half-an-hour--that-s-what-happened-to-us|title='A Test match can change course in half an hour. That's what happened to us'|date=9 November 2020|work=Cricket Monthly by [[ESPNcricinfo]]|access-date=8 June 2021}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1977లో ఐసిసిలో అసోసియేట్ మెంబర్‌గా మారింది.<ref>{{Cite web|title=History – 1964 – 1988 – International Cricket Conference|url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1964-1988.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080721010931/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1964-1988.html|archive-date=2008-07-21|access-date=2008-04-08|publisher=[[International Cricket Council]]}}</ref> ఆ తరువాత ఆరు ఐసిసి ట్రోఫీలలో పాల్గొంది, ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలకు ప్రధాన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] పోటీ. అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లోకి బంగ్లాదేశ్ అధికారికంగా ప్రవేశించడం 1979లో ఇంగ్లాండ్‌లో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీలో జరిగింది. 1986 మార్చి 31న, బంగ్లాదేశ్ ఆసియా కప్‌లో [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్‌తో]] తన మొదటి వన్‌డే మ్యాచ్ ఆడింది. చాలా కాలంగా, బంగ్లాదేశ్‌లో [[ఫుట్‌బాల్]] అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన క్రీడ అయినప్పటికీ, క్రికెట్ క్రమంగా బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ముఖ్యంగా పట్టణ ప్రాంతాల్లో 1990ల చివరి నాటికి ఫుట్‌బాల్‌ను అధిగమించింది, [[దస్త్రం:Bangladesh_national_cricket_team_1986.jpg|link=|alt=|కుడి|260x260px|1986 ఆసియా కప్‌లో బంగ్లాదేశ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ లోకి ప్రవేశించింది]] 1997లో, బంగ్లాదేశ్ మలేషియాలో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీని గెలుచుకుంది. తద్వారా [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] లో ఇంగ్లండ్‌లో పాల్గొనే మొదటి [[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌కు]] అర్హత సాధించింది. అక్కడ, అది పాకిస్తాన్‌ను ఓడించడం చాలా కలకలం కలిగించింది. ఆ తరువాత స్కాట్లాండ్‌ను కూడా ఓడించింది. 2000 జూన్ 26న, బంగ్లాదేశ్ పూర్తి ఐసిసి సభ్యత్వం పొందింది. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/807107.stm|title=Bangladesh delight at Test status|date=26 June 2000|work=BBC News|access-date=2008-04-08}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/bangladesh/4482075.stm|title=Bangladesh in Tests: A short history|date=10 May 2005|access-date=2008-04-08|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> <ref name="Test">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/bulbul-we-got-the-test-status-1920861|title='Bulbul, we got the Test status'|date=26 June 2020|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=24 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://tbsnews.net/sports/bangladeshs-road-test-status-98191|title=Bangladesh's road to Test status|date=26 June 2020|work=[[The Business Standard]]|access-date=24 February 2021}}</ref> <ref name="ICC">{{Cite web|title=Bangladesh Cricket Board|url=https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|access-date=24 February 2021|website=[[International Cricket Council|ICC]]|archive-date=9 జనవరి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181350/https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|url-status=dead}}</ref> బంగ్లాదేశ్ టెస్టుల్లో (21, 2000, 2002 మధ్య), వన్‌డేలలో (23, 2001, 2004 మధ్య) వరుసగా అత్యధిక పరాజయాలను కలిగి ఉంది. ఐసిసితో పూర్తి సభ్య హోదా పొందిన తర్వాత, బంగ్లాదేశ్ 1999 ప్రపంచ కప్ తర్వాత మొదటి వన్‌డే విజయం కోసం 2004 వరకు వేచి ఉండాల్సి వచ్చింది. ఆ సందర్భంగా ఓడిపోయిన [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]] జట్టు, 2005లో బంగ్లాదేశ్ తొలి టెస్టు విజయంలో కూడా పాల్గొంది; రెండో మ్యాచ్‌ను డ్రా చేసుకోవడం ద్వారా బంగ్లాదేశ్ తమ తొలి టెస్టు సిరీస్‌ను గెలుచుకుంది. 2009లో బంగ్లాదేశ్ రెండు టెస్టుల కోసం వెస్టిండీస్‌లో పర్యటించింది. రెండింటి లోనూ విజయం సాధించి, మొదటి విదేశీ టెస్టు సిరీస్ విజయాన్ని ఖాయం చేసుకుంది. వారు 2014లో మరో 2 మ్యాచ్‌ల టెస్టు సిరీస్ కోసం కరేబియన్‌కు వెళ్ళారు. [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్]] రెండు టెస్టు మ్యాచ్‌లలో గెచిచి, 5 సంవత్సరాల నాటి 2-0 టెస్టు సిరీస్ ఓటమికి బంగ్లాదేశ్‌పై ప్రతీకారం తీర్చుకుంది. 2023 జూలై 8 నాటికి, జట్టు 415 వన్‌డే మ్యాచ్‌లు అడి, 152 గెలిచింది. <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=2;template=results;type=team;view=results|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– ODI matches&nbsp;– Team analysis|work=ESPNcricinfo|access-date=24 May 2017}}</ref> 2004 డిసెంబరులో భారత్ బంగ్లాదేశ్‌లో పర్యటించినప్పుడు వారు తమ 100వ వన్‌డే <ref>{{Cite web|title=2nd ODI (D/N), Dhaka, Dec 26 2004, India tour of Bangladesh|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64916.html|access-date=21 May 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> <ref name="That winning feeling">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/that-winning-feeling-136246|title=That winning feeling|date=27 December 2004|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=25 April 2021}}</ref> ఆడారు. 200వ వన్‌డేని 2009లో బంగ్లాదేశ్ వెస్టిండీస్‌లో పర్యటించినప్పుడు ఆడారు. 300వ వన్‌డే <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/bangladesh-300th-odi-against-india-cricket-world-cup-2015-16463.html|title=After winning 100th, 200th ODI matches, can B'desh win 300th against India today?|date=|work=[[India TV]]|access-date=21 March 2022}}</ref> [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 ఐసిసి క్రికెట్]] క్వార్టర్-ఫైనల్‌లో గెలిచారు. భారత్‌తో జరిగిన [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచకప్‌లో]] భారత్‌ విజయం సాధించింది. 2016 అక్టోబరులో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ బంగ్లాదేశ్‌లో పర్యటించినప్పుడు తమ 100వ వన్‌డే విజయాన్ని అందుకున్నారు <ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2016/10/01/tigers-facing-afghan-bowlers-in-series-deciding-game|title=Bangladesh celebrate 100th ODI win with series victory|date=1 October 2016|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=21 March 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/82960/bangladesh-vs-afghanistan-3rd-cricket-odi-bangladesh-win-100th-odi-series-2-1-comprehensively-cricbuzzcom|title=Bangladesh win 100th ODI, series comprehensively|date=1 October 2016|work=[[Cricbuzz]]|access-date=21 March 2021}}</ref> 2023 జూన్ 17 నాటికి, బంగ్లాదేశ్ 138 టెస్టులు ఆడింది, 18 గెలిచింది. దాని మొదటి విజయం జింబాబ్వేపై, తదుపరి రెండు [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్టిండీస్‌పై]] వచ్చాయి. పాకిస్థాన్, భారత్, దక్షిణాఫ్రికాలతో డ్రాలు, ఇంగ్లండ్, శ్రీలంక, న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియాపై విజయాలతో స్వదేశంలో ఫలితాలు మెరుగుపడ్డాయి. <ref name="Testlist">{{Cite web|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– Test matches&nbsp;– Team analysis|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/team/25.html?class=1;template=results;type=team;view=results|access-date=19 March 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2017 మార్చిలో శ్రీలంకలో పర్యటించినప్పుడు వారు తమ 100వ టెస్టును ఆడారు, అందులో వారు 4 వికెట్ల తేడాతో గెలిచారు. <ref name="Bang100">{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-to-play-100th-test-in-march-1083021|title=Bangladesh to play 100th Test in March|date=17 February 2017|work=ESPNcricinfo|access-date=17 February 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/352608|title=Bangladesh caps 100th Test with landmark four-wicket win|date=19 March 2017|work=[[International Cricket Council|ICC]]|access-date=21 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-zimbabwe-2021-1267671/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-t20i-1267680/live-cricket-score|title=RESULT-1st T20I, Harare, Jul 22 2021, Bangladesh tour of Zimbabwe|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=22 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/youngest-test-side-bangladesh-cricket-team-set-for-century-milestone/story-Zhq4yrpKYbI8yRJ4RBFI6M.html|title=Youngest Test side Bangladesh cricket team set for century milestone|date=14 March 2017|work=[[Hindustan Times]]|access-date=8 June 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/cricket/bangladesh-100th-test-vs-srilanka-bcb-score|title=Celebratory start for Tigers' 100th Test|date=|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=22 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tigercricket.com.bd/2017/03/14/100th-test-of-bangladesh-a-look-back/|title=100th Test of Bangladesh: A look back|date=14 March 2017|work=[[Bangladesh Cricket Board]]|access-date=8 June 2021}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 152 T20Iలు కూడా ఆడి, <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– T20I matches&nbsp;– Team analysis|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2021}}</ref> 56 గెలిచింది. వారు 2021 జూలైలో జింబాబ్వేపై తమ 100వ T20I ఆడారు, అందులో వారు గెలిచారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/565936/Bangladesh-seeking-victory-in-their-100th-T20-match|title=Bangladesh seeking victory in their 100th T20 match|date=21 July 2021|work=[[The Daily Sun]]|access-date=21 July 2021}}</ref> <ref name="100T20I">{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/bangladesh-win-their-100th-t20i-by-8-wickets|title=Bangladesh win their 100th T20I by 8 wickets|date=22 July 2021|work=[[Prothom Alo]]}}</ref> పాకిస్థాన్, భారత్, శ్రీలంక, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, వెస్టిండీస్‌లపై విజయాలతో ఫలితాలు మెరుగుపడ్డాయి. <ref>{{Cite web|title=Statsguru&nbsp;– Bangladesh&nbsp;– T20I matches&nbsp;– Team analysis|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results|access-date=23 May 2021|publisher=ESPNcricinfo}}</ref>2017 ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీలో సెమీ-ఫైనల్‌కు చేరుకోవడం, [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 ఐసిసి క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] క్వార్టర్-ఫైనల్‌కు చేరుకోవడం, మూడు ఆసియా కప్‌లలో ( 2012, 2016, 2018 లో) రన్నరప్‌గా నిలవడం, 2018లో నిదాహాస్ ట్రోఫీ, 2019 ఐర్లాండ్‌ ట్రై-నేషన్ సిరీస్ ను గెలుచుకోవడం బంగ్లాదేశ్ సాధించిన ప్రధాన విజయాలు. అది, బంగ్లాదేశ్ సాధించిన మొట్టమొదటి బహుళ-జట్టు వన్‌డే టోర్నమెంట్ ఫైనల్ విజయం. 2023 మార్చి 4 నాటికి, బంగ్లాదేశ్ ఐసిసిచే టెస్ట్‌లలో 9వ స్థానంలో, వన్‌డేలలో 7వ స్థానంలోను, T20Iలలో 9వ స్థానంలోనూ ఉంది. <ref name="ICCrankings">{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/rankings/content/page/211271.html|title=ICC rankings – ICC Test, ODI and Twenty20 rankings|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=22 November 2021}}</ref> == చరిత్ర == === 20 వ శతాబ్దం === 1971లో బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు, [[తూర్పు పాకిస్తాన్]] లోని అనేక జట్లు పాకిస్తాన్ దేశవాళీ క్రికెట్‌లో ఆడాయి- ఈస్టు పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు ముగ్గురు ఆటగాళ్లను రంగంలోకి దింపింది, వారు తరువాత ఐసిసి ట్రోఫీ మ్యాచ్‌లు ఆడారు. 1977లో, బంగ్లాదేశ్ [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి)లో అసోసియేట్ మెంబర్‌గా మారింది. <ref>{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|title=Bangladesh|work=[[International Cricket Council|ICC]]|access-date=15 March 2020|archive-date=9 జనవరి 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181350/https://www.icc-cricket.com/about/members/asia/full/22|url-status=dead}}</ref> ప్రారంభ ఐసిసి ట్రోఫీలో పాల్గొన్న పదిహేను జట్లలో బంగ్లాదేశ్ ఒకటి. 1979లో దీన్ని నిర్వహించారు, ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలకు ఆ సంవత్సరం [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచ కప్‌కు]] అర్హత సాధించే అవకాశాన్ని ఇచ్చింది. [[రకీబుల్ హసన్]] సారథ్యంలోని బంగ్లాదేశ్, రెండు మ్యాచ్‌లు గెలిచి, రెండింట్లో ఓడిపోయింది. కానీ మొదటి రౌండ్ దాటి ముందుకు వెళ్లలేకపోయింది. <ref>{{Cite web|title=ICCT79: Final Group Tables|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_TABLES.html|access-date=15 February 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web|title=ICCT79: Preview|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_PREVIEW|access-date=15 February 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 1984 ఫిబ్రవరిలో సౌత్-ఈస్టు ఏషియన్ క్రికెట్ కాన్ఫరెన్స్ టోర్నమెంటులో విజయంతో బంగ్లాదేశ్ 1986 ఆసియా కప్‌కు అర్హత సాధించింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup, 1985–86|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154346.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> 1986 మార్చి 31న, బంగ్లాదేశ్ తమ మొదటి వన్డే ఇంటర్నేషనల్‌ను ఐసిసి [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ సభ్యుల జాబితా|పూర్తి సభ్యుడితో]] ఆడింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup: Bangladesh v Pakistan 1985–86|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150618.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> గాజీ అష్రఫ్ కెప్టెన్సీలో బంగ్లాదేశ్ 94 పరుగులకే ఆలౌటైంది. పాకిస్తాన్ ఏడు వికెట్లు మిగిలి ఉండగానే వారి విజయ లక్ష్యాన్ని చేరుకుంది. <ref>{{Cite web|title=a4779 o375 Bangladesh v Pakistan: John Player Gold Leaf Trophy (Asia Cup) 1985/86|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47028.html|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325010000/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47028.html|archive-date=25 March 2022|access-date=15 February 2011|publisher=CricketArchive.com}}</ref> మూడు జట్ల టోర్నీలో చివరి స్థానంలో నిలిచిన శ్రీలంకతో జరిగిన రెండో వన్డేలో ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web|title=John Player Gold Leaf Trophy (Asia Cup) 1985/86|url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/SL/1985-86_SL_John_Player_Gold_Leaf_Trophy_%28Asia_Cup%29_1985-86.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611180109/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/SL/1985-86_SL_John_Player_Gold_Leaf_Trophy_%28Asia_Cup%29_1985-86.html|archive-date=11 June 2011|access-date=15 February 2011|publisher=CricketArchive.com}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1988 ఆసియా కప్‌కు అర్హత సాధించింది. ఈసారి టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యం కూడా ఇచ్చింది; దేశంలో వన్డేలు నిర్వహించడం ఇదే తొలిసారి. అన్ని మ్యాచ్‌లలో ఓడిపోయినప్పటికీ, బంగ్లాదేశ్ ఆడిన మ్యాచ్‌లకు ఆ తరువాతి కాలంలో వన్‌డే హోదాను ఇచ్చారు. మునుపటి నెలల్లో వచ్చిన వరదల కారణంగా టోర్నమెంటు జరపడం సందేహాస్పదంగా ఉంది, కానీ అది అనుకున్నట్లుగానే సాగింది. వరద బాధితుల కోసం ఒక ఛారిటీ మ్యాచ్ నిర్వహించి $70,000 సేకరించింది. <ref>{{Cite web|title=Asia Cup, 1988–89|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155174.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> బంగ్లాదేశ్ 1990 ఆస్ట్రేలియన్-ఆసియా కప్, <ref>{{Cite web|title=Austral-Asia Cup, 1989–90|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150808.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> ఆసియా కప్ 1990-91, 1995, <ref>{{Cite web|title=Pepsi Asia Cup, 1994–95|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151185.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> 1997 <ref>{{Cite web|title=Pepsi Asia Cup, 1997–98|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151650.html|access-date=15 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> లతో పాటు అనేక ఇతర ముక్కోణపు టోర్నమెంట్లలో పాల్గొంది, అయితే 1998 వరకు వారు తమ మొదటి వన్‌డేలో విజయం సాధించలేదు. మొదటి వన్‌డే నుండి 22-మ్యాచ్‌ల వరుస పరాజయాలు ఆ సమయంలో ఒక రికార్డు. <ref name="toothless tigers">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> 1998 అక్టోబరులో, బంగ్లాదేశ్ మొట్టమొదటి ఐసిసి నాకౌట్ ట్రోఫీకి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది (కానీ పాల్గొనలేదు) (ఈ కార్యక్రమం తరువాత ఇది ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీగా మారింది), ఇది టెస్టు ఆడే దేశాలన్నింటిని కలిగి ఉన్న నాకౌట్ వన్‌డే టోర్నమెంట్. బంగ్లాదేశ్ 1979, 1982, 1982, 1986, 1990, 1994 లలో జరిగిన ఐసిసి ట్రోఫీల్లో పాల్గొంది. 1997 లో ట్రోఫీని గెలుచుకుంది, ఈ ప్రక్రియలో 1999 ప్రపంచ కప్‌కు అర్హత సాధించింది. అప్పటి బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు జనరల్ సెక్రటరీ, అమీనుల్ హుక్ మోని అబాహానీ క్రికెట్ గ్రౌండ్, బంగబంధు నేషనల్ స్టేడియంలో ఆస్ట్రో టర్ఫ్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి చొరవ తీసుకున్నాడు, తద్వారా స్థానిక ఆటగాళ్లు ఐసిసి ట్రోఫీలో ఆడబోయే పిచ్‌పై రెండు పూర్తి సీజన్‌లను సిద్ధం చేశారు. 1997లో. <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/former-bcb-general-secretary-dies-in-dhaka-883039|title=Former BCB general secretary dies in Dhaka|date=1 June 2015|work=ESPNcricinfo|access-date=16 January 2016}}</ref> బంగ్లాదేశ్ కూడా వన్‌డేలు ఆడే హక్కుతో ఒక సాధారణ ఐసిసి సభ్యునిగా మారింది. ద్వైపాక్షిక, ముక్కోణపు వన్‌డే టోర్నమెంటులను నిర్వహించడం ప్రారంభించింది. అంతకుముందు, ఫిబ్రవరిలో ఢాకా మూడవ, చివరి సార్క్ క్రికెట్ టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. బంగ్లాదేశ్ [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999లో ఇంగ్లాండ్‌లో]] తన మొదటి ప్రపంచ కప్‌లో ఆడింది.స్కాట్‌లాండ్‌తో జరిగిన ప్రపంచ కప్ మ్యాచ్‌లో తమ మొదటి విజయాన్ని నమోదు చేసింది. ఆ తర్వాత నార్తాంప్టన్‌లో జరిగిన గ్రూప్ మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ 62 పరుగుల తేడాతో పాకిస్థాన్‌ను ఓడించి ఘోర పరాజయాన్ని సృష్టించింది. బంగ్లాదేశ్ తన పూర్తి 50 ఓవర్లలో 9/223 చేసింది. ప్రత్యుత్తరంగా, పాకిస్తాన్ 161 పరుగులు మాత్రమే చేయగలిగింది, మ్యాన్ ఆఫ్ ద మ్యాచ్‌గా మహమూద్‌ ఎంపికయ్యాడు. బంగ్లాదేశ్ తన ఐదు మ్యాచ్‌ల్లో మూడింటిలో ఓడిపోవడంతో సూపర్ సిక్స్ రౌండ్‌కు అర్హత సాధించలేదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాతో]] రన్నరప్‌గా నిలిచిన పాకిస్థాన్‌పై విజయం, బంగ్లాదేశ్ మరుసటి సంవత్సరం టెస్టు ఆడే స్థితిని పొందేందుకు సహాయపడింది. 1997 ఐసిసి ట్రోఫీ లోను, [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999 ప్రపంచకప్‌లోనూ]] జట్టును నడిపించిన కోచ్ [[గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్|గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్‌ను]] బంగ్లాదేశ్ మ్యాచ్ ఉదయం తొలగించింది. <ref name="toothless tigers2">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> === టెస్టు జట్టుగా మొదటి సంవత్సరాలు (2000–2003) === 2000 నవంబరు 13న, బంగ్లాదేశ్ ఢాకాలో భారత్‌కు ఆతిథ్యమిచ్చిన తమ తొలి టెస్టు మ్యాచ్ ఆడింది. బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ చరిత్రలో మొదటి టెస్టు పరుగు మెహ్రాబ్ హొస్సేన్ బ్యాట్ నుండి వచ్చింది, అతను 1999లో బంగ్లాదేశ్ జట్టుకు మొదటి వన్‌డే సెంచరీని కూడా చేశాడు. నైమూర్ రెహ్మాన్ సారథ్యంలో బంగ్లాదేశ్ తొమ్మిది వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది, అయినప్పటికీ ''విజ్డెన్'' వారు "తమ పొరుగుదేశంతో సమ ఉజ్జీగా నిలిచి అన్ని అంచనాలను అధిగమించారు. కొన్నిసార్లు పైచేయి కూడా సాధించారు" అని పేర్కొన్నారు. <ref name="inaugural test">{{Cite web|last=Hobson|first=Richard|title=Bangladesh v India, 2000–01|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154208.html|access-date=19 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> [[అమీనుల్ ఇస్లాం]] బుల్బుల్ మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో 145 పరుగులు చేశాడు, వారి జట్టు తరఫున మొదటి టెస్టులోనే సెంచరీ చేసిన మూడవ వ్యక్తిగా నిలిచాడు; రెహమాన్ 132 పరుగులకు ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు. ఒక దేశపు తొలి టెస్టులో రెండవ అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలవి. <ref name="inaugural test" /> 2001 మార్చిలో, మాజీ ఆస్ట్రేలియా టెస్టు క్రికెటర్ ట్రెవర్ చాపెల్ కోచ్‌గా నియమితుడయ్యాడు. <ref name="Chappell and Kamal">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/1921128.stm|title=Bangladesh get new coach|date=10 April 2002|access-date=19 February 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> ఆ తర్వాతి నెలలో బంగ్లాదేశ్ రెండు టెస్టులు, మూడు వన్‌డేలు ఆడేందుకు జింబాబ్వే పర్యటనకు బయలుదేరింది. ఆ సమయంలో పది టెస్టు జట్లలో తొమ్మిదో స్థానంలో ఉన్న జింబాబ్వే మొత్తం ఐదు మ్యాచ్‌ల్లోనూ గెలిచింది. <ref>{{Cite web|last=Ward|first=John|title=The Bangladeshis in Zimbabwe, 2000–01|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154233.html|access-date=19 February 2011|publisher=Wisden Cricketers' Almanac}}</ref> == పరిపాలన సంస్థ == బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డ్ (BCB) బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టుకు, <ref>{{Cite web|title=Bangladesh Cricket Team|url=http://www.bdcricteam.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517011118/http://bdcricteam.com/|archive-date=17 May 2014|access-date=28 August 2013|publisher=Bangladesh Cricket}}</ref> దేశంలోని క్రీడకు పాలకమండలి. మైదానాలను నిర్వహించడం, క్రీడను ప్రోత్సహించడం BCB బాధ్యత. ఇది 1972లో బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ కంట్రోల్ బోర్డుగా స్థాపించబడింది. <ref>{{Cite web|title=About BCB|url=http://www.bcb.com.bd/about-bcb.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311101206/http://bcb.com.bd/about-bcb.html|archive-date=11 March 2011|access-date=11 March 2011|publisher=Bangladesh Cricket Board}}</ref> దీని మొదటి రాజ్యాంగాన్ని 1976లో రూపొందించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.theindependentbd.com/paper-edition/others/panorama/18958-bangladesh-cricket-at-the-crossroad.html|title=Bangladesh cricket at the crossroad|date=12 November 2010|work=[[The Independent (Bangladesh)|The Independent]]|access-date=11 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717003614/http://www.theindependentbd.com/paper-edition/others/panorama/18958-bangladesh-cricket-at-the-crossroad.html|archive-date=17 July 2011}}</ref> 2007 జనవరిలో బోర్డు, దాని పేరు నుండి "నియంత్రణ"ను తొలగిస్తూ పేరును మార్చుకుంది. <ref>{{Cite web|date=13 January 2007|title=Board's name amended by government notification|url=https://www.espncricinfo.com/story/board-s-name-amended-by-government-notification-276356|access-date=11 March 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> BCB అధ్యక్షుడిని బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. <ref>{{Cite web|last=Samiuddin|first=Osman|date=30 June 2011|title=ICC gives boards two years to fall in line|url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-annual-conference-icc-gives-boards-two-years-to-fall-in-line-521351|access-date=8 July 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> జట్టు స్పాన్సర్‌షిప్‌ను కూడా బోర్డు నియంత్రిస్తుంది. 2003 నుండి టెలికమ్యూనికేషన్స్ కంపెనీ గ్రామీణ్‌ఫోన్ పురుషులు, మహిళల జాతీయ జట్లకు స్పాన్సర్ చేసింది. 2006 లో బోర్డు యువ, అనుభవం లేని ఆటగాళ్ల అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించేందుకు ఒక అకాడమీని స్థాపించింది. <ref>{{Cite web|date=4 April 2006|title=Bangladesh to set up academy|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/243222.html|access-date=22 September 2011}}</ref> బోర్డు జాతీయ ఆటగాళ్లకు సెంట్రల్ కాంట్రాక్టులను జారీ చేస్తుంది. మ్యాచ్ ఫీజులను జారీ చేస్తుంది. 2005లో ఆటగాళ్లు ఆడిన టెస్టుకు సుమారు $1,000, వన్‌డేకి $500 ఇచ్చింది. <ref>{{Cite web|date=20 October 2005|title=BCB announce 'perform and earn more' payroll|url=https://www.espncricinfo.com/story/bcb-announce-perform-and-earn-more-payroll-222634|access-date=22 September 2011|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ మైదానాలు == {| class="wikitable sortable" !వేదిక !నగరం !కెపాసిటీ !మొదట ఉపయోగించబడింది !పరీక్షలు !వన్‌డేలు !టీ20లు |- ! colspan="7" |క్రియాశీల వేదికలు |- |ఖాన్ షాహెబ్ ఉస్మాన్ అలీ స్టేడియం |ఫతుల్లా |25,000 |2006 |2 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |10 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1844;type=ground|title=Khan Shaheb Osman Ali Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |షేక్ అబు నాజర్ స్టేడియం |[[ఖుల్నా]] |15,000 |2006 |3 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |5 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1930;type=ground|title=Sheikh Abu Naser Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం |[[ఢాకా]] |26,000 |2006 |22 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |113 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |57 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=2025;type=ground|title=Sher-e-Bangla Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |జోహుర్ అహ్మద్ చౌదరి స్టేడియం |[[చిట్టగాంగ్]] |22,000 |2006 |21 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |22 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |20 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1931;type=ground|title=ZAC Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- |సిల్హెట్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం |సిల్హెట్ |18,500 |2014 |1 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=4 November 2018}}</ref> |4 <ref>{{Cite news|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=11 November 2020}}</ref> |8 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=1564;type=ground|title=Sylhet Stadium T20I matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |- ! colspan="7" |పూర్వ వేదికలు |- |బంగాబంధు నేషనల్ స్టేడియం |[[ఢాకా]] |36,000 |1955 |17 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=475;type=ground|title=Bangabandhu Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |58 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=475;type=ground|title=Bangabandhu Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |- |MA అజీజ్ స్టేడియం |[[చిట్టగాంగ్]] |30,000 |1988 |8 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=476;type=ground|title=M. A. Aziz Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |10 <ref name="M. A. Aziz Stadium ODI matches">{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=476;type=ground|title=M. A. Aziz Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |- |షాహీద్ చందు స్టేడియం |బోగ్రా |18,000 |2006 |1 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=1;id=1925;type=ground|title=Shaheed Chandu Stadium Test matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |5 <ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/team/match_results.html?class=2;id=1925;type=ground|title=Shaheed Chandu Stadium ODI matches|work=ESPNcricinfo|access-date=20 November 2012}}</ref> |0 |} == జట్టు స్పాన్సర్‌షిప్ == {| class="wikitable" !కాలం/టోర్నమెంట్ !కిట్ తయారీదారు !స్పాన్సర్ |- |1995 |పెప్సి |- |1997 |బిమాన్ |- |1998 |[[కోకా కోలా|కోకాకోలా]] |- |[[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] |[[ఆసిక్స్]] |వీటీ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/82441.html|title=Bowled over by Veetee? (19 May 1999)|work=ESPNcricinfo|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2000–2004 | rowspan="2" |AJ స్పోర్ట్స్ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/112196.html|title=BCCSL appoints AJ Sports as official clothing sponsor|work=[[ESPNcricinfo]]|access-date=11 September 2018}}</ref> |బెక్సిమ్కో |- |[[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] |మొబైల్ 1 |- |2005–2008 |ఇహ్సాన్ స్పోర్ట్స్ <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/sport/2005/07/09/ihsan-sports-to-sponsor-bangladesh-s-five-teams-including-the-national-cricket-team|title=Ihsan Sports to sponsor Bangladesh's five teams including the national cricket team|access-date=11 September 2018}}</ref> | rowspan="2" |గ్రామీణ ఫోన్ <ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/216280.html|title=Bangladesh strike deal with GrameenPhone|work=ESPNcricinfo|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2009–2011 |బాటా <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-82532|title=Bata clothing sponsors for cricket teams|date=3 April 2009|work=The Daily Star|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2012 ఆసియా కప్ |న్యూవే |- |2012–2015 |సహారా <ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/cricket-bangladesh-sponsor/cricket-sahara-group-set-to-become-bangladesh-cricket-sponsor-idUKL4E8GU6Y820120530|title=Cricket-Sahara Group set to become Bangladesh cricket sponsor|work=Reuters|access-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912023923/https://uk.reuters.com/article/cricket-bangladesh-sponsor/cricket-sahara-group-set-to-become-bangladesh-cricket-sponsor-idUKL4E8GU6Y820120530|archive-date=12 September 2018}}</ref> |- |2015 |PRAN ఫ్రూటో <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2015/04/13/pran-to-sponsor-bangladesh-for-pakistan-series-after-top-of-mind-sells-rights|title=Pran to sponsor Bangladesh for Pakistan series after Top of Mind sells rights|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2016–2017 | rowspan="3" |BRAC బ్యాంక్ <ref>{{Cite news|url=http://m.theindependentbd.com/printversion/details/165984|title=BRAC Bank to keep kit partner of national cricket teams|work=The Independent BD}}</ref> |రాబి <ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2017/05/04/robi-retains-sponsorship-right-of-bangladesh-cricket-team|title=Robi retains sponsorship right of Bangladesh cricket team|access-date=11 September 2018}}</ref> |- |2018–2020 |లైఫ్ బాయ్ <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/unilever-becomes-bangladesh-cricket-teams-sponsor-1630069|title=Unilever becomes Bangladesh Cricket team's sponsor|date=6 September 2018|work=The Daily Star}}</ref> |- |2020 |ఆకాష్ DTH <ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/100078/akash-to-sponsor-bangladesh-vs-zimbabwe|title=Akash to sponsor Bangladesh vs Zimbabwe|work=New Age|access-date=10 March 2020|language=en}}</ref> |- | rowspan="3" |2021–22 |ఆకాష్ DTH <ref>{{Cite news|url=https://www.bdcrictime.com/akash-dth-returns-as-bangladesh-kits-partner/|title=Akash DTH returns as Bangladesh kits partner|date=15 January 2021|work=BDCricTime|access-date=2 March 2021|archive-date=8 మార్చి 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123811/https://www.bdcrictime.com/akash-dth-returns-as-bangladesh-kits-partner/|url-status=dead}}</ref> |బెక్సిమ్కో <ref>{{Cite news|url=http://www.tigercricket.com.bd/2021/01/14/media-release-west-indies-in-bangladesh-2021-beximco-becomes-national-team-sponsor/|title=Media Release : West Indies In Bangladesh 2021 – Beximco becomes National Team Sponsor|date=14 January 2021|work=[[Bangladesh Cricket Board|BCB]]|access-date=27 January 2021}}</ref> |- |ఇ-ఆహారం |ఎవలీ <ref>{{Cite news|url=https://thefinancialexpress.com.bd/sports/evaly-sponsors-bangladesh-cricket-teams-nz-tour-1614005280|title=Evaly sponsors Bangladesh cricket team's NZ tour|date=22 February 2021|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|Financial Express]]|access-date=23 February 2021}}</ref> |- |హంగ్రీనాకి |దరాజ్ <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/daraz-becomes-national-cricket-team-sponsor-till-nov-2023-2073685|title=Daraz becomes National cricket team sponsor till Nov 2023|date=7 April 2021|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=21 April 2021}}</ref> |} == ప్రస్తుత స్క్వాడ్ == {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | పేరు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | వయస్సు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | బ్యాటింగు శైలి ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | బౌలింగు శైలి ! colspan=3 style="text-align:center; background:#006A4E; color:white; | కాంట్రాక్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | దేశీయ జట్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | క్లబ్ జట్టు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | రూపాలు ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | సం. ! rowspan=2 style="text-align:center; background:#006A4E; color: white;" | గమనికలు |- ! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| టెస్టులు !! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| వన్‌డే !! style="text-align:center; background:#006A4E; color:white;"| టి20ఐ |- ! colspan="12" | బ్యాటర్లు |- | [[యాసిర్ అలీ]] || {{age|1996|03|06}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 26 || |- | [[మోమినుల్ హక్]] || {{age|1991|09|29}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || Test || 7 || |- | మహ్మదుల్ హసన్ జాయ్ || {{age|2000|11|13}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || Test || 71 || |- | జకీర్ హుస్సేన్ || {{age|1998|2|1}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}} || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || Test || 21 || |- | తమీం ఇక్బాల్ || {{age|1989|3|20}} || ఎడమచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=2 {{yes}} || {{no}} || చిట్టగాంగ్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || Test, వన్‌డే || 28 || |- | [[తౌహీద్ హృదయ్]] || {{age|2000|12|4}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=3 {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || షేక్ జమాల్ ధన్‌మొండి || వన్‌డే, టి20ఐ || 77 || |- | [[నజ్ముల్ హుస్సేన్ శాంతో]] || {{age|1998|05|25}} || ఎడమచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{yes}} || {{no}} || {{yes}} || రాజషాహీ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 99 || |- | [[రోనీ తాలూక్‌దార్]] || {{age|1990|10|10}} || కుడిచేతి వాటం || {{n/a}} || colspan=3 {{no}} || [[Dhaka Division cricket team|Dhaka Division]] || మొహమ్మడన్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 37 || |- ! colspan="12" | ఆల్ రౌండర్లు |- | [[షకీబ్ అల్ హసన్]] || {{age|1987|3|24}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || colspan=3 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || లెజెండ్స్ ఆఫ్ రూప్‌గంజ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 75 || align=center| టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ (C) |- | [[మహెదీ హసన్]] || {{age|1994|12|12}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 55 || |- | [[మొసాదెక్ హుస్సేన్]] || {{age|1995|12|10}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || బరిసాల్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 32 || |- | [[అఫీఫ్ హుస్సేన్]] || {{age|1999|9|22}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || సిల్హెట్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 18 || |- | [[షమీమ్ హుస్సేన్]] || {{age|2000|9|2}} || ఎడమచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || చిత్తోగ్రాం డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 29 || |- | [[మెహిదీ హసన్ మిరాజ్]] || {{age|1997|10|25}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || మొహమ్మడన్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 53 || |- | [[మహ్మూదుల్లా]] || {{age|1986|2|4}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{no}} || {{yes}} || {{no}} || ఢాకా మెట్రోపోలిస్ || మొహమ్మడన్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 30 || |- ! colspan="12" | వికెట్ కీపర్లు |- | [[లిటన్ దాస్]] || {{age|1994|10|13}} || కుడిచేతి వాటం || Right arm [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{yes}} || రంగ్‌పూర్ డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 16 ||align=center| టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ (VC) |- | [[అనాముల్ హక్]] || {{age|1992|12|16}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}} || colspan=3 {{no}} || ఖుల్నా డివిజను || అబహానీ లిమిటెడ్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 66 || |- | [[ముష్ఫికర్ రహీమ్]]|| {{age|1987|5|9}} || కుడిచేతి వాటం ||{{n/a}}|| colspan=2 {{yes}} || {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 15 || |- ! colspan="12" | స్పిన్ బౌలర్లు |- | [[నసుమ్ అహ్మద్]]|| {{age|1994|12|5}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || సిల్హెట్ డివిజను || రూప్‌గంజ్ టైగర్స్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 10 || |- | [[రిషాద్ హుస్సేన్]] || {{age|2002|7|15}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ బ్రేక్]] || colspan=3 {{no}} || రంగ్‌పూర్ || ఖేలాఘర్ || T20I || || |- | [[తైజుల్ ఇస్లామ్]] || {{age|1992|2|14}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || Test, వన్‌డే || 12 || |- ! colspan="12" | పేస్ బౌలర్లు |- | [[ఖాలెద్ అహ్మద్]] || {{age|1992|9|20}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || మొహమ్మడన్ || Test, వన్‌డే || 14 || |- | [[తస్కిన్ అహ్మద్]] || {{age|1995|4|3}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[fast bowling|fast]] || colspan=3 {{yes}} || ఢాకా మెట్రోపోలిస్ || మొహమ్మడన్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 3 || |- | [[ఎబాదత్ హుస్సేన్]] || {{age|1994|1|7}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[Pace bowling|fast medium]] || {{yes}} || colspan=2 {{no}} || సిల్హెట్ డివిజను || షేక్ జమాల్ ధన్‌మొండి || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 58 || |- | [[షొరీఫుల్ ఇస్లాం|షోరిఫుల్ ఇస్లామ్]]|| {{age|2001|6|3}} || ఎడమచేతి వాటం || Left-arm [[fast bowling|medium fast]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || రాజషాహీ డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || టెస్టులు, వన్‌డే, టి20ఐ || 47 || |- | [[హసన్ మహమూద్]] || {{age|1999|10|12}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[fast bowling|fast-medium]] || colspan=2 {{no}} || {{yes}} || చత్తోగ్రాం || ఖేలాఘర్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 91 || |- | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] || {{age|1995|9|6}} || ఎడమచేతి వాటం || Left-arm [[fast bowling|fast medium]] || {{no}} || colspan=2 {{yes}} || ఖుల్నా డివిజను || ప్రైం బ్యాంక్ || వన్‌డే, టి20ఐ || 90 || |} == కోచింగ్ సిబ్బంది == {| class="wikitable" ! style="background:#006A4E; color: white; text-align:center;" | స్థానం ! style="background:#006A4E; color: white; text-align:center;" | పేరు |- |టీమ్ డైరెక్టర్ |{{Flag icon|BAN}} ఖలీద్ మహమూద్ |- |టీమ్ మేనేజర్ |{{Flag icon|BAN}} నఫీస్ ఇక్బాల్ |- |ప్రధాన కోచ్ |{{Flag icon|SRI}} [[చండికా హతురుసింగ]] |- |అసిస్టెంట్ కోచ్ |{{Flag icon|SA}} నిక్ పోథాస్ |- |స్పిన్ బౌలింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|SRI}} [[రంగనా హెరాత్]] |- |ఫాస్ట్ బౌలింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|SA}} [[అలన్ డోనాల్డ్]] <ref>{{Cite news|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/121310/allan-donald-appointed-bangladesh-pace-bowling-coach|title=Allan Donald appointed Bangladesh pace bowling coach|work=Cricbuzz|access-date=4 March 2022|language=en}}</ref> |- |ఫీల్డింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|AUS}} షేన్ మెక్‌డెర్మాట్ |- |కండిషనింగ్ కోచ్ |{{Flag icon|ENG}} నిక్ లీ |- |ఫిజియోథెరపిస్ట్ |{{Flag icon|BAN}} ముజాద్ సన్నీ |- |పనితీరు విశ్లేషకుడు |{{Flag icon|IND}} శ్రీనివాస్ చంద్రశేఖరన్ |} == కోచింగ్ చరిత్ర == * 1997:{{Flag icon|BAR}} [[గార్డన్ గ్రీనిడ్జ్]] * 1999–2000:{{Flag icon|RSA}} ఎడ్డీ బార్లో * 2000:{{Flag icon|BAN}} సర్వర్ ఇమ్రాన్ * 2001–2002:{{Flag icon|AUS}} ట్రెవర్ చాపెల్ * 2002–2003:{{Flag icon|PAK}} మొహ్సిన్ కమల్ * 2003:{{Flag icon|BAN}} సర్వర్ ఇమ్రాన్ (మధ్యంతర) * 2003–2007:{{Flag icon|AUS}} డేవ్ వాట్మోర్ * 2007:{{Flag icon|AUS}} షాన్ విలియమ్స్ (మధ్యంతర) * 2007–2011:{{Flag icon|AUS}} జామీ సిడాన్స్ * 2011:{{Flag icon|AUS}} స్టువర్ట్ లా (మధ్యంతర) * 2011–2012:{{Flag icon|ENG}} రిచర్డ్ పైబస్ * 2012–2014:{{Flag icon|AUS}} షేన్ జుర్గెన్సెన్ * 2014–2017:{{Flag icon|LKA}} [[చండికా హతురుసింగ]] * 2018:{{Flag icon|JAM}} [[కోర్ట్‌నీ వాల్ష్|కోర్ట్నీ వాల్ష్]] (మధ్యంతర) <ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/courtney-walsh-named-bangladesh-s-interim-head-coach-1138007|title=Walsh named Bangladesh's interim head coach|last=Isam|first=Mohammad|date=26 February 2018|access-date=4 June 2023|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * 2018:{{Flag icon|ZIM}} రిచర్డ్ హాల్సల్ (మధ్యంతర) * 2018–2019:{{Flag icon|ENG}} స్టీవ్ రోడ్స్ <ref>{{Cite web|title=Steve Rhodes takes over as Bangladesh coach|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23721413/steve-rhodes-takes-bangladesh-coach|access-date=7 June 2018|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> * 2019:{{Flag icon|BAN}} ఖలీద్ మహమూద్ (మధ్యంతర) * 2019–2022:{{Flag icon|RSA}} రస్సెల్ డొమింగో <ref>{{Cite web|last=|first=|title=Russell Domingo steps down as Bangladesh coach|url=https://en.prothomalo.com/sports/cricket/00gtduel5f|access-date=2022-12-28|website=|publisher=Prothom Alo|language=en}}</ref> * 2023–ప్రస్తుతం:{{Flag icon|LKA}} [[చండికా హతురుసింగ]] <ref>{{Cite web|last=Azam|first=Atif|date=1 February 2023|title=Hathurusingha named Bangladesh head coach|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/125351/chandika-hathurusingha-named-bangladesh-head-coach-cricbuzzcom|publisher=Cricbuzz}}</ref> == టోర్నమెంటు చరిత్ర == === ఐసిసి వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" | colspan="14" |ఐసిసి వరల్డ్ టెస్టు ఛాంపియన్‌షిప్ రికార్డు |- ! rowspan="3" width="245" |సంవత్సరం ! colspan="10" |లీగ్ వేదిక ! rowspan="3" width="250" |ఫైనల్ హోస్ట్ ! rowspan="3" width="450" |చివరి ! rowspan="3" width="75" |తుది స్థానం |- ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Pos|Position}} ! colspan="5" |మ్యాచ్‌లు ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Ded|Deductions}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|PC|Points Contested}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|Pts|Points}} ! rowspan="2" width="20" |{{Abbr|PCT|Fraction of Points Won out of Points Contested}} |- ! width="20" |{{Abbr|P|Played}} ! width="20" |{{Abbr|W|Won}} ! width="20" |{{Abbr|L|Lost}} ! width="20" |{{Abbr|D|Drawn}} ! width="20" |{{Abbr|T|Tied}} |- |2019-21 |9/9 |7 |0 |6 |1 |0 |0 |420 |20 |'''4.8''' |రోజ్ బౌల్, ఇంగ్లాండ్ |DNQ |9వ |- |2021-23 |9/9 |12 |1 |10 |1 |0 |0 |144 |16 |'''11.11''' |ది ఓవల్, [[లండన్]] |DNQ |9వ |} === ఐసిసి క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ === {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="9" |[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|ప్రపంచకప్ రికార్డు]] |- ! width="150" |సంవత్సరం ! width="150" |గుండ్రంగా ! width="100" |స్థానం ! width="75" |మ్యాచ్‌లు ! width="75" |గెలిచింది ! width="75" |కోల్పోయిన ! width="75" |టైడ్ ! width="75" |ఫలితం లేదు ! width="75" |గెలుపు % |- |{{Flag icon|ENG}} [[1975 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1975]] | colspan="8" |అర్హత లేదు (ఐసిసి సభ్యుడు కాదు) |- |{{Flag icon|ENG}} [[1979 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1979]] | colspan="8" rowspan="5" |అర్హత సాధించలేదు |- |{{Flag icon|ENG}}[[1983 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1983]] |- |{{Flag icon|IND}}[[1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1987]] |- |{{Flag icon|AUS}}[[1992 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1992]] |- |{{Flag icon|IND}}[[1996 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1996]] |- |{{Flag icon|ENG}} [[1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|1999]] | rowspan="2" |గ్రూప్ స్టేజ్ |9/12 |5 |2 |3 |0 |0 |40.00% |- |{{Flag icon|RSA}}[[2003 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2003]] |13/14 |6 |0 |5 |0 |1 |0.00% |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|WIN}} [[2007 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2007]] |సూపర్ ఎయిట్స్ |7/16 |9 |3 |6 |0 |0 |33.33% |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|IND}}[[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2011]] |గ్రూప్ స్టేజ్ |9/14 |6 |3 |3 |0 |0 |50.00% |- style="background:#ffebcd;" |{{Flag icon|AUS}}[[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015]] |క్వార్టర్-ఫైనల్ |7/14 |7 |3 |3 |0 |1 |50.00% |- |{{Flag icon|ENG}}[[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2019]] |గ్రూప్ స్టేజ్ |8/10 |9 |3 |5 |0 |1 |37.50% |- |{{Flag icon|IND}} [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023]] | colspan="8" |''అర్హత సాధించారు'' |- |{{Flag icon|RSA}}[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2027]] | colspan="8" |''నిర్ధారించు'' |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|BAN}}[[క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2031]] | colspan="8" |''హోస్ట్‌లుగా అర్హత సాధించారు'' |- |'''మొత్తం''' |'''6/12''' |'''<small>సూపర్ ఎయిట్స్ (2007);</small> {{చిన్న|Quarter-finals (2015)}}''' |'''42''' |'''14''' |'''25''' |'''0''' |'''3''' |'''35.90%''' |} === ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:800px" ! colspan="9" |ఐసీసీ ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ రికార్డు |- ! width="150" |సంవత్సరం ! width="150" |గుండ్రంగా ! width="130" |స్థానం ! width="50" |ఆడాడు ! width="50" |గెలిచింది ! width="50" |కోల్పోయిన ! width="50" |టై ! width="50" |N/R ! width="50" |గెలుపు % |- | style="border: 3px solid red" |{{Flag icon|Bangladesh}} 1998 | colspan="8" |అర్హత లేదు |- |{{Flag icon|Kenya}} 2000 |ప్లేఆఫ్ దశ |10/11 |1 |0 |1 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|Sri Lanka}} 2002 | rowspan="2" |గ్రూప్ స్టేజ్ | rowspan="2" |11/12 |2 |0 |2 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|England}} 2004 |2 |0 |2 |0 |0 |0.00% |- |{{Flag icon|India}} 2006 |క్వాలిఫైయింగ్ రౌండ్ |9/10 |3 |1 |2 |0 |0 |33.33% |- |{{Flag icon|South Africa}} 2009 | colspan="8" rowspan="2" |అర్హత సాధించలేదు |- |{{Flag icon|England}}2013 |- style="background:#9acdff;" |{{Flag icon|England}}2017 |'''సెమీ ఫైనల్''' |'''4/8''' |'''4''' |'''1''' |'''2''' |'''0''' |'''1''' |'''33.33%''' |- |{{Flag icon|Pakistan}} 2025 | colspan="8" rowspan="2" |''TBD'' |- |{{Flag icon|India}} 2029 |- |'''మొత్తం''' |'''5/8''' |'''{{చిన్న|Fourth Place (2017)}}''' |'''12''' |'''2''' |'''9''' |'''0''' |'''1''' |'''18.18%''' |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ప్రత్యర్థి వారీగా బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు రికార్డు]] * [[బంగ్లాదేశ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[మెహ్రబ్ హుస్సేన్]] * [[షహదత్ హొస్సేన్]] * [[మహమ్మద్ నజీముద్దీన్]] * [[ఎలియాస్ సన్నీ]] * [[మృత్తుంజయ్ చౌదరి]] * [[అబుల్ హసన్]] * [[అబు జాయెద్]] * [[మంజురుల్ ఇస్లాం]] * [[జియావుర్ రెహమాన్]] * [[నాసిర్ హుస్సేన్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|నాసిర్ హుస్సేన్]] * [[అఫ్తాబ్ అహ్మద్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|అఫ్తాబ్ అహ్మద్]] == మూలాలు == <references responsive="" /> [[వర్గం:దేశాల వారీగా క్రికెట్ జట్లు]] 3pg0hbtrtoytt41y8tcucbounphysrn 0 387585 4804055 4751940 2026-04-16T14:47:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804055 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament|name=2016 మైక్రోమ్యాక్స్ ఆసియా కప్ టి20|image=Asia Cup 2016.png|fromdate=ఫిబ్రవరి 24|todate=మార్చి 6|administrator=[[ఆసియన్ క్రికెట్ కౌన్సిల్]]|cricket format=[[ట్వంటీ20]]|tournament format=రౌండ్ రాబిన్|host={{flag|Bangladesh}}|champions={{cr|IND}}|count=6|runner up={{cr|BAN}}|participants=5|matches=11|player of the series={{flagicon|BAN}} [[సబ్బీర్ రహమాన్]]|most runs={{flagicon|BAN}} [[సబ్బీర్ రహమాన్]] (176)|most wickets={{flagicon|BAN}} [[అల్ అమీన్ హుస్సేన్]] (11)|previous_year=2014|previous_tournament=2014 ఆసియా కప్|next_year=2018|next_tournament=2018 ఆసియా కప్}} '''2016 ఆసియా కప్''' ('''మైక్రోమ్యాక్స్ ఆసియా కప్ T20''' అంట్రు) ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ (T20I) [[క్రికెట్]] టోర్నమెంటు. ఇది 2016 ఫిబ్రవరి 24 నుండి మార్చి 6 వరకు [[బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్‌లో]] జరిగింది. ఇది 13వ [[ఆసియా కప్]] పోటీ. బంగ్లాదేశ్‌లో ఐదవది, T20I ఫార్మాట్‌లో ఆడిన మొదటిది. బంగ్లాదేశ్ 2012, 2014 ల తర్వాత వరుసగా మూడోసారి ఈ టోర్నమెంటుకు ఆతిథ్య మిచ్చింది. 2012 తర్వాత టోర్నమెంట్‌కు [[మైక్రోమాక్స్|మైక్రోమ్యాక్స్]] ప్రధాన స్పాన్సర్‌గా ఉంది. <ref>{{Cite web|date=Mar 5, 2012|title=Micromax is title sponsors of Asia Cup 2012 {{!}} New Zealand in India 2016 News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/asia-cup-2012/top-stories/micromax-is-title-sponsors-of-asia-cup-2012/articleshow/12148742.cms|access-date=2022-11-18|website=The Times of India|language=en}}</ref> [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] (ఆతిథ్య), [[శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు|శ్రీలంక]] (2014 ఛాంపియన్‌లు)తో పాటు, [[భారత జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|భారతదేశం]], [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్]], [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్|ICC]] అసోసియేట్ సభ్యుడు యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొన్నాయి. యుఎఐ జట్టు 2016 ఫిబ్రవరి 19 నుండి 22 వరకు ఆడిన క్వాలిఫైయర్ నుండి అర్హత సాధించారు <ref>{{Cite web|title=Asia Cup T20 Qualifier scheduled for February|url=http://www.espncricinfo.com/other/content/story/936651.html|access-date=26 December 2015|website=Cricinfo}}</ref> <ref name="Dates">{{Cite web|title=Bangladesh to host third straight Asia Cup|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/934635.html|access-date=28 October 2015|website=ESPNCricinfo}}</ref> ఫైనల్‌లో బంగ్లాదేశ్‌ను 8 వికెట్ల తేడాతో ఓడించిన భారత్ ఆరో ఆసియా కప్ టైటిల్‌ను గెలుచుకుంది. టోర్నీ అంతటా అజేయంగా నిలిచింది. <ref>{{Cite web|title=Purewin Bangladesh Review {{!}} Online Casino and Betting {{!}} Login|url=https://sportsbettingbangladesh.com/betting-sites/purewin/|access-date=2022-11-18|website=sportsbettingbangladesh.com|language=en-US}}</ref> <ref name="Ind6th">{{Cite web|title=Dhawan, Kohli bring India sixth Asia Cup title|url=http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/978853.html|access-date=6 March 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> == జట్లు == * {{Cr|BAN}} * {{Cr|IND}} * {{Cr|PAK}} * {{Cr|SL}} * {{Cr|UAE}} (క్వాలిఫయరు) == జట్లు == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" ! width="20%" |{{Cr|BAN}}<ref name="BanSquad">{{Cite web|title=Tamim to miss Asia Cup, Kayes called up as replacement|url=http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/972769.html|access-date=14 February 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> (11) ! width="20%" |{{Cr|IND}}<ref name="IndSquad">{{Cite web|title=Mohammed Shami back for World T20|url=http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/969185.html|access-date=5 February 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> (1) ! width="20%" |{{Cr|PAK}}<ref name="PakSquad">{{Cite web|title=Pakistan pick Manzoor, Raees for WT20|url=http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/971095.html|access-date=10 February 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> (8) ! width="20%" |{{Cr|SL}}<ref name="SLSquad">{{Cite web|title=Malinga, Mathews back for World T20|url=http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/973525.html|access-date=18 February 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> (4) ! width="20%" |{{Cr|UAE}}<ref name="UAESquad">{{Cite web|title=United Arab Emirates Squad, Asia Cup 2016|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/972359.html|access-date=14 February 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> (20) |- style="vertical-align:top" | * మష్రఫే మోర్తజా (సి) * షకీబ్ అల్ హసన్ * ఇమ్రుల్ కేయస్ * మహ్మద్ మిథున్ అలీ * మహ్మదుల్లా * ముష్ఫికర్ రహీమ్ (వారం) * సౌమ్య సర్కార్ * సబ్బీర్ రెహమాన్ * నాసిర్ హుస్సేన్ * ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ * [[అల్-అమీన్ హుస్సేన్]] * తస్కిన్ అహ్మద్ * [[అరాఫత్ సన్నీ]] * అబూ హైదర్ * నూరుల్ హసన్ * తమీమ్ ఇక్బాల్ | * MS ధోని (c & wk) * విరాట్ కోహ్లీ (విసి) * రోహిత్ శర్మ * శిఖర్ ధావన్ * అజింక్య రహానే * సురేష్ రైనా * యువరాజ్ సింగ్ * హార్దిక్ పాండ్యా * రవీంద్ర జడేజా * రవిచంద్రన్ అశ్విన్ * జస్ప్రీత్ బుమ్రా * ఆశిష్ నెహ్రా * హర్భజన్ సింగ్ * [[పవన్ నేగి]] * భువనేశ్వర్ కుమార్ * పార్థివ్ పటేల్ (వారం) * మహ్మద్ షమీ | * షాహిద్ అఫ్రిది (సి) * ఇఫ్తికార్ అహ్మద్ * సర్ఫరాజ్ అహ్మద్ (వారం) * ఉమర్ అక్మల్ * అన్వర్ అలీ * మహ్మద్ అమీర్ * బాబర్ ఆజం * మహ్మద్ హఫీజ్ * మహ్మద్ ఇర్ఫాన్ * షోయబ్ మాలిక్ * ఖుర్రం మంజూర్ * మహ్మద్ నవాజ్ * రుమ్మన్ రయీస్ * వహాబ్ రియాజ్ * ఇమాద్ వసీం * షర్జీల్ ఖాన్ * మహ్మద్ సమీ | * లసిత్ మలింగ (సి) * దుష్మంత చమీర * దినేష్ చండిమాల్ (వారం) * తిలకరత్నే దిల్షాన్ * నిరోషన్ డిక్వెల్లా * రంగనా హెరాత్ * షెహన్ జయసూర్య * చమర కపుగెదర * నువాన్ కులశేఖర * ఏంజెలో మాథ్యూస్ * తిసార పెరీరా * సచిత్ర సేనానాయకే * దాసున్ శనక * మిలింద సిరివర్దన * జెఫ్రీ వాండర్సే | * అమ్జద్ జావేద్ (సి) * స్వప్నిల్ పాటిల్ (వారం) * అహ్మద్ రజా * ఫహద్ తారిఖ్ * ఫర్హాన్ అహ్మద్ * మహ్మద్ నవీద్ * మహ్మద్ షాజాద్ * ముహమ్మద్ ఉస్మాన్ * ముహమ్మద్ కలీం * ఖదీర్ అహ్మద్ * రోహన్ ముస్తఫా * సక్లైన్ హైదర్ * షైమాన్ అన్వర్ * ఉస్మాన్ ముస్తాక్Zaheer Maqsood |} గాయం నుంచి షమీ పూర్తిగా కోలుకోలేక పోవడంతో [[మొహమ్మద్ షమీ|మహమ్మద్ షమీ]] స్థానంలో [[భువనేశ్వర్ కుమార్|భువనేశ్వర్ కుమార్‌ను]] భారత జట్టులోకి తీసుకున్నారు. <ref>{{Cite web|date=19 February 2016|title=Shami ruled out of Asia Cup|url=http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/974269.html|access-date=19 February 2016|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> కండరాల నొప్పితో బాధపడుతున్న [[మహేంద్రసింగ్ ధోని|MS ధోనీకి]] బ్యాకప్‌గా [[పార్థివ్ పటేల్|పార్థివ్ పటేల్‌ను]] చేర్చారు. <ref>{{Cite web|date=22 February 2016|title=Parthiv to join squad as back-up for Dhoni|url=http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/975305.html|access-date=22 February 2016|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 2016 పాకిస్థాన్ సూపర్ లీగ్‌లో [[బాబరు ఆజం|బాబరు ఆజమ్]], [[రుమ్మన్ రయీస్|రుమ్మన్ రయీస్‌లకు]] గాయాలైన తర్వాత [[మహ్మద్ సమీ]], షర్జీల్ ఖాన్‌లు పాకిస్తాన్ జట్టులోకి వచ్చారు. <ref>{{Cite web|date=22 February 2016|title=Sharjeel, Sami included in Pakistan’s Asia Cup T20 squad|url=http://arynews.tv/en/sharjeel-sami-included-in-pakistans-asia-cup-t20-squad/|access-date=22 February 2016|publisher=ARY News|archive-date=25 డిసెంబరు 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225011732/https://arynews.tv/en/sharjeel-sami-included-in-pakistans-asia-cup-t20-squad/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=23 February 2016|title=Sami, Sharjeel in as Pakistan make changes to World T20 squad|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/975437.html|access-date=23 February 2016|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> శ్రీలంకతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ ఆటగాడు [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్|ముస్తాఫిజుర్ రెహ్మాన్]] గాయపడటంతో అతని స్థానంలో తమీమ్ ఇక్బాల్‌ని టోర్నమెంట్‌లో చేర్చారు. <ref>{{Cite web|date=29 February 2016|title=Side strain ends Mustafizur's Asia Cup|url=http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/977363.html|access-date=29 February 2016|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> [[లసిత్ మలింగ]] శ్రీలంక కెప్టెన్‌గా ఎంపికయ్యాడు. అయితే అతను మొదటి మ్యాచ్‌లో మాత్రమే ఆడాడు. రెండవ, మూడవ మ్యాచ్‌లలో [[ఏంజెలో మాథ్యూస్]] కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించగా, చివరి మ్యాచ్‌లో [[దినేష్ చండీమల్|దినేష్ చండిమాల్]] కెప్టెన్‌గా నిలిచాడు. == నేపథ్య == 2015 ఏప్రిల్‌లో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్|అంతర్జాతీయ]] క్రికెట్ కౌన్సిల్ (ICC) ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్‌ పరిమాణాన్ని తగ్గించిన తర్వాత, రాబోయే [[ఆసియా కప్]] ఈవెంట్‌లు రొటేషన్ ప్రాతిపదికన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే ఇంటర్నేషనల్]] (వన్‌డే), ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్ (T20I) ఫార్మాట్‌లో జరుగుతాయని ప్రకటించారు.<ref name="Asia Cup to continue under ICC">{{Cite web|title=Asia Cup to continue under ICC|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/862395.html|access-date=17 April 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> దీనర్థం 2016, 2020 ఈవెంట్‌లు 2016, [[2021 ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2020 ప్రపంచ ట్వంటీ20ల]] కంటే ముందు T20I ఫార్మాట్‌లో జరుగుతాయి. 2018, 2022 ఈవెంట్‌లు [[2019 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2019]], [[2023 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2023 ప్రపంచ కప్‌లకు]] ముందు వన్‌డే ఫార్మాట్‌లో జరుగుతాయి. <ref name="Asia Cup to switch T20 format every alternate edition">{{Cite web|title=Asia Cup to switch T20 format every alternate edition|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/71699/asia-cup-to-switch-to-t20-format-every-alternate-edition|access-date=16 April 2015|website=cricbuzz}}</ref> == వేదిక == టోర్నమెంట్‌లోని మొత్తం పదకొండు మ్యాచ్‌లు [[ఢాకా|ఢాకాలోని]] మీర్పూర్‌లోని షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియంలో జరిగాయి. {| class="wikitable" ! scope="col" |మీర్పూర్, [[ఢాకా]] |- |షేర్-ఎ-బంగ్లా నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం |- |నిర్దేశాంకాలు: {{coord|23|48|24.9|N|90|21|48.9|E|display=inline}} |- |సామర్థ్యం: 25,416 |- |[[File:Shere_Bangla_National_Stadium.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shere_Bangla_National_Stadium.jpg|280x280px]] |} == గ్రూప్ దశ == === స్థానాలు === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="col" width="28" |<abbr title="Position">స్థానం</abbr> ! scope="col" width="180" | జట్టు ! scope="col" width="28" | <abbr title="Played">ఆ</abbr> ! scope="col" width="28" | గె ! scope="col" width="28" | <abbr title="Lost">ఎఓ</abbr> ! scope="col" width="28" | టై ! scope="col" width="28" | ఫతే ! scope="col" width="28" | పాయిం ! scope="col" width="28" | <abbr title="Net run rate">[[నెట్ రన్ రేట్|NRR]]</abbr> |- | style="text-align: center;font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 1 ! scope="row" style="text-align: left; white-space:nowrap;font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_India.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[India national cricket team|భారతదేశం]] | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0 | style="font-weight: bold;background-color:#BBF3BB;" | 16 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 2.020 |- | style="text-align: center;font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 2 ! scope="row" style="text-align: left; white-space:nowrap;font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Bangladesh.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[Bangladesh national cricket team|బంగ్లాదేశ్]] | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 3 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 1 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0 | style="font-weight: bold;background-color:#BBF3BB;" | 12 | style="font-weight: normal;background-color:#BBF3BB;" | 0.458 |- | style="text-align: center;font-weight: normal;background-color:transparent;" | 3 ! scope="row" style="text-align: left; white-space:nowrap;font-weight: normal;background-color:transparent;" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[Pakistan national cricket team|పాకిస్తాన్]] | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 2 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 2 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: bold;background-color:transparent;" | 8 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | -0.296 |- | style="text-align: center;font-weight: normal;background-color:transparent;" | 4 ! scope="row" style="text-align: left; white-space:nowrap;font-weight: normal;background-color:transparent;" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Sri_Lanka.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[Sri Lanka national cricket team|శ్రీలంక]] | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 1 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 3 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: bold;background-color:transparent;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | -0.293 |- | style="text-align: center;font-weight: normal;background-color:transparent;" | 5 ! scope="row" style="text-align: left; white-space:nowrap;font-weight: normal;background-color:transparent;" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[United Arab Emirates national cricket team|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 4 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: bold;background-color:transparent;" | 0 | style="font-weight: normal;background-color:transparent;" | −1.813 |} <div class="sports-table-notes"> మూలం: <ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation news cs1">[http://www.espncricinfo.com/asia-cup-2015-16/engine/series/966595.html?view=pointstable "2016 Asia Cup Points Table"]. ''ESPN Cricinfo''. 24 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 February</span> 2016</span>.</cite></ref></div>{{Single-innings cricket match|date=మార్చి 6|time=19:30|daynight=yes|team1={{cr-rt|BAN}}|team2={{cr|IND}}|score1=120/5 (15 ఓవర్లు)|runs1=[[మహ్మూదుల్లా]] 33* (13)|wickets1=[[జస్‌ప్రీత్ బుమ్రా]] 1/13 (3 ఓవర్లు)|score2=122/2 (13.5 ఓవర్లు)|runs2=[[శిఖర్ ధావన్]] 60 (44)|wickets2=[[తస్కిన్ అహ్మద్]] 1/14 (3 ఓవర్లు)|result=భారత్ 8 వికెట్లతో గెలిచింది|report=[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html స్కోరు]|venue=షేర్ ఇ బంగ్లా క్రికెట్ స్టేడియం, ఢాకా|umpires=[[రుచిరా పళియగురుగే]] (శ్రీ), [[షోజాబ్ రజా]] (పాకి)|motm=[[శిఖర్ ధావన్]] (భా)|toss=భారత్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగు ఎంచుకుంది.|rain=వర్షం కారణంగా మ్యాచ్‌ను 15 ఓవర్లకు కుదించారు.|notes=}} <references group="" responsive="1"></references> == ఫైనల్ == == గణాంకాలు == === అత్యధిక పరుగులు === {| class="wikitable sortable" !ఆటగాడు ! ఇన్నింగ్స్ ! పరుగులు ! నాటౌ ! సగ ! SR ! అత్య ! 100 ! 50 ! 4లు ! 6లు |- style="background:gold;" | [[సబ్బీర్ రెహమాన్]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | '''176''' | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 44.00 | style="text-align:center;" | 123.94 | style="text-align:center;" | 80 | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 5 |- | [[విరాట్ కోహ్లి|విరాట్ కోహ్లీ]] | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | '''153''' | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 76.50 | style="text-align:center;" | 110.86 | style="text-align:center;" | 56 * | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | 0 |- | [[దినేష్ చండీమల్|దినేష్ చండిమాల్]] | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | '''149''' | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 37.25 | style="text-align:center;" | 109.55 | style="text-align:center;" | 58 | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | 2 |- | [[రోహిత్ శర్మ]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | '''138''' | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 27.60 | style="text-align:center;" | 132.69 | style="text-align:center;" | 83 | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 4 |- | [[తిల్లకరత్నే దిల్షాన్|తిలకరత్నే దిల్షాన్]] | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | '''132''' | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 44.00 | style="text-align:center;" | 121.10 | style="text-align:center;" | 75 * | style="text-align:center;" | 0 | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | 4 |- | colspan="11" | <small>నవీకరించబడింది: 12 సెప్టెంబరు 2022</small> <ref>{{Cite web|title=Men's T20 Asia Cup, 2015/16 Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=10989&type=tournament|access-date=2022-09-12|website=Cricinfo}}</ref> |} === అత్యధిక వికెట్లు === {| class="wikitable sortable" !ఆటగాడు ! ఇన్నింగ్స్ ! వికెట్లు ! [[ఓవర్ (క్రికెట్)|ఓవర్లు]] ! పరుగులు ! ఎకాన్ . ! [[బౌలింగు సగటు|ఏవ్]] ! BBI |- style="background:gold;" | [[అల్-అమీన్ హుస్సేన్]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | '''11''' | style="text-align:center;" | 16.5 | style="text-align:center;" | 134 | style="text-align:center;" | 7.96 | style="text-align:center;" | 12.80 | style="text-align:center;" | 3/25 |- | [[మహ్మద్ అమీర్]] | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | '''7''' | style="text-align:center;" | 16.0 | style="text-align:center;" | 81 | style="text-align:center;" | 5.06 | style="text-align:center;" | 11.57 | style="text-align:center;" | 3/18 |- | [[నువాన్ కులశేఖర]] | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | '''7''' | style="text-align:center;" | 15.0 | style="text-align:center;" | 95 | style="text-align:center;" | 6.33 | style="text-align:center;" | 13.57 | style="text-align:center;" | 3/10 |- | [[హార్దిక్ పాండ్యా]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | '''7''' | style="text-align:center;" | 17.30 | style="text-align:center;" | 103 | style="text-align:center;" | 5.88 | style="text-align:center;" | 14.71 | style="text-align:center;" | 3/8 |- | [[జస్‌ప్రీత్ బుమ్రా|జస్ప్రీత్ బుమ్రా]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | '''6''' | style="text-align:center;" | 18.0 | style="text-align:center;" | 94 | style="text-align:center;" | 5.22 | style="text-align:center;" | 15.66 | style="text-align:center;" | 2/27 |- | colspan="8" | <small>నవీకరించబడింది: 12 సెప్టెంబరు 2022</small> <ref>{{Cite web|title=Men's T20 Asia Cup, 2015/16 Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=10989&type=tournament|access-date=2022-09-12|website=Cricinfo}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:క్రికెట్ ఆసియా కప్]] rqeypoeihc1j6lqtz7arnwvp560grpf 0 392809 4804138 4752949 2026-04-17T02:55:12Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804138 wikitext text/x-wiki ఇది '''పాకిస్తానీ వన్డే అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా'''. [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్]] అనేది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి) ద్వారా వన్‌డే హోదా పొందిన రెండు జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్. వన్‌డేల్లో ఒక్కో జట్టుకు [[ఓవర్ (క్రికెట్)|[[ఓవర్‌ల]] సంఖ్య పరిమితంగా ఉంటుంది. ఒక్కో జట్టు ఒక్కో ఇన్నింగ్స్ మాత్రమే ఉంటుంది. ఆటగాళ్ళు తొలి మ్యాచ్‌ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. == వన్‌డే క్రికెటర్లు == <small>2023 నవంబరు 11 నాటి గణాంకాలు.</small> <ref>{{Cite web|title=Players / Pakistan / ODI caps|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/player/caps.html?country=7;class=2|access-date=13 January 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Pakistan ODI Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/pakistan/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=7;type=team|access-date=13 January 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Pakistan ODI Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/pakistan/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=7;type=team|access-date=13 January 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! colspan="5" |సాధారణం ! colspan="5" |[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగు]] ! colspan="5" |[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగు]] ! colspan="2" |ఫీల్డింగు |- style="background:#efefef;" !క్యాప్ !పేరు !మొదటి !చివరి !మ్యా !పరు !అత్య !సగ !50 !100 !బంతు !వికె !BBI ![[బౌలింగు సగటు|సగ]] ![[ఐదు వికెట్ల పంట|5వికె]] !క్యా !స్టం |- |1 |[[ఆసిఫ్ ఇక్బాల్]] |1973–1979 |10 |8 |2 |330 |62 |55.00 |592 |7 |378 |16 |4–56 |23.62 |7 | - |- |2 |[[ఆసిఫ్ మసూద్]] |1973–1976 |7 |3 |1 |10 |6 |5.00 |402 |8 |234 |5 |2–9 |46.80 |1 | - |- |3 |[[ఇంతిఖాబ్ ఆలం]] |1973–1976 |4 |2 |0 |17 |10 |8.50 |158 |2 |118 |4 |2–36 |29.50 |0 | - |- |4 |[[మజిద్ ఖాన్]] |1973–1982 |23 |22 |1 |786 |109 |37.42 |658 |11 |374 |13 |3–27 |28.76 |3 | - |- |5 |[[ముస్తాక్ మహ్మద్]] |1973–1978 |10 |9 |3 |209 |55 |34.83 |42 |0 |23 |0 | - | - |3 | - |- |6 |[[నాసిమ్]]-ఉల్-ఘని |1973 |1 |1 |0 |1 |1 |1.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |7 |[[సాదిక్ మహ్మద్]] |1973–1980 |19 |19 |1 |383 |74 |21.27 |38 |1 |26 |2 |2–20 |13.00 |5 | - |- |8 |[[సలీమ్ అల్తాఫ్]] |1973–1978 |6 |2 |1 |25 |21 |25.00 |285 |2 |151 |5 |2–7 |30.20 |1 | - |- |9 |[[సర్ఫరాజ్ నవాజ్]] |1973–1984 |45 |31 |8 |221 |34* |9.60 |2412 |49 |1463 |63 |4–27 |23.22 |8 | - |- |10 |[[వసీం బారి]] |1973–1984 |51 |26 |13 |221 |34 |17.00 | - | - | - | - | - | - |52 |10 |- |11 |[[వసీం రాజా]] |1973–1985 |54 |45 |10 |782 |60 |22.34 |1036 |10 |687 |21 |4–25 |32.71 |24 | - |- |12 |[[ఇమ్రాన్ ఖాన్]] |1974–1992 |175 |151 |40 |3709 |102* |33.41 |7461 |124 |4844 |182 |6–14 |26.61 |36 | - |- |13 |[[జహీర్ అబ్బాస్]] |1974–1985 |62 |60 |6 |2572 |123 |47.62 |280 |2 |223 |7 |2–26 |31.85 |16 | - |- |14 |[[నసీర్ మాలిక్]] |1975 |3 |1 |1 | - | - | - |180 |5 |98 |5 |2–37 |19.60 |0 | - |- |15 |[[జావేద్ మియాందాద్]] |1975–1996 |233 |218 |41 |7381 |119* |41.70 |436 |3 |297 |7 |2–22 |42.42 |71 |2 |- |16 |[[పర్వేజ్ మీర్]] |1975–1977 |3 |3 |1 |26 |18 |13.00 |122 |2 |77 |3 |1–17 |25.66 |2 | - |- |17 |[[మొహ్సిన్ ఖాన్]] |1977–1986 |75 |75 |5 |1877 |117* |26.81 |12 |0 |5 |1 |1–2 |5.00 |13 | - |- |18 |[[అమీర్ హమీద్]] |1977–1978 |2 | - | - | - | - | - |88 |2 |38 |1 |1–32 |38.00 |1 | - |- |19 |[[హసన్ జమీల్]] |1977–1978 |6 |5 | - |111 |28 |22.20 |232 |3 |154 |8 |3–18 |19.25 |1 | - |- |20 |[[లియాఖత్ అలీ]] |1977–1978 |3 |1 |0 |7 |7 |7.00 |188 |4 |111 |2 |1–41 |55.50 |0 | - |- |21 |[[ముదస్సర్ నాజర్]] |1977–1989 |122 |115 |10 |2653 |95 |25.26 |4855 |43 |3432 |111 |5–28 |30.91 |21 | - |- |22 |[[షఫీక్ అహ్మద్]] |1977–1978 |3 |3 |0 |41 |29 |13.66 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |23 |[[హరూన్ రషీద్]] |1977–1982 |12 |10 |2 |166 |63* |20.75 | - | - | - | - | - | - |3 | - |- |24 |[[ఇక్బాల్ ఖాసిం]] |1977–1988 |15 |7 |1 |39 |13 |6.50 |664 |12 |500 |12 |3–13 |41.66 |3 | - |- |25 |[[సికందర్ బఖ్త్ (క్రికెటర్)|సికందర్ భక్త్]] |1977–1989 |27 |11 |7 |31 |16* |7.75 |1277 |16 |860 |33 |4–34 |26.06 |4 | - |- |26 |[[అర్షద్ పర్వేజ్]] |1978 |2 |2 |0 |11 |8 |5.50 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |27 |[[నయీమ్ అహ్మద్]] |1978 |1 |1 |1 |0 |0* | - |60 |0 |43 |0 | - | - |1 | - |- |28 |[[అజ్మత్ రాణా]] |1978 |2 |2 |1 |42 |22* |42.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |29 |[[మన్సూర్ అక్తర్]] |1980–1990 |41 |35 |1 |593 |47 |17.44 |138 |2 |110 |2 |1–7 |55.00 |14 | - |- |30 |[[మహ్మద్ నజీర్]] |1980–1984 |4 |3 |3 |4 |2* | - |222 |3 |156 |3 |2–37 |52.00 |0 | - |- |31 |[[తస్లీమ్ ఆరిఫ్]] |1980 |2 |2 |0 |28 |24 |14.00 | - | - | - | - | - | - |1 |1 |- |32 |[[అష్రఫ్ అలీ (క్రికెటర్, జననం 1958)|అష్రఫ్ అలీ]] |1980–1985 |16 |9 |5 |69 |19* |17.25 | - | - | - | - | - | - |17 |3 |- |33 |[[ఇజాజ్ ఫకిహ్]] |1980–1988 |27 |19 |3 |197 |42* |12.31 |1116 |6 |819 |13 |4–43 |63.00 |2 | - |- |34 |[[రషీద్ ఖాన్]] |1980–1985 |29 |15 |7 |110 |17 |13.75 |1414 |33 |923 |20 |3–47 |46.15 |3 | - |- |35 |[[సలీమ్ పర్వేజ్]] |1980 |1 |1 |0 |18 |18 |18.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |36 |[[తాహిర్ నక్కాష్]] |1980–1985 |40 |23 |9 |210 |61 |15.00 |1596 |15 |1240 |34 |3–23 |36.47 |11 | - |- |37 |[[రిజ్వాన్-ఉజ్-జమాన్]] |1981–1987 |3 |3 |0 |20 |14 |6.66 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |38 |[[సలీమ్ మాలిక్]] |1982–1999 |283 |256 |38 |7170 |102 |32.88 |3505 |10 |2959 |89 |5–35 |33.24 |81 | - |- |39 |[[జలాల్-ఉద్-దిన్ (క్రికెటర్)|జలాల్-ఉద్-దిన్]] |1982–1983 |8 |2 |0 |5 |5 |2.50 |306 |7 |211 |14 |4–32 |15.07 |1 | - |- |40 |[[సలీమ్ యూసుఫ్]] |1982–1990 |86 |62 |19 |768 |62 |17.86 | - | - | - | - | - | - |81 |22 |- |41 |[[తౌసీఫ్ అహ్మద్]] |1982–1990 |70 |25 |14 |116 |27* |10.54 |3250 |32 |2247 |55 |4–38 |40.85 |10 | - |- |42 |[[షాహిద్ మహబూబ్]] |1982–1984 |10 |6 |1 |119 |77 |23.80 |540 |8 |382 |7 |1–23 |54.57 |1 | - |- |43 |[[అబ్దుల్ ఖాదిర్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ ఖాదిర్]] |1983–1993 |104 |68 |26 |641 |41* |15.26 |5100 |54 |3454 |132 |5–44 |26.16 |21 | - |- |44 |[[అజీమ్ హఫీజ్]] |1983–1985 |15 |10 |7 |45 |15 |15.00 |719 |3 |586 |15 |4–22 |39.06 |3 | - |- |45 |[[ఖాసిం ఉమర్]] |1983–1987 |31 |31 |3 |642 |69 |22.92 | - | - | - | - | - | - |4 | - |- |46 |[[సాదత్ అలీ]] |1984 |8 |7 |1 |184 |78* |30.66 |27 |0 |29 |2 |2–24 |14.50 |1 | - |- |47 |[[అనిల్ దల్పత్]] |1984–1986 |15 |10 |3 |87 |37 |12.42 | - | - | - | - | - | - |13 |2 |- |48 |[[నవేద్ అంజుమ్]] |1984–1992 |13 |12 |3 |113 |30 |12.55 |472 |2 |344 |8 |2–27 |43.00 |0 | - |- |49 |[[మంజూర్ ఎలాహి]] |1984–1995 |54 |46 |13 |741 |50* |22.45 |1743 |16 |1262 |29 |3–22 |43.51 |21 | - |- |50 |[[సాజిద్ అలీ]] |1984–1997 |13 |12 |0 |130 |28 |10.83 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |51 |[[జకీర్ ఖాన్ (క్రికెటర్)|జాకీర్ ఖాన్]] |1984–1990 |17 |5 |4 |27 |11* |27.00 |646 |4 |494 |16 |4–19 |30.87 |0 | - |- |52 |[[షోయబ్ మహ్మద్]] |1984–1993 |63 |58 |6 |1269 |126* |24.40 |919 |2 |725 |20 |3–20 |36.25 |13 | - |- |53 |[[వసీం అక్రమ్]] |1984–2003 |356 |280 |55 |3717 |86 |16.52 |18186 |238 |11812 |502 |5–15 |23.52 |88 | - |- |54 |[[మొహ్సిన్ కమల్]] |1984–1989 |19 |6 |3 |27 |11* |9.00 |881 |4 |760 |21 |4–47 |36.19 |4 | - |- |55 |మసూద్ ఇక్బాల్ |1984 |1 |1 |0 |2 |2 |2.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |56 |[[రమీజ్ రాజా]] |1985–1997 |198 |197 |15 |5841 |119* |32.09 |6 |0 |10 |0 | - | - |33 | - |- |57 |[[జుల్కర్నైన్ జైదీ]] |1985–1989 |16 |6 |3 |18 |11* |6.00 | - | - | - | - | - | - |18 |5 |- |58 |[[సలీమ్ జాఫర్]] |1986–1990 |39 |13 |11 |36 |10* |18.00 |1900 |18 |1382 |40 |3–25 |34.55 |3 | - |- |59 |[[ఆసిఫ్ ముజ్తబా]] |1986–1996 |66 |55 |14 |1068 |113* |26.04 |756 |2 |658 |7 |2–38 |94.00 |18 | - |- |60 |[[ఇజాజ్ అహ్మద్]] |1986–2000 |250 |232 |29 |6564 |139* |32.33 |637 |1 |476 |5 |2–31 |95.20 |90 | - |- |61 |[[యూనిస్ అహ్మద్]] |1987 |2 |2 |0 |84 |58 |42.00 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |62 |[[జాహిద్ అహ్మద్]] |1987 |2 |2 |1 |3 |3* |3.00 |96 |1 |61 |3 |2–24 |20.33 |0 | - |- |63 |[[షకీల్ ఖాన్]] |1987 |1 |1 |0 | - | - | - |54 |0 |50 |1 |1–50 |50.00 |0 | - |- |64 |[[హఫీజ్ షాహిద్|హాఫీజ్ షాహిద్]] |1988 |3 |3 |2 |11 |7* |11.00 |127 |1 |112 |3 |2–56 |37.33 |0 | - |- |65 |[[అమీర్ మాలిక్]] |1988–1994 |24 |23 |1 |556 |90 |25.27 |120 |1 |86 |3 |2–35 |28.66 |13 |3 |- |66 |[[మొయిన్-ఉల్-అతిక్]] |1988–1989 |5 |5 |0 |199 |105 |39.80 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |67 |[[ఆకిబ్ జావేద్]] |1988–1998 |163 |51 |26 |267 |45* |10.68 |8012 |98 |5721 |182 |7–37 |31.43 |24 | - |- |68 |[[సయీద్ అన్వర్]] |1989–2003 |247 |244 |19 |8823 |194 |39.21 |242 |3 |191 |6 |2–9 |31.83 |42 | - |- |69 |[[ముస్తాక్ అహ్మద్ (క్రికెటర్)|ముస్తాక్ అహ్మద్]] |1989–2003 |144 |76 |34 |399 |34* |9.50 |7543 |51 |5361 |161 |5–36 |33.29 |30 | - |- |70 |[[షాహిద్ సయీద్]] |1989–1993 |10 |10 |0 |141 |50 |14.10 |222 |1 |159 |3 |2–20 |53.00 |2 | - |- |71 |[[వకార్ యూనిస్]] |1989–2003 |262 |139 |45 |969 |37 |10.30 |12698 |143 |9919 |416 |7–36 |23.84 |35 | - |- |72 |[[సోహైల్ ఫజల్]] |1989 |2 |2 |0 |56 |32 |28.00 |6 |0 |4 |0 | - | - |1 | - |- |73 |[[అక్రమ్ రజా]] |1989–1995 |49 |25 |14 |193 |33* |17.54 |2601 |15 |1611 |38 |3–18 |42.39 |19 | - |- |74 |[[మక్సూద్ రానా]] |1990 |1 |1 |0 |5 |5 |5.00 |12 |0 |11 |0 | - | - |0 | - |- |75 |[[నదీమ్ ఘౌరీ|నదీమ్ గౌరీ]] |1990 |6 |3 |2 |14 |7* |14.00 |342 |4 |230 |5 |2–51 |46.00 |0 | - |- |76 |[[సజ్జాద్ అక్బర్]] |1990 |2 |1 |0 |5 |5 |5.00 |60 |1 |45 |2 |2–45 |22.50 |0 | - |- |77 |[[మన్సూర్ రాణా]] |1990 |2 |2 |0 |15 |10 |7.50 |6 |0 |7 |0 | - | - |0 | - |- |78 |[[జాహిద్ ఫజల్]] |1990–1994 |19 |18 |3 |348 |98* |23.20 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |79 |[[మొయిన్ ఖాన్]] |1990–2004 |219 |183 |41 |3266 |72* |23.00 | - | - | - | - | - | - |214 |73 |- |80 |[[అమీర్ సోహైల్]] |1990–2000 |156 |155 |5 |4780 |134 |31.86 |4836 |17 |3703 |85 |4–22 |43.56 |49 | - |- |81 |[[ఇంజమామ్-ఉల్-హక్]] |1991–2007 |375 |348 |52 |11701 |137* |39.53 |58 |1 |64 |3 |1–0 |21.33 |113 | - |- |82 |[[ఇక్బాల్ సికిందర్]] |1992 |4 |1 |1 |1 |1* | - |210 |2 |147 |3 |1–30 |49.00 |0 | - |- |83 |[[వసీం హైదర్]] |1992 |3 |2 |0 |26 |13 |13.00 |114 |1 |79 |1 |1–36 |79.00 |0 | - |- |84 |[[తన్వీర్ మెహదీ]] |1992 |1 |1 |0 | - | - | - |66 |0 |72 |1 |1–72 |72.00 |0 | - |- |85 |[[రషీద్ లతీఫ్]] |1992–2003 |166 |117 |29 |1709 |79 |19.42 | - | - | - | - | - | - |182 |38 |- |86 |[[అతా]]-ఉర్-రెహ్మాన్ |1992–1996 |30 |13 |6 |34 |11* |4.85 |1492 |7 |1186 |27 |3–27 |43.92 |0 | - |- |87 |[[అర్షద్ ఖాన్]] |1993–2006 |58 |29 |18 |133 |20 |12.09 |2823 |27 |1948 |56 |4–33 |34.78 |10 | - |- |88 |[[గులాం అలీ]] |1993–1995 |3 |3 |0 |53 |38 |17.66 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |89 |[[బాసిత్ అలీ]] |1993–1996 |50 |43 |6 |1265 |127* |34.18 |30 |0 |21 |1 |1–17 |21.00 |15 | - |- |90 |[[అమర్ నజీర్]] |1993–1995 |9 |3 |2 |13 |9* |13.00 |417 |1 |346 |11 |3–43 |31.45 |0 | - |- |91 |[[నదీమ్ ఖాన్]] |1993–1995 |2 |1 |0 |2 |2 |2.00 |96 |0 |81 |0 | - | - |0 | - |- |92 |[[అమర్ హనీఫ్]] |1993–1995 |5 |4 |2 |89 |36* |44.50 |130 |0 |122 |4 |3–36 |30.50 |0 | - |- |93 |[[ఇర్ఫాన్ భట్టి]] |1993 |1 |0 | - | - | - | - |48 |0 |22 |2 |2–22 |11.00 |1 | - |- |94 |[[అష్ఫాక్ అహ్మద్]] |1994 |3 |0 | - | - | - | - |102 |2 |84 |0 | - | - |0 | - |- |95 |[[కబీర్ ఖాన్]] |1994–2000 |10 |5 |4 |10 |5 |10.00 |371 |4 |303 |12 |2–23 |25.25 |1 | - |- |96 |[[షకీల్ అహ్మద్]] |1995 |2 |2 |0 |61 |36 |30.50 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |97 |[[నయీమ్ అష్రఫ్]] |1995 |2 |2 |1 |24 |16 |24.00 |42 |0 |52 |0 | - | - |0 | - |- |98 |[[జాఫర్ ఇక్బాల్]] |1995 |8 |6 |0 |48 |18 |8.00 |198 |2 |137 |3 |2–37 |45.66 |1 | - |- |99 |[[జావేద్ ఖదీర్]] |1995 |1 |1 |0 |12 |12 |12.00 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |100 |[[మహమూద్ హమీద్]] |1995 |1 |1 |0 |1 |1 |1.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |101 |[[మహ్మద్ అక్రమ్]] |1995–2000 |23 |9 |7 |14 |7* |7.00 |989 |6 |790 |19 |2–28 |41.57 |8 | - |- |102 |[[సలీమ్ ఇలాహి]] |1995–2004 |48 |47 |4 |1579 |135 |36.72 |6 | - |10 | - | - | - |10 | - |- |103 |[[సక్లైన్ ముస్తాక్]] |1995–2003 |169 |98 |38 |711 |37* |11.85 |8770 |66 |6275 |288 |5–20 |21.78 |40 | - |- |104 |[[సయీద్ ఆజాద్]] |1995–1996 |4 |4 |0 |65 |31 |16.25 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |105 |[[షాదాబ్ కబీర్]] |1996 |3 |3 |0 |0 |0 |0.00 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |106 |[[షాహిద్ అన్వర్]] |1996 |1 |1 |0 |37 |37 |37.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |107 |[[షాహిద్ నజీర్]] |1996–2000 |17 |8 |7 |25 |8 |25.00 |810 |6 |649 |19 |3–14 |34.15 |4 | - |- |108 |[[అజర్ మహమూద్]] |1996–2007 |143 |110 |26 |1521 |67 |18.10 |6242 |58 |4813 |123 |6–18 |39.13 |37 | - |- |109 |[[షాహిద్ అఫ్రిది ]]1 |1996–2015 |398 |369 |27 |8064 |124 |23.57 |17670 |76 |13632 |395 |7–12 |34.51 |127 | - |- |110 |[[హసన్ రజా]] |1996–1999 |16 |13 |0 |242 |77 |18.61 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |111 |[[అబ్దుల్ రజాక్ ]]1 |1996–2013 |265 |228 |57 |5080 |112 |29.70 |10941 |107 |8564 |269 |6–35 |31.83 |35 | - |- |112 |[[ఆజం ఖాన్ (క్రికెటర్, జననం 1969)|ఆజం ఖాన్]] |1996–1998 |6 |5 |0 |116 |72 |23.20 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |113 |[[జహూర్ ఇలాహి]] |1996–1997 |14 |14 |1 |297 |86 |22.84 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |114 |[[మహ్మద్ వసీం]] |1996–2000 |25 |25 |2 |543 |76 |23.60 | - | - | - | - | - | - |9 | - |- |115 |[[మహ్మద్ జాహిద్]] |1996–2002 |11 |4 |2 |15 |7* |7.50 |512 |8 |391 |10 |2–20 |39.10 |1 | - |- |116 |[[ముజాహిద్ జంషెడ్]] |1997 |4 |3 |1 |27 |23 |13.50 |24 |1 |6 |1 |1–6 |6.00 |0 | - |- |117 |[[ఇజాజ్ అహ్మద్ జూనియర్]] |1997 |2 |1 |1 |3 |3* | - |30 |0 |25 |1 |1–9 |25.00 |1 | - |- |118 |[[మహ్మద్ హుస్సేన్]] |1997–1998 |14 |12 |7 |154 |31* |30.80 |672 |2 |547 |13 |4–33 |42.07 |5 | - |- |119 |[[అక్తర్ సర్ఫరాజ్]] |1997–1998 |4 |4 |0 |66 |25 |16.50 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |120 |[[మంజూర్ అక్తర్]] |1997–1998 |7 |4 |0 |97 |44 |24.25 |199 |0 |184 |5 |4–50 |36.80 |1 | - |- |121 |[[ఫజల్]]-ఎ-అక్బర్ |1998–2001 |2 |1 |0 |7 |7 |7.00 |72 |2 |48 |0 | - | - |0 | - |- |122 |[[మహ్మద్ యూసుఫ్ ]]1, 2 |1998–2010 |288 |273 |40 |9720 |141* |41.71 |2 |0 |1 |1 |1–0 |1.00 |50 | - |- |123 |[[షోయబ్ అక్తర్ ]]1 |1998–2007 |163 |84 |40 |394 |43 |8.95 |7764 |99 |6169 |247 |6–16 |24.97 |20 | - |- |124 |[[ఆసిఫ్ మహమూద్]] |1998 |2 |2 |0 |14 |14 |7.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |125 |[[వజహతుల్లా వస్తీ]] |1999–2000 |15 |15 |0 |349 |84 |23.26 |55 |0 |69 |3 |3–36 |23.00 |5 | - |- |126 |[[ఇమ్రాన్ నజీర్]] |1999–2007 |79 |79 |2 |1895 |160 |24.61 |49 |0 |48 |1 |1–3 |48.00 |24 | - |- |127 |[[షబ్బీర్ అహ్మద్]] |1999–2005 |32 |11 |5 |10 |2 |1.66 |1642 |25 |1192 |33 |3–32 |36.12 |10 | - |- |128 |[[షోయబ్ మాలిక్]] |1999–2019 |287 |258 |40 |7534 |143 |34.55 |7958 |38 |6192 |158 |4–19 |39.12 |98 | - |- |129 |[[ఇమ్రాన్ అబ్బాస్]] |2000 |2 |2 |0 |29 |28 |14.50 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |130 |[[యాసిర్ అరాఫత్]] |2000–2014 |11 |8 |3 |74 |27 |14.80 |414 |2 |373 |4 |1–28 |93.25 |2 | - |- |131 |[[యూనిస్ ఖాన్]] |2000–2015 |264 |254 |23 |7240 |144 |31.34 |284 |1 |288 |3 |1–3 |96.00 |134 | - |- |132 |[[ఫైసల్ ఇక్బాల్]] |2000–2007 |18 |16 |2 |314 |100* |22.42 |18 |0 |33 |0 | - | - |3 | - |- |133 |[[ఇర్ఫాన్ ఫాజిల్]] |2000 |1 |1 |0 |15 |15 |15.00 |36 |0 |46 |0 | - | - |0 | - |- |134 |[[అతిక్]]-ఉజ్-జమాన్ |2000 |3 |3 |1 |34 |18 |17.00 | - | - | - | - | - | - |3 |1 |- |135 |[[ఇమ్రాన్ ఫర్హత్]] |2001–2013 |58 |58 |2 |1719 |107 |30.69 |116 |2 |110 |6 |3–10 |18.33 |14 | - |- |136 |[[హుమాయున్ ఫర్హత్]] |2001 |5 |3 |0 |60 |39 |20.00 | - | - | - | - | - | - |4 |3 |- |137 |[[మహ్మద్ సమీ]] |2001–2015 |87 |46 |19 |314 |46 |11.62 |4284 |42 |3567 |121 |5–10 |29.47 |19 | - |- |138 |[[కాషిఫ్ రజా]] |2001 |1 |1 |1 |2 |2* | - |30 |0 |36 |1 |1–36 |36.00 |0 | - |- |139 |[[తౌఫీక్ ఉమర్]] |2001–2005 |22 |22 |1 |504 |81* |24.00 |72 |0 |85 |1 |1–49 |85.00 |9 | - |- |140 |[[డానిష్ కనేరియా]] |2001–2007 |18 |10 |8 |12 |6* |6.00 |854 |11 |683 |15 |3–31 |45.53 |2 | - |- |141 |[[నవేద్ లతీఫ్]] |2001–2003 |11 |11 |0 |262 |113 |23.81 |48 |0 |51 |0 | - | - |2 | - |- |142 |[[మిస్బా]]-ఉల్-హక్ |2002–2015 |162 |149 |31 |5122 |96* |43.40 |24 |0 |30 |0 | - | - |66 | - |- |143 |[[కమ్రాన్ అక్మల్]] |2002–2017 |157 |138 |14 |3236 |124 |26.09 | - | - | - | - | - | - |157 |31 |- |144 |[[మహ్మద్ హఫీజ్]] |2003–2021 |218 |216 |15 |6614 |140* |32.90 |7733 |48 |5400 |139 |4–41 |38.84 |85 | - |- |145 |[[ఉమర్ గుల్]] |2003–2016 |130 |65 |18 |457 |39 |9.72 |6064 |68 |5253 |179 |6–42 |29.34 |17 | - |- |146 |[[రానా నవేద్]]-ఉల్-హసన్ |2003–2007 |74 |51 |18 |524 |33 |15.87 |3466 |25 |3221 |110 |6–27 |29.28 |16 | - |- |147 |[[యాసిర్ హమీద్]] |2003–2007 |56 |56 |1 |2028 |127* |36.87 |18 |0 |26 |0 | - | - |14 | - |- |148 |[[ఫైసల్ అథర్]] |2003 |1 |1 |0 |9 |9 |9.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |149 |[[జునైద్ జియా]] |2003 |4 |2 |1 |2 |2* |2.00 |145 |1 |127 |3 |3–21 |42.33 |0 | - |- |150 |[[సల్మాన్ బట్]] |2004–2010 |60 |60 |3 |2185 |136 |38.33 |69 |0 |90 |0 | - | - |17 | - |- |151 |[[బాజిద్ ఖాన్]] |2004 |5 |5 |0 |131 |66 |26.20 |12 |0 |11 |0 | - | - |1 | - |- |152 |[[ఇఫ్తికార్ అంజుమ్]] |2004–2008 |62 |34 |19 |234 |32 |15.60 |2960 |41 |2430 |77 |5–30 |31.55 |10 | - |- |153 |[[మహ్మద్ ఖలీల్]] |2005 |3 |1 |1 |0 |0* | - |144 |0 |144 |5 |2–55 |28.80 |2 | - |- |154 |[[మహ్మద్ ఆసిఫ్ ]]1 |2005–2010 |38 |11 |5 |34 |6 |5.50 |1941 |26 |997 |46 |3–28 |33.13 |5 | - |- |155 |[[అబ్దుర్ రెహ్మాన్]] |2006–2014 |31 |23 |6 |142 |31 |8.35 |1624 |12 |1142 |30 |4–48 |38.06 |7 | - |- |156 |[[ఫవాద్ ఆలం]] |2007–2015 |38 |36 |12 |966 |114* |40.25 |398 |0 |377 |5 |1–8 |75.40 |10 | - |- |157 |[[నజాఫ్ షా]] |2007 |1 |1 |0 |0 |0 |0.00 |60 |1 |59 |0 | - | - |0 | - |- |158 |[[సోహైల్ తన్వీర్]] |2007–2014 |62 |40 |11 |399 |59 |13.75 |2949 |24 |2566 |71 |5–48 |36.16 |15 | - |- |159 |[[సర్ఫరాజ్ అహ్మద్]] |2007– |117 |91 |22 |2315 |105 |33.55 |12 |0 |15 |0 | - | - |119 |24 |- |160 |[[నాసిర్ జంషెడ్]] |2008–2015 |48 |48 |3 |1418 |112 |31.51 | - | - | - | - | - | - |13 | - |- |161 |[[సమీవుల్లా ఖాన్]] |2008 |2 |0 | - | - | | - |120 |0 |115 |0 | - | - |0 | - |- |162 |[[కమ్రాన్ హుస్సేన్]] |2008 |2 |1 |1 |28 |28* | - |102 |0 |67 |3 |2–32 |22.33 |0 | - |- |163 |[[ఖలీద్ లతీఫ్]] |2008 |5 |5 |0 |147 |64 |29.40 |0 | - | - | - | - | - |1 | - |- |164 |[[సోహైల్ ఖాన్]] |2008–2016 |13 |6 |1 |25 |7 |5.00 |666 |4 |597 |19 |5–55 |31.42 |3 | - |- |165 |[[అబ్దుర్ రవూఫ్]] |2008 |4 |0 | - | - | | - |214 |1 |212 |8 |3–24 |26.50 |2 | - |- |166 |[[ఖుర్రం మంజూర్]] |2008 |7 |7 |0 |236 |83 |33.71 |0 | - | - | - | - | - |3 | - |- |167 |[[రిజ్వాన్ అహ్మద్]] |2008 |1 |0 | - | - | | - |24 |0 |26 |0 | - | - |1 | - |- |168 |[[వహాబ్ రియాజ్]] |2008–2020 |91 |66 |15 |740 |54* |14.50 |4327 |20 |4117 |120 |5–46 |34.30 |29 | - |- |169 |[[నౌమానుల్లా]] |2008 |1 |1 |0 |5 |5 |5.00 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |170 |[[మన్సూర్ అమ్జాద్]] |2008 |1 |1 |0 |5 |5 |5.00 |48 |1 |44 |1 |1–44 |44.00 |0 | - |- |171 |[[సయీద్ అజ్మల్]] |2008–2015 |113 |70 |24 |324 |33 |7.04 |6000 |50 |4182 |184 |5–24 |22.72 |25 | - |- |172 |[[అహ్మద్ షెహజాద్]] |2009–2017 |81 |81 |1 |2605 |124 |32.56 |115 |0 |140 |2 |1–22 |70.00 |28 | - |- |173 |[[మహ్మద్ అమీర్]] |2009–2019 |61 |30 |10 |363 |73* |18.15 |3013 |34 |2400 |81 |5–30 |29.62 |8 | - |- |174 |[[ఉమర్ అక్మల్]] |2009–2019 |121 |110 |17 |3194 |102* |34.34 | - | - | - | - | - | - |77 |13 |- |175 |[[షాజైబ్ హసన్]] |2010 |3 |3 |0 |100 |50 |33.33 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |176 |[[ఉమర్ అమీన్]] |2010–2018 |16 |16 |1 |271 |59 |18.06 |42 |0 |24 |0 | - | - |6 | - |- |177 |[[అసద్ షఫీక్]] |2010–2017 |60 |58 |4 |1336 |84 |24.74 |12 |0 |18 |0 | - | - |14 | - |- |178 |[[మహ్మద్ ఇర్ఫాన్]] |2010–2016 |60 |33 |21 |48 |12 |4.00 |3109 |31 |2549 |83 |4–30 |30.71 |11 | - |- |179 |[[జుల్కర్నైన్ హైదర్]] |2010 |4 |4 |2 |48 |19* |24.00 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |180 |[[హమ్మద్ ఆజం]] |2011 |11 |7 |2 |80 |36 |16.00 |198 |0 |169 |2 |1–21 |84.50 |4 | - |- |181 |[[జునైద్ ఖాన్]] |2011–2019 |76 |31 |17 |68 |25 |4.85 |3601 |33 |3216 |110 |4–12 |29.23 |8 | - |- |182 |[[మహ్మద్ సల్మాన్]] |2011 |7 |3 |1 |22 |19* |11.00 | - | - | - | - | - | - |8 |2 |- |183 |[[తన్వీర్ అహ్మద్]] |2011 |2 |1 |0 |18 |18 |18.00 |60 |0 |83 |2 |1–38 |41.50 |1 | - |- |184 |[[ఉస్మాన్ సలావుద్దీన్]] |2011 |2 |2 |0 |13 |8 |6.50 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |185 |[[అజహర్ అలీ]] |2011–2018 |53 |53 |3 |1845 |102 |36.90 |258 |0 |260 |4 |2–26 |65.00 |8 | - |- |186 |[[అద్నాన్ అక్మల్]] |2011 |5 |4 |1 |62 |27 |20.66 | - | - | - | - | - | - |3 | - |- |187 |[[ఐజాజ్ చీమా]] |2011 |14 |6 |3 |26 |9* |8.66 |658 |3 |593 |23 |4–43 |25.78 |2 | - |- |188 |[[యాసిర్ షా]] |2011–2019 |25 |13 |6 |127 |32* |18.14 |1293 |1 |1150 |24 |6–26 |47.91 |6 | - |- |189 |[[రహత్ అలీ (క్రికెటర్)|రహత్ అలీ]] |2012–2016 |14 |7 |4 |8 |6* |2.66 |679 |1 |658 |18 |3–40 |36.55 |1 | - |- |190 |[[ఎహ్సాన్ ఆదిల్]] |2013 |6 |4 |1 |27 |15 |9.00 |225 |0 |223 |4 |1–31 |55.75 |0 | - |- |191 |[[అసద్ అలీ]] |2013 |4 |2 |0 |13 |11 |6.50 |180 |6 |115 |2 |1–22 |57.50 |0 | - |- |192 |[[హరీస్ సోహైల్]] |2013–present |45 |44 |5 |1749 |130 |44.84 |642 |0 |613 |11 |3–45 |55.72 |17 | - |- |193 |[[సోహైబ్ మక్సూద్]] |2013–2021 |29 |28 |2 |781 |89* |30.03 |54 |0 |42 |1 |1–16 |42.00 |10 | - |- |194 |[[అన్వర్ అలీ]] |2013–2016 |22 |16 |5 |321 |43* |29.18 |927 |1 |944 |18 |3–66 |52.44 |4 | - |- |195 |[[బిలావల్ భట్టి]] |2013–2015 |10 |7 |1 |89 |39 |14.83 |409 |4 |439 |6 |3–37 |73.16 |2 | - |- |196 |[[షర్జీల్ ఖాన్]] |2013–2017 |25 |25 |0 |812 |152 |32.48 | - | - | - | - | - | - |6 | - |- |197 |[[మహ్మద్ తల్హా]] |2014 |3 |1 |0 |0 |0 |0.00 |122 |1 |146 |4 |2–22 |36.50 |0 | - |- |198 |[[జుల్ఫికర్ బాబర్]] |2014–2015 |5 |5 |3 |35 |14* |17.50 |294 |1 |246 |4 |2–52 |61.50 |0 | - |- |199 |[[రజా హసన్]] |2014 |1 |1 |0 |0 |0 |0.00 |60 |0 |68 |1 |1–68 |68.00 |0 | - |- |200 |[[మహ్మద్ రిజ్వాన్]] |2015–present |74 |67 |15 |2088 |131* |40.15 | - | - | - | - | - | - |76 |3 |- |201 |[[సాద్ నసిమ్]] |2015 |3 |3 |1 |99 |77* |49.50 |36 |0 |46 |0 |0 |0 |0 | - |- |202 |[[సామీ అస్లాం]] |2015–2017 |4 |4 |0 |78 |45 |19.50 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |203 |[[బాబర్ ఆజం]] |2015–present |117 |114 |13 |5729 |158 |56.72 | - | - | - | - | - | - |50 | - |- |204 |[[ఇమాద్ వసీం]] |2015-2019 |55 |40 |17 |986 |63* |42.86 |2403 |8 |1957 |44 |5–14 |44.47 |12 | - |- |205 |[[అమీర్ యామిన్]] |2015 |4 |3 |2 |95 |62 |95.00 |156 |1 |154 |2 |1–38 |77.00 |0 | - |- |206 |[[బిలాల్ ఆసిఫ్]] |2015 |3 |3 |0 |40 |38 |13.33 |132 |1 |96 |6 |5–25 |19.20 |2 | - |- |207 |[[ఇఫ్తికార్ అహ్మద్]] |2015–present |28 |24 |8 |614 |109* |38.37 |796 |4 |742 |16 |5–40 |46.37 |17 | - |- |208 |[[జాఫర్ గోహర్]] |2015 |1 |1 |0 |15 |15 |15.00 |60 |0 |54 |2 |2–54 |27.00 |4 | - |- |209 |[[హసన్ అలీ]] |2016–present |66 |38 |11 |383 |59 |14.18 |3188 |16 |3084 |100 |5–34 |30.84 |13 | - |- |210 |[[మహ్మద్ నవాజ్ (క్రికెటర్)|మహ్మద్ నవాజ్]] |2016–present |37 |28 |6 |406 |53 |18.45 |1773 |4 |1507 |42 |4–19 |35.88 |14 | - |- |211 |[[షాదాబ్ ఖాన్]] |2017–present |70 |44 |11 |855 |86 |25.90 |3388 |13 |2960 |85 |4–27 |34.82 |19 | - |- |212 |[[ఫఖర్ జమాన్ (క్రికెటర్)|ఫఖర్ జమాన్]] |2017–present |82 |81 |6 |3492 |210* |46.56 |135 |0 |111 |1 |1-19 |111.00 |42 | - |- |213 |[[ఫహీమ్ అష్రఫ్]] |2017–present |34 |24 |3 |224 |28 |10.66 |1394 |9 |1204 |26 |5–22 |46.30 |10 | - |- |214 |[[రుమ్మన్ రయీస్]] |2017 |8 |4 |1 |27 |16 |9.00 |463 |2 |464 |14 |3–49 |33.14 |2 | - |- |215 |[[ఇమామ్-ఉల్-హక్]] |2017–present |72 |71 |6 |3138 |151 |48.27 | - | - | - | - | - | - |15 | - |- |216 |[[ఉస్మాన్ షిన్వారి]] |2017–2019 |17 |4 |1 |6 |6 |2.00 |768 |8 |633 |34 |5–34 |18.61 |3 | - |- |217 |[[ఆసిఫ్ అలీ]] |2018–2022 |21 |16 |1 |382 |52 |25.46 |5 |0 |9 |0 | - | - |6 | - |- |218 |[[షాహీన్ అఫ్రిది]] |2018-present |53 |29 |17 |196 |25 |16.33 |2695 |24 |2490 |104 |6–35 |23.94 |11 | - |- |219 |[[హుస్సేన్ తలత్]] |2019-2021 |1 |1 |0 |2 |2 |2.00 |12 |0 |16 |0 | - | - |0 | - |- |220 |[[మహ్మద్ అబ్బాస్ (క్రికెటర్)|మహ్మద్ అబ్బాస్]] |2019 |3 | - | - | - | - | - |162 |0 |153 |1 |1–44 |153.00 |0 | - |- |221 |[[షాన్ మసూద్]] |2019–present |9 |9 |0 |163 |50 |18.11 | - | - | - | - | - | - |2 | - |- |222 |[[మహ్మద్ హస్నైన్]] |2019–present |9 |5 |3 |47 |28 |23.50 |463 |5 |497 |12 |5–26 |41.41 |2 | - |- |223 |[[అబిద్ అలీ (క్రికెటర్)|అబిద్ అలీ]] |2019 |6 |6 |0 |234 |112 |39.00 | - | - | - | - | - | - |3 | - |- |224 |[[సాద్ అలీ]] |2019 |2 |2 |0 |11 |7 |5.50 | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |225 |[[హారిస్ రవూఫ్|హరీస్ రవూఫ్]] |2020–present |37 |15 |7 |68 |35 |8.50 |1835 |11 |1822 |69 |5–18 |26.40 |10 | - |- |226 |[[హైదర్ అలీ]] |2020-2022 |2 |2 |0 |42 |29 |21.00 | - | - | - | - | - | - |1 | - |- |227 |[[ముహమ్మద్ మూసా]] |2020–2021 |2 |1 |1 |9 |9* | - |97 |1 |101 |2 |2–21 |50.50 |0 | - |- |228 |[[ఖుష్దిల్ షా]] |2020–2022 |10 |8 |2 |199 |41* |33.16 |108 |0 |122 |2 |1–50 |61.00 |6 | - |- |229 |[[డానిష్ అజీజ్]] |2021 |2 |2 |0 |12 |9 |6.00 |30 |0 |27 |0 | - | - |0 | - |- |230 |[[ఉస్మాన్ ఖాదిర్]] |2021 |1 | - | - | - | - | - |54 |0 |48 |1 |1–48 |48.00 |0 | - |- |231 |[[సౌద్ షకీల్]] |2021–present |15 |12 |1 |317 |68 |28.81 |47 |0 |37 |1 |1–14 |37.00 |5 | - |- |232 |[[మహ్మద్ వసీం]] |2022–present |20 |9 |2 |80 |17* |11.42 |962 |7 |856 |34 |4–36 |25.17 |4 | - |- |233 |[[జాహిద్ మహమూద్]] |2022 |4 |2 |1 |9 |9 |9.00 |216 |0 |220 |4 |2–59 |55.00 |0 | - |- |234 |[[మహ్మద్ హరీస్]] |2022–present |6 |5 |1 |30 |17* |7.50 | - | - | - | - | - | - |5 |2 |- |235 |[[షానవాజ్ దహానీ]] |2022–present |2 |2 |2 |4 |4* | - |96 |0 |73 |1 |1–36 |73.00 |0 | - |- |236 |[[సల్మాన్ అలీ అఘా]] |2022–present |21 |17 |5 |487 |58 |40.58 |414 |0 |399 |4 |2–42 |99.75 |13 |0 |- |237 |[[నసీమ్ షా (క్రికెటర్)|నసీమ్ షా]] |2022–present |14 |4 |3 |31 |18* |31.00 |695 |3 |543 |32 |5–33 |16.96 |2 | - |- |238 |[[అబ్దుల్లా షఫీక్]] |2022–present |12 |12 |0 |416 |113 |34.66 | - | - | - | - | - | - |5 | - |- |239 |[[ఉసామా మీర్]] |2023–present |12 |6 |0 |40 |20 |6.66 |636 |0 |634 |15 |4–43 |42.26 |7 | - |- |240 |[[కమ్రాన్ గులాం]] |2023 |1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |0 | - |- |241 |[[ఇహ్సానుల్లా]] |2023–present |1 | - | - | - | - | - |48 |0 |60 |0 | - | - |0 | - |- |242 |[[జమాన్ ఖాన్]] |2023–present |1 | - | - | - | - | - |36 |1 |39 |0 | - | - |0 | - |- |243 |[[సోహైల్ ఖాన్ (క్రికెటర్)|సోహైల్ ఖాన్]] | | | | | | | | | | | | | | | |- |244 |[[రిజ్‌బార్]] | | | | | | | | | | | | | | | |- |245 |[[ఇర్ఫాన్ ఖాన్ నియాజీ]] | | | | | | | | | | | | | | | |} * ¹ [[అబ్దుల్ రజాక్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ రజాక్]] , ఇంజమామ్-ఉల్-హక్, షాహిద్ అఫ్రిది, [[షోయబ్ అక్తర్]], మహ్మద్ యూసుఫ్, [[మొహమ్మద్ ఆసిఫ్ (క్రికెటర్)|మహ్మద్ ఆసిఫ్]] ACC ఆసియా XI తరపున కూడా వన్‌డే క్రికెట్ ఆడారు. వారి రికార్డులు [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|[[పాకిస్తాన్]] కు సంబంధించినవి మాత్రమే పైన ఇవ్వబడ్డాయి. * ² 2005 వరకు మహ్మద్ యూసుఫ్‌ను యూసుఫ్ యూహనా అని పిలిచేవారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్]] * [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు]] * [[పాకిస్తాన్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[పాకిస్తాన్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:పాకిస్తాన్ వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 2poqqkrlttn90lizjkv8qo88kptj9dj 0 394980 4804206 4751273 2026-04-17T08:22:36Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804206 wikitext text/x-wiki '''నార్తన్స్''' ('''నార్త్ ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్''', '''నార్తర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్''') జట్టు 1937 డిసెంబరు నుండి [[దక్షిణాఫ్రికా|దక్షిణాఫ్రికాలో]] [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్]] ఆడుతున్నది. దీని భూభాగం జోహన్నెస్‌బర్గ్‌కు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతం, ఇందులో [[ప్రిటోరియా]] కూడా ఉంది. సూపర్‌స్పోర్ట్ సిరీస్ ప్రయోజనాల కోసం, టైటాన్స్‌గా ఏర్పడడానికి నార్తర్న్స్ ఈస్టర్న్స్‌తో (గతంలో ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్) విలీనం చేయబడింది. == సన్మానాలు == * '''క్యూరీ కప్ (0) -'''; '''భాగస్వామ్యం (0) -''' * '''స్టాండర్డ్ బ్యాంక్ కప్ (0) -''' * '''సౌత్ ఆఫ్రికన్ ఎయిర్‌వేస్ ప్రొవిన్షియల్ త్రీ-డే ఛాలెంజ్ (1) –''' 2005–06; '''భాగస్వామ్యం (1) –''' 2014–15 * '''సౌత్ ఆఫ్రికన్ ఎయిర్‌వేస్ ప్రావిన్షియల్ వన్-డే ఛాలెంజ్ (1) –''' 2005–06 == క్లబ్ చరిత్ర == నార్తన్స్‌ను 1937 డిసెంబరు నుండి 1971 ఏప్రిల్ వరకు నార్త్ ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్ అని పిలిచేవారు, అది 1997 ఏప్రిల్ వరకు నార్తర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్‌గా మారింది. ఇది [[ట్రాన్స్‌వాల్ (ప్రావిన్స్)|ట్రాన్స్‌వాల్]] గౌటెంగ్‌గా మారిన తర్వాత దాని పేరు నుండి "ట్రాన్స్‌వాల్"ని తొలగించింది. ప్రిటోరియాను మినహాయించి ''నార్తర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్'' (తరువాత లింపోపోగా పేరు మార్చబడింది) అనే కొత్త ప్రావిన్స్ సృష్టించబడింది. ఈ జట్టు 2004 అక్టోబరు నుండి టైటాన్స్ క్రికెట్ జట్టులో భాగంగా ఉంది. నార్త్ ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్ పేరుతో జట్టు 134 ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లు ఆడింది, 40 గెలిచింది, 57 ఓడిపోయింది, 37 డ్రా చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Playing Record 1937–38 – 1970–71|url=https://cricketarchive.com/Archive/Records/SouthAfrica/Firstclass/NorthEasternTransvaal/Team_Records/Playing_Record.html|access-date=25 January 2017|publisher=CricketArchive}}</ref> నార్త్ ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్, నార్తర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్ పేర్లతో జట్టు 325 ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లు ఆడింది, 81 గెలిచింది, 142 ఓడిపోయింది, 102 డ్రా చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Playing Record 1937–38 – 1996–97|url=https://cricketarchive.com/Archive/Records/SouthAfrica/Firstclass/NorthernTransvaal/Team_Records/Playing_Record.html|access-date=25 January 2017|publisher=CricketArchive}}</ref> మొత్తంగా, 2017 జనవరి చివరి వరకు, జట్టు 509 ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లు ఆడింది, 150 గెలిచింది, 179 ఓడిపోయి 180 డ్రా చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Playing Record 1937–38 – 2016–17|url=https://cricketarchive.com/Archive/Records/SouthAfrica/Firstclass/Northerns/Team_Records/Playing_Record.html|access-date=25 January 2017|publisher=CricketArchive}}</ref> == వేదికలు == * బెరియా పార్క్, [[ప్రిటోరియా]] (1937 డిసెంబరు - 1986 జనవరి; గతంలో ట్రాన్స్‌వాల్ ఉపయోగించారు) * ఒలింపియా పార్క్, స్ప్రింగ్స్ (అప్పుడప్పుడు వేదిక 1937 డిసెంబరు - 1994 నవంబరు; 1994లో ఈస్టర్న్‌లు ఒకసారి ఉపయోగించారు) * హోస్కింగ్ పార్క్, బ్రాక్‌పాన్ (తాత్కాలిక వేదిక 1946 మార్చి - 1946 నవంబరు) * విల్లోమూర్ పార్క్, బెనోని (1948 జనవరి - 1968 నవంబరు; మునుపు ట్రాన్స్‌వాల్‌చే ఉపయోగించబడింది; తూర్పు వేదిక 1996 నుండి ఇప్పటి వరకు) * కలెడోనియన్ స్టేడియం, ప్రిటోరియా (1951 డిసెంబరు - 1952 డిసెంబరు) * లోఫ్టస్ వెర్స్‌ఫెల్డ్, ప్రిటోరియా (అప్పుడప్పుడు వేదిక 1956 డిసెంబరు - 1959 అక్టోబరు) * పీటర్స్‌బర్గ్ క్రికెట్ క్లబ్ ఎ గ్రౌండ్ (నాలుగు మ్యాచ్‌లు 1983 – 1985) * సూపర్‌స్పోర్ట్ పార్క్, సెంచూరియన్ (ప్రధాన వేదిక 1986 డిసెంబరు–ప్రస్తుతం) * టెక్నికాన్ ఓవల్, ప్రిటోరియా (రెండు మ్యాచ్‌లు 1992 - 2003) * ఐరీన్ విలేజర్స్ క్రికెట్ క్లబ్ గ్రౌండ్, ఐరీన్ (2015 డిసెంబరు) == స్క్వాడ్ == 2021 ఏప్రిల్ లో 2021–22 సీజన్‌కు ముందు కింది జట్టును ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web|title=CSA reveals Division One squads for 2021/22|url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|access-date=20 April 2021|website=Cricket South Africa|archive-date=20 ఏప్రిల్ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|url-status=dead}}</ref> * [[లిజాడ్ విలియమ్స్]] * ఓఖులే సెలే * థియునిస్ డి బ్రుయిన్ * దయ్యన్ గాలియం * గిహాన్ క్లోట్ * [[జూనియర్ డాలా]] * నీల్ బ్రాండ్ * సిబోనెలో మఖాన్యా * [[కార్బిన్ బాష్]] * [[ఆరోన్ ఫాంగిసో]] * [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] * [[డెవాల్డ్ బ్రెవిస్]] * ఆయబులెల గ్కమనే * జీవేశన్ పిళ్లే * గ్రాంట్ మోకోయెనా * [[సైమన్ హార్మర్]] * [[ఐడెన్ మార్క్‌రమ్|ఐడెన్ మార్క్రామ్]] * [[లుంగీ ఎన్‌గిడి|లుంగీ ఎంగిడి]] * [[క్వింటన్ డికాక్|క్వింటన్ డి కాక్]] * [[తబ్రైజ్ షమ్సీ]] * [[డీన్ ఎల్గార్|డీన్ ఎల్గర్]] * [[హైన్రిక్ క్లాసెన్|హెన్రిచ్ క్లాసెన్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * క్రికెట్ ఆర్కైవ్‌లో [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/229/229.html నార్త్ ఈస్టర్న్ ట్రాన్స్‌వాల్] (1937–38 నుండి 1970–71) * క్రికెట్ ఆర్కైవ్‌లో [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/251/251.html ఉత్తర ట్రాన్స్‌వాల్] (1971–72 నుండి 1996–97) * క్రికెట్ ఆర్కైవ్‌లో [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/250/250.html నార్తర్న్స్] (1997–98 నుండి ఇప్పటి వరకు) [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్లు]] o5b9f8uc5jhoasxzt592ydvq4dl52rb 0 395450 4804188 4744068 2026-04-17T06:15:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804188 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team|name=హాలీవుడ్‌బెట్స్ డాల్ఫిన్స్|image=|secondteam=|captain=[[కేశవ్ మహరాజ్]]|coach=ఇమ్రాన్ ఖాన్|colours={{color box|Black}} నలుపు {{color box|#009548}} గ్రీన్|founded={{Start date and age|2003}}|ground=కింగ్స్‌మీడ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్, డర్బన్|capacity=25,000|t20wins=|website=http://www.dolphinscricket.co.za}} '''హాలీవుడ్‌బెట్స్ డాల్ఫిన్స్''' అనేది [[దక్షిణాఫ్రికా]]<nowiki/>లోని క్వాజులు-నాటల్ (కోస్టల్) ప్రావిన్స్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న క్రికెట్ జట్టు. వారు సిఎస్ఎ 4-రోజుల సిరీస్ [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫస్ట్-క్లాస్]] పోటీ, మొమెంటమ్ వన్-డే కప్, మ్జాన్సి సూపర్ లీగ్ [[ట్వంటీ20|టీ20 పోటీలలో]] పాల్గొంటారు. కింగ్స్‌మీడ్ క్రికెట్ గ్రౌండ్, డర్బన్, పీటర్‌మారిట్జ్‌బర్గ్‌లోని పీటర్‌మారిట్జ్‌బర్గ్ ఓవల్ జట్టు హోమ్ వేదికలుగా ఉన్నాయి. == స్పాన్సర్లు == హాలీవుడ్‌బెట్స్ 2019/20 సీజన్ ముగిసే వరకు డాల్ఫిన్‌ల ప్రాథమిక షర్ట్ స్పాన్సర్‌లు, <ref>{{Cite web|date=13 September 2017|title=Hollywoodbets signs new three year deal with Dolphins {{!}} Hollywoodbets Dolphins|url=https://dolphinscricket.co.za/hollywoodbets-signs-new-three-year-deal-with-dolphins/|access-date=19 September 2017|website=Dolphinscricket.co.za|archive-date=23 సెప్టెంబరు 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923002742/https://dolphinscricket.co.za/hollywoodbets-signs-new-three-year-deal-with-dolphins/|url-status=dead}}</ref> స్థానిక రేడియో స్టేషన్ ఈస్ట్ కోస్ట్ రేడియో (94.5ఎఫ్ఎం వారి అసోసియేట్ స్పాన్సర్ గా ఉన్నారు. == గౌరవాలు == * '''సిఎస్ఎ 4-రోజుల సిరీస్ (1) –''' 2020-21; '''భాగస్వామ్యం (2) -''' 2004-05, 2005-06 * '''మొమెంటం వన్ డే కప్ విజేతలు''' ''' (1) ''' '''-''' 2019-20; '''భాగస్వామ్యం చేయబడింది (1) ''' 2017/18 (వారియర్స్‌తో భాగస్వామ్యం చేయబడింది) * '''రామ్ స్లామ్ T20 ఛాలెంజ్ విజేతలు''' 2013/14 హాలీవుడ్‌బెట్స్ డాల్ఫిన్స్ 2017/18 రామ్ స్లామ్ టీ20 ఛాలెంజ్‌లో సెంచూరియన్‌లో జరిగిన ఫైనల్‌లో మల్టిప్లై టైటాన్స్‌తో ఓడిపోయిన తర్వాత రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{Cite web|last=DEL CARME|first=LIAM|title=Titans beat Dolphins by seven wickets to clinch the RAM SLAM T20|url=https://www.timeslive.co.za/sport/cricket/2017-12-16-titans-beat-dolphins-by-seven-wickets-to-clinch-the-ram-slam-t20/|access-date=16 December 2017|website=Times Live|publisher=Times Live}}</ref> హాలీవుడ్‌బెట్స్ డాల్ఫిన్స్ 2017/18 మొమెంటమ్ వన్ డే కప్‌లో సెమీ-ఫైనల్‌లో [[కేప్ కోబ్రాస్|కేప్ కోబ్రాస్‌ను]] ఓడించి ఫైనల్‌కు చేరుకుంది. కింగ్స్‌మీడ్‌లో జరిగిన ఫైనల్‌లో డాల్ఫిన్స్ [[వారియర్స్ క్రికెట్ జట్టు|వారియర్స్‌తో]] ఆడింది, అయితే నిరంతర వర్షం కారణంగా మ్యాచ్ డాల్ఫిన్స్ మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో సగంలోనే రద్దు చేయబడింది. రిజర్వ్ రోజున వర్షం కొనసాగింది, ఫైనల్‌ను రద్దు చేయవలసి వచ్చింది. ట్రోఫీని రెండు జట్ల మధ్య పంచుకున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Dolphins, Warriors share Momentum Cup title|url=http://cricket.co.za/news/23265/Dolphins-Warriors-share-Momentum-Cup-title|website=cricket.co.za|publisher=Cricket South Africa|access-date=2024-01-01|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000726/http://cricket.co.za/news/23265/Dolphins-Warriors-share-Momentum-Cup-title|url-status=dead}}</ref> == జట్టు నిర్వహణ == ఇమ్రాన్ ఖాన్ (హెడ్ కోచ్), క్వింటన్ ఫ్రెండ్ (బౌలింగ్ కోచ్), మడుదుజీ మ్బాథా (ఫీల్డింగ్ కోచ్), డెవాన్ వాన్ ఆన్సెలెన్ (స్ట్రెంత్ & కండిషనింగ్), నికోలస్ మోఫిట్ (ఫిజియోథెరపిస్ట్), అండర్సన్ న్డోవెలా (మేనేజర్). == మాజీ ఆటగాళ్ళు == మాజీ డాల్ఫిన్స్ క్రికెటర్లలో ప్రోటీస్ ఆటగాళ్ళు [[షాన్ పొల్లాక్|షాన్ పొలాక్]], జాంటీ రోడ్స్, [[పాట్ సింకాక్స్]], [[లాన్స్ క్లూసెనర్]], [[ఆండ్రూ హడ్సన్|ఆండ్రూ]] హడ్సన్, ఎర్రోల్ స్టీవర్ట్, డేల్ బెంకెన్‌స్టెయిన్, ఇమ్రాన్ ఖాన్, మోర్నే వాన్ వైక్, డేన్ విలాస్, మథోకోజిసి షెజీ ఉన్నారు . [[హాషిం ఆమ్లా|హషీమ్ ఆమ్లా]] [[కేప్ కోబ్రాస్|కేప్ కోబ్రాస్‌కు]] వెళ్లడానికి ముందు చాలా సీజన్లలో డాల్ఫిన్స్ కోసం ఆడాడు. కోల్‌పాక్ ఒప్పందంపై హాంప్‌షైర్‌కు వెళ్లే ముందు కైల్ అబాట్ డాల్ఫిన్‌ల కోసం ఆడాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/39436997|title=Hampshire: Kyle Abbott & Rilee Rossouw content with Kolpak move decisions|date=30 March 2017|work=BBC|access-date=21 December 2020}}</ref> డాల్ఫిన్‌ల కోసం ఆడే అంతర్జాతీయ ఆటగాళ్లలో [[మాల్కం మార్షల్]], [[కొల్లిస్ కింగ్]], హార్ట్లీ అలీన్, నిక్సన్ మెక్లీన్, ఎల్డిన్ బాప్టిస్ట్, నీల్ జాన్సన్, [[సనత్ జయసూర్య]], <ref>{{Cite web|title=Jayasuriya to play for Dolphins|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/369032.html|access-date=9 September 2008|website=ESPNCricinfo}}</ref> రవి బొపారా, గ్రాహం ఆనియన్స్, [[కెవిన్ పీటర్సన్]] ఉన్నారు. హాలీవుడ్‌బెట్స్ డాల్ఫిన్స్ జట్టులో ప్రస్తుత ప్రోటీస్ క్రికెటర్లలో [[కేశవ్ మహరాజ్]], [[డేవిడ్ మిల్లర్]], ఇమ్రాన్ తాహిర్, [[ఆండిలే ఫెహ్లుక్వాయో]], [[రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్]], వాఘ్ వాన్ జార్స్‌వెల్డ్, [[ఖయా జోండో]], [[సెనూరన్ ముత్తుసామి|సెనురన్ ముత్తుసామి]], డారిన్ డుపావిల్లోన్ ఉన్నారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:2003 స్థాపితాలు]] 3mfwkgokz2a8525dhf0h210xifswuy3 0 395510 4804213 4079921 2026-04-17T08:33:07Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804213 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''రావల్పిండి రామ్స్''' అనేది [[పాకిస్తాన్]] దేశీయ [[ట్వంటీ20]], [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] క్రికెట్ జట్టు. ఇది [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌]], [[పంజాబ్ (పాకిస్తాన్)|పంజాబ్]] రాష్ట్రంలోని రావల్పిండి నగరంలో ఉంది. 2004-2005లో ఈ జట్టు స్థాపించబడింది. రావల్పిండి క్రికెట్ స్టేడియం ఈ జట్టు హోమ్ గ్రౌండ్. == చరిత్ర == * 2004–05 జాతీయ ట్వంటీ20 కప్‌లో, రావల్పిండి రామ్‌లు రావల్పిండి, [[ఇస్లామాబాద్]], ఆజాద్ కాశ్మీర్‌లకు చెందిన ఆటగాళ్లతో పాల్గొన్నారు. * 2005–06 జాతీయ ట్వంటీ20 కప్‌కు ముందు, రావల్పిండి రామ్‌లు 2 జట్లుగా విభజించబడ్డారు; # '''రావల్పిండి రామ్స్''' - రావల్పిండి నుండి ఆటగాళ్లను కలిగి ఉన్నారు # '''ఇస్లామాబాద్ లియోపార్డ్స్''' - [[ఇస్లామాబాద్]], ఆజాద్ కాశ్మీర్‌కు చెందిన ఆటగాళ్లను కలిగి ఉంది. == గౌరవాలు == {| class="wikitable" style="background:#fff;" width="30%" !'''సంవత్సరం''' ! '''జాతీయ టీ20 కప్''' |- ! '''2004/05''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2005/06''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2006/07''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2008/09''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2009''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2009/10''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2010/11''' ! style="background: orange;" | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |- ! '''2011/12''' ! style="background: silver;" | రన్నర్స్-అప్ |- ! '''2012/13''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2013/14''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2014/15''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |} {| class="wikitable" style="background:#fff;" width="30%" !'''సంవత్సరం''' ! '''సూపర్-8 టీ20 కప్''' |- ! '''2011''' ! style="background: gold;" | ఛాంపియన్స్ |- ! '''2012''' ! గ్రూప్ స్టేజ్ |- ! '''2013''' ! style="background: orange;" | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |- ! '''2015''' ! style="background: orange;" | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |} == ఫలితాల సారాంశం == === టీ20 ఫలితాలు. === <ref name="stats">{{Cite web|title=Cricket Records - Records - Rawalpindi (Rams) - Twenty20 matches - Records by team - ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?class=6;id=3105;type=team}}</ref> {| class="wikitable" |+సీజన్ వారీగా ఫలితాల సారాంశం <ref>{{Cite web|title=Cricket Records - Records - Rawalpindi (Rams) - Twenty20 matches - List of match results (by year) - ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/match_results_year.html?class=6;id=3105;type=team}}</ref> ! ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! టై ! ఫలితం లేదు ! % గెలుపు |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2004/05 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2005/06 | 6 | 1 | 5 | 0 | 0 | 16.87% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2006/07 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2008/09 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2009 | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 | 33.33% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2009/10 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2010/11 | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 | 66.67% |- |{{Flag icon|Pakistan}}సూపర్ 8 2011 | 5 | 3 | 1 | 1 | 0 | 70.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2011/12 | 5 | 4 | 1 | 0 | 0 | 80.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}సూపర్ 8 2012 | 3 | 0 | 3 | 0 | 0 | 00.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2012/13 | 6 | 4 | 2 | 0 | 0 | 66.67% |- |{{Flag icon|Pakistan}}సూపర్ 8 2013 | 4 | 2 | 1 | 1 | 0 | 62.50% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2013/14 | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 | 33.33% |- |{{Flag icon|Pakistan}}T20 కప్ 2014/15 | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 | 66.67% |- |{{Flag icon|Pakistan}}సూపర్ 8 2015 | 4 | 2 | 2 | 0 | 0 | 50.00% |- ! మొత్తం | '''53''' | '''26''' | '''25''' | '''2''' | '''0''' | '''50.94%''' |} {| class="wikitable" |+వ్యతిరేకత ద్వారా ఫలితాలు <ref>{{Cite web|title=Cricket Records - Records - Rawalpindi (Rams) - Twenty20 matches - Result summary - ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=6;id=3105;type=team}}</ref> ! ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! టై ! ఫలితం లేదు ! % గెలుపు |- |{{Flag icon|Pakistan}}{{Flag icon|Afghanistan|2013}}ఆఫ్ఘన్ చిరుతలు | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 100.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}బహవల్పూర్ స్టాగ్స్ | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 100.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}ఫైసలాబాద్ తోడేళ్ళు | 7 | 2 | 4 | 1 | 0 | 35.71% |- |{{Flag icon|Pakistan}}FATA చీటాలు | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 100.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}హైదరాబాద్ హాక్స్ | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 100.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}కరాచీ డాల్ఫిన్స్ | 6 | 2 | 3 | 1 | 0 | 41.66% |- |{{Flag icon|Pakistan}}కరాచీ జీబ్రాస్ | 5 | 3 | 2 | 0 | 0 | 60.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}లాహోర్ ఈగల్స్ | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 | 33.33% |- |{{Flag icon|Pakistan}}లాహోర్ లయన్స్ | 5 | 1 | 4 | 0 | 0 | 20.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}ముల్తాన్ టైగర్స్ | 5 | 3 | 2 | 0 | 0 | 60.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}పెషావర్ పాంథర్స్ | 4 | 2 | 2 | 0 | 0 | 50.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}క్వెట్టా బేర్స్ | 4 | 4 | 0 | 0 | 0 | 100.00% |- |{{Flag icon|Pakistan}}సియాల్కోట్ స్టాలియన్స్ | 7 | 2 | 5 | 0 | 0 | 28.57% |- ! మొత్తం | '''53''' | '''26''' | '''25''' | '''2''' | '''0''' | '''50.94%''' |} == రికార్డులు == === బ్యాటింగ్ === * '''అత్యధిక పరుగులు''' : 889, [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/273686.html నవేద్ మాలిక్] (2006–ప్రస్తుతం) * '''అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు''' : 86*, [[మహ్మద్ వసీం|మహ్మద్ వాసిమ్]], vs క్వెట్టా బేర్స్ ( 2006 డిసెంబరు 22) * '''ఏ వికెట్‌కైనా అత్యధిక భాగస్వామ్యం''' : 135, [[అవైస్ జియా]] & నవేద్ మాలిక్, vs లాహోర్ ఈగల్స్ ( 2012 డిసెంబరు 6) * '''అత్యధిక మొత్తం''' : 209–6, vs కరాచీ డాల్ఫిన్స్, ( 2010 అక్టోబరు 15) * '''అత్యల్ప మొత్తం''' : 105–10, vs ఫైసలాబాద్ వోల్వ్స్, ( 2006 మార్చి 2) === బౌలింగ్ === * '''అత్యధిక వికెట్లు''' : 44, [[సోహైల్ తన్వీర్]] (2005–ప్రస్తుతం) * '''ఉత్తమ వ్యక్తిగత బౌలింగ్ గణాంకాలు''' : 5–23, [[షోయబ్ అక్తర్]], vs క్వెట్టా బేర్స్ ( 2005 ఏప్రిల్ 25) * '''బెస్ట్ ఎకానమీ రేట్''' : 6.90, [[రజా హసన్]] (2010–2011) - ( '''''కనిష్ఠంగా 40 ఓవర్లు''''' ) === ఫీల్డింగ్, వికెట్ కీపింగ్ === * '''వికెట్ కీపర్ గా అత్యధిక తొలగింపులు''' : 35, [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/260037.html జమాల్ అన్వర్] (2008–ప్రస్తుతం) * '''ఫీల్డర్‌గా అత్యధిక క్యాచ్‌లు''' : 14, అవైస్ జియా (2008–ప్రస్తుతం) === ఇతరాలు === * '''ఆడిన అత్యధిక మ్యాచ్‌లు''' : 43, [[సోహైల్ తన్వీర్]] (2005–ప్రస్తుతం) * '''పరుగుల వారీగా అతిపెద్ద విజయాలు''' : 96 పరుగులు, vs క్వెట్టా బేర్స్ ( 2005 ఏప్రిల్ 25) * '''పరుగుల ద్వారా అతి చిన్న విజయం''' : 5 పరుగులు, కరాచీ డాల్ఫిన్స్ vs ( 2012 డిసెంబరు 2) * '''వికెట్ల ద్వారా అతిపెద్ద విజయం''' : 9 వికెట్లు, vs క్వెట్టా బేర్స్ ( 2009 మే 27) <ref>{{Cite web|title=Rawalpindi T20 Cup Captains Record|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=6;id=3105;type=team|access-date=2010-10-04|publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> {| class="wikitable" !ఆటగాడు ! వ్యవధి ! మ్యాచ్ ! గెలిచింది ! కోల్పోయిన ! టైడ్ ! NR ! % |- |{{Flag icon|Pakistan}} '''[[షోయబ్ అక్తర్]]''' | 2005-2005 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00 |- |{{Flag icon|Pakistan}}'''[[నవేద్ అష్రఫ్]]''' | 2006–2010 | 10 | 3 | 7 | 0 | 0 | 30.00 |- |{{Flag icon|Pakistan}}'''[[మహ్మద్ వసీం]]''' | 2006-2006 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 50.00 |- |{{Flag icon|Pakistan}} '''[[సోహైల్ తన్వీర్]]''' | 2009–ప్రస్తుతం | 28 | 14 | 12 | 2 | 0 | 53.57 |- |{{Flag icon|Pakistan}}'''[[యాసర్ అరాఫత్|యాసిర్ అరాఫత్]]''' | 2010-2010 | 3 | 2 | 1 | 0 | 0 | 66.66 |- |} == ప్రముఖ ఆటగాళ్లు == * అవైస్ జియా * [[సోహైల్ తన్వీర్]] * [[ఉమర్ అమీన్]] * నవేద్ మాలిక్ * జమాల్ అన్వర్ * [[హమ్మద్ ఆజం]] * [[యాసిర్ అరాఫత్ (క్రికెటర్)|యాసిర్ అరాఫత్]] * [[మహ్మద్ అమీర్]] * హంజా అలీ == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?class=6;id=3105;type=team రావల్పిండి రాములు కోసం ట్వంటీ 20 రికార్డ్ పేజీ] * [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1800/1800.html రావల్పిండి రామ్స్ కోసం క్రికెట్ ఆర్కైవ్ పేజీ] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:2004 స్థాపితాలు]] qfxdlcaavbb6p6sqvvawj0gpd17m7bv 0 395560 4804011 4802526 2026-04-16T12:26:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804011 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''గయానా అమెజాన్ వారియర్స్''' అనేది కరీబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ జట్టు. ఇది ప్రొవిడెన్స్, జార్జ్‌టౌన్, గయానాలో ఉంది. కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో [[గయానా]] ప్రతినిధి క్రికెట్ జట్టుగా ఆడుతోంది. టోర్నమెంట్ ప్రారంభ సీజన్ కోసం 2013లో సృష్టించబడిన ఆరు జట్లలో ఇది ఒకటి. జట్టు తన హోమ్ మ్యాచ్ లను [[గయానా|గయానాలో]] ఉన్న ప్రొవిడెన్స్ స్టేడియంలో ఆడుతుంది. లీగ్‌లోని ఇతర ఫ్రాంచైజీల మాదిరిగానే, వెస్ట్ ఇండియన్ దేశీయ జట్ల నుండి ఎక్కువమంది ఆటగాళ్లను ఆకర్షిస్తుంది. ఇది ఆరు సిపిఎల్ ఫైనల్స్‌లో ఆడింది. చివరికి 2023లో దాని మొదటి టోర్నమెంట్‌ను గెలుచుకుంది. మాజీ గయానీస్ క్రికెట్ లెజెండ్ [[రోజర్ హార్పర్]] 2015 ఫిబ్రవరి ప్రారంభంలో ఫ్రాంచైజీ ప్రారంభ కోచ్‌గా నియమించబడ్డారు. == చరిత్ర == కరీబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ ప్రారంభ 2013 సీజన్ కోసం రూపొందించబడిన ఆరు జట్లలో గయానా అమెజాన్ వారియర్స్ ఒకటి. 2013 లో, వారు మొదటి టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలిచారు. ట్రినిడాడ్‌లోని పోర్ట్ ఆఫ్ స్పెయిన్‌లోని క్వీన్స్ పార్క్ ఓవల్‌లో జమైకా తల్లావాస్ చేతిలో 7 వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయారు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/635238.html 2013 Caribbean Premier League - Final]</ref> ఈ జట్టుకు [[రాంనరేష్ శర్వాన్|రామ్‌నరేష్ సర్వాన్]] కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించారు, ఇందులో తిలకరత్నే దిల్షాన్, [[జేమ్స్ ఫ్రాంక్లిన్]], [[లసిత్ మలింగ]] వంటి విదేశీ స్టార్లు అలాగే వెస్టిండీస్ స్టార్‌లు [[సునీల్ నరైన్]], లెండిల్ సిమన్స్, దేనేష్ రామ్‌దిన్ తదితరులు ఉన్నారు. ఈ సీజన్‌లో క్రిష్మర్ శాంటోకీ వికెట్లు తీసిన వారిలో అగ్రగామిగా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Caribbean Premier League, 2013 / Records / Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/caribbean-premier-league-2013/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=8012;type=tournament|access-date=14 August 2013|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> 2014 లో, వారు బార్బడోస్ ట్రైడెంట్స్ వెనుక గ్రూప్ దశలో రెండవ స్థానంలో నిలిచారు. వార్నర్ పార్క్, బస్సెటెర్రే, [[సెయంట్ కిట్స్, నెవిస్|సెయింట్ కిట్స్‌లో]] జరిగిన ఫైనల్‌లో బార్బడోస్ ట్రైడెంట్స్‌తో మళ్లీ 8 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయారు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743195.html 2014 Caribbean Premier League - Final]</ref> [[మార్టిన్ గప్టిల్]], [[మహ్మద్ హఫీజ్]], [[జేమ్స్ నీషమ్|జిమ్మీ నీషమ్]] వంటి విదేశీ స్టార్లు అలాగే వెస్టిండీస్ స్టార్లు క్రిష్మర్ శాంటోకీ, లెండిల్ సిమన్స్, దేనేష్ రామ్‌దిన్ తదితరులతో కూడిన [[సునీల్ నరైన్]] ఈ జట్టుకు సారథ్యం వహించాడు. ఈ సీజన్‌లో 445 పరుగులతో లెండిల్ సిమన్స్ ప్లేయర్ ఆఫ్ ది సిరీస్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=Tridents win rain-marred CPL final|url=http://www.espncricinfo.com/caribbean-premier-league-2014/content/story/771249.htmlt|access-date=3 May 2016|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Caribbean Premier League, 2014 / Records / Most runs|url=http://stats.espncricinfo.com/caribbean-premier-league-2014/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=9153;type=tournament|access-date=3 May 2016|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> 2015 లో, వారు మళ్లీ గ్రూప్ దశలో బార్బడోస్ ట్రైడెంట్స్ తర్వాత రెండవ స్థానంలో నిలిచారు, అయితే ట్రినిడాడ్‌లోని పోర్ట్ ఆఫ్ స్పెయిన్‌లోని క్వీన్స్ పార్క్ ఓవల్‌లో జరిగిన సెమీ-ఫైనల్‌లో [[ట్రిన్‌బాగో నైట్ రైడర్స్]] చేతిలో 6 వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయారు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/857765.html 2015 Caribbean Premier League - semi-final]</ref> ఈ జట్టుకు దినేష్ రామ్‌దిన్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించారు, ఇందులో [[లసిత్ మలింగ]], [[తిసార పెరీరా]], తిలకరత్నే దిల్షాన్, బ్రాడ్ హాడ్జ్, [[మర్చంట్ డి లాంగే]], డేవిడ్ వైస్ మరియు [[ఉమర్ అక్మల్|ఉమర్ అక్మల్‌లతో]] పాటు వెస్టిండీస్ స్టార్‌లు [[శివనారాయణ్ చంద్రపాల్]], వీరసామి పెర్మౌల్, లెండిల్ సిమన్స్ వంటి విదేశీ స్టార్లు ఉన్నారు. మొదలైనవి. 2016 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం, అమెజాన్ వారియర్స్ దినేష్ రామ్‌దిన్ స్థానంలో [[మార్టిన్ గప్టిల్|మార్టిన్ గప్టిల్‌ను]] కెప్టెన్‌గా నియమించింది. [[సోహైల్ తన్వీర్|సోహైల్ తన్విర్]], డ్వేన్ స్మిత్, క్రిస్ లిన్, [[ఆడమ్ జాంపా|ఆడమ్ జంపా]] వంటి అంతర్జాతీయ క్రికెటర్‌లతో పాటు క్రిస్ బార్న్‌వెల్, [[జాసన్ మొహమ్మద్]], [[రాయద్ ఎమ్రిట్|రయా మహ్మద్]], [[రాయద్ ఎమ్రిట్|ఎమ్రిట్]] మొదలైన [[జాసన్ మొహమ్మద్|వంటి]] స్థానిక స్టార్‌లు కూడా చేరారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/caribbean-premier-league-2016/content/squad/971795.html|title=Caribbean Premier League squads finalised|date=3 May 2016|work=Cricinfo|access-date=9 June 2013|publisher=ESPN}}</ref><ref>[http://www.espncricinfo.com/caribbean-premier-league-2016/content/story/997055.html Guptill named captain of Guyana Amazon Warriors]</ref> 2023 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో రొమారియో షెపర్డ్ వైస్-కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించడంతో ఇమ్రాన్ తాహిర్ కెప్టెన్ స్థానంలోకి అడుగుపెట్టాడు. ప్రధాన కోచ్‌గా లాన్స్ క్లూసెనర్‌ని కూడా నియమించారు.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-08-04|title=Guyana Amazon Warriors announces Coaching Unit|url=https://www.stabroeknews.com/2023/08/04/sports/guyana-amazon-warriors-announces-coaching-unit/|access-date=2025-10-27|website=Stabroek News|language=en-US}}</ref> ఐదుసార్లు రన్నరప్‌గా నిలిచిన తర్వాత, గయానా అమెజాన్ వారియర్స్ గయానాలోని ప్రొవిడెన్స్ స్టేడియంలో ట్రిన్‌బాగో నైట్ రైడర్స్‌ను ఓడించి వారి మొదటి ఛాంపియన్‌షిప్ టైటిల్‌ను ఖాయం చేసుకుంది.<ref>https://www.cplt20.com/amazon-warriors-win-maiden-cpl-title</ref><ref>https://www.espncricinfo.com/story/imran-tahir-thanks-r-ashwin-after-leading-guyana-amazon-warriors-to-cpl-title-1399957</ref> == ఫలితాల సారాంశం == {| class="wikitable" |+ఫలితాల సిపిఎల్ సారాంశం ! సంవత్సరం ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! టైడ్ ! NR ! గెలుపు % ! స్థానం |- ! 2013 | 9 | 6 | 3 | 0 | 0 | 66.67% | 2/6 |- ! 2014 | 11 | 7 | 4 | 0 | 0 | 63.63% | 2/6 |- ! 2015 | 11 | 5 | 5 | 0 | 1 | 50% | 3/6 |- ! 2016 | 12 | 8 | 4 | 0 | 0 | 66.67% | 2/6 |- ! 2017 | 12 | 6 | 6 | 0 | 0 | 50% | 3/6 |- ! 2018 | 12 | 7 | 5 | 0 | 0 | 58.33% | 2/6 |- ! 2019 | 12 | 11 | 1 | 0 | 0 | 91.67% | 2/6 |- ! 2020 | 11 | 6 | 5 | 0 | 0 | 54.54% | 3/6 |- ! 2021 | 11 | 6 | 5 | 0 | 0 | 54.54% | 4/6 |- ! 2022 | 12 | 5 | 6 | | 1 | | 2/6 |- ! మొత్తం | '''113''' | '''67''' | '''44''' | '''0''' | '''2''' | '''62%''' | |} == అడ్మినిస్ట్రేషన్, సహాయక సిబ్బంది == {| class="wikitable" !స్థానం ! పేరు |- | ప్రధాన కోచ్ | రేయాన్ గ్రిఫిత్ |} == గణాంకాలు == === అత్యధిక పరుగులు === {| class="wikitable" !ఆటగాడు ! సీజన్స్ ! పరుగులు |- | లెండిల్ సిమన్స్ | 2013–2015 ! 1,029 |- | [[షిమ్రాన్ హెట్‌మైర్|షిమ్రాన్ హెట్మెయర్]] | 2016–ప్రస్తుతం ! 985 |- | [[మార్టిన్ గప్టిల్]] | 2013–2017 ! 862 |- | [[జాసన్ మొహమ్మద్|జాసన్ మహమ్మద్]] ! 777 |- |[[చాడ్విక్ వాల్టన్]] | 2017–2018 ! 625 |} * మూలం: [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=748;team=5153;type=trophy ESPNcricinfo] === అత్యధిక వికెట్లు === {| class="wikitable" !ఆటగాడు ! సీజన్స్ ! వికెట్లు |- | ఇమ్రాన్ తాహిర్ | 2018–ప్రస్తుతం ! 49 |- | [[సోహైల్ తన్వీర్]] | 2016–2018 ! 49 |- | [[రాయద్ ఎమ్రిట్]] | 2016–2018 ! 39 |- | వీరసామి పెర్మాల్ | 2013–2018 ! 37 |- | [[క్రిష్మార్ శాంటోకీ]] | 2013–2014 ! 33 |} * మూలం: [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=748;team=5153;type=trophy ESPNcricinfo] == సీజన్స్ == === కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం ! లీగ్ స్టాండింగ్ ! ఫైనల్ స్టాండింగ్ |- | 2013 | 6లో 1వది | style="background: Silver;" | '''రన్నర్స్-అప్''' |- | 2014 | 6లో 2వది | style="background: Silver;" | '''రన్నర్స్-అప్''' |- | 2015 | 6లో 2వది | ప్లే-ఆఫ్‌లు |- | 2016 | 6లో 1వది | style="background: Silver;" | '''రన్నర్స్-అప్''' |- | 2017 | 6లో 4వది | క్వాలిఫైయర్ |- | 2018 | 6లో 2వది | style="background: Silver;" | '''రన్నర్స్-అప్''' |- | 2019 | 6లో 1వది | style="background: Silver;" | '''రన్నర్స్-అప్''' |- | 2020 | 6లో 2వది | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |- | 2021 | 6లో 2వది | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |- | 2022 | 6లో 2వది | క్వాలిఫైయర్ |- | 2023 | 6లో 1వది | style="background: gold;" | '''ఛాంపియన్''' |} === ది సిక్స్టి === {| class="wikitable" !బుతువు ! లీగ్ స్టాండింగ్ ! తుది స్థానం |- | 2022 | 6లో 6వది | లీగ్ వేదిక |} == క్రికెటర్లు == * [[టిమ్ రాబిన్సన్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20130629172157/http://cplt20.com/team-locations/guyana CPLT20.comలో గయానా] * {{Twitter|name=GUY Amazon Warriors}}</img> * {{Facebook|GuyanaAmazonWarriors|Guyana Amazon Warriors}} [[వర్గం:వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:2013 స్థాపితాలు]] ipqlxjku9resv5kt75tyesliz7vh5lz 0 395989 4804179 4803337 2026-04-17T06:00:23Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804179 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్''' అనేది [[ఆస్ట్రేలియా]] దేశీయ క్రికెట్ జట్టు. ఆస్ట్రేలియన్ రాష్ట్రమైన విక్టోరియా రాజధాని నగరమైన [[మెల్‌బోర్న్|మెల్బోర్న్లో]] ఉంది. ఇది ఆస్ట్రేలియన్ ప్రొఫెషనల్ పురుషుల [[ట్వంటీ20]] ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ క్లబ్. ఈ జట్టు ఆస్ట్రేలియన్ ట్వంటీ 20 క్రికెట్ పోటీ, బిగ్ బాష్ లీగ్‌లో పాల్గొంటారు. జట్టుకు డేవిడ్ సేకర్ కోచ్ గా, నిక్ మాడిన్సన్ కెప్టెన్ గా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Big Bash League 2020-21 Team Captain and Players|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/3248/big-bash-league-2020-21/squads}}</ref> === కెప్టెన్లు === {{updated|19 January 2022}} {| class="wikitable sortable" |+ ! పేరు ! సీజన్లు ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! టై ! ! |- | [[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్|ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్]] | 2011–2012 | style="text-align:center" | 7 | style="text-align:center" | 2 | style="text-align:center" | 5 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 28.57 |- | [[ఆరోన్ ఫించ్]] | 2012–2022 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 31 | style="text-align:center" | 40 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 43.66 |- | [[బెన్ రోహ్రర్]] | 2013–2015 | style="text-align:center" | 5 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 2 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 60.00 |- | కామెరాన్ వైట్ | 2016–2018 | style="text-align:center" | 5 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 4 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 20.00 |- | [[డ్వేన్ బ్రావో]] | 2018 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 2 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 66.66 |- | టామ్ కూపర్ | 2018–2019 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 4 | style="text-align:center" | 4 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 50.00 |- | డాన్ క్రిస్టియన్ | 2020 | style="text-align:center" | 5 | style="text-align:center" | 2 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 40.00 |- |[[షాన్ మార్ష్]] | 2020 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0.00 |- | కేన్ రిచర్డ్సన్ | 2021–2022 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 50.00 |- | నిక్ మాడిన్సన్ | 2021–2022 | style="text-align:center" | 9 | style="text-align:center" | 2 | style="text-align:center" | 7 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 22.22 |} === దశాబ్దపు జట్టు (2011–2021) === # [[ఆరోన్ ఫించ్]] <small>(కెప్టెన్)</small> # షాన్ మార్ష్ # సామ్ హార్పర్ <small>(వికెట్-కీపర్)</small> # బెన్ రోహ్రర్ # టామ్ కూపర్ # డాన్ క్రిస్టియన్ # [[డ్వేన్ బ్రావో]] # కామెరాన్ బోయ్స్ # కేన్ రిచర్డ్సన్ # నాథన్ రిమ్మింగ్టన్ # [[ముత్తయ్య మురళీధరన్]] # [[మొహమ్మద్ నబీ|మహ్మద్ నబీ]] <small>(12వ వ్యక్తి)</small> == అడ్మినిస్ట్రేషన్, సహాయక సిబ్బంది == === ప్రస్తుత సిబ్బంది === 2023, నవంబరు 23 నాటికి 2023–24 బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్ కోసం మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్ ప్రస్తుత పరిపాలన, సహాయక సిబ్బంది<ref>{{Cite web|title=Bell joins Renegades as an assistant coach for the BBL|url=https://www.espncricinfo.com/story/bbl-news-ian-bell-joins-melbourne-renegades-as-an-assistant-coach-for-the-bbl-1410100|access-date=23 November 2023|website=ESPNCricInfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Our Coaches|url=https://www.melbournerenegades.com.au/team/coaches|access-date=29 November 2021|website=Melbourne Renegades|publisher=Cricket Australia}}</ref> {| class="wikitable" !స్థానం ! పేరు |- | ప్రధాన కోచ్ | డేవిడ్ సాకర్ |- | జాబితా మేనేజర్ | ఆండ్రూ లించ్ |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | సైమన్ హెల్మోట్ |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | [[ఇయాన్ బెల్]] |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | ఆండ్రీ బోరోవెక్ |- | బౌలింగ్ కోచ్ | మైఖేల్ లూయిస్ |- | బలం & కండిషనింగ్ ఓచ్ | రిచర్డ్ జాన్సన్ |- | ఫిజియోథెరపిస్ట్ | నిక్ అడ్కాక్ |} * మూలం: [https://www.melbournerenegades.com.au/team/coaches మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్] === నిర్వాహక చరిత్ర === {{updated|19 January 2021}} {| class="wikitable" |+ ! పేరు ! సీజన్లు ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! ! |- | align="left" | సైమన్ హెల్మోట్ | 2011–2015 | style="text-align:center" | 32 | style="text-align:center" | 15 | style="text-align:center" | 17 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 46.88 |- | align="left" | డేవిడ్ సాకర్ | 2015–2016 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 5 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 37.50 |- | align="left" | [[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్|ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్]] | 2016–2019 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 20 | style="text-align:center" | 15 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 57.14 |- | align="left" |[[మైఖేల్ క్లింగర్]] | 2019–2021 | style="text-align:center" | 28 | style="text-align:center" | 7 | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 0 | style="text-align:center" | 25.00 |- | align="left" | డేవిడ్ సాకర్ | 2021–ప్రస్తుతం | style="text-align:center" | 10 | style="text-align:center" | 3 | style="text-align:center" | 10 | style="text-align:center" | 1 | style="text-align:center" | 23.08 |} == క్రికెటర్లు == * [[ట్రెంట్ లాఫోర్డ్]] * [[జేక్ ఫ్రేజర్-మెక్‌గుర్క్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * {{Official website|http://www.melbournerenegades.com.au}} [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్లు]] 2zozfnfkabf054b77ygy5caiumj2w0k 0 396112 4804010 4738350 2026-04-16T12:26:11Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804010 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''జమైకా తల్లావాస్''' అనేది కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ ఆఫ్ [[క్రికెట్|క్రికెట్‌లో]] ఫ్రాంచైజ్ [[జమైకా]] ప్రతినిధి జట్టు. టోర్నమెంట్ ప్రారంభ సీజన్ కోసం 2013లో సృష్టించబడిన ఆరు జట్లలో ఇది ఒకటి. 2023 డిసెంబరులో జమైకన్ ప్రభుత్వం నుండి మద్దతు లేకపోవడంతో జట్టు సిపిఎల్ 2024లో పాల్గొనదని ప్రకటించబడింది. బదులుగా, ఆంటిగ్వా నుండి ఒక కొత్త జట్టు దాని స్థానాన్ని తీసుకుంటుంది, సిపిఎల్ లో జమైకా పరుగును ముగించింది. జమైకా తల్లావాస్ జమైకాలోని కింగ్‌స్టన్‌లోని సబీనా పార్క్‌లో తమ హోమ్ మ్యాచ్ లను ఆడారు. క్వీన్స్ పార్క్ ఓవల్‌లో జరిగిన ఫైనల్‌లో [[గయానా అమెజాన్ వారియర్స్|గయానా అమెజాన్ వారియర్స్‌ను]] ఓడించడం ద్వారా తల్లావాస్ ప్రారంభ టోర్నమెంట్‌ను గెలుచుకుంది, వారు 2016 సిపిఎల్ సీజన్‌ను కూడా గెలుచుకున్నారు. వారు 2014 సీజన్ ముగిసినప్పటి నుండి సిపిఎల్ చరిత్రలో వారి 6 హోమ్ గేమ్‌లలో 5 గెలుచుకున్న వారి బలీయమైన హోమ్ రికార్డ్‌కు ప్రసిద్ధి చెందారు. మొత్తం 11 మంది తల్లావా ఆటగాళ్లు జమైకన్‌కు చెందిన టిటి రెడ్ స్టీల్‌తో 2013లో స్వదేశంలో ఆడిన మ్యాచ్‌లో మొత్తం 11 మంది స్థానిక ఆటగాళ్లను ఆడిన ఏకైక జట్టు సిపిఎల్ చరిత్రలో వారు మాత్రమే. హాలీవుడ్ నటుడు గెరార్డ్ బట్లర్‌కు ఫ్రాంచైజీలో ఈక్విటీ ఆసక్తి ఉంది.<ref>{{Cite web|date=19 August 2013|title=Gerard Butler buys into CPL's Jamaica Tallawahs|url=https://www.sportspromedia.com/news/gerard_butler_buys_into_cpls_jamaica_tallawahs|access-date=21 March 2021|website=www.sportspromedia.com}}</ref> 2023 సీజన్ తర్వాత, జట్టును నిలకడగా నిర్వహించే మార్గాన్ని తాము కనుగొనలేకపోయామని పేర్కొంటూ యజమానులు ఫ్రాంచైజీని తిరిగి సిపిఎల్ కి విక్రయించవలసి వచ్చింది. ఈ ఫ్రాంచైజ్ ఆంటిగ్వా నుండి మరొక ఫ్రాంచైజ్ ద్వారా భర్తీ చేయబడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=22 December 2023|title=Jamaica Tallawahs to be replaced in CPL by Antigua-based franchise|url=https://www.espncricinfo.com/story/jamaica-tallawahs-to-be-replaced-in-cpl-by-antigua-based-franchise-1413972|access-date=23 December 2023|website=www.cricinfo.com}}</ref> == ఫలితాల సారాంశం == 2023 ఆగస్టు 16 నాటికి {| class="wikitable" |+ఫలితాల సిపిఎల్ సారాంశం ! సంవత్సరం ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓటర్లు ! టైడ్ ! NR ! గెలుపు % |- ! 2013 | 9 | 7 | 2 | 0 | 0 | 77.78% |- ! 2014 | 11 | 7 | 4 | 0 | 0 | 63.64% |- ! 2015 | 11 | 4 | 6 | 0 | 1 | 40% |- ! 2016 | 13 | 8 | 4 | 0 | 1 | 66.67% |- ! 2017 | 11 | 6 | 5 | 0 | 0 | 54.55% |- ! 2018 | 11 | 6 | 5 | 0 | 0 | 54.55% |- ! 2019 | 10 | 2 | 8 | 0 | 0 | 20% |- ! 2020 | 11 | 3 | 7 | 0 | 1 | 30% |- ! 2021 | 10 | 4 | 6 | 0 | 0 | 40% |- ! 2022 | 13 | 7 | 5 | 0 | 1 | 58.33% |- ! మొత్తం | '''110''' | '''54''' | '''52''' | '''0''' | '''4''' | '''50.94%''' |} * మూలం: [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=748;team=5155;type=trophy ESPNcricinfo] == అడ్మినిస్ట్రేషన్, సహాయక సిబ్బంది == {| class="wikitable" !స్థానం ! పేరు |- | ప్రధాన కోచ్ | శివనారాయణ చంద్రపాల్ |- | అసిస్టెంట్ కోచ్ | ఆండ్రీ కోలీ |- | బౌలింగ్ కోచ్ | [[కర్ట్‌లీ ఆంబ్రోస్|కర్ట్లీ ఆంబ్రోస్]] |} == గణాంకాలు == 2020 సెప్టెంబరు 10 నాటికి === అత్యధిక పరుగులు === {| class="wikitable" !ఆటగాడు ! సీజన్లు ! పరుగులు |- | [[క్రిస్ గేల్]] | 2013–2019 ! 1,695 |- |[[ఆండ్రీ రస్సెల్]] | 2013–ప్రస్తుతం ! 1,331 |- | [[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] | 2017–ప్రస్తుతం ! 1,323 |- | [[చాడ్విక్ వాల్టన్]] | 2013–ప్రస్తుతం ! 1,178 |- | [[రోవ్మాన్ పావెల్]] | 2016–2022 ! 888 |} * మూలం: [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=748;team=5155;type=trophy ESPNcricinfo] === అత్యధిక వికెట్లు === {| class="wikitable" style="font-size:100%" !ఆటగాడు ! సీజన్లు ! వికెట్లు |- | ఆండ్రీ రస్సెల్ | 2013–ప్రస్తుతం ! 58 |- | [[క్రిష్మార్ శాంటోకీ]] | 2015–2018 ! 37 |- | [[ఒషానే థామస్]] | 2016–ప్రస్తుతం ! 33 |- | [[కేస్రిక్ విలియమ్స్]] | 2016–2017 ! 32 |- | రస్టీ థెరాన్ | 2014–2015 ! 22 |} === కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం ! లీగ్ స్టాండింగ్ ! ఫైనల్ స్టాండింగ్ |- | 2013 | 6లో 2వది | style="background: gold;" | '''ఛాంపియన్''' |- | 2014 | 6లో 4వది | ప్లేఆఫ్‌లు |- | 2015 | 6లో 4వది | ప్లేఆఫ్‌లు |- | 2016 | 6లో 2వది | style="background: gold;" | '''ఛాంపియన్''' |- | 2017 | 6లో 3వది | ఎలిమినేటర్ |- | 2018 | 6లో 3వది | ఎలిమినేటర్ |- | 2019 | 6లో 6వది | లీగ్ వేదిక |- | 2020 | 6లో 4వది | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |- | 2021 | 6లో 5వది | లీగ్ వేదిక |- | 2022 | 6లో 4వది | style="background: gold;" | '''ఛాంపియన్''' |} === ది సిక్ట్సీ === {| class="wikitable" !బుతువు ! లీగ్ స్టాండింగ్ ! తుది స్థానం |- | 2022 | 6లో 1వది | సెమీ-ఫైనలిస్టులు |} ==క్రీడాకారులు== * [[షమర్ స్ప్రినర్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} * http://www.cplt20.com/teams/jamaica-tallawahs == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20130629180729/http://cplt20.com/team-locations/jamaica సిపిఎల్T20.comలో జమైకా] * {{Twitter|JAMTallawahs|Jamaica Tallawahs}} * {{Facebook|JamaicaTallawahs|Jamaica Tallawahs}} [[వర్గం:2013 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్లు]] cg7o7rfpnoymbr64j42idsnokdjs1n2 0 396515 4804212 4791766 2026-04-17T08:33:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804212 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ క్రికెట్ టీమ్''' అనేది [[పాకిస్తాన్]] [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్]] జట్టు. పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ కార్పొరేషన్ ఈ జట్టుకు స్పాన్సర్ చేస్తోంది. వారు 2010–11 సీజన్‌లో పాకిస్థాన్ ఫస్ట్-క్లాస్, [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ ,]] [[ట్వంటీ20]] టోర్నమెంట్‌లలో పోటీపడటం ప్రారంభించారు. పాట్రన్స్ ట్రోఫీ నాన్-ఫస్ట్-క్లాస్ గ్రేడ్‌లలో కొన్ని సీజన్‌లు ఆడిన తర్వాత, పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ 2010-11 సీజన్‌లో క్వాయిడ్-ఎ-అజామ్ ట్రోఫీలో ఆడేందుకు ఫస్ట్-క్లాస్ హోదాకు పదోన్నతి పొందింది. వారు 9 మ్యాచ్‌లు ఆడారు, 3 గెలిచారు, 2 ఓడిపోయారు, 4 డ్రా చేసుకున్నారు. డివిజన్ టూలోని 10 జట్లలో ఆరవ స్థానంలో నిలిచారు.<ref>''[[Wisden Cricketers' Almanack|Wisden]]'' 2012, p. 1016.</ref> [[స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ క్రికెట్ జట్టు|స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్‌పై]] [[అవైస్ జియా]] వారి అత్యధిక స్కోరు 232 (జట్టు మొత్తం 426లో) సాధించారు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/308/308192.html Pakistan Television v State Bank of Pakistan 2010-11]</ref> 2011-12లో నాన్-ఫస్ట్-క్లాస్ స్థితికి తిరిగి వచ్చారు. వారు 2012–13లో పాట్రన్స్ ట్రోఫీ గ్రేడ్ టూలో ఫైనల్‌ను గెలుచుకున్నారు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/537/537766.html Karachi Electric Supply Corporation Limited v Pakistan Television 2012-13]</ref> 2013–14లో పాట్రన్స్ ట్రోఫీ టాప్ లెవెల్‌లో ఫస్ట్-క్లాస్ స్థాయిని పునఃప్రారంభించారు, అయితే పదకొండు మ్యాచ్ లలో 2 విజయాలు, 7 ఓటమి, ఒక డ్రాతో చివరి స్థానంలో నిలిచారు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/Tables/21/Presidents_Trophy_2013-14.html President's Trophy 2013-14]</ref> ప్రెసిడెంట్స్ కప్ వన్డే టోర్నమెంట్‌లో 2 విజయాలు, 8 ఓటములతో చివరి స్థానంలో నిలిచారు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/Tables/21/Presidents_Cup_One_Day_Tournament_2013-14.html President's Cup One Day Tournament 2013-14]</ref> 2014లో తమ ఫస్ట్-క్లాస్ హోదాను కోల్పోయారు, కానీ 2017లో దాన్ని తిరిగి పొందారు. 2017–18 టోర్నమెంట్ కోసం క్వాయిడ్-ఇ-అజం ట్రోఫీకి తిరిగి వచ్చారు.<ref name="FCstatus">{{Cite web|title=Raees blows Lahore Whites away with 9 for 25|url=http://www.espncricinfo.com/series/8840/report/1121648/|access-date=6 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> 2017 నవంబరులో, టోర్నమెంట్ 7వ రౌండ్‌లో, వారు [[ఖాన్ రీసెర్చ్ లాబొరేటరీస్ క్రికెట్ టీమ్|ఖాన్ రీసెర్చ్ లాబొరేటరీస్‌పై]] తమ రెండవ ఇన్నింగ్స్‌లో 37 పరుగులకు ఆలౌట్ అయ్యారు.<ref name="Khan">{{Cite web|title=Pool B, Quaid-e-Azam Trophy at Rawalpindi, Nov 2-5 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1121691.html|access-date=3 November 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> క్వాయిడ్-ఎ-అజం ట్రోఫీ చరిత్రలో ఇది ఐదో అత్యల్ప స్కోరు.<ref name="Round7">{{Cite web|title=Saad Altaf sets Pakistan record with 16 for 141|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21273985/saad-altaf-sets-pakistan-record-16-141|access-date=3 November 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> మొత్తం మీద, పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ 2010 అక్టోబరు, 2018 అక్టోబరు మధ్యకాలంలో 40 ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లు ఆడింది.<ref>{{Cite web|title=First-Class Matches played by Pakistan Television|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1554/First-Class_Matches.html|access-date=30 March 2021|website=CricketArchive}}</ref> 2019 మే లో, పాకిస్తాన్ ప్రధాన మంత్రి [[ఇమ్రాన్ ఖాన్ నియాజి|ఇమ్రాన్ ఖాన్]] పాకిస్తాన్‌లో దేశీయ క్రికెట్ నిర్మాణాన్ని పునరుద్ధరించారు, ప్రాంతీయ పక్షాలకు అనుకూలంగా పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ వంటి డిపార్ట్‌మెంటల్ జట్లను మినహాయించారు, అందువల్ల జట్టు భాగస్వామ్యాన్ని ముగించారు.<ref>{{Cite web|title=Imran Khan rejects PCB's new domestic model|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/26372600/imran-khan-rejects-pcb-new-domestic-model|access-date=12 September 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> [[పాకిస్థాన్ క్రికెట్ బోర్డు|పాకిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు]] (పిసిబి) డిపార్ట్‌మెంటల్ పక్షాలను తొలగించడంలో విమర్శించబడింది, జట్లను పునరుద్ధరించాలని ఆటగాళ్లు తమ ఆందోళనను వ్యక్తం చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Umar Gul: We need departmental cricket back in Pakistan|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29869088/umar-gul-need-departmental-cricket-back-pakistan|access-date=12 September 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> అయితే, 2023 ఆగస్టులో, పిసిబి 2023–24 ప్రెసిడెంట్స్ ట్రోఫీ ప్రారంభంతో డిపార్ట్‌మెంటల్ క్రికెట్‌ను తిరిగి ప్రారంభించినట్లు ప్రకటించింది, కాబట్టి జట్టు భాగస్వామ్యాన్ని పునఃప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|date=|title=Pakistan moves back to previous domestic cricket structure|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/pakistan-moves-back-to-previous-domestic-cricket-structure-8888386/|access-date=2023-12-25|website=The Indian Express|language=en}}</ref> ==క్రికెటర్లు== {{Div col|colwidth=25em}} * [[మహ్మద్ అబ్బాస్ (క్రికెటర్)|మహ్మద్ అబ్బాస్]] * జోహైబ్ అహ్మద్ * మొహమ్మద్ అలీ * ఉస్మాన్ అష్రాఫ్ * హమ్మదుల్లా ఖాన్ * [[మహ్మద్ హస్నైన్]] * అలీ ఇమ్రాన్ * మొహమ్మద్ ఇర్ఫాన్ * [[అమీర్ జమాల్]] * ఆజమ్ ఖాన్[ * [[తబీష్ ఖాన్]] * ఉమైర్ ఖాన్ * [[అథర్ మహమూద్|అత్తర్ మహమూద్]] * అబ్దుల్ మజీద్ * వలీద్ మాలిక్ * నీహాల్ మన్సూర్ * అద్నాన్ మెహ్మూద్ * [[హసన్ మొహ్సిన్]] * హసన్ రాజా * ఉస్మాన్ సయీద్ * [[సౌద్ షకీల్]] * మొదమ్మాద్ వకాస్ * అలీ ఖాన్ {{Div col end}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1554/match_lists.html పాకిస్తాన్ టెలివిజన్ ఆడిన మ్యాచ్‌ల జాబితాలు] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్లు]] afkxvc3cke517mukeszubqrz04ymidm 0 399258 4804183 4167469 2026-04-17T06:07:12Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804183 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team|name=ఆఫ్ఘన్ చీతాస్|image=|captain={{flagicon|AFG|2004}} [[మొహమ్మద్ నబీ]]|coach={{flagicon|AFG|2004}} [[రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్]]|colours={{color box|LightBlue}} / {{color box|Green}}|owner=[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు]]|founded=2011|ground=N/A|capacity=|title1=[[ట్వంటీ-20 కప్]]|title1wins='''0'''|website=[http://www.afghancricket.af/ Afghan Cheetahs]}} '''ఆఫ్ఘన్ చీతాస్''' [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] దేశీయ [[ట్వంటీ20]] క్రికెట్ జట్టు. ఇది 2011లో స్థాపించబడింది. ఇది సెప్టెంబరు/అక్టోబరు 2011లో [[పాకిస్తాన్]] దేశీయ ఫైసల్ బ్యాంక్ ట్వంటీ-20 కప్‌లో ఆడింది.<ref name="SQU">{{Cite web|date=24 September 2011|title=Afghan Cheetahs squad announced|url=http://www.afgcric.com/news/item/197-afghan-cheetahs-squad-announced.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130116085541/http://www.afgcric.com/news/item/197-afghan-cheetahs-squad-announced.html|archive-date=16 January 2013|access-date=30 September 2011|publisher=www.afgcric.com}}</ref> జట్టుకు కెప్టెన్‌గా [[మొహమ్మద్ నబీ|మహమ్మద్ నబీ]], కోచ్‌గా [[రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్]] ఉన్నారు. == నేపథ్యం == [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] దాని స్వంత హక్కులో [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్|అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్‌లో]] సభ్యునిగా ఉన్నప్పటికీ, దాని ఇటీవలి విజయం దాని పూర్తి సభ్య పొరుగున ఈ పోటీలో పాల్గొనడానికి ఆహ్వానించబడింది. ఇది అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్‌లోని ఇతర అసోసియేట్/అనుబంధ సభ్యుల మాదిరిగానే ఉంటుంది. ఐరోపాలో, డెన్మార్క్, [[ఐర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఐర్లాండ్]], [[నెదర్లాండ్స్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్స్]], [[స్కాట్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|స్కాట్లాండ్]] జాతీయ జట్లు ఏదో ఒక సమయంలో ఇంగ్లీష్ దేశీయ క్రికెట్‌లో పాల్గొన్నాయి. ఆఫ్రికాలో, కెన్యా వెస్ట్ ఇండియన్, జింబాబ్వే దేశవాళీ క్రికెట్‌లో పాల్గొంది. నమీబియా దక్షిణాఫ్రికా దేశీయ క్రికెట్‌లో పాల్గొంటుంది. అదేవిధంగా, కెనడా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ జాతీయ జట్లను కూడా వెస్ట్ ఇండియన్ దేశీయ క్రికెట్‌లో పాల్గొనడానికి ఆహ్వానించారు. == ఫిక్చర్‌లు, ఫలితాలు == జాతీయ క్రీడాకారులు, యువకుల మిశ్రమాన్ని కలిగి ఉన్న ఆఫ్ఘన్ చిరుతలు ఈ పోటీలో మూడు మ్యాచ్‌లు ఆడాయి, మూడింటిలోనూ ఓడిపోయాయి. వారు [[రావల్పిండి రామ్స్|రావల్పిండి రామ్స్‌తో]] 4 వికెట్ల తేడాతో,<ref>{{Cite web|title=Afghan Cheetas v Rawalpindi Rams, 2011/12 Faysal Bank Twenty-20 Cup|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/353/353165.html|url-access=subscription|access-date=30 September 2011|publisher=CricketArchive}}</ref> [[ఫైసలాబాద్ వుల్వ్స్|ఫైసలాబాద్ వోల్వ్స్‌పై]] 13 పరుగులతో,<ref>{{Cite web|title=Afghan Cheetas v Faisalabad Wolves, 2011/12 Faysal Bank Twenty-20 Cup|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/353/353167.html|url-access=subscription|access-date=30 September 2011|publisher=CricketArchive}}</ref> [[ముల్తాన్ టైగర్స్|ముల్తాన్ టైగర్స్‌తో]] 4 వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయారు.<ref>{{Cite web|title=Afghan Cheetas v Multan Tigers, 2011/12 Faysal Bank Twenty-20 Cup|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/353/353169/353169_mini.html|url-access=subscription|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001224156/http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/353/353169/353169_mini.html|archive-date=1 October 2011|access-date=30 September 2011|publisher=CricketArchive}}</ref> ఈ పరాజయాలు చీతాస్ లను వారి గ్రూప్‌లో అట్టడుగున నిలిపివేసి, పోటీ నుండి తొలగించబడ్డాయి. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20110903095908/http://www.afghancricket.af/index.php?lang=english ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు] * [https://cricketarchive.com/Archive/Teams/16/16797/16797.html ఆఫ్ఘన్ చిరుతల కోసం క్రికెట్ ఆర్కైవ్ పేజీ] * [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?class=6;id=4947;type=team ఆఫ్ఘన్ చిరుతలకు ఇరవై 20 రికార్డు పేజీ] [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:2011 స్థాపితాలు]] 6gj1q9xd1gy5taomq2d5xsia5j8ifrf 0 403860 4804148 4802549 2026-04-17T03:39:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804148 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = నంగర్హార్ లియోపార్డ్స్ | native_name = | native_name_lang = | image = | league = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్ | captain = {{flagicon|AUS}} బెన్ కట్టింగ్ | coach = {{flagicon|IND}} [[వెంకటేష్ ప్రసాద్]] | city = జలాలాబాద్, [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] | colors = | owner = | founded = 2018 | dissolved = | ground = షార్జా క్రికెట్ స్టేడియం. [[షార్జా]] | capacity = 16,000 | manager = | title1 = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్ | title1wins = '''0''' | website = {{URL|aplt20.tv/teams/Nangarhar-Leopards}} | t_pattern_la = | t_pattern_b = | t_pattern_ra = | t_pattern_pants = | t_leftarm = | t_body = | t_rightarm = | t_pants = | current = }} '''నంగర్హార్ లియోపార్డ్స్''' అనేది ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఫ్రాంచైజీ [[క్రికెట్]] జట్టు. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్ లో పాల్గొన్నది.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan Premier League slated for October 2018|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22041342/afghanistan-premier-league-slated-october-2018|access-date=30 April 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> 2018లో ఏపిఎల్ అసలు సభ్యులలో ఒకరిగా చేరారు. ప్రారంభ సెషన్‌కు ఆస్ట్రేలియా ఆల్‌రౌండర్ బెన్ కట్టింగ్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించగా, భారత కోచ్ [[వెంకటేష్ ప్రసాద్|వెంకటేష్ ప్రసాద్‌ను]] జట్టు ప్రధాన కోచ్‌గా నియమించారు.<ref>{{Cite web|title=Afghans ready with their version of T20 league|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/afghans-ready-with-their-version-of-t20-league/articleshow/63944446.cms|access-date=30 April 2018|website=Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|title=ICC approves plans for Afghanistan Premier League|url=https://www.icc-cricket.com/news/804569|access-date=12 August 2018|website=International Cricket Council}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sharjah to host Afghanistan T20 League from October 5|url=https://gulfnews.com/sport/cricket/more-cricket/sharjah-to-host-afghanistan-t20-league-from-october-5-1.2263442|access-date=10 August 2018|website=Gulf News}}</ref> == ప్రస్తుత స్క్వాడ్ == {{updated}} {| class="wikitable" style="font-size:85%; width:95%;" ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |సంఖ్య ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |పేరు ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |దేశం ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |పుట్టిన తేదీ ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |బ్యాటింగ్ శైలి ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |బౌలింగ్ శైలి ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |సంతకం చేసిన సంవత్సరం ! style="background:#0000C8; color:gold; text-align:center;" |గమనికలు |- ! colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |బ్యాట్స్‌మెన్ |- |28 |'''తమీమ్ ఇక్బాల్''' | style="text-align:center;" |[[బంగ్లాదేశ్]] |{{birth date and age|1989|3|20|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |— |2018 |ఓవర్సీస్ |- |30 |'''[[నజీబ్ తారకై]]''' | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1991|2|2|df=y}} |కుడి చేతి |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 | |- |27 |'''[[షఫీఖుల్లా]]''' | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1989|8|7|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |— |2018 | |- |— |[[ఇబ్రహీం జద్రాన్|ఇబ్రహీం జద్రాన్]] | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|2001|12|12|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 | |- |— |[[హష్మతుల్లా షాహిదీ|హష్మతుల్లా షాహిదీ]] | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1994|11|4|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 | |- |— |ఇమ్రాన్ జనత్ | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] | |కుడి చేతి |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 | |- ! colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |ఆల్ రౌండర్లు |- |31 |'''బెన్ కట్టింగ్''' | style="text-align:center;" |[[ఆస్ట్రేలియా]] |{{birth date and age|1987|1|30|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 |కెప్టెన్, ఓవర్సీస్ |- |29 |'''[[అంటోన్ డెవ్‌సిచ్|అంటోన్ డెవ్‌సిచ్]]''' | style="text-align:center;" |[[న్యూజీలాండ్]] |{{birth date and age|1985|9|28|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్|నెమ్మదిగా ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |8 |'''[[రహమత్ షా|రహమత్ షా]]''' | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1993|7|6|df=y}} |కుడి చేతి |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |2018 | |- |12 |'''[[ఆండ్రీ రస్సెల్]]''' | style="text-align:center;" |[[జమైకా]] |{{birth date and age|1988|4|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |— |'''[[మహ్మద్ హఫీజ్|మొహమ్మద్ హఫీజ్]]''' | style="text-align:center;" |[[పాకిస్తాన్]] |{{birth date and age|1980|10|17|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |— |ఫజల్ నియాజై | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1990|2|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |2018 | |- ! colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |వికెట్ కీపర్లు |- |15 |'''[[ముష్ఫికర్ రహీమ్|ముష్ఫికర్ రహీమ్]]''' | style="text-align:center;" |[[బంగ్లాదేశ్]] |{{birth date and age|1987|06|09|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |— |2018 |ఓవర్సీస్ |- |72 |'''[[ఆండ్రీ ఫ్లెచర్|ఆండ్రీ ఫ్లెచర్]]''' | style="text-align:center;" |[[గ్రెనడా]] |{{birth date and age|1987|11|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2013 |ఓవర్సీస్ |- |25 |'''[[జాన్సన్ చార్లెస్|జాన్సన్ చార్లెస్]]''' | style="text-align:center;" |[[సెయింట్ లూసియా]] |{{birth date and age|1989|1|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- ! colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |బౌలర్లు |- |88 |'''[[ముజీబ్ ఉర్ రహమాన్|ముజీబ్ ఉర్ రహమాన్]]''' | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|2001|3|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 | |- |81 |'''[[మిచెల్ మెక్‌క్లెనాఘన్|మిచెల్ మెక్‌క్లెనాఘన్]]''' | style="text-align:center;" |[[న్యూజీలాండ్]] |{{birth date and age|1986|06|11|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |25 |'''సందీప్ లమిచ్ఛనే''' | style="text-align:center;" |[[నేపాల్]] |{{birth date and age|2000|8|2|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |11 |నాథన్ రిమ్మింగ్టన్ | style="text-align:center;" |[[ఆస్ట్రేలియా]] |{{birth date and age|1982|11|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 |ఓవర్సీస్ |- |16 |[[నవీన్-ఉల్-హక్|నవీన్-ఉల్-హక్]] | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1999|9|23|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు]] |2018 | |- |— |[[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|2000|9|22|df=y}} |కుడి చేతి |కుడిచేతి అన్ నౌన్ |2018 | |- |— |ఖైబర్ ఒమర్ | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1996|1|6|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |2018 | |- |— |సయ్యద్ నస్రతుల్లా | style="text-align:center;" |[[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] |{{birth date and age|1984|5|10|df=y}} |ఎడమ చేతి |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్|నెమ్మదిగా ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |2018 | |- |} * తమీమ్ ఇక్బాల్, [[ముష్ఫికర్ రహీమ్]] గాయాల కారణంగా టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనలేదు, [[మహ్మద్ హఫీజ్]] అంతర్జాతీయ కమిట్‌మెంట్‌ల కోసం పాల్గొనలేదు. == అడ్మినిస్ట్రేషన్, సహాయక సిబ్బంది == * ప్రధాన కోచ్:{{Flag icon|IND}} [[వెంకటేష్ ప్రసాద్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్లు]] [[వర్గం:2018 స్థాపితాలు]] n0af2w9h4wwgkz2wvngganggl51m7pq 0 431239 4804007 4754135 2026-04-16T12:10:32Z ~2026-22688-66 148799 /* డ్రామా సిరీస్ */ 4804007 wikitext text/x-wiki [[జీ తెలుగు]] అనేది తెలుగు భాషా టెలివిజన్ ఛానల్ ఈ ఛానల్ ప్రసారం చేసిన కార్యక్రమాల జాబితా ఇది.<ref>{{Cite web|title=Zee Telugu to treat its audience with fun & extraordinary performances this weekend|url=https://www.exchange4media.com/media-tv-news/zee-telugu-to-treat-its-audience-with-fun-extraordinary-performances-this-weekend-109920.html|website=Exchange4media}}</ref><ref>{{Cite web|title=Watch: Zee Telugu's TV serials will be back from June 22|url=https://www.thenewsminute.com/article/watch-zee-telugus-tv-serials-will-be-back-june-22-126598|website=[[The News Minute]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2005-07-02|title=Get set for 'Gold Rush'|url=http://www.hindu.com/mp/2005/07/02/stories/2005070202820400.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026134027/http://www.hindu.com/mp/2005/07/02/stories/2005070202820400.htm|archive-date=2012-10-26|website=[[The Hindu]]}}</ref> == ప్రస్తుత ప్రసారం == === ఆధ్యాత్మిక ప్రదర్శనలు === {| class="wikitable" !ప్రీమియర్ తేదీ !చూపించు |- |13 మే 2013 |''శ్రీకారం శుభకరం'' |- |9 డిసెంబర్ 2013 |''ఓంకారం'' |- |7 సెప్టెంబర్ 2020 |''ఆరోగ్యమే మహాయోగం'' |} === డ్రామా సిరీస్ === {| class="wikitable sortable" !ప్రీమియర్ తేదీ !సిరీస్ !యొక్క అనుసరణ |- |26 ఆగస్టు 2019 |''[[రాధమ్మ కూతురు|రాధమ్మ కుత్తురు]]'' | |- |2 అక్టోబర్ 2023 |''సీతే రాముడి కట్నం'' |తమిళ టీవీ సిరీస్ ''సీత రామన్'' |- |25 మే 2026 |''[[రక్త సంబంధమ్ (ధారావాహిక)|రక్త సంబంధమ్]]'' | |- |9 ఏప్రిల్ 2018 |''గుండమ్మ కథ'' |[[హిందీ]] టీవీ సిరీస్ '''బధో బహు''<nowiki/>' |- |9 అక్టోబర్ 2023 |''జబిల్లి కోసం ఆకాశమల్లే'' | |- |23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 |''[[రునానుబంధం|రునానుబంధం]]'' | |- |10 మే 2021 |''[[ఊహలు గుసగుసలాడే (ధారావాహిక)|ఓహలు గుసగుసాలేడ్]]'' |హిందీ టీవీ సిరీస్ పునార్ వివాహ్-జిందగీ మిలేగి దోబారా''పునార్ వివాహ్-జిందగి మిలేగి దోబారా'' |- |24 ఏప్రిల్ 2023 |''రాధాకు నీవెర ప్రణమ్'' | |- |9 జనవరి 2023 |''చిరంజీవి లక్ష్మీ సౌభాగ్యవతి'' |హిందీ టీవీ సిరీస్ భాగ్య లక్ష్మి''భాగ్యలక్ష్మి'' |- |25 మార్చి 2024 |''మా అన్నయ'' |తమిళ టీవీ సిరీస్ అన్నా''అన్నా.'' |- |14 ఆగస్టు 2023 |''నిందు నూరెల్లా సవాసం'' | |- |21 ఆగస్టు 2023 |''జగద్ధాత్రి'' |[[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]] టీవీ ధారావాహికం ''జగద్ధాత్రి'' |- |19 సెప్టెంబర్ 2022 |''పద్మతి సంధ్యారగం'' |హిందీ టీవీ సిరీస్ ''సప్నే సుహానే లడక్పాన్ కే'' |- |2 మార్చి 2020 |''త్రినయాని'' |బెంగాలీ టీవీ ధారావాహికం ''త్రినయాని'' |- |10 ఫిబ్రవరి 2020 |''ప్రేమా ఎంథా మధురామ్'' |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] టీవీ సిరీస్ ''తులా పహాటే రే'' |- |31 అక్టోబర్ 2022 |''అమ్మాయి గారు'' | |- |22 జూలై 2019 |''సూర్యకాంతం'' |[[ఒడియా భాష|ఒడియా]] టీవీ సిరీస్ ''సింధురా బిందు'' |} === రియాలిటీ షోలు === {| class="wikitable" !ప్రీమియర్ తేదీ !సిరీస్ |- |8 అక్టోబర్ 2023 |''తెలుగు మీడియం ఐస్కూల్'' |} == ఇంతకుముందు కార్యక్రమాలు == === డ్రామా సిరీస్ === * ''ఆమని'' (2005) * ''అగ్నిపరిక్షా'' (2021-2022) * అట్టారింట్లో అక్క చెల్లెలు (2019-2021) * ''[[అమెరికా అమ్మాయి (ధారావాహిక)|అమెరికా అమ్మాయి]]'' (2015-2018) * ''అమ్మ నా కొడాల'' (2014-2017) <ref>{{Cite web|title=Zee Telugu to launch "Amma Naa Kodala" on 15th Dec @ 6:30 PM|url=https://www.medianews4u.com/zee-telugu-to-launch-amma-naa-kodala-on-15th-dec-6-30-pm/|website=Medianews4u}}</ref> * అపరాధి (2004-2005) * ''అరుంధతి'' (2010-2012) * ''బంగారు గజులు'' (2019-2020) * ''బావా మరడల్లు'' (2018-2019) * ''భామా సత్యభామ'' (2007-2008) * ''బృందావనం'' (2013-2014) * చిన్న కొడలు (2010-2013) * ''దేవతలారా దీవిన్చండి'' (2022-2023) * ''డాక్టర్ చక్రవర్తి'' (2010-2012) * ఎడడుగులు (2007) * ''ఎవారే నువ్వూ మోహిని'' (2017-2018) <ref>{{Cite web|title=New show Evare Nuvvu Mohini on Zee Telugu|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/new-show-evare-nuvvu-mohini-on-zee-telugu/articleshow/62096936.cms|website=[[The Times of India]]}}</ref> * ''గంగా మంగ'' (2018-2020) * ''గంగతో రాంబాబు'' (2013-2015) * ''గీతాంజలి'' (2016) * ''గోరంట దీపం'' (2013-2014) * ''గృహప్రవేశం'' (2017-2019) * హ్యాపీ డేస్ (సీజన్ 1 2) <ID1 * ''[[హిట్లర్ గారి పెళ్ళాం]]'' (2020-2022) * ''ఇద్దరు అమ్మాయిల'' (2015-2017) * ఇంటి గుట్టు (2020-2022) * ''ఇన్ స్పెకర్ కిరణ్'' (2017-2020) * ''ఇట్లు ప్రేమతో అమ్మ'' (2009-2010) * ''కళ్యాణ వైభోగం'' (2017-2023) * ''కళవారి కొడల్లు'' (2011-2014) * ''కన్యాదానం'' (2011-2012) * ''[[కన్యాదానం (తెలుగు టీవీ సిరీస్)|కన్యాదానం]]'' (2021-2023) * ''కొడల్లు మీకు జోహర్లు'' (2022-2023) * ''[[కళ్యాణం కమనీయం (ధారావాహిక)|కళ్యాణం కమనీయం]]'' (2022-2023) * ''ఖుషీ'' (2004) * ''కిటికీ'' (2008) * ''[[కృష్ణ తులసి (ధారావాహిక)|కృష్ణ తులసి]]'' (2021-2022) * ''కొంచెం ఇష్టం కొంచెం కష్టం'' (2014-2016) * ''కృష్ణవతరలు అన్లిమిటెడ్'' (2010-2011) * లోగిలి (2008-2009) * మాతే మంత్రము (2018-2020) * ''మావారు మాష్టారు'' (2023) * ''మహా దేవి'' (2010) * ''మల్లేశ్వరి'' (2006-2007) * ''మంగమ్మ గారి మనవరాలు'' (2013-2017) <ref>{{Cite web|title=Managamma Gari Manavaralu climbs up the charts|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/Managamma-Gari-Manavaralu-climbs-up-the-charts/articleshow/43714219.cms|website=[[The Times of India]]}}</ref> * మనోహరం (2005-2006) * ''మౌనరాగం'' (2005-2006) * ''మీనాక్షి'' (2019) * ''మిఠాయి కొట్టు చిత్తెమ్మ'' (2021-2023) * ''మిస్టర్ రోమియో'' (2006) * ''ముద్ద మందారం'' (2014-2019) * ముద్దు బిడ్డా (2009-2014) * ''ముగా మానసులు'' (2014-2017) * ''ముత్యాలా ముగ్గూ'' (2016-2019) * ''ముత్యమంత ముద్ద'' (2021-2022) * ''నా పేరు మంగతయారూ'' (2008-2009) * ''నా కొడలు బంగారం'' (2017-2019) * ''[[నాగభైరవి|నాగ భైరవి]]'' (2020-2021) * ''నాకో కొడలు కావలి'' (2004-2005) * ''నేనేయు అయాన ఆరుగురు అట్టలు'' (2014) * ''నిన్నే పెల్లాడాతా'' (2018-2021) * ''నిశబ్దం'' (2005-2006) * ''[[నెం.1 కోడలు|నెం. 1 కొడలు]]'' (2019-2022) * ''పక్కింటి అమ్మాయి'' (2016-2017) * ''పసుపు కుమ్కుమ'' (2010-2014) * పెద్దరికం (2004) * ''పెల్లి నాటి పరమణాలు'' (2012-2014) * ''పోలీసు డైరీ'' (2013-2018) * ప్రేమా (2018-2020) <ref>{{Cite web|title=Zee Telugu launches new fiction show – Prema|url=https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/regional/zee-telugu-launches-new-fiction-show-prema-181031|website=Indian Television}}</ref> * ''ప్రియదర్శిని'' (2006-2007) * ''పున్నగా'' (2017-2018) * ''రామ సీత ఎక్కడ'' (2014-2017) * ''రామ సక్కాని సీత'' (2019-2021) * ''రాధా కళ్యాణం'' (2011-2013) * ''రాజేశ్వరి విలాస్ కాఫీ క్లబ్'' (2022-2024) * రక్త సంబంధమ్ (2018-2021) * ''రౌడీ గారి పెల్లం'' (2021-2022) * సందడే సందాది (2010) * ''షిర్డీ జై సాయి రామ్'' (2005) * ''షిర్డీ సాయి కథ'' (2008-2010) * శ్రీరామ్ వెడ్స్ జానకీరాఘురం (2008-2009) <ref>{{Cite web|title=Sriram weds Janaki Raghuram on Zee Telugu from June 2nd|url=https://m.ragalahari.com/article/1327/sriram-weds-janaki-raghuram-on-zee-telugu-from-june-2nd|website=Ragalahari}}</ref> * ''సూర్యవంశం'' (2017-2020) * ''స్వర్ణ ప్యాలెస్'' (2021) * అది మహాలక్ష్మి (2017-2018) * ''ది ఏజెన్సీ'' (2004) * తొలిప్రేమ (2009) * ''తూర్పు పదమర'' (2020) * ''త్రిషులం'' (2007-2008) * ''ఉమ్మడి కుటుంబం'' (2005) * ''వైదేహి పరిణయమ్'' (2021-2023) * ''వరుధిని పరిణయమ్'' (2013-2016) * ''విజయ్ సామ్రాట్'' (2004) <ref>{{Cite web|title=Alpha Telugu kicks off its operations from 12 September|url=https://www.indiantelevision.com/headlines/y2k4/sep/sep34.htm|website=Indian Television}}</ref> === డబ్బింగ్ సిరీస్ === * ''అర్ధాంగి'' * ''అత్తారింట్లో ఐడుగురు కొడల్లు'' * ''బంధం లేని అనుబంధం'' * ''భేతాళ విక్రమార్క'' * ''బ్రహ్మరాక్షసాలు'' * ''చరణదాసి'' * ''దుర్గా'' * ''గంగా'' (తెలుగు) * ''జై సంతోషి మాతా'' * ''జయ కృష్ణ ముకుంద మురారి'' * ''జోధా అక్బర్'' (తెలుగు) * ''[[కుంకమ భాగ్యం (ధారావాహిక)|కుంకుమ భాగ్య]]'' * ''మా వరు'' * ''మంగళ్య భాగ్యమ్'' * ''మాయావి'' * ''మీనా'' * ''మీనాక్షి'' * ''మీరా'' * ''ఓకా రాజు ఓకా రాణి'' * ''పూర్ణిమ'' * ''ప్రేమ సంకేల్లు'' * ''పునార్ వివాహమ్'' * ''రామాయణము'' * శ్రీ (తెలుగు) * ''శ్రీ రాఘవేంద్ర వైభవం'' * ''తెనాలి రామకృష్ణ'' * ''వీర్నారీ ఝాన్సీ లక్ష్మీ'' * ''అద్బుతమ్'' * ''అట్టా జూనియర్స్'' * ''బాతుకు జాతక బండి'' * ''భాగ్యలక్ష్మి బంపర్ ఆఫర్'' * బిగ్ సెలెబ్రిటీ ఛాలెంజ్ (సీజన్ 1 2) * ''బిగ్ సెలెబ్రిటీ ఛాలెంజ్ ఇంటర్నేషనల్'' * ''బిందాస్'' * ''బూమా ఆదిరింది'' * ''బంపర్ ఆఫర్'' * ''చిత్తూరు ప్రయాశిట్టం'' * ''కామెడీ క్లబ్'' * ''కామెడీ ఖిలాడిలు'' * ''డ్రామా జూనియర్స్ తెలుగు'' (సీజన్ 1,2 3) <ref>{{Cite web|title=Drama Juniors Championship: Contestants of season 2 bag the trophy and cash prize of 5 lakh rupees|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/drama-juniors-championship-contestants-of-season-2-bag-the-trophy-and-cash-prize-of-5-lakh-rupees/articleshow/70124095.cms|website=[[The Times of India]]}}</ref> * ''గడసరి అథ సోగసరి కొడలు'' (సీజన్ 1 2) * ''గోల్డ్ రష్'' * ''కొంచెమ్ టచ్ లో ఉంటే చెప్తా'' (సీజన్ 1 నుండి 4) * ''కొంచెమ్ టచ్ లో ఉంటే చెప్తా-సూపర్ సండే'' * ''కొండవీటి రాజా కోటలో రాణి'' * ''లక్ష్మీ రావి మా ఇంటికీ'' * ''లక్ష్మీదేవి తాళ్లుపు తత్తింది'' * ''స్థానిక ముఠాలు'' * ''రవితో లాక్డౌన్ చర్చలు'' * ''మహారాణి'' * ''మీ ఇంత వాంత'' * ''మోండి మొగుడు పెంకి పెళ్ళం'' * ''ఓంకార యోగ కేశం'' * ''పెల్లి పుస్తకమ్'' * ''ప్రదీప్ దర్బార్'' * ''రాశి యొక్క లక్కు కిక్కు'' * ''రేసు.'' * ''సా రే గా మా పా తెలుగు'' (సీజన్ 1 నుండి 12 వరకు) ** ''సా రే గా మా పా ది నెక్స్ట్ సింగింగ్ ఐకాన్'' ** ''సా రే గా మా పా-సింగింగ్ సూపర్ స్టార్'' * ''షుబోదయం'' * ''సూపర్ అమ్మ.'' * ''సూపర్ సీరియల్ ఛాంపియన్షిప్'' (సీజన్ 1 2) <ref>{{Cite web|title=Zee Telugu launches second season of Super Serial Championship|url=https://bestmediainfo.com/2018/01/zee-telugu-launches-second-season-of-super-serial-championship/|website=Bestmediainfo}}</ref> * ''టీనేజర్'' * ''థ్రిల్'' * ''వాహ్ రెహ్ వాహ్'' * ''జీ హీరోస్'' == మూలాలు == {{Uncategorized|date=ఫిబ్రవరి 2025}} pazp2bi2or24d76hz46poco8xr6ea50 0 463361 4804028 4752161 2026-04-16T13:52:15Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804028 wikitext text/x-wiki {{infobox cricket tournament |name= 2025 ఆసియా కప్ |image= 2025_ACC_Asia_Cup.png |fromdate= 9 |todate= 28 సెప్టెంబర్ 2025 |administrator= ఏషియన్ క్రికెట్ కౌన్సిల్ |cricket format= [[ట్వంటీ20|ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్]] |tournament format= గ్రూప్ దశ & నాకౌట్ |host= [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] |participants= 8 |matches= 19 |website={{URL|https://asiancricket.org/}} |previous_year=2023 |previous_tournament=2023 ఆసియా కప్ |next_year=2027 |next_tournament=<!--2027 Asia Cup--> }} '''2025 పురుషుల ఆసియా కప్''' (స్పాన్సర్షిప్ కారణాల వల్ల డీపి వరల్డ్ ఆసియా కప్ అని కూడా పిలుస్తారు) ఆసియా కప్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్ 17వ ఎడిషన్. ఇది యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లో 2025 సెప్టెంబర్ 9 నుండి 28 వరకు జరిగింది. మ్యాచ్‌లు ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ (టీ20ఐ) ఫార్మాట్‌లో జరిగాయి. భారత జట్టు 2023లో డిఫెండింగ్ ఛాంపియన్‌లు. ఈ టోర్నమెంట్‌లో ఎనిమిది జట్లు పాల్గొన్నాయి. ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్‌లోని ఐదు పూర్తి స్థాయి సభ్యులు, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, భారతదేశ , పాకిస్తాన్, శ్రీలంక ఈ టోర్నమెంట్‌కు నేరుగా అర్హత సాధించాయి, 2024 ఏసీసీ పురుషుల ప్రీమియర్ కప్‌లో మొదటి మూడు స్థానాల్లో నిలిచిన జట్లు యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, ఒమన్, హాంకాంగ్‌తో చేరాయి. మొత్తం 20 రోజుల పాటు టీ20 ఫార్మాట్‌లో జరిగిన ఆసియా కప్ టోర్నమెంట్ మ్యాచ్‌ల షెడ్యూల్‌ను 2025 జూలై 26న విడుదల చేసింది, ఆగస్టు 2న వేదికలను ప్రకటించింది.<ref name="క్రికెట్ ఫ్యాన్స్‌కు బిగ్ న్యూస్.. ఆసియా కప్ 2025 ఫుల్ షెడ్యూల్ రిలీజ్">{{cite news |title=క్రికెట్ ఫ్యాన్స్‌కు బిగ్ న్యూస్.. ఆసియా కప్ 2025 ఫుల్ షెడ్యూల్ రిలీజ్ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/asia-cup-2025-full-schedule-india-vs-pakistan-on-september-14-final-on-28th-avn-1429868.html |accessdate=6 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=26 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250906103550/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/asia-cup-2025-full-schedule-india-vs-pakistan-on-september-14-final-on-28th-avn-1429868.html |archivedate=6 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="యూఏఈ వేదికగా ఆసియా కప్‌ 2025.. భారత్, పాక్ మ్యాచ్ ఎప్పుడంటే?">{{cite news |title=యూఏఈ వేదికగా ఆసియా కప్‌ 2025.. భారత్, పాక్ మ్యాచ్ ఎప్పుడంటే? |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-to-be-held-in-uae-from-september-9/0400/125134984 |accessdate=6 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=26 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250906103557/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-to-be-held-in-uae-from-september-9/0400/125134984 |archivedate=6 September 2025 |language=te}}</ref> 2025 సెప్టెంబర్ 28న భారత్, పాకిస్తాన్ మధ్య జరిగిన ఫైనల్ మ్యాచ్‌లో పాకిస్తాన్ పై భారత్ 5 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది.<ref name="తిలక్‌ వర్మ అదిరే ఇన్నింగ్స్‌.. ఆసియా కప్‌ విజేతగా భారత్‌">{{cite news |title=తిలక్‌ వర్మ అదిరే ఇన్నింగ్స్‌.. ఆసియా కప్‌ విజేతగా భారత్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-wins-asia-cup-title/0400/125178106 |accessdate=28 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=28 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250928191755/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-wins-asia-cup-title/0400/125178106 |archivedate=28 September 2025 |language=te}}</ref> ==ఫార్మాట్== ఈ టోర్నమెంట్ గ్రూపులు & ఫార్మాట్ మునుపటి టోర్నమెంట్ల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి, ఎనిమిది జట్లు నాలుగు గ్రూపులుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి గ్రూప్ నుండి రెండు జట్లు సూపర్ ఫోర్ దశకు అర్హత సాధిస్తాయి. సూపర్ ఫోర్స్‌లో, ప్రతి జట్టు మిగతా మూడు జట్లతో ఒకసారి తలపడుతుంది. సూపర్ ఫోర్ దశలో ఉన్న రెండు జట్లు ఫైనల్‌కు ఆడతాయి. == జట్టు సభ్యులు == {| class="wikitable" ! {{cr|AFG}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?">{{cite news |last1= |title=ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే? |url=https://tv9telugu.com/sports/cricket-news/uae-team-announced-get-full-squad-player-details-in-asia-cup-2025-1620382.html |accessdate=6 September 2025 |publisher=TV9 Telugu |date=4 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250906110010/https://tv9telugu.com/sports/cricket-news/uae-team-announced-get-full-squad-player-details-in-asia-cup-2025-1620382.html |archivedate=6 September 2025 |language=te}}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> ! {{cr|HK}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> ! {{cr|IND}}<ref name="ఆసియా కప్‌కు భారత జట్టు ప్రకటన.. వైస్‌ కెప్టెన్‌గా గిల్‌">{{cite news |title=ఆసియా కప్‌కు భారత జట్టు ప్రకటన.. వైస్‌ కెప్టెన్‌గా గిల్‌ |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/team-india-announced-asia-cup-2025-2539711 |accessdate=6 September 2025 |work= |publisher=Sakshi |date=19 August 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250906105839/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/team-india-announced-asia-cup-2025-2539711 |archivedate=6 September 2025 |language=te}}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> ! {{cr-rt|పాకిస్తాన్}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> ! {{cr|SRI}}<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> ! [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|యుఎఇ]]<ref name="ఆసియా కప్ కోసం 8 జట్లు సిద్ధం.. డేంజరస్ స్వ్కాడ్ ఏదంటే?"></ref> |- | valign="top" | * [[రషీద్ ఖాన్]] (కెప్టెన్) * [[ఫరీద్ అహ్మద్]] * [[నూర్ అహ్మద్]] * [[అబ్దుల్లా అహ్మద్‌జాయ్]] * [[సెదికుల్లా అటల్]] * [[షరాఫుద్దీన్ అష్రాఫ్]] * [[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] * [[అల్లాహ్ మొహమ్మద్ గజన్‌ఫర్]] * [[రహ్మానుల్లా గుర్బాజ్]] (వికెట్ కీపర్) * [[నవీన్-ఉల్-హక్]] * [[మొహమ్మద్ ఇషాక్]] (వికెట్ కీపర్) * [[కరీం జనత్]] * [[గుల్బదిన్ నాయిబ్]] * [[మొహమ్మద్ నబీ]] * [[అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్]] * [[ముజీబ్ ఉర్ రహమాన్]] * [[దర్విష్ రసూలి]] * [[ఇబ్రహీం జద్రాన్]] | valign="top" | * [[లిటన్ దాస్]] (కెప్టెన్ , వికెట్ కీపర్) * [[నసుమ్ అహ్మద్]] * [[తస్కిన్ అహ్మద్]] * [[జాకర్ అలీ]] * [[పర్వేజ్ హుస్సేన్ ఎమోన్]] * [[నూరుల్ హసన్]] (వికెట్ కీపర్) * [[తంజీద్ హసన్]] * [[తంజీమ్ హసన్ సాకిబ్|తంజిమ్ హసన్]] * [[సైఫ్ హసన్]] * [[రిషద్ హుస్సేన్]] * [[షమీమ్ హుస్సేన్]] * [[తౌహీద్ హృదయ్]] * [[షొరీఫుల్ ఇస్లాం]] * [[మహెదీ హసన్]] * [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] * [[మొహమ్మద్ సైఫుద్దీన్]] | valign="top" | * యాసిమ్ ముర్తజా (కెప్టెన్) * బాబర్ హయత్ (వైస్ కెప్టెన్) * జీషన్ అలీ (వికెట్ కీపర్) * హరూన్ అర్షద్ * కల్హన్ చల్లు * మార్టిన్ కోట్జీ * మొహమ్మద్ గజన్ఫార్ * అలీ హసన్ * అతీఖ్ ఇక్బాల్ * ఐజాజ్ ఖాన్ * అనాస్ ఖాన్ * ఎహ్సాన్ ఖాన్ * నిజాకత్ ఖాన్ * ఆదిల్ మెహమూద్ * నస్రుల్లా రాణా * అన్షుమాన్ రాత్ * కించిత్ షా * ఆయుష్ శుక్లా * మొహమ్మద్ వహీద్ * షాహిద్ వాసిఫ్ ( wk ) | valign="top" | * [[సూర్యకుమార్ యాదవ్]] (కెప్టెన్) * [[శుభ్‌మ‌న్ గిల్|శుభ్‌మాన్ గిల్]] (వైస్ కెప్టెన్) * [[సంజు శాంసన్]] (వికెట్ కీపర్) * [[జస్‌ప్రీత్ బుమ్రా]] * [[అభిషేక్ శర్మ]] * [[తిలక్ వర్మ]] * [[హార్దిక్ పాండ్యా]] * [[శివమ్ దూబే|శివమ్ దుబే]] * [[అక్షర్ పటేల్]] * [[వరుణ్ చక్రవర్తి]] * [[అర్షదీప్ సింగ్|అర్ష్‌దీప్ సింగ్]] * [[రింకు సింగ్]] * [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] * [[హర్షిత్ రాణా]] * [[జితేష్ శర్మ]] (వికెట్ కీపర్) | valign="top" | * [[జతీందర్ సింగ్]] (కెప్టెన్) * షకీల్ అహ్మద్ * ఆర్యన్ బిష్ట్ * ముహమ్మద్ ఇమ్రాన్ * జిక్రియా ఇస్లాం * అమీర్ కలీం * నదీమ్ ఖాన్ * [[సూఫ్యాన్ మెహమూద్|సుఫ్యాన్ మెహమూద్]] * హమ్మద్ మీర్జా * [[మొహమ్మద్ నదీమ్]] * ఆశిష్ ఒడెదారా * ఫైసల్ షా * హస్నైన్ షా * సమయ్ శ్రీవాస్తవ * [[వినాయక్ శుక్లా]] (వికెట్ కీపర్) * కరణ్ సోనావాలే * సుఫ్యాన్ యూసుఫ్ (వికెట్ కీపర్) | valign="top" | * [[సల్మాన్ అలీ అఘా|సల్మాన్ అలీ ఆఘా]] (కెప్టెన్) * [[షాహీన్ అఫ్రిది]] * [[అబ్రార్ అహ్మద్ (పాకిస్థానీ క్రికెటర్)|అబ్రార్ అహ్మద్]] * [[హసన్ అలీ]] * [[ఫహీమ్ అష్రఫ్|ఫహీం అష్రఫ్]] * [[సాయిమ్ అయూబ్]] * [[సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్]] * [[మొహమ్మద్ హారిస్]] (వికెట్ కీపర్) * [[సల్మాన్ మీర్జా]] * [[సుఫియాన్ ముఖీమ్]] * [[హసన్ నవాజ్]] * [[మహ్మద్ నవాజ్ (క్రికెటర్)|మొహమ్మద్ నవాజ్]] * [[హారిస్ రవూఫ్|హారిస్ రౌఫ్]] * [[ఖుష్దిల్ షా]] * [[హుస్సేన్ తలత్]] * [[మహ్మద్ వసీం జూనియర్|మొహమ్మద్ వసీం జూనియర్]] * [[ఫఖర్ జమాన్ (క్రికెటర్)|ఫఖర్ జమాన్]] | valign="top" | * [[చరిత్ అసలంక]] (కెప్టెన్) * దుష్మంత చమీర * [[బినుర ఫెర్నాండో]] * నువానిడు ఫెర్నాండో * వానిండు హసరంగా * చమిక కరుణరత్నే * కమిండు మెండిస్ * [[కుసాల్ మెండిస్|కుశాల్ మెండిస్]] (వికెట్ కీపర్) * [[కమిల్ మిషారా]] * పాతుం నిస్సాంక * మథీష పతిరానా * కుశాల్ పెరీరా (వికెట్ కీపర్) * దాసున్ షనక * మహేష్ తీక్షణ * నువాన్ తుషార * దునిత్ వెల్లలాగే | valign="top" | * ముహమ్మద్ వసీం (కెప్టెన్) * హైదర్ అలీ * రాహుల్ చోప్రా (వికెట్ కీపర్) * ఏతాన్ డి'సౌజా * ముహమ్మద్ ఫరూఖ్ * ముహమ్మద్ జవాదుల్లా * హర్షిత్ కౌశిక్ * ఆసిఫ్ ఖాన్ * మతియుల్లా ఖాన్ * సఘీర్ ఖాన్ * ధ్రువ్ పరాశర్ * ముహమ్మద్ రోహిద్ * అలీషన్ షరాఫు * ఆర్యన్ష్ శర్మ (వికెట్ కీపర్) * జునైద్ సిద్ధిక్ * సిమ్రంజీత్ సింగ్ * ముహమ్మద్ జోహైబ్ |} == వేదికలు == {| class="wikitable" !దుబాయ్ !అబుదాబి |- |[[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం]] |[[షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం]] |- | అక్షాంశరేఖాంశాలు: {{coord|25|2|48|N|55|13|8|E|}} | అక్షాంశరేఖాంశాలు: {{coord|24|23|47|N|54|32|26|E}} |- |సామర్థ్యం: 25,000 |సామర్థ్యం: 20,000 |- |మ్యాచ్‌లు: 11 |మ్యాచ్‌లు: 8 |- | [[File:Dubai Stadium 2019.jpg|200px]] | [[File:Sheikh Zayed Cricket Stadium-01.jpg|200px]] |} ==గ్రూప్ దశ== ===గ్రూప్ ఎ=== {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 10 | time = 18:30 | night = y | team1 = [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 57 (13.1 ఓవర్లు) | runs1 = [[అలీషాన్ షరాఫు]] 22 (17) | wickets1 = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] 4/7 (2.1 ఓవర్లు) | score2 = 60/1 (4.3 ఓవర్లు) | runs2 = [[అభిషేక్ శర్మ]] 30 (16) | wickets2 = జునైద్ సిద్ధిక్ 1/16 (1 ఓవర్) | result = భారత్ 9 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="టీ20 కాదు.. టీ10">{{cite news |title=టీ20 కాదు.. టీ10 |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-india-thrash-uae-by-9-wickets/0400/125165474 |accessdate=11 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=11 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250911031841/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-india-thrash-uae-by-9-wickets/0400/125165474 |archivedate=11 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = ఇజతుల్లా సఫీ ([[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]), గాజీ సోహెల్ (బంగ్లాదేశ్) | motm =[[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] (భారత్) | toss = భారత్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = భారత్‌ టీ20ల్లో తన వేగవంతమైన ఛేదనను 4.3 ఓవర్లలో లక్ష్యాన్ని ఛేదించింది<ref name="27 బంతుల్లోనే">{{cite news |title=27 బంతుల్లోనే |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-crushes-uae-in-asia-cup-2025-record-chase-in-just-27-balls-1445810.html |accessdate=11 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=11 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250911032233/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-crushes-uae-in-asia-cup-2025-record-chase-in-just-27-balls-1445810.html |archivedate=11 September 2025 |language=te}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 12 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = 160/7 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[మహ్మద్ హరీస్]] 66 (43) | wickets1 = అమీర్ కలీమ్ 3/31 (4 ఓవర్లు) | score2 = 67 (16.4 ఓవర్లు) | runs2 = హమ్మద్ మీర్జా 27 (23) | wickets2 = ఫహీమ్ అష్రఫ్ 2/6 (2 ఓవర్లు) | result = పాకిస్తాన్ 93 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="పాక్‌ చేతిలో ఒమన్‌ చిత్తు">{{cite news |title=పాక్‌ చేతిలో ఒమన్‌ చిత్తు |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125166929 |accessdate=13 September 2025 |work=EENADU |publisher=Eenadu |date=13 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250913043147/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125166929 |archivedate=13 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="పాక్‌ శుభారంభం">{{cite news |title=పాక్‌ శుభారంభం |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-begin-asia-cup-with-dominant-win-over-oman-1446462.html |accessdate=13 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=13 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250913043209/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-begin-asia-cup-with-dominant-win-over-oman-1446462.html |archivedate=13 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496923.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = అహ్మద్ షా పక్తీన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), మసుదుర్ రెహమాన్ (బంగ్లాదేశ్) | motm = [[మహ్మద్ హరీస్]] (పాకిస్తాన్) | toss = పాకిస్తాన్ టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = టీ20ల్లో ఒమన్, పాకిస్తాన్ తలపడటం ఇదే తొలిసారి. *షా ఫైసల్, జిక్రియా ఇస్లాం (ఒమన్) ఇద్దరూ తమ టీ20ఐ అరంగేట్రం చేశారు. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 14 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 127/9 (20 ఓవర్లు) | runs1 = సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్ 40 (44) | wickets1 = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] 3/18 (4 ఓవర్లు) | score2 = 131/3 (15.5 ఓవర్లు) | runs2 = [[సూర్యకుమార్ యాదవ్]] 47 * (37) | wickets2 = సైమ్ అయూబ్ 3/35 (4 ఓవర్లు) | result = భారత్ 7 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="పాక్‌.. ఉఫ్‌">{{cite news |title=పాక్‌.. ఉఫ్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-india-beat-pakistan-by-7-wickets/0400/125168272 |accessdate=15 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=15 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250915033519/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/asia-cup-2025-india-beat-pakistan-by-7-wickets/0400/125168272 |archivedate=15 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="పాక్‌ను కుమ్మేశారు">{{cite news |title=పాక్‌ను కుమ్మేశారు |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-crushes-pakistan-by-7-wickets-in-asia-cup-clash-1447140.html |accessdate=15 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=15 September 2025 |archivedate= |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = రుచిర పల్లియగురుగే (శ్రీలంక), మసుదుర్ రెహమాన్ (బంగ్లాదేశ్) | motm = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] (భారత్) | toss =పాకిస్తాన్ టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 15 | time = 16:00 | daynight = y | team1 = [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = 172/5 (20 ఓవర్లు) | runs1 = ముహమ్మద్ వసీమ్ 69 (54) | wickets1 = జితేన్ రామానంది 2/24 (4 ఓవర్లు) | score2 = 130 (18.4 ఓవర్లు) | runs2 = ఆర్యన్ బిష్త్ 24 (32) | wickets2 = జునైద్ సిద్ధిక్ 4/23 (4 ఓవర్లు) | result = యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ 42 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="ఒమన్‌పై యూఏఈ గెలుపు">{{cite news |title=ఒమన్‌పై యూఏఈ గెలుపు |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/uae-beat-oman-as-india-seal-super-4-spot-in-asia-cup-1447479.html |accessdate=16 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=16 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250916060611/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/uae-beat-oman-as-india-seal-super-4-spot-in-asia-cup-1447479.html |archivedate=16 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496926.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం , అబుదాబి | umpires = వీరేంద్ర శర్మ (భారతదేశం) & ఆసిఫ్ యాకూబ్ (పాకిస్తాన్) | motm = అలీషాన్ షరాఫు (యుఎఇ) | toss = ఒమన్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = ఆర్యన్ బిష్ట్ (ఓమా) తన టీ20ఐ అరంగేట్రం చేశాడు. * ముహమ్మద్ వసీం (యుఎఇ) టీ20ఐ లలో తన 3,000వ పరుగును సాధించాడు. *ఈ మ్యాచ్ ఫలితంతో భారత్ సూపర్ ఫోర్ కు అర్హత సాధించగా,<ref name="సూపర్‌-4లో భారత్‌">{{cite news |title=సూపర్‌-4లో భారత్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-entered-in-super-4-in-asia-cup-2025/0400/125168817 |accessdate=16 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=16 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250916060448/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-entered-in-super-4-in-asia-cup-2025/0400/125168817 |archivedate=16 September 2025 |language=te}}</ref> ఒమన్ నిష్క్రమించింది. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 17 | time = 19:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] | score1 = 146/9 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[ఫఖర్ జమాన్ (క్రికెటర్)|ఫఖర్ జమాన్]] 50 (36) | wickets1 = జునైద్ సిద్ధిక్ 4/18 (4 ఓవర్లు) | score2 = 105 (17.4 ఓవర్లు) | runs2 = రాహుల్ చోప్రా 35 (35) | wickets2 = [[అబ్రార్ అహ్మద్ (పాకిస్థానీ క్రికెటర్)|అబ్రార్ అహ్మద్]] 2/13 (4 ఓవర్లు) | result = పాకిస్తాన్ 41 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="చచ్చీ చెడీ">{{cite news |title=చచ్చీ చెడీ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-enters-super-4-with-win-over-uae-set-to-face-india-next-1448146.html |accessdate=19 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=18 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250919170451/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-enters-super-4-with-win-over-uae-set-to-face-india-next-1448146.html |archivedate=19 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="సూప‌ర్-4కి పాక్.. యూఏఈపై ఘ‌న విజ‌యం.. రాణించిన ఫ‌ఖార్, ఆఫ్రిదీ, టోర్నీ నుంచి యూఏఈ ఔట్..">{{cite news |title=సూప‌ర్-4కి పాక్.. యూఏఈపై ఘ‌న విజ‌యం.. రాణించిన ఫ‌ఖార్, ఆఫ్రిదీ, టోర్నీ నుంచి యూఏఈ ఔట్.. |url=https://telugu.abplive.com/sports/cricket/pakistan-win-by-41-runs-against-uae-and-enters-in-super-4-in-asia-cup-2025-220575 |accessdate=19 September 2025 |publisher=ABP Desam |date=18 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250919170718/https://telugu.abplive.com/sports/cricket/pakistan-win-by-41-runs-against-uae-and-enters-in-super-4-in-asia-cup-2025-220575 |archivedate=19 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496929.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = అహ్మద్ షా పక్తీన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), రుచిరా పల్లియగురుగే (శ్రీలంక) | motm = [[షాహీన్ అఫ్రిది]] (పాకిస్తాన్) | toss = యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = మ్యాచ్ రిఫరీ ఆండీ పైక్రాఫ్ట్ పాల్గొన్న ఇండియా-పాకిస్తాన్ కరచాలన వివాదంపై పిసిబి నిరసన వ్యక్తం చేయడంతో మ్యాచ్ గంట ఆలస్యంగా ప్రారంభమైంది * ఈ మ్యాచ్ ఫలితంతో పాకిస్తాన్ సూపర్ ఫోర్‌కు అర్హత సాధించగా, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ నిష్క్రమించింది }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 19 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = 188/8 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[సంజు శాంసన్]] 56 (45) | wickets1 =షా ఫైసల్ 2/23 (4 ఓవర్లు) | score2 = 167/4 (20 ఓవర్లు) | runs2 = అమీర్ కలీమ్ 64 (46) | wickets2 = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] 1/23 (3 ఓవర్లు) | result = భారత్ 21 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="గెలిచారు కానీ..">{{cite news |title=గెలిచారు కానీ.. |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-oman-in-asia-cup/0400/125171961 |accessdate=20 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=20 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250920040456/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-oman-in-asia-cup/0400/125171961 |archivedate=20 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="ఒమన్‌ వణికించెన్‌">{{cite news |title=ఒమన్‌ వణికించెన్‌ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-edges-past-oman-by-21-runs-in-thrilling-asia-cup-group-match-1448790.html |accessdate=20 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=20 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250920040439/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-edges-past-oman-by-21-runs-in-thrilling-asia-cup-group-match-1448790.html |archivedate=20 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం, అబుదాబి | umpires = ఫైసల్ అఫ్రిది (పాకిస్తాన్), రవీంద్ర విమలసిరి (శ్రీలంక) | motm = [[సంజు శాంసన్]] (భారత్) | toss = భారత్ టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = టీ20ల్లో భారత్, ఒమన్ తలపడటం ఇదే తొలిసారి * ఇది భారతదేశానికి 250వ టీ20ఐ మ్యాచ్.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/india-become-2nd-team-in-the-world-after-pakistan-to-ws-l-9583588.html |title=India Become 2nd Team In The World After Pakistan To... |work=News18 |access-date=19 September 2025}}</ref> * [[అర్షదీప్ సింగ్]] టీ20ఐ లలో 100 వికెట్లు తీసిన తొలి భారతీయ బౌలర్ అయ్యాడు }} ===గ్రూప్ బి=== {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 9 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = 188/6 (20 ఓవర్లు) | runs1 = సెదిఖుల్లా అటల్‌ 73[[not out|*]] (52) | wickets1 = కించిత్ షా 2/24 (3 ఓవర్లు) | score2 = 94/9 (20 ఓవర్లు) | runs2 = బాబర్ హయత్ 39 (43) | wickets2 = గుల్బాదిన్ నైబ్ 2/8 (3 ఓవర్లు) | result = [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] 94 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="ఆసియా కప్‌.. హాంకాంగ్‌పై అఫ్గానిస్థాన్‌ ఘన విజయం" group="">{{cite news |title=ఆసియా కప్‌.. హాంకాంగ్‌పై అఫ్గానిస్థాన్‌ ఘన విజయం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/afghanistan-won-by-runs-on-hong-kong-in-asia-cup-2025-opening-match/0400/125164530 |accessdate=10 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=10 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250910105849/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/afghanistan-won-by-runs-on-hong-kong-in-asia-cup-2025-opening-match/0400/125164530 |archivedate=10 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="బోణీ అదిరింది">{{cite news |title=బోణీ అదిరింది |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/afghanistan-thrash-hong-kong-by-94-runs-in-asia-cup-opener-1445493.html |accessdate=10 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=10 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250910105745/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/afghanistan-thrash-hong-kong-by-94-runs-in-asia-cup-opener-1445493.html |archivedate=10 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496920.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం, అబుదాబి | umpires = వీరేంద్ర శర్మ ([[భారతదేశం|భారత్]]), ఆసిఫ్ యాకూబ్ ([[పాకిస్తాన్]]) | motm = [[అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్]] ([[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]) | toss = టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | rain = | notes = [[అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్]] ([[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]) అఫ్గానిస్తాన్ తరపున వేగవంతమైన అర్ధ సెంచరీ (20 బంతులు) నమోదు చేశాడు.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/asia-cup/new-record-afghanistan-all-rounder-azmatullah-omarzai-creates-history-becomes-fastest-batter-to-/articleshow/123791729.cms |title=New Record! Afghanistan all-rounder Azmatullah Omarzai creates history, becomes fastest batter to... |work=Times of India |access-date= 10 September 2023}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 9 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 143/7 (20 ఓవర్లు) | runs1 = నిజాకత్ ఖాన్ 42 (40) | wickets1 = తంజిమ్ హసన్ సాకిబ్ 2/21 (4 ఓవర్లు) | score2 = 144/3 (17.4 ఓవర్లు) | runs2 = లిట్టన్ దాస్ 59 (39) | wickets2 = అతీఖ్ ఇక్బాల్ 2/14 (3.4 ఓవర్లు) | result = బంగ్లాదేశ్ 7 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="బంగ్లా శుభారంభం">{{cite news |title=బంగ్లా శుభారంభం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125166223 |accessdate=12 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=12 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250912050257/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125166223 |archivedate=12 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="బంగ్లా అవలీలగా">{{cite news |title=బంగ్లా అవలీలగా |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/bangladesh-ease-past-hong-kong-with-7-wicket-win-in-asia-cup-opener-1446198.html |accessdate=12 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=12 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250912050317/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/bangladesh-ease-past-hong-kong-with-7-wicket-win-in-asia-cup-opener-1446198.html |archivedate=12 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496922.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం , అబుదాబి | umpires = రోహన్ పండిట్ (భారత్), రవీంద్ర విమలసిరి (శ్రీలంక) | motm = లిట్టన్ దాస్ 59 ([[బంగ్లాదేశ్]]) | toss = బంగ్లాదేశ్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = ఆయుష్ శుక్లా (హాంకాంగ్) టీ20ఐ లలో తన 50వ వికెట్ తీసుకున్నాడు. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 13 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = 139/5 (20 ఓవర్లు) | runs1 = షమీమ్ హొస్సేన్ 42 * (34) | wickets1 = వనిందు హసరంగా 2/24 (4 ఓవర్లు) | score2 = 140/4 (14.4 ఓవర్లు) | runs2 = పాతుమ్ నిస్సాంక 50 (34) | wickets2 = మహేదీ హసన్ 2/29 (4 ఓవర్లు) | result = శ్రీలంక 6 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="శ్రీలంక చేతిలో బంగ్లా చిత్తు">{{cite news |title=శ్రీలంక చేతిలో బంగ్లా చిత్తు |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125167619 |accessdate=14 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=14 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250914050825/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/general/0400/125167619 |archivedate=14 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="లంక ఆల్‌రౌండ్‌ షో">{{cite news |title=లంక ఆల్‌రౌండ్‌ షో |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/sri-lanka-beats-bangladesh-with-all-round-show-in-asia-cup-opener-1446840.html |accessdate=14 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=14 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250914051001/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/sri-lanka-beats-bangladesh-with-all-round-show-in-asia-cup-opener-1446840.html |archivedate=14 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496924.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం, అబుదాబి | umpires = ఫైసల్ అఫ్రిది (పాకిస్తాన్) & రోహన్ పండిట్ (భారత్) | motm = కమిల్ మిషారా (శ్రీలంక) | toss = శ్రీలంక టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = పాతుమ్ నిస్సాంక (శ్రీలంక) టీ20ఐ లలో తన 2,000వ పరుగును సాధించాడు. }} {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 15 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = 149/4 (20 ఓవర్లు) | runs1 = నిజాకత్ ఖాన్ 52 * (38) | wickets1 =దుష్మంత చమీర 2/29 (4 ఓవర్లు) | score2 = 153/6 (18.5 ఓవర్లు) | runs2 = పాతుమ్ నిస్సాంక 68 (44) | wickets2 = యాసిమ్ ముర్తజా 2/37 (4 ఓవర్లు) | result = శ్రీలంక 4 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="మెరిసిన నిశాంక">{{cite news |title=మెరిసిన నిశాంక |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/srilanka-won-the-match-against-hongkong-in-asia-cup/0400/125168813 |accessdate=16 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=16 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250916055450/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/srilanka-won-the-match-against-hongkong-in-asia-cup/0400/125168813 |archivedate=16 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="శ్రీలంక కష్టంగా">{{cite news |title=శ్రీలంక కష్టంగా |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/sri-lanka-tough-win-against-hong-kong-in-asia-cup-thriller-1447487.html |accessdate=16 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=16 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250916055509/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/sri-lanka-tough-win-against-hong-kong-in-asia-cup-thriller-1447487.html |archivedate=16 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496927.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = ఇజాతుల్లా సఫీ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), గాజీ సోహెల్ (బంగ్లాదేశ్) | motm = పాతుమ్ నిస్సాంక (శ్రీలంక) | toss = శ్రీలంక టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో ఏ ఫార్మాట్‌లోనైనా హాంకాంగ్, శ్రీలంక తలపడటం ఇదే తొలిసారి. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 16 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|AFG}} | score1 = 154/5 (20 ఓవర్లు) | runs1 = తంజిద్ హసన్ 52 (31) | wickets1 = నూర్ అహ్మద్ 2/23 (4 ఓవర్లు) | score2 = 146 (20 ఓవర్లు) | runs2 = రహ్మానుల్లా గుర్బాజ్ 35 (31) | wickets2 = ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ 3/28 (4 ఓవర్లు) | result = [[బంగ్లాదేశ్]] 8 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="అఫ్గాన్‌ పోరాడినా">{{cite news |title=అఫ్గాన్‌ పోరాడినా |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/bangladesh-won-match-against-afghanistan-in-asia-cup/0400/125169707 |accessdate=17 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=17 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250917061033/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/bangladesh-won-match-against-afghanistan-in-asia-cup/0400/125169707 |archivedate=17 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="బంగ్లా నిలిచింది">{{cite news |title=బంగ్లా నిలిచింది |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/angladesh-edges-past-afghanistan-in-asia-cup-thriller-1447812.html |accessdate=17 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=17 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250917061342/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/angladesh-edges-past-afghanistan-in-asia-cup-thriller-1447812.html |archivedate=17 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496928.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం, అబుదాబి | umpires = ఫైసల్ అఫ్రిది (పాకిస్తాన్), రవీంద్ర విమలసిరి (శ్రీలంక) | motm =నసుమ్ అహ్మద్ (బంగ్లాదేశ్) | toss = [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date =2025 సెప్టెంబర్ 18 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = 169/8 (20 ఓవర్లు) | runs1 = మహ్మద్ నబీ 60 (22) | wickets1 = నువాన్ తుషార 4/18 (4 ఓవర్లు) | score2 = 171/4 (18.4 ఓవర్లు) | runs2 = కుసాల్ మెండిస్ 74 * (52) | wickets2 = అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్ 1/10 (2 ఓవర్లు) | result = శ్రీలంక 6 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="సూపర్‌-4కు శ్రీలంక">{{cite news |title=సూపర్‌-4కు శ్రీలంక |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/srilanka-entered-into-super-4-in-asia-cup/0400/125171073 |accessdate=19 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=19 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250919165904/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/srilanka-entered-into-super-4-in-asia-cup/0400/125171073 |archivedate=19 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="అఫ్ఘాన్‌ అవుట్‌">{{cite news |title=అఫ్ఘాన్‌ అవుట్‌ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/afghanistan-knocked-out-sri-lanka-and-bangladesh-reach-super-4-1448439.html |accessdate=19 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=19 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250919165912/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/afghanistan-knocked-out-sri-lanka-and-bangladesh-reach-super-4-1448439.html |archivedate=19 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496930.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం, అబుదాబి | umpires = వీరేంద్ర శర్మ (భారతదేశం), ఆసిఫ్ యాకూబ్ (పాకిస్తాన్) | motm = కుశాల్ మెండిస్ (శ్రీలంక) | toss = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ టాస్ గెలిచి బ్యాటింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = అఫ్గానిస్తాన్ తరపున వేగవంతమైన అర్ధ సెంచరీ (20 బంతులు) చేసిన అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్ రికార్డును మహ్మద్ నబీ సమం చేశాడు * ఈ మ్యాచ్ ఫలితంతో బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక సూపర్ ఫోర్‌కు అర్హత సాధించగా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నిష్క్రమించింది. }} ==సూపర్ ఫోర్== {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 20 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 168/7 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[దాసున్ షనక]] 64 * (37) | wickets1 = [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] 3/20 (4 ఓవర్లు) | score2 = 169/6 (19.5 ఓవర్లు) | runs2 = సైఫ్ హసన్ 61 (45) | wickets2 = [[దాసున్ షనక]] 2/21 (2.5 ఓవర్లు) | result = బంగ్లాదేశ్ 4 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="బంగ్లా.. భళా">{{cite news |title=బంగ్లా.. భళా |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/bangladesh-won-the-match-against-sri-lanka-in-asia-cup-super-four/0400/125172523 |accessdate=21 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250921173244/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/bangladesh-won-the-match-against-sri-lanka-in-asia-cup-super-four/0400/125172523 |archivedate=21 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="బంగ్లా సూపర్‌ బోణీ శ్రీలంకపై విజయం">{{cite news |title=బంగ్లా సూపర్‌ బోణీ శ్రీలంకపై విజయం |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/bangladesh-edge-past-sri-lanka-in-thrilling-super-4-opener-1449049.html |accessdate=21 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=21 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250921173312/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/bangladesh-edge-past-sri-lanka-in-thrilling-super-4-opener-1449049.html |archivedate=21 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496932.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = రోహన్ పండిట్ (భారత్), ఆసిఫ్ యాకూబ్ (పాకిస్తాన్) | motm = సైఫ్ హసన్ ([[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]]) | toss = ([[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]]) టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = తోహిద్ హ్రిడోయ్ ([[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]]) తన 50వ [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] మ్యాచ్ ఆడాడు, టీ20ఐలలో తన 1,000వ పరుగును సాధించాడు<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2025/Sep/20/hridoy-and-hassan-steer-bangladesh-past-sri-lanka-at-asia-cup-super-four |title=Hridoy and Hassan steer Bangladesh past Sri Lanka at Asia Cup Super Four |work=The New Indian Express |access-date=21 September 2025}}</ref> * [[లిటన్ దాస్]], [[షకీబ్ అల్ హసన్]] 2551 పరుగులను అధిగమించి, [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]]లలో [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] తరపున అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు<ref>{{cite web|url=https://sundayguardianlive.com/sports/litton-das-becomes-bangladeshs-leading-run-getter-in-t20is-overtakes-shakib-al-hasan20250920235630-144329/ |title=Litton Das becomes Bangladesh's leading run-getter in T20Is, overtakes Shakib al Hasan |work=The Sunday Guardian |access-date=21 September 2025}}</ref> * [[కుసాల్ మెండిస్]], [[కుమార సంగక్కర]] చేసిన 45 అవుట్‌లను అధిగమించాడు, [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]]లలో శ్రీలంక తరపున అత్యధిక అవుట్‌లను నమోదు చేశాడు<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/keeping-most-dismissals-career/sri-lanka-8/twenty20-internationals-3 |title=Most dismissals for Sri Lanka in T20Is |work=ESPNcricinfo |access-date=21 September 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date =2025 సెప్టెంబర్ 21 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 171/5 (20 ఓవర్లు) | runs1 = సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్ 58 (45)<ref name="ఫర్హాన్‌ అర్ధశతకం.. భారత్‌ టార్గెట్‌ 172">{{cite news |title=ఫర్హాన్‌ అర్ధశతకం.. భారత్‌ టార్గెట్‌ 172 |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-vs-pakistan-super-four-match-innings/0400/125173062 |accessdate=21 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250921174534/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-vs-pakistan-super-four-match-innings/0400/125173062 |archivedate=21 September 2025 |language=te}}</ref> | wickets1 = [[శివమ్ దూబే]] 2/33 (4 ఓవర్లు) | score2 = 174/4 (18.5 ఓవర్లు) | runs2 = [[అభిషేక్ శర్మ]] 74 (39) | wickets2 = హారిస్ రౌఫ్ 2/26 (4 ఓవర్లు) | result = భారత్ 6 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="మళ్లీ మనమే">{{cite news |title=మళ్లీ మనమే |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-pakistan-in-asia-cup-super-four/0400/125173209 |accessdate=22 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=22 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250922035015/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-pakistan-in-asia-cup-super-four/0400/125173209 |archivedate=22 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="ఈసారీ దంచేశారు">{{cite news |title=ఈసారీ దంచేశారు |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/abhishek-sharmas-blitz-powers-india-past-pakistan-in-asia-cup-1449338.html |accessdate=22 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=22 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250922035451/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/abhishek-sharmas-blitz-powers-india-past-pakistan-in-asia-cup-1449338.html |archivedate=22 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = అహ్మద్ షా పక్తీన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), గాజీ సోహెల్ (బంగ్లాదేశ్) | motm = [[అభిషేక్ శర్మ]] (భారత్) | toss = భారత్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = భారత్‌-పాక్‌ జట్ల మధ్య జరిగిన టీ20ల్లో ఎక్కువ వికెట్లు (15) తీసిన బౌలర్‌గా [[హార్దిక్ పాండ్యా]] * అంతర్జాతీయ టీ20ల్లో తక్కువ బంతుల్లో (331) 50 సిక్సర్లు కొట్టిన బ్యాటర్‌గా [[అభిషేక్ శర్మ]].<ref name="చరిత్ర సృష్టించిన అభిషేక్ శర్మ.. టీ20ల్లో ఎవరికీ సాధ్యం కాని రికార్డు నెలకొల్పిన టీమిండియా యంగ్ సంచలనం..">{{cite news |last1= |first1= |title=చరిత్ర సృష్టించిన అభిషేక్ శర్మ.. టీ20ల్లో ఎవరికీ సాధ్యం కాని రికార్డు నెలకొల్పిన టీమిండియా యంగ్ సంచలనం.. |url=https://teluguprabha.net/sports-news/team-india-young-cricketer-abhishek-sharma-breaks-world-record-with-50-sixes-in-t20i-cricket/ |accessdate=22 September 2025 |publisher=Telugu Prabha |date=22 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250922135049/https://teluguprabha.net/sports-news/team-india-young-cricketer-abhishek-sharma-breaks-world-record-with-50-sixes-in-t20i-cricket/ |archivedate=22 September 2025 |language=te}}</ref> అలాగే ఇన్నింగ్స్‌ను రెండుసార్లు సిక్సర్లతో ఆరంభించిన తొలి భారత ఓపెనర్‌గా [[అభిషేక్ శర్మ]]. [[రోహిత్ శర్మ]], [[సంజు శాంసన్]], [[యశస్వి జైస్వాల్]] ఒక్కోసారి ఈ ఫీట్‌ సాధించారు * భారత్‌పై పవర్‌ప్లేలో తమ అత్యధిక పరుగులు (55) నమోదు చేసిన పాకిస్తాన్ }} ---- {{Single-innings cricket match | date =2025 సెప్టెంబర్ 23 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | score1 = 133/8 (20 ఓవర్లు) | runs1 = కమిండు మెండిస్ 50 (44) | wickets1 = షాహీన్ అఫ్రిది 3/28 (4 ఓవర్లు) | score2 = 138/5 (18 ఓవర్లు) | runs2 =మహ్మద్ నవాజ్ 38 * (24) | wickets2 = మహేశ్ తీక్షణ 2/24 (4 ఓవర్లు) | result = పాకిస్థాన్ 5 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="పాక్‌ కష్టంగా..">{{cite news |title=పాక్‌ కష్టంగా.. |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pakistan-won-against-srilanka-with-5-wickets/0400/125174619 |accessdate=24 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=24 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250924044258/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pakistan-won-against-srilanka-with-5-wickets/0400/125174619 |archivedate=24 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="పాక్‌.. రేసులోనే శ్రీలంకపై విజయం">{{cite news |title=పాక్‌.. రేసులోనే శ్రీలంకపై విజయం |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-clinches-crucial-win-over-sri-lanka-to-stay-in-asia-cup-final-race-1450040.html |accessdate=24 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=24 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250924044346/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/pakistan-clinches-crucial-win-over-sri-lanka-to-stay-in-asia-cup-final-race-1450040.html |archivedate=24 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496934.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[షేక్ జాయెద్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[అబుదాబి]] | umpires = మసుదుర్ రెహ్మాన్ (బంగ్లాదేశ్), ఇజతుల్లా సఫీ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్) | motm = [[హుస్సేన్ తలత్]] (పాకిస్తాన్) | toss = పాకిస్తాన్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది | rain = | notes = ఈ మ్యాచ్ ఫలితంతో శ్రీలంక నిష్క్రమించింది }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 24 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 168/6 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[అభిషేక్ శర్మ]] 75 (37) | wickets1 = రిషద్ హొస్సేన్ 2/27 (3 ఓవర్లు) | score2 = 127 (19.3 ఓవర్లు) | runs2 = సైఫ్ హసన్ 69 (51) | wickets2 = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] 3/18 (4 ఓవర్లు) | result = భారత్ 41 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="బంగ్లాకు అభి‘షాక్‌’">{{cite news |title=బంగ్లాకు అభి‘షాక్‌’ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-bangladesh-and-entered-into-asia-cup-finals/0400/125175515 |accessdate=26 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=25 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926174755/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-bangladesh-and-entered-into-asia-cup-finals/0400/125175515 |archivedate=26 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="ఫైనల్లో భారత్‌">{{cite news |title=ఫైనల్లో భారత్‌ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-storms-into-asia-cup-final-with-41-run-win-over-bangladesh-1450302.html |accessdate=26 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=25 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926180024/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-storms-into-asia-cup-final-with-41-run-win-over-bangladesh-1450302.html |archivedate=26 September 2025 |language=te}}</ref> | report =[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్|దుబాయ్‌]] | umpires = రుచిర పల్లియగురుగే (శ్రీలంక), అహ్మద్ షా పక్టీన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్) | motm = [[అభిషేక్ శర్మ]] (భారత్) | toss = బంగ్లాదేశ్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = జాకర్ అలీ తొలిసారిగా టీ20ఐలలో బంగ్లాదేశ్ జట్టుకు నాయకత్వం వహించాడు <ref>{{cite web |access-date=24 September 2025 |title=Explained! Why Is Jaker Ali Captaining Bangladesh Instead Of Litton Das Against India In Asia Cup? |url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/explained-why-is-jaker-ali-captaining-bangladesh-instead-of-litton-das-against-india-in-asia-cup-article-152885994 |publisher=Times Now}}</ref> * ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ (బాన్) టీ20ఐలలో తన 150వ వికెట్ తీసి, షకీబ్ అల్ హసన్ 149 వికెట్లను అధిగమించి టీ20ఐలలో బంగ్లాదేశ్ తరపున అత్యధిక వికెట్లు తీసిన బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{cite web |access-date=24 September 2025 |title=Mustafizur Rahman Achieves Huge Record vs India, Becomes Bangladesh's Highest-Ever T20I Wicket-Taker |url=https://sports.ndtv.com/cricket/mustafizur-rahman-achieves-huge-record-vs-india-becomes-bangladeshs-highest-ever-t20i-wicket-taker-9337804 |publisher=NDTV Sports}}</ref> * ఈ మ్యాచ్ ఫలితంగా శ్రీలంక నిష్క్రమించగా, భారతదేశం ఫైనల్‌కు అర్హత సాధించింది. * ఆసియా కప్ చరిత్రలో భారత్ తరపున అత్యధిక 31 వికెట్లు తీసిన బౌలర్‌గా [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] నిలిచాడు.<ref name="ఆసియా కప్ 2025లో చరిత్ర సృష్టించిన కుల్దీప్ యాదవ్..వికెట్ల వేటలో రికార్డ్">{{cite news |title=ఆసియా కప్ 2025లో చరిత్ర సృష్టించిన కుల్దీప్ యాదవ్..వికెట్ల వేటలో రికార్డ్ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/kuldeep-yadav-creates-history-in-asia-cup-2025-becomes-highest-wicket-taker-ever-sri-1450471.html |accessdate=26 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=25 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926180020/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/kuldeep-yadav-creates-history-in-asia-cup-2025-becomes-highest-wicket-taker-ever-sri-1450471.html |archivedate=26 September 2025 |language=te}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 26 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 135/8 (20 ఓవర్లు) | runs1 = మహ్మద్ హారిస్ 31 (23) | wickets1 = తస్కిన్ అహ్మద్ 3/28 (4 ఓవర్లు) | score2 = 124/9 (20 ఓవర్లు) | runs2 = షమీమ్ హుస్సేన్ 30 (25) | wickets2 = షహీన్ అఫ్రిది 3/17 (4 ఓవర్లు) | result = పాకిస్తాన్ 11 పరుగుల తేడాతో గెలిచింది<ref name="పాక్‌తోనే ఫైనల్‌">{{cite news |title=పాక్‌తోనే ఫైనల్‌ |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pakistan-entered-in-asia-cup-final/0400/125176084 |accessdate=26 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=26 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926174813/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pakistan-entered-in-asia-cup-final/0400/125176084 |archivedate=26 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="పాకిస్తాన్‌తోనే భారత్‌ ఫైనల్‌">{{cite news |title=పాకిస్తాన్‌తోనే భారత్‌ ఫైనల్‌ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-to-face-pakistan-in-historic-asia-cup-final-1450670.html |accessdate=26 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=26 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926175604/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-to-face-pakistan-in-historic-asia-cup-final-1450670.html |archivedate=26 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496936.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్|దుబాయ్‌]] | umpires = అహ్మద్ షా పక్తీన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), రవీంద్ర విమలసిరి (శ్రీలంక) | motm = షాహీన్ అఫ్రిది (పాకిస్తాన్) | toss = బంగ్లాదేశ్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = తస్కిన్ అహ్మద్ (బాన్) టీ20ఐలలో తన 100వ వికెట్ తీసుకున్నాడు<ref>{{cite web |access-date=25 September 2025 |title=Taskin Ahmed Becomes 3rd Bangladeshi To Take 100 Wickets In T20Is |url=https://www.news18.com/cricket/taskin-ahmed-becomes-3rd-bangladeshi-to-take-100-wickets-in-t20is-ws-l-9596791.html |publisher=News18}}</ref> * ఈ మ్యాచ్ ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ నిష్క్రమించగా, పాకిస్తాన్ ఫైనల్‌కు అర్హత సాధించింది. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 26 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = 202/5 (20 ఓవర్లు) | runs1 = [[అభిషేక్ శర్మ]] 61 (31) | wickets1 = [[చరిత్ అసలంక]] 1/18 (2 ఓవర్లు) | score2 = 202/5 (20 ఓవర్లు) | runs2 = [[పాతుమ్ నిస్సాంక]] 107 (58) | wickets2 = [[హార్దిక్ పాండ్యా]] 1/7 (1 ఓవర్) | result = మ్యాచ్ టై అయింది (భారత్ సూపర్ ఓవర్ గెలిచింది)<ref name="అర్ష్‌దీప్‌ అద్భుతః">{{cite news |title=అర్ష్‌దీప్‌ అద్భుతః |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-srilanka-in-super-over/0400/125176937 |accessdate=27 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=27 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250927042205/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/india-won-the-match-against-srilanka-in-super-over/0400/125176937 |archivedate=27 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="భారత్‌ సూపర్‌">{{cite news |title=భారత్‌ సూపర్‌ |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-edge-past-sri-lanka-in-super-over-thriller-nissanka-century-in-vain-1451084.html |accessdate=27 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=27 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250927042342/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/india-edge-past-sri-lanka-in-super-over-thriller-nissanka-century-in-vain-1451084.html |archivedate=27 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్|దుబాయ్‌]] | umpires = ఇజతుల్లా సఫీ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), గాజీ సోహెల్ (బంగ్లాదేశ్) | motm = [[పాతుమ్ నిస్సాంక]] (శ్రీలంక) | toss = [[శ్రీలంక]] టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = [[శ్రీలంక]] టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. *[[పాతుమ్ నిస్సాంక]] (శ్రీలంక) టీ20ఐలలో తన తొలి సెంచరీ సాధించాడు. *సూపర్ ఓవర్: [[శ్రీలంక]] 2/2, ఇండియా 3/0 సూప‌ర్ ఓవ‌ర్ ఇలా.. భారత్ పేస‌ర్ అర్ష్‌దీప్ సింగ్ సూప‌ర్ ఓవ‌ర్ ను వేశాడు. శ్రీలంక జ‌ట్టు 5 బంతుల్లో 2 వికెట్లు కోల్పోయి కేవ‌లం 2 ప‌రుగులే చేసింది. భార‌త్ 3 ప‌రుగుల లక్ష్యంతో బరిలోకి దిగి తొలి బంతికే సూర్యకుమార్‌ 3 ప‌రుగుల చేసి విజ‌యాన్ని అందించాడు. }} ==ఫైనల్== <section begin=match19/> ప్రధాన వ్యాసం: [[2025 ఆసియా కప్ ఫైనల్]] {{Single-innings cricket match | date = 2025 సెప్టెంబర్ 28 | time = 18:30 | night = y | team1 = {{cr-rt|పాకిస్తాన్}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 146 (19.1 ఓవర్లు) | runs1 = సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్ 57 (38) | wickets1 = [[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] 4/30 (4 ఓవర్లు) | score2 = 150/5 (19.4 ఓవర్లు) | runs2 = [[తిలక్ వర్మ]] 69 * (53) | wickets2 = [[ఫహీమ్ అష్రఫ్]] 3/29 (4 ఓవర్లు) | result = భారత్ 5 వికెట్ల తేడాతో గెలిచింది<ref name="ఆసియా మనదే.. హీరో మనోడే">{{cite news |title=ఆసియా మనదే.. హీరో మనోడే |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-defeated-pakistan-in-asip-cup-final-and-gets-title/0400/125178259 |accessdate=29 September 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=29 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250929161926/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/team-india-defeated-pakistan-in-asip-cup-final-and-gets-title/0400/125178259 |archivedate=29 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="విజయ తిలకం">{{cite news |title=విజయ తిలకం |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/tilak-varmas-heroic-knock-seals-indias-victory-in-asia-cup-final-against-pakistan-1451628.html |accessdate=29 September 2025 |publisher=Andhrajyothy |date=29 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250929161915/https://www.andhrajyothy.com/2025/sports/tilak-varmas-heroic-knock-seals-indias-victory-in-asia-cup-final-against-pakistan-1451628.html |archivedate=29 September 2025 |language=te}}</ref> | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html స్కోర్‌కార్డ్] | venue = [[దుబాయ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ స్టేడియం|దుబాయ్ ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ స్టేడియం]], [[దుబాయ్]] | umpires = అహ్మద్ షా పక్తీన్ ([[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]), మసుదుర్ రెహమాన్ ([[బంగ్లాదేశ్]]) | motm = [[తిలక్ వర్మ]] (భారత్) | toss = భారత్ టాస్ గెలిచి ఫీల్డింగ్ ఎంచుకుంది. | rain = | notes = [[ఫహీమ్ అష్రఫ్]] (పాకిస్తాన్) టి20ఐ లలో తన 50వ వికెట్ తీసుకున్నాడు. }}<section end=match19/> == గణాంకాలు == === అత్యధిక పరుగులు === {| class="wikitable sortable" !పరుగులు !ప్లేయర్ !ఇన్నింగ్స్ !<abbr>సగటు</abbr> !ఎస్ఆర్ !<abbr>హెచ్ఎస్</abbr> !100లు !50లు !4సె !6సె |- !314 | [[అభిషేక్ శర్మ]] |7 |44.85 |200.00 |75 |– |3 |32 |19 |- !261 |[[పాతుమ్ నిస్సాంక]] |6 |43.50 |160.12 |107 |1 |2 |23 |11 |- !217 | సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్ |7 |31.00 |116.04 |58 |– |2 |14 |11 |- !213 | [[తిలక్ వర్మ]] |6 |71.00 |131.48 |69* | - |1 |12 |10 |- !181 | [[ఫఖర్ జమాన్ (క్రికెటర్)|ఫఖర్ జమాన్]] |7 |30.16 |120.66 |50 |– |1 |16 |5 |- ! colspan="10" |<small>మూలం: ESPNcricinfo</small> |} === అత్యధిక వికెట్లు === {| class="wikitable sortable" !వికెట్లు !ప్లేయర్ !ఇన్నింగ్స్ !<abbr>బిబిఐ</abbr> !<abbr>సగటు</abbr> !<abbr>పర్యావరణ.</abbr> !<abbr>4W</abbr> !<abbr>5W</abbr> |- !17 |[[కుల్‌దీప్ యాదవ్]] |7 |4/7 |9.29 |6.27 |2 |– |- !10 | [[షాహీన్ అఫ్రిది]] |7 |17-3 |16.40 |6.60 |– |– |- ! rowspan="3" |9 | జునైద్ సిద్ధిక్ |3 |18-4 |6.33 |6.33 |2 |– |- | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్|ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్]] |6 |3/20 |19.00 |7.43 |– |– |- | [[హారిస్ రవూఫ్|హారిస్ రౌఫ్]] |4 |3/33 |12.77 |7.84 |– |– |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:క్రికెట్ ఆసియా కప్]] [[వర్గం:క్రికెట్]] n9k6f6y2yzssn86elm3o00sc699sws3 0 464520 4804035 4803961 2026-04-16T14:04:57Z T.sujatha 527 /* దౌత్య సంబంధాలు */ 4804035 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en-us |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en-us }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en-US|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]]) ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిస్]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| Ian Smith]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| de facto]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| Zimbabwe African National Union – Patriotic Front]], రాబర్ట్ ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|Salisbury]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| Rhodesia Herald]]'' మరియు [[:en: Bulawayo| Bulawayo]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|Rhodesian Broadcasting Corporation (RBC)]], ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television|Rhodesia Television (RTV)]] సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి, అంతకు ముందే RBC ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ UDI కాలంలో Rhodesiaలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా, [[:en: Beryl Salt| Beryl Salt]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| The Valiant Years]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు Rhodesia చరిత్రను—Rhodesia వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, ([[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]]) మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == mi7tzj3gn1k93286wt7yr96an0jc66s 4804037 4804035 2026-04-16T14:06:53Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:CS1 maint: unrecognized language]] శుద్ధి (ప్రామాణిక భాషా కోడ్ల సవరణ) 4804037 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]]) ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిస్]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| Ian Smith]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| de facto]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| Zimbabwe African National Union – Patriotic Front]], రాబర్ట్ ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|Salisbury]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| Rhodesia Herald]]'' మరియు [[:en: Bulawayo| Bulawayo]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|Rhodesian Broadcasting Corporation (RBC)]], ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television|Rhodesia Television (RTV)]] సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి, అంతకు ముందే RBC ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ UDI కాలంలో Rhodesiaలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా, [[:en: Beryl Salt| Beryl Salt]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| The Valiant Years]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు Rhodesia చరిత్రను—Rhodesia వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, ([[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]]) మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == ggjbnrxe2l5nkemhpmsxkp8t135hxv4 4804038 4804037 2026-04-16T14:07:46Z T.sujatha 527 /* దౌత్య సంబంధాలు */ 4804038 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| Zimbabwe African National Union – Patriotic Front]], రాబర్ట్ ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|Salisbury]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| Rhodesia Herald]]'' మరియు [[:en: Bulawayo| Bulawayo]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|Rhodesian Broadcasting Corporation (RBC)]], ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television|Rhodesia Television (RTV)]] సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి, అంతకు ముందే RBC ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ UDI కాలంలో Rhodesiaలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా, [[:en: Beryl Salt| Beryl Salt]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| The Valiant Years]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు Rhodesia చరిత్రను—Rhodesia వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, ([[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]]) మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == jraob5elwqucwask68e7b0kq6gfntkw 4804040 4804038 2026-04-16T14:10:39Z T.sujatha 527 /* ఫలితాలు */ 4804040 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|Salisbury]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| Rhodesia Herald]]'' మరియు [[:en: Bulawayo| Bulawayo]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|Rhodesian Broadcasting Corporation (RBC)]], ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television|Rhodesia Television (RTV)]] సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి, అంతకు ముందే RBC ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ UDI కాలంలో Rhodesiaలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా, [[:en: Beryl Salt| Beryl Salt]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| The Valiant Years]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు Rhodesia చరిత్రను—Rhodesia వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, ([[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]]) మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == f5alrvi7g8c5kkvb53o614hbl34970j 4804043 4804040 2026-04-16T14:17:11Z T.sujatha 527 /* మాధ్యమాలు */ 4804043 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి, అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ UDI కాలంలో Rhodesiaలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, ([[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]]) మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == ou1n0tmbsw0hvb6j9y9hw64ksiio7ix 4804046 4804043 2026-04-16T14:18:41Z T.sujatha 527 /* మాధ్యమాలు */ 4804046 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia| Illustrated Life Rhodesia]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == kzofhtt5k9fyn1cpu3v1qxv2rqxbji5 4804049 4804046 2026-04-16T14:19:58Z T.sujatha 527 /* మాధ్యమాలు */ 4804049 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === Rhodesia ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (UK) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ Rhodesiaలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండ్ జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == bjqowilizt9s9jckvk35c2ays5h7gew 4804056 4804049 2026-04-16T14:49:12Z T.sujatha 527 /* క్రీడలు */ 4804056 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| Zimbabwe]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| South Africa]]కు, మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| Robert Mugabe]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| Mugabe]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'Rhodesia' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| Rhodie]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| Zimbos]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == 40pov3jr2bywgo4e80zvhe8gkr6a7l5 4804058 4804056 2026-04-16T14:52:20Z T.sujatha 527 /* వారసత్వం */ 4804058 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లిక్ ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970,<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం, ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది, ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో, రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ మరియు రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం తరువాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది మరియు తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో, ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియన్ ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ నేషనల్ యూనియన్ (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి, ఇది రోడేసియన్ బుష్ యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియన్ ప్రధాన మంత్రి ఇయాన్ స్మిత్ ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది, స్మిత్ స్థానంలో మితవాది అబెల్ ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో, అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి, ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు, రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి, యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది, [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా, [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు, 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు, దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే, 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద, విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం మరియు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని, స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియన్ వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి, రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు, మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి, మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం, నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే, అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి, దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత, కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాన్ స్మిత్ ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మిత్, త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు, స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు.[ <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మిత్ లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మిత్‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివర్లో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మిత్‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియన్ వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది మరియు లండన్‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ, లండను‌తో స్మిత్ జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు,<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి, మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం, స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మిత్ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సన్ హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయల్ నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మిత్ పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైట్‌హాల్‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు, కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా, చట్టపరంగా, "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యంపై ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి, 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా, పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి, పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి, నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మిత్ తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే, యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిష్ వలసదారులు లేదా బ్రిటిష్ మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతులపై రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమపై తప్ప మరెవరిపైనా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత మరియు కపటత్వంపై వారి అనుమానాలను పెంచింది, ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం, విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీత్ తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబర్‌లో డగ్లసు-హోమ్ సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువల్ల ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం, వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == tsdmnwc3eifus7ew1w597yt51ohdf09 4804062 4804058 2026-04-16T15:17:41Z T.sujatha 527 /* top */ 4804062 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియన్ రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|Lord Pearce]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు, ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == 1bwypks1hxj44y1qom03w6b9tjz8zsb 4804063 4804062 2026-04-16T15:19:01Z T.sujatha 527 /* యుడిఐ ప్రభావం */ 4804063 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, ప్రభుత్వం, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక, 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ, సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా, "ఆయుధాలు మరియు మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం, అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే, జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాలపై కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> జూలై 1962లో, న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి, రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియట్ నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియట్‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో, సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియట్ యూనియన్‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో, సోవియట్‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం, జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక, నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా, రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యల్లో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే, వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో, శ్వేతజాతి రోడేషియన్ ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మిత్ మరియు అతని ప్రభుత్వ దృష్టిలో, నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు, వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు, కానీ నేరం చేయడం మరియు అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు, స్మిత్ తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్ట్ దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు మరియు పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియట్ నిర్దేశిత కమ్యూనిస్ట్ రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మిత్ మరియు అతని మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో", "పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయంపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఇంటెలిజెన్స్ అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక మరియు రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో మరియు వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి మరియు శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి, తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష మరియు [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతులపై వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది, డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడంపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది మరియు మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి, శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని, జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని, సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో, రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచ్‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత, ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి, మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే, [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు, మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు, మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో, వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని, పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> జూలై 1969లో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత, కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు, అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం, ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు, తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియన్ సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు, మరియు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్ కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== డిసెంబర్ 1972 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన ([[:en: sanctuaries| బాహ్య ఆశ్రయాలను]]) కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబిక్‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబర్ 21న, [[:en: Rex Nhongo| రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబిక్ నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలల్లో, ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి, అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు, రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మరియు ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా మరియు పోర్చుగల్ వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి మరియు సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి, ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబిక్‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగల్ ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా మరియు నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో, ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ అలాన్ ఫ్రేజర్ 1970లో ఇలా రాశారు, "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం, అంటే పోర్చుగల్, దక్షిణాఫ్రికా మరియు రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే, ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా, ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ, గూఢచార సమాచార మార్పిడి మరియు మొజాంబిక్‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు మరియు విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం, 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోర్‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టర్ నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో, అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి, అక్కడి జనాభాలో యూరోపియన్ మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు మరియు 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియన్ ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరప్ పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు మరియు రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు, గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం మరియు నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక, దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి మరియు మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం మరియు దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో, గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలపై తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి, ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాల్లో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా, ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ, అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో, పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} ఫిబ్రవరి 1978లో, పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే, పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా, మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో, స్మిత్ ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది, కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా, ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో, దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం మరియు శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే, ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు, దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == axh9ubc43o7wvhyvqdregcerpt5fh48 4804064 4804063 2026-04-16T15:49:55Z T.sujatha 527 /* తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు */ 4804064 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, UDI సమయంలో) మరియు 1975 (కుడివైపు, పోర్చుగల్ నుండి మొజాంబిక్ మరియు అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక మరియు సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ, దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామాగ్రిపై పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని మరియు పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే, రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో, మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా, 1976లో ఇయాన్ స్మిత్ రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే, మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడంపైనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు మరియు ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికన్ దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టర్ అనుసరించిన 'డిటెంట్' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా, దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మిత్ తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో, రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు మరియు ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో, దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా, మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి, దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడంపై దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో, మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి, రోడేషియా యొక్క సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు మరియు పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక మరియు పోలీసు రిజర్వ్ దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు మరియు స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండ్ నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ, ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టర్ దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాలపై విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ, 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి, ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియన్ పాలనపైనా, పౌర జనాభాపైనా నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియన్ ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి, ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది, కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాన్ స్మిత్ తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే, దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెర్ బైల్. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైల్ చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో, ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు, మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా, కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల మరియు వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెస్ ఆఫ్ సాలిస్‌బరీ] లార్డ్ రిచర్డ్ [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను, "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియన్ వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు, 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డ్ రిచర్డ్‌ను హతమార్చింది. [లార్డ్ సెసిల్ హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్న 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్] 1978 సెప్టెంబరు 3న, [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి, పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే, యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ, ఈ విమానం, 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా, ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. డిసెంబర్ 1978లో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి, దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియన్ సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ, నిషేధిత ప్రాంతాలు మరియు పొరుగు దేశాలపై దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ, కొన్ని సందర్భాల్లో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 1979లో, ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో, జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో, న్కోమో, ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట మరియు స్మగ్లింగ్‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నల్ రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాప్ చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయంపై తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత, అవిధేయత ఆరోపణపై ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష, అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన శిక్షపై పోరాటం కొనసాగించి, చివరికి తన కమిషన్‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి, సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వ్‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డ్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోస్ స్కౌట్స్ లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – RARలో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ, 1980 ఎన్నికల సమయానికి, RAR సైనికులలో చాలామంది రాబర్ట్ ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియన్ ప్రభుత్వం మరియు ప్రవాసంలో లేక, యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికన్ జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా, 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో [యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (UANC) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు), 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం, దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు మరియు న్యాయవ్యవస్థపై నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు మరియు నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ, జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియాపై విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ, అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాన్ స్మిత్ నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ, ఆ పార్టీలు ఎన్నికల్లో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే, ఆ ఎన్నికల్లో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక, ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని, పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషప్ ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుష్ యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది మరియు ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండన్‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది, కానీ చివరికి లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది, మరియు రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్ కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం, లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నర్ అయ్యారు. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది, దాని తర్వాత ఫిబ్రవరి 1980లో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టర్ హౌస్ ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా, జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు మరియు సోమ్స్ చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి, మరియు ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ, మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి, దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియన్ సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో ముగాబే హత్యతో పాటు, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాలపై సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ, ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని, పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో, ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న, ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == jju8w2yipps1azbtcct1z8e02kh21sw 4804127 4804064 2026-04-17T01:49:59Z T.sujatha 527 /* బుష్ యుద్ధం ముగింపు */ 4804127 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == 97geylhwypjol86i2jaoy15zwhrmbxt 4804128 4804127 2026-04-17T01:55:24Z T.sujatha 527 /* యుడిఐ ముగింపు (1979) */ 4804128 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి, దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం, దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది, అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి మరియు పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు మరియు దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబర్ చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది, అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది, అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే, అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన, పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత మరియు గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫ్, వైట్ స్టింక్‌వుడ్, చిరిండా స్టింక్‌వుడ్, నాబ్‌థార్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేమ్ లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ, 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ మరియు పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు, 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిష్ పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా మరియు వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరన్ రోడేషియాలో రిజిస్టర్ చేయబడిన మైనింగ్ క్లెయిమ్ యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం, లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరన్ రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి) మరియు (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి, ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది, ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు, దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబర్ పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో మరియు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు, గార్ఫీల్డ్ టాడ్ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాది, విద్య, గృహనిర్మాణం మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో, ప్రభుత్వం టాడ్‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి, మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం, జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి మరియు విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి, 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా మరియు స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా, అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియన్ పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేట్ మరియు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టర్ హౌస్ వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌస్ ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను, సెనేట్‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి మరియు ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో, ప్రభుత్వం సెనేట్‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది, సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ UDI (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా, తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు," అని హెరాల్డ్ విల్సన్ ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియన్ భద్రతా దళాల యొక్క అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు, అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిష్ వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు, రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా, ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే, ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి, ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా, రోడేషియన్ భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు మరియు రిజర్విస్టులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్స్ అని పిలువబడే ఒక రిజర్వ్ విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియన్ బుష్ యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి, కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి మరియు తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో మరియు చిన్న యూనిట్ వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ, కార్యాచరణ ప్రాంతం యొక్క విస్తీర్ణం మరియు రోడేషియా యొక్క పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెట్ మరియు వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి మరియు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియన్ యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు మరియు ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్ట్ బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుష్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వ్ బలగాలతో కలిపి, రోడేషియన్ సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు, రసాయన మరియు జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియన్ ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (caches) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివల్ల వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది, లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియన్ రసాయన మరియు జీవ యుద్ధ (CBW) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేట్ పురుగుమందు) మరియు థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యంపై కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియన్ భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది, ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]] మరియు [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945 మరియు 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది, దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా, మరికొందరు బెల్జియను కాంగో, [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], మరియు తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని, ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమలను, మరియు ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే, మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం మరియు మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియన్ బుష్ వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == ch2jpqcie9ic60y9kib2u6qxtau0ywa 4804135 4804128 2026-04-17T02:18:41Z T.sujatha 527 /* భౌగోళికం */ 4804135 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే, శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో, అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు, 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిష్ వారిలో, 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>), శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలపైనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955 మరియు 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటన్ నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా, వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు మరియు సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా మరియు న్యూజిలాండ్‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే, అమెరికన్ చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెల్, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే, 1955 మరియు 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది, వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు, సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961 మరియు 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు మరియు బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు మరియు రోడేషియన్ పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు, అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెల్ నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో మరియు 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికన్ కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని, దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం మరియు ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వల్లే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా మరియు నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా, ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా, ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ, తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా, ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి, మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది, అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్ట్ శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువల్ల, నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే, అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది, వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్స్, మరియు బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటన్ తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో, అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]], అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికన్ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాన్ స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని మరియు దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబర్ 11న, రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం, శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్ట్‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> జనవరి 1966లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్ట్‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు, అలాగే ఆ పాస్‌పోర్ట్‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్ట్‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే, పాస్‌పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియన్ జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా, 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి ఎలిజబెత్ II మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, మరియు రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, క్వీన్ ఎలిజబెత్ IIను దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు మరియు చివరికి స్మిత్ ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో, ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది, మరియు దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా మరియు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన మరియు కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు, దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు మరియు తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటన్ వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిష్ ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత, మరియు వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో, రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు, అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడ్) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషన్ విప్లవం వరకు పోర్చుగల్ అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబర్ 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబర్ 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216, "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది మరియు తన అంతర్గత విధానాలపై బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే, వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో, చాలా దేశాలు రోడేషియా యొక్క స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం యొక్క రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మిత్ పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం మరియు గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ, రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబిక్ ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే, యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది, కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా, వాషింగ్టన్, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్‌బరీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టన్, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ అమెరికన్ స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషన్‌కు మరియు దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని మరియు వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగల్ రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాన్ స్మిత్ ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజర్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ, లిస్బన్‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, మరియు తమ మొజాంబిక్ ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ మరియు తీవ్ర కమ్యూనిస్ట్ వ్యతిరేక పోర్చుగీస్ ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా, ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా, రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాన్ స్మిత్‌పై ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం మరియు మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబిక్‌ను కోల్పోవడం మరియు దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి,<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు, పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి, రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు, అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]], అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే, హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి, ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో, రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా, తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా, పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్‌మన్‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు, వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత, టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండన్‌లోని హై కమిషన్, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో, 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు, ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే, [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో, దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ, తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో, [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది, కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది, కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] మూసివేసింది. 1977.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా, అమెరికా సాలిస్‌బరీ నుండి తన కాన్సుల్-జనరల్‌ను వెనక్కి పిలిపించింది మరియు కాన్సులర్ సిబ్బందిని తగ్గించింది,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేట్‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే, యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది,<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే, [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్‌బరీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు,<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో UKతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికల్లో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత, 1976లో, ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెట్, రగ్బీ, వాటర్ పోలో, ఫుట్‌బాల్, నెట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టెన్నిస్ (రోడేషియన్ ఓపెన్ టెన్నిస్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్స్, ఫీల్డ్ హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్త్ సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం మరియు వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్స్' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక, టెస్ట్ హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్'పై 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో, సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే, ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే, 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా, శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి, దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == qflfhfblta5ghnxzolejnnfnb9xx4v4 4804143 4804135 2026-04-17T03:25:27Z T.sujatha 527 /* జనాభా */ 4804143 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిషు వారిలో 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>) శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసల మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955, 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటను నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు, సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడు కింగ్‌డం, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, న్యూజిలాండు‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే అమెరికను చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెలు, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే 1955, 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది. వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు. సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961, 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు. బుషు యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు. రోడేషియను పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు. అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెలు నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికను కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం, ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వలననే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా, నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్టు శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువలన నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడు కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్సు, బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటను తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో అది [[:en: NIBMAR|NIBMAR]] అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికను పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాను స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని, దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబరు 11న రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడు కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్టు‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> 1966 జనవరిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్టు‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు అలాగే ఆ పాస్‌పోర్టు‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడు కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్టు‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే పాస్‌పోర్టు కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియను జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి 2వ ఎలిజబెతు మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతును దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు. చివరికి స్మితు ప్రభుత్వం బ్రిటిషు రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది. దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన, కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు. దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటను వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు. అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడు) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషను విప్లవం వరకు పోర్చుగలు అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబరు 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216 "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది. తన అంతర్గత విధానాల మీద బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో చాలా దేశాలు రోడేషియా స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మితు పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం, గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబికు ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే యునైటెడు స్టేట్సు కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది. కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా వాషింగ్టను, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్బ‌రీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టను, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ అమెరికను స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషను‌కు, దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని, వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగలు రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాను స్మితు ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజరు ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ లిస్బను‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, తమ మొజాంబికు ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ, తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాను స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం, మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబికు‌ను కోల్పోవడం, దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]] అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్మను‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండను ‌లోని హై కమిషను, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో ఫెడరలు ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది. కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది. కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] 1977 లో మూసివేసింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా అమెరికా సాలిసు‌బరీ నుండి తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించింది, కాన్సులరు సిబ్బందిని తగ్గించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేటు‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది.<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్బ‌రీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో యుకెతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికలలో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత 1976లో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడు కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెటు, రగ్బీ, వాటరు పోలో, ఫుట్బాలు, నెట్బాలు, గోల్ఫ్, టెన్నిసు (రోడేషియను ఓపెను టెన్నిసు ఛాంపియన్షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్సు, ఫీల్డు హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్తు సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం, వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్సు' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక టెస్టు హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్' మీద 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == hz7lg3ju63ihfcn49y16eacvq8vjarf 4804149 4804143 2026-04-17T03:39:15Z T.sujatha 527 /* యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ */ 4804149 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| Rand Daily Mail]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Rhodesian Army recruitment Bush War 1976.png|thumb|1976 నాటి సైనిక నియామక పోస్టర్ నుండి: తన [[:en: Browning Hi-Power| బ్రౌనింగు హై-పవరు]] [[9×19mm]] [[:en: semi-automatic pistol|సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్]]తో గురిపెడుతున్న ఒక రోడేషియను మహిళా సైనికురాలు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిషు వారిలో 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>) శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసల మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955, 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటను నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు, సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడు కింగ్‌డం, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, న్యూజిలాండు‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే అమెరికను చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెలు, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే 1955, 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది. వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు. సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961, 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు. బుషు యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు. రోడేషియను పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు. అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెలు నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికను కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం, ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వలననే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా, నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్టు శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువలన నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడు కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్సు, బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటను తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో అది [[:en: NIBMAR|ఎన్‌ఐబిఎంఎఆర్]] అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికను పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాను స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని, దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబరు 11న రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడు కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్టు‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> 1966 జనవరిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్టు‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు అలాగే ఆ పాస్‌పోర్టు‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడు కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్టు‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే పాస్‌పోర్టు కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియను జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి 2వ ఎలిజబెతు మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతును దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు. చివరికి స్మితు ప్రభుత్వం బ్రిటిషు రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది. దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన, కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు. దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటను వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు. అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడు) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషను విప్లవం వరకు పోర్చుగలు అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబరు 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216 "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది. తన అంతర్గత విధానాల మీద బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో చాలా దేశాలు రోడేషియా స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మితు పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం, గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబికు ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే యునైటెడు స్టేట్సు కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది. కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా వాషింగ్టను, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్బ‌రీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టను, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ అమెరికను స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషను‌కు, దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని, వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగలు రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాను స్మితు ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజరు ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ లిస్బను‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, తమ మొజాంబికు ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ, తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాను స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం, మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబికు‌ను కోల్పోవడం, దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]] అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్మను‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండను ‌లోని హై కమిషను, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో ఫెడరలు ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది. కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది. కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] 1977 లో మూసివేసింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా అమెరికా సాలిసు‌బరీ నుండి తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించింది, కాన్సులరు సిబ్బందిని తగ్గించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేటు‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది.<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్బ‌రీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో యుకెతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికలలో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత 1976లో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడు కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెటు, రగ్బీ, వాటరు పోలో, ఫుట్బాలు, నెట్బాలు, గోల్ఫ్, టెన్నిసు (రోడేషియను ఓపెను టెన్నిసు ఛాంపియన్షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్సు, ఫీల్డు హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్తు సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం, వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్సు' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక టెస్టు హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్' మీద 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == b4u9z7utkdxuczxyxk3wvs5rcmmoqxf 4804152 4804149 2026-04-17T03:44:04Z T.sujatha 527 /* సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976) */ 4804152 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| రాండు డైలీ మెయిలు]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow| Sue Onslow]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిషు వారిలో 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>) శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసల మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955, 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటను నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు, సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడు కింగ్‌డం, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, న్యూజిలాండు‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే అమెరికను చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెలు, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే 1955, 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది. వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు. సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961, 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు. బుషు యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు. రోడేషియను పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు. అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెలు నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికను కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం, ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వలననే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా, నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్టు శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువలన నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడు కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్సు, బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటను తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో అది [[:en: NIBMAR|ఎన్‌ఐబిఎంఎఆర్]] అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికను పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాను స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని, దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబరు 11న రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడు కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్టు‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> 1966 జనవరిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్టు‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు అలాగే ఆ పాస్‌పోర్టు‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడు కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్టు‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే పాస్‌పోర్టు కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియను జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి 2వ ఎలిజబెతు మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతును దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు. చివరికి స్మితు ప్రభుత్వం బ్రిటిషు రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది. దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన, కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు. దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటను వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు. అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడు) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషను విప్లవం వరకు పోర్చుగలు అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబరు 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216 "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది. తన అంతర్గత విధానాల మీద బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో చాలా దేశాలు రోడేషియా స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మితు పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం, గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబికు ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే యునైటెడు స్టేట్సు కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది. కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా వాషింగ్టను, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్బ‌రీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టను, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ అమెరికను స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషను‌కు, దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని, వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగలు రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాను స్మితు ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజరు ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ లిస్బను‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, తమ మొజాంబికు ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ, తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాను స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం, మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబికు‌ను కోల్పోవడం, దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]] అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్మను‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండను ‌లోని హై కమిషను, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో ఫెడరలు ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది. కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది. కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] 1977 లో మూసివేసింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా అమెరికా సాలిసు‌బరీ నుండి తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించింది, కాన్సులరు సిబ్బందిని తగ్గించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేటు‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది.<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్బ‌రీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో యుకెతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికలలో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత 1976లో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడు కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెటు, రగ్బీ, వాటరు పోలో, ఫుట్బాలు, నెట్బాలు, గోల్ఫ్, టెన్నిసు (రోడేషియను ఓపెను టెన్నిసు ఛాంపియన్షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్సు, ఫీల్డు హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్తు సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం, వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్సు' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక టెస్టు హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్' మీద 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == 0juirkswttoy6qjvbi0hem1aoehgjn6 4804153 4804152 2026-04-17T03:45:24Z T.sujatha 527 /* బుష్ యుద్ధం ముగింపు */ 4804153 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| రాండు డైలీ మెయిలు]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow|సూ ఆన్‌స్లో]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|T-55LD]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిషు వారిలో 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>) శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసల మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955, 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటను నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు, సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడు కింగ్‌డం, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, న్యూజిలాండు‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే అమెరికను చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెలు, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే 1955, 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది. వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు. సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961, 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు. బుషు యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు. రోడేషియను పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు. అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెలు నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికను కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం, ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వలననే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా, నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్టు శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువలన నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడు కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్సు, బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటను తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో అది [[:en: NIBMAR|ఎన్‌ఐబిఎంఎఆర్]] అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికను పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాను స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని, దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబరు 11న రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడు కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్టు‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> 1966 జనవరిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్టు‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు అలాగే ఆ పాస్‌పోర్టు‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడు కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్టు‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే పాస్‌పోర్టు కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియను జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి 2వ ఎలిజబెతు మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతును దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు. చివరికి స్మితు ప్రభుత్వం బ్రిటిషు రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది. దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన, కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు. దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటను వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు. అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడు) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషను విప్లవం వరకు పోర్చుగలు అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబరు 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216 "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది. తన అంతర్గత విధానాల మీద బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో చాలా దేశాలు రోడేషియా స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మితు పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం, గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబికు ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే యునైటెడు స్టేట్సు కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది. కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా వాషింగ్టను, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్బ‌రీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టను, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ అమెరికను స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషను‌కు, దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని, వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగలు రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాను స్మితు ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజరు ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ లిస్బను‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, తమ మొజాంబికు ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ, తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాను స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం, మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబికు‌ను కోల్పోవడం, దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]] అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్మను‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండను ‌లోని హై కమిషను, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో ఫెడరలు ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది. కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది. కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] 1977 లో మూసివేసింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా అమెరికా సాలిసు‌బరీ నుండి తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించింది, కాన్సులరు సిబ్బందిని తగ్గించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేటు‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది.<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్బ‌రీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో యుకెతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికలలో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత 1976లో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడు కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెటు, రగ్బీ, వాటరు పోలో, ఫుట్బాలు, నెట్బాలు, గోల్ఫ్, టెన్నిసు (రోడేషియను ఓపెను టెన్నిసు ఛాంపియన్షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్సు, ఫీల్డు హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్తు సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం, వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్సు' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక టెస్టు హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్' మీద 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == j15yqz0vfdnp6hk9d9d21if6kg17ifz 4804154 4804153 2026-04-17T03:46:12Z T.sujatha 527 /* 1970ల చివరి దశ */ 4804154 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Rhodesia (1965–1970)<hr>Republic of Rhodesia (1970–1979) | common_name = Rhodesia | url-status= [[List of historical unrecognised states and dependencies|Unrecognised state]] <!-- The flags are in the correct order, with the second flag of the Republic of Rhodesia -- that existed for 80% of the existence of "Rhodesia" -- given prominence because the Republic of Rhodesia is really what this article is about, and it was the flag of the country when the country ceased to exist. The other flag, while the "first" flag, was almost unknown outside of Rhodesia (and the UK) and it makes no sense to give it prominence over the flag of the Republic of Rhodesia. To make an analogy, it would be like making the flag in the article on the United Kingdom the flag of Great Britain of 1606/1707 (without St. Patrick's Cross), or the flag of the United States article the old Betsy Ross flag with thirteen stars in a circle. If you disagree with this, please take it to the talk page where this can be discussed, and where there is already a section addressing it. -->| image_flag = Flag of Rhodesia (1968–1979).svg | flag_alt = Flag of Rhodesia from 1968{{ndash}}1979 | flag_type = [[Flag of Rhodesia|Flag]] (1968{{ndash}}1979) | image_coat = Coat of arms of Southern Rhodesia (1924–1980).svg | coa_size = 80px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{native phrase|la|Sit Nomine Digna}} | englishmotto = May she be worthy of the name | national_anthem = "[[God Save the Queen]]"<br />(1965{{ndash}}1970){{parabr}}{{center|}}"[[Rise, O Voices of Rhodesia]]"<br />(1974{{ndash}}1979){{parabr}}{{center|[[File:Rise, O Voices of Rhodesia.ogg]]}} | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | capital = [[Harare|Salisbury]] | largest_city = capital | official_languages = English ([[de facto]]) | languages_type = Other languages | languages = {{hlist|[[Shona language|Shona]]|[[Northern Ndebele language|Ndebele]]|[[Afrikaans]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Bengali language|Bangla]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 93.09% Black * 6.49% [[White Zimbabweans|White]] * 0.47% [[Coloureds|Coloured]]/Asian }} | ethnic_groups_year = 1969 | demonym = <nowiki>Rhodesian</nowiki> | government_type = {{ubli|Parliamentary [[constitutional monarchy]] (1965–1970) |[[Parliamentary republic]] (1970–1979)}} | title_leader = [[Queen of Rhodesia|Queen]]{{efn|name=mon}} | leader1 = [[Elizabeth II]] | year_leader1 = 1965{{ndash}}1970 | title_representative = [[President of Rhodesia|President]] | representative1 = [[Clifford Dupont]] | year_representative1 = 1970{{ndash}}1975 | representative2 = [[Henry Everard]] ([[Acting president|acting]]) | year_representative2 = 1975{{ndash}}1976 | representative3 = [[John Wrathall]] | year_representative3 = 1976{{ndash}}1978 | representative4 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative4 = 1978 | representative5 = [[Jack Pithey]] (acting) | year_representative5 = 1978{{ndash}}1979 | representative6 = [[Henry Everard]] (acting) | year_representative6 = 1979 | title_deputy = [[Prime Minister of Rhodesia|Prime Minister]] | deputy1 = [[Ian Smith]] | year_deputy1 = 1965{{ndash}}1979 | legislature = [[Westminster system|Parliament]] | house1 = [[Senate of Rhodesia|Senate]] | house2 = [[House of Assembly of Rhodesia|House of Assembly]] | sovereignty_type = | event_start = [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|Declared]] | year_start = 1965 | date_start = 11 November | event1 = [[1969 Rhodesian constitutional referendum|Republic]] | date_event1 = 2 March 1970 | event2 = [[Internal Settlement]] | date_event2 = 3 March 1978 | event_end = [[Zimbabwe Rhodesia]] | year_end = 1979 | date_end = 1 June | area_km2 = 390580 | area_rank = | area_sq_mi = 150800 | population_census = 6,930,000 | population_census_year = 1978 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = {{ubli|[[Rhodesian pound]]<br />(1964{{ndash}}1970)|[[Rhodesian dollar]]<br />(1970{{ndash}}1980)}} | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | iso3166code = RH | p1 = Rhodesia (1964{{ndash}}1965){{!}} Rhodesia | flag_p1 = Flag of Rhodesia (1964–1968).svg | s1 = Zimbabwe Rhodesia | flag_s1 = <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia) - the 'green-and-white' was the flag of Zimbabwe Rhodesia until 2 September 1979-->Flag of Rhodesia (1968–1979).svg <!-- This is the correct flag, please do not change (the flag changed part way through the existence of Zimbabwe Rhodesia)--> | today = [[Zimbabwe]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=mon|The government recognised Queen [[Elizabeth II]] as the official [[List of heads of state of Zimbabwe#Unrecognised monarchy (1965–1970)|head of state]] from 1965 to 1970. The highest official of Rhodesia held the title "[[Administrator of the government#Rhodesia|Officer Administering the Government]]" (OAtG) as he acted in lieu of the official [[Governor of Southern Rhodesia|Governor]], who remained at his post but was ignored. After Rhodesia became a republic in March 1970, the President replaced the OAtG as the highest official and the Governor returned to London.}} }} | era = [[Cold War]] and [[decolonisation of Africa]] }} '''రోడేషియా'''' ({{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʒ|ə||audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Rhodesia.wav}} {{respell|roh|DEE|zhə}}, {{IPAc-en|r|əʊ|ˈ|d|iː|ʃ|ə|}} {{respell|roh|DEE|shə}} <ref> ప్రచురణకర్తలు|isbn=978-81-86062-25-8|page=1416}}</ref> {{langx|sn|రోడేషియా}}), అధికారికంగా రిపబ్లికు ఆఫ్ రోడేషియా నుండి 1970<ref>[https://books.google.com/books?id=yX1CAQAAIAAJ&q=%22the+Republic+of+Rhodesia%22 ''వోట్స్ అండ్ ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది సెనేట్''], వాల్యూమ్ 12, పార్లమెంట్ ఆఫ్ రోడేషియా, 1970, పేజీ 2</ref> <ref> వెబ్|url=https://uca.edu/politicalcience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/rhodesia-zimbabwe-1964-present/|title=46{{Dead link|date=అక్టోబరు 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. రోడేషియా/జింబాబ్వే (1964–ప్రస్తుతం)|వెబ్‌సైట్=uca.edu}}</ref> అనేది దక్షిణాఫ్రికా ప్రాంతంలోని ఒక దేశం ఇది 1965 నుండి దక్షిణ రోడేషియా బ్రిటిషు కాలనీ వరకు ఉంది. ఇది పాలక తెల్ల-మైనారిటీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తరువాత ఉంది. ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో రోడేషియా అంతర్గత సంఘర్షణ, రాజకీయ అశాంతిని ఎదుర్కొంది. 1979లో లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం తరువాత ఈ ప్రాంతం బ్రిటిషు రాజకీయ నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. తరువాత జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది 1950ల చివరలో 1960ల ప్రారంభంలో ఆఫ్రికా వేగవంతమైన వలసరాజ్య విముక్తి దక్షిణ రోడేషియాలోని శ్వేతజాతి జనాభాలో గణనీయమైన నిష్పత్తిని ఆందోళనకు గురిచేసింది. నల్లజాతి మెజారిటీ పాలనకు పరివర్తనను ఆలస్యం చేసే ప్రయత్నంలో ప్రధానంగా తెల్లజాతి దక్షిణ రోడేసియను ప్రభుత్వం నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి దాని స్వంత ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ)ని జారీ చేసింది, కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యంగా గుర్తింపు కోరింది. కానీ <ref> | date=2023-10-30 | title=రోడేషియా చరిత్ర నుండి ఒక పాఠం | url=https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ {{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20240912202449/https://time.com/6324696/rhodesia-minority-rule/ | date=2024-09-12 }} | access-date=2024-09-03 | magazine=Time | language=en}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని అన్ని రాష్ట్రాలను కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. రెండు ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీలు, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను పీపుల్సు యూనియను (జెడ్‌ఎపియు) జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను (జెడ్‌ఎఎన్‌యు), యుడిఐ మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఇది రోడేసియను బుషు యుద్ధానికి దారితీసింది. పెరుగుతున్న యుద్ధ అలసట, దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి, ఐక్యరాజ్యసమితి విధించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య నిషేధం రోడేసియను ప్రధాన మంత్రి ఇయాను స్మితు ప్రభుత్వంలో మెజారిటీ పాలనకు అంగీకరించేలా చేసింది. స్మితు స్థానంలో మితవాది అబెలు ముజోరెవా అధికారంలోకి రావడంతో అంతర్జాతీయ విమర్శకులను శాంతింపజేయడంలో లేదా యుద్ధాన్ని ఆపడంలో విఫలమయ్యారు. 1979 డిసెంబరు నాటికి ముజోరెవా జెడ్‌ఎపియు జెడ్‌ఎఎన్‌యు లతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, దీని వలన రోడేసియా బ్రిటిషు పర్యవేక్షణలో కొత్త ఎన్నికలు వరకు వలసరాజ్యాల స్థితికి తిరిగి వచ్చింది. జెడ్‌ఎఎన్‌యు 1980లో ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించింది. దేశం 1980 ఏప్రిల్లో జింబాబ్వేగా అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. [[భూపరివేష్టిత దేశం|భూపరివేష్టిత]] దేశం అయిన రోడేషియాకు నైరుతిలో [[బోత్సువానా]] (బెచువానాలాండు: 1966 వరకు బ్రిటిషు ప్రొటెక్టరేటు), తూర్పున [[మొజాంబిక్]] (పోర్చుగీసు ప్రావిన్సు 1975 వరకు), దక్షిణాన [[దక్షిణాఫ్రికా]], వాయవ్యంలో [[జాంబియా]] (ఉత్తర రోడేషియా 1964 వరకు) సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1965 నుండి 1979 వరకు రోడేషియా ఆఫ్రికను ఖండంలోని రెండు స్వతంత్ర రాష్ట్రాలలో ఒకటి. యూరోపియను సంతతి, సంస్కృతికి చెందిన అల్పసంఖ్యాక శ్వేతజాతీయులు పాలించబడింది. మరొకటి దక్షిణాఫ్రికా. రోడేషియా అతిపెద్ద నగరాలు సాలిసు‌బరీ (దాని రాజధాని నగరం, ఇప్పుడు హరారే అని పిలుస్తారు), బులావాయో. 1970 కి ముందు యూనికామెరలు శాసనసభ ప్రధానంగా తెల్లవారితో కూడి ఉండేది. కొద్ది సంఖ్యలో సీట్లు నల్లజాతి ప్రతినిధులకు కేటాయించబడ్డాయి. 1970 లో గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత దీనిని బైకామెరలు రోడేషియా పార్లమెంటు ద్వారా భర్తీ చేశారు. దీనిలో హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీ, సెనేటు ఉన్నాయి. 1980 తర్వాత జింబాబ్వేలో ద్వికామెరలు వ్యవస్థ కొనసాగించబడింది. దాని జాతి ఫ్రాంచైజు కాకుండా రోడేషియా యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి వారసత్వంగా పొందిన వెస్టు‌మినిస్టరు వ్యవస్థను అనుసరించింది. [[అధ్యక్షుడు]] ఉత్సవ అధిపతిగా వ్యవహరించగా [[ప్రధాన మంత్రి]] రోడేషియా క్యాబినెటుకు ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్యవహరించారు. == శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం == 1965 నవంబరులో యుడిఐతో పాటు ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశం అధికారిక పేరు రోడేషియా ఇది సెసిలు రోడ్సు నుండి ఉద్భవించింది. బ్రిటిషు చట్టం ప్రకారం ఇది జరగలేదు. అయితే ఈ భూభాగం చట్టపరమైన పేరు దక్షిణ రోడేషియాగా పరిగణించబడింది. ఇది 1898లో బ్రిటిషు దక్షిణాఫ్రికా కంపెనీ రోడేషియాసు కంపెనీ పాలన సమయంలో దేశానికి ఇవ్వబడిన పేరు 1923లో కంపెనీ పాలన ముగిసిన తర్వాత దక్షిణ రోడేషియా స్వయం పాలక కాలనీ ద్వారా నిలుపుకోబడింది.<ref name=rowland251 /> ఈ నామకరణ వివాదం 1964 అక్టోబరు నాటిది. ఉత్తర రోడేషియా యుకె నుండి స్వతంత్రంగా మారింది. అదే సమయంలో దాని పేరును [[జాంబియా]]గా మార్చింది. సాలిసు‌బరీ లోని దక్షిణ రోడేషియను వలస ప్రభుత్వం "ఉత్తర" రోడేషియా లేనప్పుడు "దక్షిణ" నిరంతర ఉపయోగం అనవసరమని భావించింది. ఇది కేవలం రోడేషియాగా మారడానికి ఒక చట్టాన్ని ఆమోదించింది. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశం పేరు బ్రిటిషు చట్టం ద్వారా నిర్వచించబడింది. కాబట్టి వలస ప్రభుత్వం దానిని మార్చలేదనే కారణంతో దీనిని ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. సాలిసు‌బరీ సంక్షిప్త పేరును అధికారిక పద్ధతిలో ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.<ref name="palley742743">{{Cite book| title=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control | last=Palley | first=Claire | date=1966 | edition=First | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press | Clarendon Press]] | oclc=406157 | pages=742–743}}</ref> బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దేశాన్ని దక్షిణ రోడేషియాగా సూచిస్తూనే ఉండగా. ఈ పరిస్థితి యుడిఐ కాలం అంతటా కొనసాగింది.<ref name=rowland251>{{Cite book| chapter=Appendix: Constitutional History of Rhodesia: An outline | last1=Rowland | first1=J. Reid | title=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith | last2=Berlyn | first2=Phillippa | location=Salisbury | publisher=M. O. Collins | date=April 1978 | oclc=4282978 | pages=240–256 | url=https://books.google.com/books?id=bHUNAQAAIAJ}}</ref> సంక్షిప్తీకరించబడిన పేరును హౌసు ఆఫ్ కామన్సు‌లో బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో సహా చాలా మంది ఉపయోగించారు. ==చరిత్ర== ===నేపథ్యం=== [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] తర్వాత వరకు బ్రిటిషు వారి ఆధీనంలో ఉన్న దక్షిణ రోడేషియా స్వదేశీ ఆఫ్రికను భూభాగంగా అభివృద్ధి చెందలేదు. బదులుగా దాని బహుళజాతివాదం లక్షణాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref name="duignan1986">{{citation | last= Duignan | first= Peter | title= రాజకీయాలు మరియు ఆఫ్రికన్ రాష్ట్రాలలో ప్రభుత్వం 1960–1985 | publisher= Croom Helm Ltd | date= 1986 | isbn= 0-7099-1475-X}}</ref> ఈ పరిస్థితి వలస పాలనలో ఉన్న ఇతర భూముల నుండి కచ్చితంగా చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎందుకంటే చాలా మంది యూరోపియన్లు శాశ్వత గృహాలను ఏర్పరచుకోవడానికి, పట్టణాలను వ్యాపారులుగా జనాభా చేయడానికి లేదా అత్యంత ఉత్పాదక నేలలను వ్యవసాయం చేయడానికి స్థిరపడటానికి వచ్చారు.<ref name="areahandbook">{{citation | last= నెల్సన్ | first= హెరాల్డ్ | title= జింబాబ్వే: ఒక దేశ అధ్యయనం | publisher= ది అమెరికన్ యూనివర్సిటీ (వాషింగ్టన్, డి.సి.) | date= 1983 | isbn= 0160015987}}</ref><ref name="taylor2006">{{citation | last= టేలర్ | first= స్కాట్ | title= జాంబియా సంస్కృతి మరియు కస్టమ్స్ | publisher= గ్రీన్వుడ్ | date= 2006 | isbn= 0313332460 | url-access= రిజిస్ట్రేషన్ | url= https://archive.org/details/culturecustomsof00tayl }}</ref> 1922లో యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికాలో ఐదవ ప్రావిన్సు‌గా చేరాలనే లేదా దాదాపు పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని అంగీకరించాలనే నిర్ణయాన్ని ఎదుర్కొన్న ఓటర్లు దక్షిణాఫ్రికా ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | title=Rhodesia – స్మిత్‌కు Mzilikaze | publisher=Rhodesia.nl | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120826192258/http://www.rhodesia.nl/mztosm.html | archive-date=26 ఆగస్టు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | title=ది క్యాబినెట్ పేపర్స్ &#124; రోడేషియా మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ ఫెడరేషన్ | publisher=Nationalarchives.gov.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121009031609/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm | archive-date=9 అక్టోబరు 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 | title=జింబాబ్వే చరిత్ర | publisher=Historyworld.net | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120624112253/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad28 | archive-date=24 జూన్ 2012 | url-status=live}}</ref> ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ భూభాగాన్ని యునైటెడు కింగ్‌డం 1923 సెప్టెంబరు 12న విలీనం చేసుకుంది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (అనుబంధం) [[కౌన్సిల్ ఆర్డర్]], 30 జూలై 1923 దాని సెక్షన్ 3 ద్వారా అందించబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి మరియు తరువాత చెప్పబడిన భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టి డొమినియన్లకు అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వాటిలో భాగంగా ఉంటాయి మరియు దక్షిణ రోడేషియా కాలనీగా పిలువబడతాయి."</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645 – విలీనం తేదీకి అధికారం 12 సెప్టెంబరు 1923</ref><ref name="ReferenceA">''అంతర్జాతీయ చట్టంలో చట్టవిరుద్ధమైన చర్యలకు సమిష్టి ప్రతిస్పందనలు: దక్షిణ రోడేషియా ప్రశ్నలో ఐక్యరాజ్యసమితి చర్య'' బై వెరా గౌలాండ్-డెబ్బాస్</ref><ref>స్టెల్లా మాడ్జిబాముటో v డెస్మండ్ విలియం లార్డర్ – బర్క్, ఫ్రెడ్రిక్ ఫిలిప్ జార్జ్ (1969) A.C 645</ref> విలీనం తర్వాత కొద్దికాలానికే 1923 అక్టోబరు 1న దక్షిణ రోడేషియా కొత్త కాలనీకి మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది.<ref name="ReferenceA" /><ref>దక్షిణ రోడేషియా రాజ్యాంగ లేఖల పేటెంట్ 1923</ref> ఈ రాజ్యాంగం ప్రకారం దక్షిణ రోడేషియాకు దాని స్వంత ముప్పై మంది సభ్యుల [[శాసనసభ]], [[ప్రధాన మంత్రి]], మంత్రివర్గాన్ని ఎన్నుకునే హక్కు ఇవ్వబడింది—అయినప్పటికీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వం స్థానికులను ప్రభావితం చేసే చర్యల మీద విదేశాంగ విధానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది.<ref>{{Cite web| url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | title=Parliament | publisher=Rhodesia.me.uk | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120115081548/http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm | archive-date=15 జనవరి 2012 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | title="దక్షిణ రోడేషియా 1890–1950; అరవై సంవత్సరాల పురోగతి రికార్డు" యొక్క పూర్తి పాఠం | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120706125942/https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt | archive-date=6 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | title=Zimbambwe | publisher=Sapst.org | date=22 డిసెంబరు 1987 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 | archive-date=10 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తరువాతి మూడు దశాబ్దాల కాలంలో దక్షిణ రోడేషియా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో దాదాపు సాటిలేని స్థాయిలో ఆర్థిక విస్తరణ, పారిశ్రామికీకరణను చవిచూసింది.<ref name=Barber>{{Cite book| last=Barber | first=William | title=The Economy of British Central Africa | date=1961 | pages=ix–xi, 18–29, 108 | publisher=University of Pennsylvania Press | location=Philadelphia | isbn=978-0812216202}}</ref> దాని సహజ సమృద్ధి ఖనిజ సంపద - [[క్రోమియం]], [[మాంగనీస్]] పెద్ద నిక్షేపాలతో సహా - సాంప్రదాయ ఆర్థిక వృద్ధి రేటుకు దోహదపడింది.<ref name=Barber /> అయితే ఆఫ్రికాలోని చాలా కాలనీలు, సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. సాంకేతిక, నిర్వాహక నైపుణ్యాల కొరత కారణంగా ఇలాంటి అభివృద్ధి రేటును సాధించడంలో ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.<ref name=Barber /> పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ ప్రోత్సాహకం కలిగిన వలస పౌర సేవకుల చిన్న, తిరిగే కేడర్లు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో వారి నైపుణ్యాలు ఈ ప్రతికూలతను భర్తీ చేయడానికి సరిపోలేదు.<ref name=Barber /> దక్షిణ రోడేషియా దాని అసమానంగా పెద్ద యూరోపియను వలస, ప్రవాస జనాభా రూపంలో విదేశాల నుండి నేరుగా నైపుణ్యం కలిగిన శ్రామిక శక్తిని దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను తిరస్కరించింది.<ref name=Barber /> ఉదాహరణకు 1951లో 90% కంటే ఎక్కువ మంది తెల్ల దక్షిణ రోడేసియన్లు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం "నైపుణ్యం కలిగిన వృత్తులు" లేదా వృత్తిపరమైన, సాంకేతిక వ్యాపారాలుగా వర్గీకరించిన వాటిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.<ref name=Barber /> ఇది బలమైన తయారీ రంగం, ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలతో వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడం సాధ్యం చేసింది. విదేశాలలో ఉన్న కాలనీలలో పరిశ్రమను నిరుత్సాహపరుస్తూ మహానగరంలో దేశీయ పరిశ్రమకు మద్దతు ఇచ్చే సాధారణ బ్రిటిషు రక్షణాత్మక విధానాన్ని తప్పించుకుంది.<ref name="duignan1986" /><ref>{{Cite web| url=http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | title=Settler Colony – History – Zimbabwe – Africa | publisher=Countriesquest.com | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205433/http://www.countriesquest.com/africa/zimbabwe/history/settler_colony.htm | archive-date=12 మే 2013 | url-status=live}}</ref> తెల్లజాతి జనాభా పెరిగేకొద్దీ ముఖ్యంగా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నేపథ్యంలో మూలధన దిగుమతులు కూడా పెరిగాయి.<ref name=Barber /> ఈ ధోరణి కూడా చాలా ఇతర వలసరాజ్యాల భూభాగాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. ఎందుకంటే ఆదాయాలు మెట్రోపోలు‌కు తిరిగి పంపబడుతున్నాయి. స్థానికంగా పెట్టుబడి పెట్టడానికి తక్కువ మూలధనం మిగిలిపోయింది.<ref name="World">{{Cite book| title= A World of Difference: Encountering and Contesting Development | last1= Sheppard | first1= Eric | last2= Porter | first2= Philip | last3= ఫౌస్ట్ | first3= డేవిడ్ | last4= నగర్ | first4= రిచా | date= 8 ఆగస్టు 2009 | location= న్యూయార్క్ | publisher= ది గిల్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్ | isbn= 978-1-60623-262-0 | pages= 356, 365–369}}</ref> తెల్ల రోడేషియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చేసిన గణనీయమైన పెట్టుబడి దక్షిణ రోడేషియా ఎగుమతి పరిశ్రమల అభివృద్ధికి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో మరింతగా అనుసంధానించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం చేసింది.<ref name=Barber /> 1953 ఆగస్టులో దక్షిణ రోడేషియా ఉత్తర రోడేషియా న్యాసాలాండు లతో విలీనం అయ్యింది. ఇవి రెండు బ్రిటిషు సెంట్రలు ఆఫ్రికను భూభాగాలు, ఫెడరేషను ఆఫ్ రోడేషియా, న్యాసాలాండుగా ఏర్పడ్డాయి - ఇది ఒక వదులుగా ఉన్న సంఘం, ఇది రక్షణ, ఆర్థిక దిశను కేంద్ర ప్రభుత్వం కింద ఉంచింది. కానీ అనేక దేశీయ వ్యవహారాలను దాని రాజ్యాంగ భూభాగాల నియంత్రణలో వదిలివేసింది.<ref name="weitzer1990">{{Cite book| last=Weitzer | first=Ronald | title=ట్రాన్స్ఫార్మింగ్ సెటిలర్ స్టేట్స్: కమ్యూనల్ కాన్ఫ్లిక్ట్ అండ్ ఇంటర్నల్ సెక్యూరిటీ ఇన్ నార్తర్న్ ఐర్లాండ్ అండ్ జింబాబ్వే | pages=1–206}}</ref> వలసరాజ్యాల తొలగింపు అనివార్యమని స్వదేశీ నల్లజాతి జనాభా మార్పు కోసం తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేస్తుండటంతో<ref name="duignan1986" /> 1963 డిసెంబరు చివరిలో సమాఖ్య రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web| author=afrikantraveler | url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | title=రోడేషియా: 21వ శతాబ్దంలో జాత్యహంకారాన్ని కొనసాగించడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం | publisher=ది ఆఫ్రికన్ ఫైల్ | date=16 మే 2012 | access-date=9 అక్టోబరు 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716010434/http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ | archive-date=16 జూలై 2012 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| last=Novak | first=Andrew | url=https://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis | title=Academia.edu &#124; వలసరాజ్యాల జింబాబ్వేలో క్రీడ మరియు జాతి వివక్ష: ఒక పునః విశ్లేషణ &#124; ఆండ్రూ నోవాక్ | journal=ది ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ స్పోర్ట్ | volume=29 | issue=6 | pages=850–867 | publisher=ఇండిపెండెంట్.academia.edu | doi=10.1080/09523367.2011.642550 | s2cid=143672916 | access-date=9 అక్టోబరు 2012}}</ref> ===ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965)=== దక్షిణ రోడేషియాకు (ప్రస్తుతం రోడేషియా) అధికారిక స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ [[బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం]] ఒక విధానాన్ని అవలంబించింది; అదే ''మెజారిటీ పాలన ఏర్పడే వరకు స్వాతంత్ర్యం లేదు'' (ఎన్‌ఐబిఎంఆర్). యూరోపియను వలసదారులు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉండి రాజకీయంగా చురుకుగా ఉన్న వలస ప్రాంతాలకు మెజారిటీ పాలన పరిస్థితులు ఏర్పడేంత వరకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదని ఈ విధానం నిర్దేశించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 అక్టోబర్ 2012 |url-status=live }}</ref> ఎన్‌ఐబిఎంఆర్ ప్రాతిపదికను శ్వేత రోడేషియన్లు వ్యతిరేకించారు; తమ సంఖ్య సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం ప్రస్తుతానికైనా సంపూర్ణ రాజకీయ నియంత్రణ మీద తమకు హక్కు ఉందని చాలామంది భావించారు.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cite web |url=http://www.zimembassy.se/history.html |title=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.se |date=18 April 1980 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823010147/http://www.zimembassy.se/history.html |archive-date=23 August 2012 |url-status=dead }}</ref> ఆ సమయంలో ఇతర ఆఫ్రికను దేశాలలో—ఉదాహరణకు [[:en: Democratic Republic of the Congo| కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం]]లో—జరుగుతున్న వలస పాలనానంతర రాజకీయ పరివర్తనల వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళం చూసి కూడా వారు కలత చెందారు.<ref name="SmithGB">{{cite book|author= Smith, Ian|title=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|year=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref><ref name="Spikes">{{cite book|title=Angola and the Politics of Intervention: From Local Bush War to Chronic Crisis in Southern Africa|last=Spikes|first=Daniel|year=1993|location=Jefferson|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0899508887|pages=52–53}}</ref> శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో ఒక గళం వినిపించే వర్గం, నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లను పౌర సమాజంలోకి మరింత సమగ్రమైన రాజకీయ వ్యవస్థలోకి క్రమంగా విలీనం చేసే భావనకు సిద్ధాంతపరంగా సానుకూలంగా ఉంది; అయితే ఈ సానుకూలత ఎటువంటి షరతులు, సందేహాలు లేకుండా మాత్రం లేదు.<ref name=West>{{cite book|last=West|first=Michael|title=The Rise of an African Middle Class: Colonial Zimbabwe, 1898-1965|date=August 2002|pages=192–193|publisher=Indiana University </ref> సామాజిక, రాజకీయ సమానత్వం అనేది నల్లజాతి పౌరులు ఉన్నత విద్యా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అధిక సంఖ్యలో సాధించిన తర్వాతే ఆమోదయోగ్యమవుతుందని వారు వాదించారు. శ్వేతజాతీయుల సమాజంలోని రెండవ వర్గం మాత్రం నల్లజాతి జనాభాకు సమానత్వ సూత్రాన్ని అంగీకరించడానికి—దానిని ఆచరణలో పెట్టడం సంగతి అటుంచితే—పూర్తిగా విముఖత చూపింది. సమీప భవిష్యత్తులో మెజారిటీ పాలనను అనుమతించడానికి ఈ రెండు వర్గాలూ వ్యతిరేకంగానే నిలిచాయి. అయితే అంతర్జాతీయ వేదికల చర్చలలో 'రోడేషియా' అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చిన తర్వాత అక్కడి [[:en: status quo| యథాతథ స్థితిని]] కొనసాగించడం బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఆందోళన కలిగించే విషయంగా మారింది; ఈ అంతర్జాతీయ పరిశీలనను యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌కు ఒక తీవ్రమైన ఇబ్బందికరమైన అంశంగా ఆ ప్రభుత్వం భావించింది. 1963 డిసెంబరులో సమాఖ్య రద్దయిన తర్వాత, స్వాతంత్ర్య చర్చలకు సంబంధించిన ముందస్తు షరతులు తాను పేర్కొన్న "ఐదు సూత్రాల" మీద ఆధారపడి ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రధానమంత్రి సర్ [[:en: Alec Douglas-Home| అలెక్ డగుల్సు- హోం]] పట్టుబట్టారు. ఆ సూత్రాలు: మెజారిటీ పాలన దిశగా నిరాటంక ప్రగతి; నల్లజాతీయుల ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా హాని కలిగించే భవిష్యత్తు చట్టాలు ఏవీ రాకుండా హామీ; స్థానిక ఆఫ్రికన్ల "రాజకీయ హోదాలో మెరుగుదల"; అధికారిక జాతి వివక్షకు ముగింపు; "మొత్తం జనాభాకు ఆమోదయోగ్యమైన" ఒక రాజకీయ పరిష్కారం.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |title=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912011633/http://www2.lse.ac.uk/IDEAS/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |archive-date=12 September 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |house=written |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |archive-date=26 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416055626/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 ఏప్రిల్ 2013 |title=Refworld | జింబాబ్వేలోని యూరోపియన్లకు సంబంధించిన కాలక్రమం |publisher=UNHCR |access-date=9 అక్టోబర్ 2012 }}</ref> [[:en: Harold Wilson| హెరాల్డు విల్సను]], ఆయన నేతృత్వంలోని కొత్త [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు]] ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్య ప్రక్రియకు సంబంధించిన కాలపట్టికను నిర్ణయించడానికి ముందే ఈ అంశాలన్నింటినీ చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించాలని డిమాండు చేస్తూ మరింత కఠిన వైఖరిని అవలంబించారు.<ref name="areahandbook"/> 1964లో కొనసాగుతున్న చర్చల మీద శ్వేతజాతీయులలో పెరుగుతున్న అసంతృప్తి దక్షిణ రొడీషియా ప్రధానమంత్రిగా విన్‌స్టను ఫీల్డు‌ను తొలగించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఫీల్డు తర్వాత కన్జర్వేటివు రోడేషియను ఫ్రంటు పార్టీ ఛైర్మను, మెజారిటీ పాలనకు తక్షణ పరివర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించిన ఇయాను స్మితు ఆ పదవిని చేపట్టారు. <ref>{{cite web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |title=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |archive-date=3 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |title=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 October 1968 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |archive-date=12 October 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |title=Rhodesia PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |archive-date=2 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఆ కాలనీకి రోడేషియాలో జన్మించిన మొదటి నాయకుడైన స్మితు త్వరలోనే బ్రిటిషు ప్రభుత్వంలోని ఉదారవాదులకు స్వదేశంలో మార్పు కోసం ఆందోళన చేస్తున్న వారికి ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచారు. <ref name="areahandbook"/> సెప్టెంబరు 1964లో స్మితు లిస్బను‌ను సందర్శించారు. అక్కడ పోర్చుగీసు ప్రధానమంత్రి ఆంటోనియో డి ఒలివీరా సలాజరు ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటే "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని వాగ్దానం చేశారు.<ref name="Onslow"/> దక్షిణ ఆఫ్రికాలో భద్రతా సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ 1961లో గోవాను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పోర్చుగలు‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటను నిరాకరించడం మీద సలాజరు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని నమ్మవద్దని స్మితు‌ను హెచ్చరించారు.<ref name="Onslow">[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ&pg=PA220 Resistance to the "Winds of Change": The Emergence of an "unholy alliance" between Southern Rhodesia, Portugal, and South Africa, 1964–65], Sue Onslow, ''[https://books.google.com/books?id=qYohAQAAQBAJ The Wind of Change: Harold Macmillan and British Decolonization]'', edited by L. Butler and Sarah Stockwell, London: Macmillan, 2013 pages 220–221</ref> ఆ సంవత్సరం చివరిలో ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగితే ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడాన్ని సమన్వయం చేయడానికి లిస్బను‌లో ఒక రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం తెరవబడింది. ఇది స్మితు‌ను రాజీ పడకుండా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Onslow" /> దీనికి ప్రతిగా లిస్బను‌లోని రోడేషియను వాణిజ్య కార్యాలయం వాస్తవానికి ఒక రాయబార కార్యాలయంగా పనిచేసింది. లండను‌తో ఉద్రిక్తతకు కారణమైంది ఎందుకంటే రోడేషియా తన సొంత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్వహించడాన్ని లండను వ్యతిరేకించింది.<ref name="Onslow" /> భూపరివేష్టిత దేశమైన రోడేషియా, పోర్చుగీసు కాలనీ అయిన మొజాంబికు‌తో సరిహద్దును పంచుకోవడంతో, ఊహించిన ఆంక్షలను అధిగమించడంలో పోర్చుగలు నుండి "గరిష్ట మద్దతు" ఇస్తామని సలాజరు ఇచ్చిన హామీ లండను‌తో స్మితు జరిపిన చర్చలలో ఆయనకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చింది.<ref name="Onslow" /> స్మితు అప్పటి బ్రిటిషు సూత్రాలలో ఐదింటినీ అంగీకరించడాన్ని తోసిపుచ్చాడు.<ref name="Onslow" /> బదులుగా రోడేషియాకు అప్పటికే చట్టబద్ధంగా స్వాతంత్ర్య హక్కు ఉందని సూచించాడు—ఈ వాదనను ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అధికశాతం శ్వేతజాతీయులు ఉన్న ఓటర్లు అఖండంగా ఆమోదించారు.<ref>{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |title=White referendum in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 November 1964 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813074554/http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendum-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |archive-date=13 August 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |title=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |access-date=9 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |archive-date=18 May 2013 }}</ref> ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తదనంతర సాధారణ ఎన్నికల ఫలితాలతో ప్రోత్సాహం పొందిన రోడేషియను ప్రభుత్వం బ్రిటిషు వారి అనుమతి లేకుండా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుంటామని బెదిరించింది. హెరాల్డు విల్సను, అటువంటి అసాధారణ ప్రక్రియను దేశద్రోహంగా పరిగణిస్తారని హెచ్చరిస్తూ దీనిని ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ ప్రధానంగా బ్రిటిషు సంతతికి మూలానికి చెందిన ఇంకా యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌తో సానుభూతి, కుటుంబ సంబంధాలు కలిగి ఉన్న ఆంగ్ల "బంధువులు" లేదా శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సాయుధ బలగాలను ఉపయోగించడాన్ని ఆయన ప్రత్యేకంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |title=Rhodesia: The Last Thread |magazine=Time |date=30 December 1966 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news |author=Chris McGreal |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |title=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |newspaper=Guardian |access-date=9 October 2012 |location=London |date=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309212420/http://www.theguardian.com/world/2008/apr/13/zimbabwe |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref> సైనిక చర్యను పరిగణనలోకి తీసుకోవడానికి విల్సను నిరాకరించడం స్మితు‌ను తన ప్రణాళికలతో ముందుకు సాగడానికి మరింత ప్రోత్సహించింది. చర్చలు త్వరగా విఫలమయ్యాయి. అక్టోబరు‌లో ఒక పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు కూడా విఫలమయ్యాయి; స్మితు ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన ఐదు సూత్రాలను అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అంతకంటే తక్కువ దేనికీ అంగీకరించబోమని వాదించింది. <ref name="areahandbook"/> 1965 నవంబరు 11న రోడేషియా క్యాబినెటు ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) జారీ చేసింది.<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cite book|last=Raftopolous|first=Brian|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cite book|last=Raeburn|first=Michael|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> యుడిఐని యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో వెంటనే "రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చర్య"గా ఖండించారు. ఈ చట్టవిరుద్ధమైన చర్య తాత్కాలికమేనని విల్సను హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |title=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520070306/http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G%2FSkins%2FGPN%2Fprintskin |archive-date=20 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{hansard |url=1969/jan/21/rhodesia |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |archive-date=25 December 2012 |url-status=live }}</ref> అయితే దాని స్వయం పరిపాలన హోదా కారణంగా రోడేషియా కొంతకాలంగా యునైటెడు కింగ్‌డం ప్రత్యక్ష ప్రభావ పరిధిలో లేదు. యుడిఐ ద్వారా కొనసాగుతున్న బ్రిటిషు పాలన అనే ముసుగు ఒక రాజ్యాంగ కల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name="weitzer1990"/> ఈ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, అధికారంలో ఉన్న రోడేషియను ప్రభుత్వం మీద ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపగల తన సామర్థ్యం పరిమితమని విల్సను త్వరగా గ్రహించాడు.<ref name="weitzer1990"/> 1965 అక్టోబరు 12న "మైనారిటీ పాలనను శాశ్వతం చేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏకపక్షంగా ప్రకటించుకుంటామని" రోడేషియను అధికారులు పదేపదే బెదిరిస్తున్న విషయాన్ని ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీ గమనించింది. రోడేషియను ఫ్రంటు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించకుండా నిరోధించడానికి తన వద్ద ఉన్న అన్ని మార్గాలను (సైనిక శక్తితో సహా) ఉపయోగించాలని విల్సను‌కు పిలుపునిచ్చింది.<ref>{{cite web|title=Question of Southern Rhodesia|url=https://undocs.org/A/RES/2012(XX)|id=A/RES/2012(XX)|date=12 October 1965|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=17 March 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318090144/http://undocs.org/A/RES/2012(XX)|archive-date=18 March 2017|url-status=live }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి అధికారులు రోడేషియను ప్రభుత్వాన్ని "చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలన"గా ముద్రవేశారు.<ref>{{cite web |url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |title=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 November 1965 |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509030234/http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&title=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live }}</ref> సభ్య దేశాలు రోడేషియాతో ఆర్థిక సంబంధాలను స్వచ్ఛందంగా తెంచుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సైనిక పరికరాల మీద ఆంక్షలను సిఫార్సు చేశారు.<ref name="areahandbook"/> 1966 డిసెంబరులో ఈ ఆంక్షలు తప్పనిసరి అని ఐక్యరాజ్యసమితి మరింతగా పునరుద్ఘాటించింది. సభ్య దేశాలు రోడేషియను ఎగుమతి వస్తువులైన పొగాకు, క్రోమియం, రాగి, ఆస్బెస్టాసు, చక్కెర, గొడ్డు మాంసం కొనుగోలు చేయకుండా స్పష్టంగా నిషేధించబడ్డాయి.<ref name="areahandbook"/> అప్పటికే తన సొంతంగా విస్తృతమైన ఆంక్షలను అమలు చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వం మొజాంబికు‌లోని బీరా ఓడరేవులో చమురు సరఫరాలను పర్యవేక్షించడానికి రాయలు నేవీ స్క్వాడ్రను‌ను పంపింది. ఈ ఓడరేవు నుండే రోడేషియాలోని ఉమ్తాలికి ఒక వ్యూహాత్మక పైప్‌లైను వెళ్లేది. "(దక్షిణ) రోడేషియాకు ఉద్దేశించిన చమురును తీసుకువెళ్తున్నాయని సహేతుకంగా భావించే నౌకలను అవసరమైతే బలప్రయోగం ద్వారా" నిరోధించడమే ఈ యుద్ధనౌకల పని. <ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |archive-url=https://archive.today/20130416010217/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,RESOLUTION,ZWE,,3b00f205c,0.html |url-status=dead |archive-date=16 April 2013 |title=Refworld &#124; Resolution 221 (1966) of 9 April 1966 |publisher=UNHCR |access-date=9 October 2012 }}</ref><ref name="gowlland-debbas1990">{{citation | last = Gowlland-Debbas | first = Vera | title = Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia | publisher = Martinus Nijhoff Publishers | year = 1990 | isbn = 0-7923-0811-5}}</ref> ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలు కాని స్విట్జర్లాండు. పశ్చిమ జర్మనీ వంటి కొన్ని పాశ్చాత్య దేశాలు రోడేషియాతో బహిరంగంగా వ్యాపారం కొనసాగించాయి – 1973లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరే వరకు స్మితు ప్రభుత్వానికి పశ్చిమ ఐరోపాలో రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా నిలిచింది.<ref name="areahandbook"/> ఆఫ్రికా ఖండం వెలుపల రోడేషియా ఎగుమతులను ప్రధానంగా స్వీకరించే దేశంగా జపాన్ నిలిచింది. నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించి ఇరాన్ కూడా రోడేషియాకు చమురును సరఫరా చేసింది.<ref>{{cite web |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |title=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110195205/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Memo%20for%20Carter.pdf |archive-date=10 November 2012 |url-status=live }}</ref> పోర్చుగలు రోడేషియా వస్తువులకు ఒక వాహకంగా పనిచేసింది. అది నకిలీ మూల ధృవీకరణ పత్రాలతో మొజాంబికు ద్వారా వాటిని ఎగుమతి చేసింది.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | title = A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | year = 2006 | isbn = 9966-25-358-0}}</ref> దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఐక్యరాజ్యసమితి ఆంక్షలను పాటించడానికి నిరాకరించింది. <ref>{{cite web |url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |title=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318020152/http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |archive-date=18 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |title=Rhodesia Unilateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |access-date=9 October 2012 }}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1971లో యునైటెడు స్టేట్సు‌లో బైర్డు సవరణ ఆమోదించబడింది. ఇది అమెరికను సంస్థలు రోడేషియను క్రోమియం, నికెలు ఉత్పత్తులను యథావిధిగా దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది.<ref name="meredith">{{cite book|last=Meredith|first=Martin|title=The Past is Another Country|page=218}}</ref> ఆంక్షలు అంతగా ప్రభావం చూపనప్పటికీ రోడేషియాకు విదేశాలలో దౌత్య గుర్తింపు పొందడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారింది. 1970లో యునైటెడు స్టేట్సు "ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ" ఏకపక్ష దౌత్య గుర్తింపును (యుడిఐ) గుర్తించబోమని ప్రకటించింది.<ref name="a">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=BBC News|access-date=10 November 2007|date=2 March 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> రోడేషియా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములైన దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు కూడా దౌత్య గుర్తింపును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి. రోడేషియను రాజధాని సాలిసు‌బరీలో రాయబార కార్యాలయాలను తెరవలేదు. బదులుగా "గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధుల" ద్వారా దౌత్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఇష్టపడ్డాయి.<ref name="google13">[https://books.google.com/books?id=3ptWAAAAYAAJ ''Foreign Affairs for New States: Some Questions of Credentials''], Peter John Boyce, University of Queensland Press, January 1977, page 13</ref> ఇది దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగీసు ప్రభుత్వాలు తాము బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవిస్తూనే స్మితు పరిపాలన ఆచరణాత్మక అధికారాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> ప్రారంభంలో రోడేషియను రాజ్యం క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు పట్ల తన వాగ్దాన విధేయతను నిలుపుకుంది. ఆమెను రోడేషియా రాణిగా గుర్తించింది.<ref name="google257">{{cite book|author1=Kenneth W. Grundy|author2=Kenneth William Grundy|title=Confrontation and Accommodation in Southern Africa: The Limits of Independence|url=https://books.google.com/books?id=mb7dE6K6gJoC&pg=PA257|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02271-3|page=257}}</ref> స్మితు, ఉప ప్రధాన మంత్రి క్లిఫోర్డు డ్యూపాంటు యుడిఐ గురించి అధికారికంగా తెలియజేయడానికి దక్షిణ రోడేషియా గవర్నరు అయిన సర్ హంఫ్రీ గిబ్సు‌ను సందర్శించినప్పుడు గిబ్సు దానిని దేశద్రోహ చర్యగా ఖండించారు. స్మితు రేడియోలో యుడిఐని అధికారికంగా ప్రకటించిన తరువాత వైటు‌హాలు‌లోని కలోనియలు ఆఫీసు నుండి వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు గవర్నరు గిబ్సు తన రిజర్వు అధికారాన్ని ఉపయోగించి స్మితు‌ను, ఆయన మొత్తం క్యాబినెటు‌ను పదవి నుండి తొలగించారు. అయితే చట్టబద్ధమైన వలస ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి గిబ్సు ఎటువంటి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకోలేకపోయారు. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఆయన పదవిని నిరుపయోగం చేసిందని వాదిస్తూ రోడేషియను మంత్రులు ఆయన నోటీసులను పూర్తిగా విస్మరించారు. అయినప్పటికీ గిబ్సు 1970 వరకు సాలిసు‌బరీలోని తన అధికారిక నివాసమైన గవర్నమెంటు హౌసు‌లోనే కొనసాగారు. గణతంత్ర ప్రకటన తరువాత ఆయన చివరకు రోడేషియాను విడిచిపెట్టారు.<ref name="Age">[https://news.google.com/newspapers?id=IhdVAAAAIBAJ&sjid=cpMDAAAAIBAJ&pg=1090%2C4932581 Queen's man resigns], ''[[The Age]]'', 26 June 1969</ref> అంతకు ముందే ఆయన స్థానంలో మరొకరిని నియమించారు; రాణి గవర్నరు-జనరలు‌ను నియమించకపోతే డుపాంటు‌ను "ప్రభుత్వ పరిపాలనాధికారి"గా నియమిస్తామని స్మితు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. <ref name="strips">[https://news.google.com/newspapers?id=vzNIAAAAIBAJ&sjid=qgANAAAAIBAJ&pg=782%2C2383897 Ian Smith Strips Gibbs Of All Official Privilege], Associated Press, ''[[The Morning Record]]'', 18 November 1965</ref> స్మితు డుపాంటు‌ను గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమించాలని ఉద్దేశించారు. కానీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు ఈ సలహాను పరిగణనలోకి కూడా తీసుకోలేదు.<ref>[https://books.google.com/books?id=juURVf5bhHoC&q=%22Her+Majesty+is+not+able+to+entertain+purported+advice+of+this+kind%22 ''Commonwealth Survey''], Central Office of Information, 1965, page 1281</ref> కొన్ని మినహాయింపులతో గిబ్సు రాణికి ఏకైక చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి అని అందువలన రోడేషియాలో ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారి అని వైట్‌హాలు చేసిన వాదనకు అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతు ఇచ్చింది. 1968 సెప్టెంబరులో రోడేషియా హైకోర్టు అప్పీలేటు డివిజను ఇయాను స్మితు పరిపాలన కేవలం వాస్తవ (డీ ఫాక్టో ) ప్రభుత్వం మాత్రమే కాకుండా దేశానికి చట్టబద్ధమైన (డీ జ్యూరు ) ప్రభుత్వంగా (డీ జ్యూరు) మారిందని తీర్పు ఇచ్చింది.<ref name="Beadle"> ''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> తన నిర్ణయాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ హ్యూ బీడిలు, హ్యూగో గ్రోటియసు చేసిన అనేక ప్రకటనలను ఉపయోగించారు. గ్రోటియసు వాదన ప్రకారం ఒక దేశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం మీద యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు. ఆ భూభాగాన్ని తాము పాలిస్తున్నామని సరిగ్గా చెప్పుకోవడానికి ఎటువంటి మార్గం లేదు. రోడేషియా మీద బ్రిటను చేస్తున్న ఆర్థిక యుద్ధం కారణంగా ఆ దేశాన్ని (అదే సమయంలో) రోడేషియాను పాలిస్తున్నట్లుగా వర్ణించలేమని బీడిలు వాదించారు.<ref>{{cite web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |title=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |archive-date=20 April 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://uniset.ca/microstates/james.html |title=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017090007/http://uniset.ca/microstates/james.html |archive-date=17 October 2012 |url-status=live }}</ref> ఈ తీర్పు, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ఉన్నప్పటికీ అధికారంలో ఉన్న స్మితు ప్రభుత్వం "దాని పూర్వ ప్రభుత్వాలు చట్టబద్ధంగా చేయగలిగిన ప్రతిదాన్ని చట్టబద్ధంగా చేయగలదు" అనే ఒక పూర్వ ఉదాహరణను నెలకొల్పింది.<ref name="legalitylaw">{{cite book|last=Lauterpacht|first=Elihu|title=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> 1968 ఏప్రిల్ నాటికి రోడేషియను అధికారులకు అందుబాటులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాలను మెజారిటీ పాలన అంశంతో సహా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రముఖ న్యాయవాది డబల్యూ.ఆర్ వాలీ అధ్యక్షతన ఒక సాలిసు‌బరీ కమిషను‌ను నియమించారు. కానీ ఒక పరిష్కారం కోసం బ్రిటిషు వారితో చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించడం ప్రారంభంలోనే తోసిపుచ్చబడింది.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{Cite journal |date=1 December 1973 |title=Volume 3, No. 1 |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |journal=Zambezia: A Journal of Social Studies in Southern and Central Africa |publisher=[[University of Rhodesia]] |volume=3 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054858/http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf |archive-date=5 June 2013}}</ref> ఆచరణాత్మకంగా చట్టపరంగా "యూరోపియన్లు శాశ్వత యూరోపియను ఆధిపత్యం మీద ఉన్న ఏ నమ్మకాన్నైనా వదులుకోవాలి" అని వాలీ కమిషను కనుగొంది. మైనారిటీ పాలన శాశ్వతంగా నిలబడలేదని ఎత్తి చూపింది.<ref name="areahandbook"/> అయితే మెజారిటీ పాలన తక్షణమే ఆమోదయోగ్యం కాదని కూడా వాలీ సాక్ష్యం ఇచ్చారు. <ref name="areahandbook"/> రోడేషియా యునైటెడు కింగ్డం మధ్య ఉన్న విభేదాలను తగ్గించే లక్ష్యంతో రాయలు నేవీ నౌకలలో 1966 డిసెంబరు‌లో ఒకసారి 1968 అక్టోబరు‌లో మరోసారి చర్చలు జరిగాయి. <ref>{{cite web |url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |title=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527204410/http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |archive-date=27 May 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |title=The Forgotten Rhodesians |magazine=Foreign Affairs |access-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405100904/http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |archive-date=5 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417115410/http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |url-status=dead |archive-date=17 April 2012 |title=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |access-date=9 October 2012 }}</ref> ఈ రెండు ప్రయత్నాలూ ఒప్పందాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ హెరాల్డు విల్సను తాను ఇంతకుముందు ప్రకటించిన ఐదు సూత్రాలకు ఆరవ సూత్రాన్ని జోడించారు: "జాతితో సంబంధం లేకుండా మైనారిటీ చేత మెజారిటీ మీద గానీ లేదా మెజారిటీ చేత మైనారిటీ మీద గానీ ఎటువంటి అణచివేత జరగకుండా చూసుకోవడం అవసరం." కొత్త పరిష్కారాన్ని చేరుకోవడంలో విఫలమైన తరువాత రోడేషియను సంకల్పం మరింత దృఢపడింది. రోడేషియను ఫ్రంటు‌లోని మరింత తీవ్రవాద వర్గాలు రిపబ్లికను రాజ్యాంగం కోసం పిలుపునిచ్చాయి.<ref name="areahandbook"/> 1969లో జరిగిన రెండు ప్రతిపాదనల ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో బ్రిటిషు రాచరికంతో మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను తెంచుకోవాలనే ప్రతిపాదన 61,130 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 14,327 ఓట్ల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందింది.<ref name="areahandbook"/> రోడేషియా 1970 మార్చి 2న తనను తాను గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించుకుంది. కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు లాంఛనప్రాయ దేశాధినేతగా వ్యవహరించగా ప్రధానమంత్రి నామమాత్రంగా ఆయనకు నివేదించేవారు. గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన చివరకు ఇతర దేశాలను గుర్తింపు ఇవ్వడానికి ప్రేరేపిస్తుందని రోడేషియా ప్రభుత్వంలోని కొందరు వృధాగా ఆశించారు.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|title=BBC On This Day – 2 – 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk|access-date=16 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133422/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> ====యుడిఐ ప్రభావం==== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్యాన్ని (యుడిఐ) ప్రకటించుకున్న తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆ దేశం మీద ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ ఒత్తిళ్ల పరంపర మొదలైంది; ఈ ఒత్తిళ్లు చివరికి అక్కడ [[:en: majority rule| బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలన]] ఏర్పడటానికి దారితీశాయి. ఈ మార్పు సంభవించడానికి ఏదో ఒకే ఒక్క అంశం కాకుండా పైన పేర్కొన్న కారకాలన్నీ సమిష్టిగా కారణమయ్యాయి.<ref name="frontiersmen">{{cite book|last=Clayton|first=Anthony|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|pages=42, 59–69}}</ref> 2005లో [[:en: London School of Economics| లండను స్కూలు ఆఫ్ ఎకనామిక్సు]]లో రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించి జరిగిన ఒక సదస్సులో అప్పటికే అక్కడ ఉన్న [[:en: Cold War| జాతిపరమైన సంఘర్షణ]] కుట్రలు తోడై, ఆ పరిస్థితుల ఫలితంగానే యుడిఐ ప్రకటనకు బీజం పడిందని నిర్ధారించారు.<ref name="b">{{cite web|author=Dr. Sue Onslow|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|title=UDI: 40 Years On|publisher=LSE|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013165015/http://lse.ac.uk/collections/CWSC/events/rhodesian_UDI_40_jan_06.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=live }}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) విమర్శకులు ఇయాను స్మితు పేదరికంలో మగ్గుతున్న నల్లజాతి ప్రజల ప్రయోజనాలను బలిచేసి పాతుకుపోయిన వలస పాలక వర్గం విశేషాధికారాలను కాపాడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారని వాదించారు.<ref name="c">{{cite web|author=Michael Hartnack|year=2005|url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|title=40 years in wilderness after UDI declaration|publisher=The Herald|access-date=10 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101625/http://www.theherald.co.za/herald/2005/10/25/cols/hcols.htm|archive-date=20 March 2006|url-status=dead }}</ref> సమకాలీన ఆఫ్రికను ప్రమాణాల ప్రకారం అప్పట్లో రోడేషియా ఒక మోస్తరుగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశమని; అటువంటి దేశం సంక్లిష్టమైన పరిపాలనా ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి నల్లజాతి రోడేషియన్ల మెజారిటీ వర్గానికి ఆ సమయంలో తగినంత అనుభవం లేదని పేర్కొంటూ స్మితు తన చర్యలను సమర్థించుకున్నారు.<ref name="SmithGB"/> స్థూలంగా చెప్పాలంటే యుడిఐ అనేది మెజారిటీ పాలన పట్ల, యుకెతో సంబంధాల పట్ల శ్వేతజాతి ప్రజల వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసింది.<ref name="raft"/> రోడేషియాలో నివసించే శ్వేతజాతీయులలో అత్యధికులు బ్రిటిషు వలసదారులు లేదా బ్రిటిషు మూలాలు కలిగినవారే; వీరిలో చాలామందికి బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం పట్ల ఒక ప్రత్యేకమైన అభిమానం ఉండేది.<ref name="raft"/> అయితే యుకె ప్రభుత్వం వారికి స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం... ఈ నిబంధనలు బ్రిటిషు షరతుల మీద రాజకీయ పరిష్కారానికి వారి వ్యతిరేకతను మరింత బలపరిచాయి. రోడేషియను రాజకీయాలలో బ్రిటిషు జోక్యం పట్ల వారి ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచాయి.<ref name="raft"/> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందు సంవత్సరాలలో శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తమను తాము ముట్టడిలో ఉన్నవారిగా, బెదిరింపులకు గురైనవారిగా, నిరంతరం అభద్రతతో ఉన్నవారిగా, మాతృదేశం చేత బలహీనపరచబడుతున్నవారిగా, తమ మీద తప్ప మరెవరి మీదా ఆధారపడలేనివారిగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.<ref name="SmithGB"/> "మెజారిటీ పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు" అనే విధానం యుకెతో శ్వేతజాతి సమాజం సంబంధాన్ని మార్చివేసింది. వలస వ్యవహారాలలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం అవిశ్వసనీయత, కపటత్వం మీద వారి అనుమానాలను పెంచింది ప్రత్యేకించి ఆ ప్రభుత్వం ఎన్‌ఐబిఎంఆర్‌ను ఒక అధికారిక విధానంగా స్వీకరించినప్పటి నుండి - సరిగ్గా ఇదే పరిస్థితిని నివారించడానికి యుడిఐ చేపట్టబడింది. వలసవాద విముక్తి ప్రారంభమైనప్పటి నుండి శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు దీనిని ప్రతిఘటించడానికి పోరాడారు.<ref name="SmithGB"/> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పట్ల నల్లజాతీయుల జాతీయవాద పార్టీలు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాయి; జెడ్‌ఎఎన్‌యుకు చెందిన ఒక అధికారి ఇలా పేర్కొన్నారు: "స్వేచ్ఛను, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఆదరించే వారందరికీ యుడిఐ ఒక మార్చలేని ఘర్షణ మార్గాన్ని నిర్దేశించింది. 1965 నవంబరు 11వ తేదీ ఆ గడ్డ మీద స్వేచ్ఛ కోసం సాగుతున్న పోరాటాన్ని—రాజ్యాంగపరమైన, రాజకీయ పోరాటం నుండి ప్రధానంగా ఒక సైనిక పోరాటంగా—మలుపు తిప్పిన కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది."<ref name="blackfire"/> అయితే రాజకీయ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి సాయుధ పోరాటాన్ని తమ ప్రధాన వ్యూహంగా జాతీయవాదులు స్వీకరించడానికి ఇంకా చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది.<ref name="blackfire"/> ఆ సమయంలో అనుసరించిన హింసాత్మక వ్యూహాల ముఖ్య ఉద్దేశం—రోడేషియా భద్రతా దళాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయడం కంటే—అంతర్జాతీయ సమాజం లేదా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ద్వారా [[:en: Interventionism (politics)|బాహ్య జోక్యానికి]] అవకాశాలను కల్పించడమే.<ref name="blackfire"/> రోడేషియా ఎగుమతులు సాధారణంగా పోటీతత్వాన్ని కలిగి ఉండటం వలన గతంలో బ్రిటిషు మార్కెట్లో వాటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత లభించడం వలన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే [[:en: Diversification (marketing strategy)|ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ]] ప్రక్రియ వేగాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఆ మాజీ వలస దేశానికి కనిపించలేదు. అయితే యుడిఐ తర్వాత రోడేషియా తన ఆర్థిక [[:en: self-sufficiency|స్వయం సమృద్ధిని]] మరింత ఉన్నత స్థాయికి అభివృద్ధి చేసుకునే సామర్థ్యం తనకు ఉందని నిరూపించడం ప్రారంభించింది.<ref name="SmithGB"/><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |title=What's Wrong With Trade Sanctions |publisher=Cato Institute |date=23 December 1985 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043831/http://www.cato.org/pubs/pas/pa064.html |archive-date=16 July 2012 |url-status=live }}</ref> 'రోడేషియను ఫ్రంటు' పార్టీ దేశీయ ఉత్పత్తికి ప్రోత్సాహకాలను అందించడం ప్రారంభించిన తర్వాత పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి నాటకీయంగా విస్తరించింది. ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి అమలు చేసిన కఠినమైన ప్రతిచర్యల వ్యవస్థ, కనీసం ఒక దశాబ్దం పాటు వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో విజయవంతమైంది.<ref name="areahandbook"/> ఆ తర్వాతి తొమ్మిదేళ్లలో తమ ఆస్తులను స్తంభింపజేయడం విదేశీ ఖాతాలను నిరోధించడం వంటి చర్యలను ధిక్కరిస్తూ రోడేషియను కంపెనీలు రహస్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌ మీద పనిచేసే స్థానిక, విదేశీ అనుబంధ సంస్థల ద్వారా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి చాకచక్యమైన పద్ధతులను కూడా పరిపూర్ణం చేశాయి.<ref name="areahandbook"/> 1968 నుండి 1970 వరకు రోడేషియా, యునైటెడు కింగ్‌డమ్ మధ్య వాస్తవంగా ఎటువంటి సంభాషణలు జరగలేదు. 1969లో జరిగిన [[:en: referendum |రోడేషియను రాజ్యాంగ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ, 1969]]లో శ్వేతజాతీయులైన ఓటర్లు ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని, ఒక గణతంత్ర స్థాపనను ఆమోదించారు. తద్వారా బ్రిటిషు రాచరికంతో రోడేషియాకు ఉన్న చివరి సంబంధాలను తెంచుకున్నారు. దీనిని 1970 మార్చిలో అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఎడ్వర్డు హీతు ఎన్నికైన వెంటనే ఇది మారిపోయింది. ఆయన చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించారు.<ref name="racewar">{{cite book|last=Brownell|first=Josiah|title=Collapse of Rhodesia: Population Demographics and the Politics of Race|pages=1–255}}</ref> ఇప్పుడు [[:en: foreign secretary|విదేశీ, కామన్వెల్తు వ్యవహారాల కార్యదర్శి]]గా ఉన్న అలెకు డగ్లసు-హోం ప్రతిపాదించిన అసలైన "ఐదు సూత్రాలకు" ఆయన బహిరంగంగా కట్టుబడి ఉండటం పట్ల నిరాశ చెందినప్పటికీ ఆంగ్లో-రోడేషియను సంబంధాలను చక్కదిద్దడానికి హీతు తన వంతు కృషి చేస్తాడని స్మితు ఆశాభావంతో ఉన్నారు. 1971 నవంబరు‌లో డగ్లసు-హోం సాలిసు‌బరీతో సంప్రదింపులను పునరుద్ధరించి ఇరుపక్షాలకు సంతృప్తికరంగా ఉండే ఒక ప్రతిపాదిత ఒప్పందాన్ని ప్రకటించారు – అది రోడేషియా 1969 రాజ్యాంగాన్ని ప్రభుత్వానికి చట్టపరమైన చట్రంగా గుర్తించింది. అదే సమయంలో మెజారిటీ పాలన వైపు నిరాటంకమైన పురోగతికి క్రమమైన శాసన ప్రాతినిధ్యం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన సూత్రమని అంగీకరించింది.<ref name="areahandbook"/> అయినప్పటికీ ఈ కొత్త ఒప్పందం ఆమోదం పొందితే నల్లజాతీయుల రాజకీయ హోదాలో తక్షణ మెరుగుదలను కూడా అమలు చేస్తుంది. జాతి వివక్షను అంతం చేయడానికి ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది. తిరోగమన రాజ్యాంగ సవరణలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పటిష్టమైన హామీని ఇస్తుంది.<ref>{{cite web |date=1 February 1972 |title=Zimbabwe Rejects Sellout! |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605054701/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-BDE-84-al.sff.document.acoa000370.pdf |archive-date=5 జూన్ 2013 |access-date=13 అక్టోబర్ 2012 |publisher=American Committee on Africa}}</ref> ప్రతిపాదిత ఒప్పందం అమలు ప్రజల ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ రోడేషియా ప్రభుత్వం దీనిని సార్వత్రిక ([[:en: referendum| ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ]]) ఉంచడానికి నిరంతరం నిరాకరిస్తూ వచ్చింది.<ref name="areahandbook"/> అందువలన ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు [[:en: Edward Pearce, Baron Pearce|లార్డు పియర్సు]] నేతృత్వంలో ఇరవై నాలుగు మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిషను‌కు ఈ విషయం మీద [[:en: public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]]ను నిర్ధారించే బాధ్యత అప్పగించబడింది.<ref name="historyps">{{cite book|last=Zvobgo|first=Chengetai|title=A History of Zimbabwe, 1890–2000 and Postscript, Zimbabwe, 2001–2008|pages=1–410}}</ref> 1972లో ఈ కమిషను వివిధ [[:en: interest groups| ఆసక్తి సమూహాలను]] ఇంటర్వ్యూ చేయడం వారి అభిప్రాయాలను సేకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే ఈ ప్రక్రియలో ఎదురైన విస్తృతమైన [[:en: Political apathy|రాజకీయ ఉదాసీనత]] పట్ల ఆందోళన వ్యక్తమైంది.<ref name="SmithGB"/> కమిషను నివేదిక ప్రకారం శ్వేతజాతీయులు ఈ ఒప్పందానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. [[:en: Coloured|మిశ్రమ జాతి]] లేదా ఆసియా మూలాలు కలిగిన రోడేషియన్లు సాధారణంగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు; కానీ ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల నల్లజాతీయుల స్పందన మాత్రం అత్యంత ప్రతికూలంగా ఉంది.<ref name="racewar"/><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |title=1972: Rhodesia's former leader arrested |publisher=BBC |date=18 January 1972 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215143739/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/18/newsid_2530000/2530291.stm |archive-date=15 December 2012 |url-status=live }}</ref> దాదాపు ముప్పై మంది నల్లజాతీయులైన రోడేషియను నాయకులు, రాజకీయవేత్తలు తమ వ్యతిరేకతను గట్టిగా వినిపించారు; దీనితో కమిషను నివేదికను ప్రాతిపదికగా చేసుకుని బ్రిటను ఈ ప్రతిపాదనల నుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది.<ref name="historyps"/> ===బుష్ యుద్ధం=== ====తొలి తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు==== 1960 నాటికే దక్షిణ రోడేషియాలో మైనారిటీ పాలన జోషువా న్కోమో, న్దాబానింగి సిథోలే వంటి నల్ల ఆఫ్రికను జాతీయవాదుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న రాజకీయ హింస చే సవాలు చేయబడటం ప్రారంభమైంది. 1960, 1965 మధ్య సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన పౌర అశాంతి, అంతకంతకూ తీవ్రవాదులుగా మారుతున్న నల్ల జాతీయవాదుల మధ్య సంబంధాలను ప్రభుత్వం మరింత ధ్రువీకరించింది.<ref name="blackfire"/> వారి బహిరంగ ప్రచారాలు మొదట అణచివేయబడిన తర్వాత చాలా మంది నల్ల జాతీయవాదులు తమ ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడానికి చర్చలు పూర్తిగా అసమర్థమైనవని నమ్మారు. రాజకీయ ప్రేరేపిత తీవ్రవాదులు జరిపే పెట్రోలు బాంబు దాడులు క్రమంగా సర్వసాధారణమైపోయాయి; 1961లో 'జింబాబ్వే రివ్యూ' పత్రిక ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, "సాలిసు‌బరీలో స్థిరపడిన వలసవాద సంస్థల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు స్వయంగా తయారు చేసుకున్న పెట్రోలు బాంబులను ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=Insurgency in Rhodesia, 1957–1973: An Account and Assessment |publisher=International Institute for Strategic Studies |year=1973 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> 1962 జనవరి నుండి సెప్టెంబరు మధ్య కాలంలో జాతీయవాదులు 33 బాంబులను పేల్చారు; అంతేకాక 28 అగ్నిప్రమాద ఘటనలలోనూ సమాచార వ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాల మీద జరిగిన 27 విధ్వంసక చర్యలలోనూ వీరికి ప్రమేయం ఉన్నట్లు తేలింది.<ref name="blackfire"/> భద్రతా దళాలతో సహకరిస్తున్నారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న పలువురు నల్లజాతి రోడేషియన్లను కూడా ఈ జాతీయవాదులు హత్య చేశారు.<ref name="blackfire"/> ఆ సంవత్సరమే న్కోమోకు చెందిన [[:en: Zimbabwe African People's Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికన్ ప్రజల సంఘం]] (జెడ్‌ఎపియు) పార్టీ, తమకు ఒక సైనిక విభాగం — [[:en: Zimbabwe People's Revolutionary Army| జింబాబ్వే ప్రజల విప్లవ సైన్యం]] (జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ) — ఏర్పడిందని ప్రకటించింది. అంతేకాకుండా "ఆయుధాలు, మందుగుండు సామాగ్రిని దేశంలోకి తీసుకురావడం ప్రారంభించడం అలాగే యువకులను విధ్వంసక చర్యల శిక్షణ కోసం బయటకు పంపడం" అనే నిర్ణయం అప్పటికే అమలులోకి వచ్చిందని కూడా ఆ పార్టీ వెల్లడించింది.<ref name="blackfire"/> 1960 నాటికే జెడ్‌ఎపియు పార్టీకి పూర్వగామి అయిన 'నేషనలు డెమోక్రటికు పార్టీ' (ఎన్‌డిపి), [[:en: Soviet Union|సోవియట్ యూనియన్]] మరియు [[:en: Czechoslovak Socialist Republic|చెకోస్లోవేకియా]]లతో అనధికారిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. తమ సభ్యులకు తూర్పు ఐరోపాలో సైనిక శిక్షణ ఇప్పించే అవకాశాల మీద కూడా ఆ పార్టీ చర్చలు జరిపింది.<ref name=Hot>{{cite book|last=Shubin|first=Vladimir Gennadyevich|title=The Hot "Cold War": The USSR in Southern Africa|date=2008|pages=92–93, 151–159, 249|publisher=Pluto </ref> 1962 జూలైలో న్కోమొ మాస్కోను సందర్శించి రోడేషియాలో జెడ్‌ఎపియు నేతృత్వంలో సాయుధ తిరుగుబాటు చేపట్టే ప్రణాళికల గురించి చర్చించారు. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ కోసం సోవియటు నిధులు, ఆయుధాలను సమకూర్చాలని ఆయన అధికారికంగా అభ్యర్థించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన, "ఈ కార్యకలాపాల కోసం జెడ్‌ఎపియుకు ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలు, రివాల్వర్లు అవసరం... అలాగే ముఖ్యమైన సంస్థాపనలకు కాపలాగా ఉండే వ్యక్తులకు లంచాలు ఇవ్వడానికి, విధ్వంసక చర్యలు చేపట్టడానికి పార్టీకి డబ్బు కూడా అవసరం" అని వివరించారు. 1963 నుండి జెడ్‌ఎపియుకు పరిమిత మొత్తంలో నిధులను సరఫరా చేయడానికి సోవియటు‌లు అంగీకరించారు; యుడిఐ యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత వారు తమ ఆర్థిక సహాయాన్ని మరింత పెంచారు. 1963లో సైనిక శిక్షణ కోసం కూడా జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు యూనియను‌కు తన మొదటి అధికారిక అభ్యర్థనను సమర్పించింది. 1964 ప్రారంభంలో సోవియటు‌లు జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ మిలిటెంట్లకు గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక వ్యూహాన్ని న్కోమొ బహిరంగంగా సమర్థించడం జెడ్‌ఎపియు పట్ల శ్వేతజాతీయులైన రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న వ్యతిరేకతను బలపరిచింది; అంతేకాక నల్లజాతీయుల జాతీయవాదుల పట్ల మొత్తంగా వారిలో ఉన్న ప్రతికూల వైఖరులను మరింత పెంచి పోషించింది. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ ఏర్పాటుకు ప్రతిస్పందనగా రోడేషియా ప్రభుత్వం జెడ్‌ఎపియును నిషేధించింది; దీనితో ఆ పార్టీ మద్దతుదారులు రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రజలు సమావేశమయ్యే హక్కును నియంత్రిస్తూ, రాజకీయంగా విధ్వంసక చర్యలకు పాల్పడే అవకాశం ఉందని అనుమానించబడే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే విస్తృత అధికారాలను భద్రతా దళాలకు కల్పిస్తూ, ప్రభుత్వం కఠినమైన భద్రతా చట్టాలను కూడా ఆమోదించింది. రాజకీయ ప్రేరేపిత ఉగ్రవాద చర్యలలో భాగంగా ఎవరైనా నిప్పుపెట్టడం (అగ్నిప్రమాదాలు సృష్టించడం) లేదా పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడితే వారికి మరణశిక్ష విధించే విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. రోడేషియాలో నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలు గెరిల్లా యుద్ధాలు, పట్టణ తిరుగుబాట్లకు పాల్పడటంతో శ్వేతజాతి రోడేషియను ప్రజా చర్చలో జాతి రాజకీయాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగా మారాయి. స్మితు, ఆయన ప్రభుత్వ దృష్టిలో నల్లజాతి జాతీయవాదులు రాజ్యరహిత అసమ్మతివాదులు వారి ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు రాజకీయమైనవి కావు కానీ నేరం చేయడం, అరాచకాన్ని కొనసాగించడం; ఉదాహరణకు స్మితు తన వ్యాఖ్యానంలో తిరుగుబాటుదారులను "గ్యాంగ్‌స్టర్లు"గా వర్ణించడానికి ఇష్టపడ్డాడు. నల్లజాతీయవాదులు కమ్యూనిస్టు దేశాల నుండి సేకరించిన ఆయుధాలు, పేలుడు పదార్థాలను ఉపయోగించడం కూడా ఈ సంఘర్షణలోని జాతిపరమైన అంశాలను మరుగుపరిచింది. దీనివల్ల, శ్వేతజాతి రోడేషియన్లు తాము ఒక దేశీయ రాజకీయ ఉద్యమం వల్ల కాకుండా, సోవియటు నిర్దేశిత కమ్యూనిస్టు రెచ్చగొట్టేవారి లక్ష్యంగా ఉన్నామని చెప్పుకోవడానికి వీలు కలిగింది. స్మితు, ఆయన మద్దతుదారులు, నల్లజాతీయవాద మిలిటెంట్లకు సోవియట్ యూనియన్ మద్దతు ద్వారా వ్యక్తమైన అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం, పశ్చిమ దేశాల సామాజిక, రాజకీయ పతనం అనే రెండు ముప్పుల నుండి తమను తాము [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] సాంప్రదాయ విలువలకు సామూహిక రక్షకులుగా భావించుకున్నారు. "స్వేచ్ఛా ప్రపంచాన్ని రక్షించడంలో" పాశ్చాత్య నాగరికతను" నిలబెట్టడంలో తమ పూర్వీకుల క్రైస్తవ వారసత్వానికి తరచుగా చేసే విజ్ఞప్తులు ఈ నమ్మకాలను ప్రతిబింబించాయి. దక్షిణ అమెరికాలోని శ్వేతజాతి మైనారిటీలలో ఇది అసాధారణమైన అభిప్రాయమేమీ కాదు. ఆ సమయంలో ఆఫ్రికా; ఈ విషయం మీద యునైటెడు స్టేట్సు ఇంటెలిజెన్సు అధికారులు సంకలనం చేసిన ఒక నివేదికలో ఈ క్రింది విషయాలు వెల్లడయ్యాయి: {{blockquote|చాలా మంది [దక్షిణ ఆఫ్రికా] శ్వేతజాతీయులు....ఖండం అంతటా నెలకొన్న ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ అశాంతి కమ్యూనిస్టుల ప్రేరణతో, వారిచే నిర్వహించబడుతోందని నమ్ముతున్నారు; కమ్యూనిస్టుల ప్రేరేపణ లేకుండా ఇది పెద్ద సమస్య కాదని వారు భావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని శ్వేతజాతీయ మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న తిరుగుబాటు బృందాలకు కమ్యూనిస్టు దేశాలు అందించిన సామాగ్రి, శిక్షణను వారు ఉదాహరణగా చూపుతున్నారు. పోర్చుగీసు, రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్న విదేశీ కేంద్రాలుగా కలిగిన నల్లజాతీయుల విముక్తి సమూహాలను, దక్షిణ ఆఫ్రికాలోకి కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు ఒక అగ్రగామి శక్తిగా వారు పరిగణించారు.<ref name=Volk>{{cite book|last=Miller|first=Jamie|title=An African Volk: The Apartheid Regime and Its Search for Survival|year=2016|pages=100–117|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0190274832}}</ref>}} 1962, 1963 మధ్య పార్టీలో ఏర్పడిన వర్గ విభేదాల కారణంగా, సాయుధ పోరాటాన్ని అమలు చేయడానికి జెడ్‌ఎపియు చేసిన ప్రయత్నాలు తీవ్ర ఆటంకాలకు గురయ్యాయి. జెడ్‌ఎపియుకి చెందిన పలువురు అసమ్మతి నాయకులు న్కోమొ నాయకత్వాన్ని తిరస్కరించి తమ సొంత సంస్థ అయిన [[:en: Zimbabwe African National Union| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను]] (జెడ్‌ఎఎన్‌యు)ను స్థాపించారు; దీనికి [[:en: Ndabaningi Sithole | న్డబానింగి]]అధ్యక్షుడిగానూ, [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] ప్రధాన కార్యదర్శిగానూ వ్యవహరించారు.<ref name=Hot/> ఆగస్టు 1964 నాటికి, జెడ్‌ఎఎన్‌యును కూడా రోడేషియా ప్రభుత్వం నిషేధించింది; ఆ సంస్థ సభ్యులు పాల్పడినట్లు ఆరోపించబడిన విస్తృత స్థాయి హింసాత్మక బెదిరింపు చర్యలను ప్రభుత్వం ఈ నిషేధానికి కారణంగా పేర్కొంది.<ref>{{cite web |url=http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |title=The Rhodesian Agreement: Aspects and Prospects |publisher=South African Institute of International Affairs |year=1978 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525121502/http://www.rhodesia.nl/wilkinson.html |archive-date=25 May 2012 |url-status=live }}</ref> జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఎజెండా వామపక్ష, [[:en: Pan-Africanism|పాన్-ఆఫ్రికనిస్ట్]] (సర్వ-ఆఫ్రికావాద) ధోరణులను కలిగి ఉండేది; ఇది మెజారిటీ పాలనతో కూడిన ఏక-పార్టీ వ్యవస్థను మరియు ప్రైవేట్ ఆస్తి రద్దును డిమాండ్ చేసింది.<ref name="areahandbook"/> జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా ఈ విభజనను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి: జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సభ్యులను రోడేషియాలోని [[:en: Shona people|షోనా మాట్లాడే ప్రజల]] నుండి మాత్రమే దాదాపుగా నియమించుకుంది.<ref name=Hot/> దీనికి ప్రధాన మద్దతు స్థావరం [[:en: Mashonaland|మాషోనాల్యాండు]] గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతాంగం.<ref name="areahandbook"/> విభజన తర్వాత కూడా జెడ్‌ఎపియు తన సీనియరు నాయకత్వంతో సహా, షోనా సభ్యులను తనలో కొనసాగించింది.<ref name=Hot/> అయితే ఆ తర్వాత అది ప్రధానంగా [[:en: Northern Ndebele people| ఎన్‌డెబెలె]] జాతి సమూహం నుండి సభ్యులను నియమించుకుంది.<ref name="frontiersmen"/> సోవియటు యూనియన్‌తో జెడ్‌ఎపియుకి ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు సోవియటు కూటమిచే వెలివేయబడింది; కానీ త్వరలోనే [[:en: People's Republic of China|చైనా ప్రజా రిపబ్లికు]] రూపంలో ఒక కొత్త మిత్రదేశాన్ని కనుగొంది.<ref name=Hot/> దీని రాజకీయ సిద్ధాంతం జెడ్‌ఎపియు కంటే [[:en: Maoism|మావోయిజం]] సూత్రాలచే కొంత ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది; దీనితో సానుభూతి కలిగిన చైనా ప్రభుత్వం, జెడ్‌ఎఎన్‌యు యుద్ధ ప్రయత్నాలకు ఆయుధాలను, శిక్షణను అందించడానికి త్వరలోనే అంగీకరించింది.<ref name=MWM>{{cite book|last1=Moorcraft|first1=Paul|last2=Chitiyo|first2=Knox|title=Mugabe's War Machine: Saving or Savaging Zimbabwe?|date=2011|pages=46–59|publisher=Pen & Sword Books Ltd|location=South Yorkshire|isbn=978-1848844100}}</ref> యుడిఎ తర్వాత, జెడ్‌ఎఎన్‌యు తన సొంత సైనిక విభాగాన్ని, జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు లిబరేషను ఆర్మీ (జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ)ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ రెండూ రోడేషియను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ తిరుగుబాటును నిర్వహించే పద్ధతుల మీద వాటి నాయకత్వాలు విభేదించాయి. జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ సోవియటు ఆలోచనా విధానాన్ని అనుసరించింది. డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియతు మిన్ లాగా ఒక సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే ఆశతో అధునాతన ఆయుధాలను సంపాదించడం మీద ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.<ref name="frontiersmen"/> జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తాను పనిచేసే ప్రాంతాలలో స్థానిక ప్రజలను రాజకీయీకరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చింది. మరింత క్రమరహిత యుద్ధ శైలిని అనుసరించింది.<ref name="frontiersmen"/> [[File:Scoutwithgun.jpg|thumb|1977 చివరలో తుపాకీతో గ్రామస్థులను విచారిస్తున్న రోడేషియన్ సైనికుడు. ఈ ఛాయాచిత్రం బుష్ వార్ అత్యంత చిరస్మరణీయమైన చిత్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.]] 1966 ఏప్రిలు ప్రారంభంలో నాన్జింగు లోని ఒక చైనీసు సైనిక స్థావరంలో ఇటీవల శిక్షణ పొందిన జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల రెండు బృందాలు ముఖ్యమైన నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేయడానికి శ్వేతజాతీయులైన రైతులను చంపడానికి అస్పష్టమైన ఆదేశాలు అందుకుని జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించాయి.<ref name="blackfire"/> వారిలో ఐదుగురిని రోడేషియను భద్రతా దళాలు దాదాపు వెంటనే అరెస్టు చేశాయి.<ref name="blackfire"/> మరో ఏడుగురు మొదట పట్టుబడకుండా తప్పించుకుని సినోయా సమీపంలోని ఒక ఎలక్ట్రికు పోలును నాశనం చేయడానికి ప్రణాళిక వేశారు.<ref name="blackfire"/> వారు అమర్చిన పేలుడు పదార్థాలు పేలకపోవడంతో రోడేషియను భద్రతా దళాలు వారిని కనుగొన్నాయి. వారు ఏప్రిల్ 28న ఆ తిరుగుబాటుదారులను సమీపంలోని ఒక రాంచి‌ వరకు వెంబడించారు.<ref name="blackfire"/> జరిగిన ఒక చిన్నపాటి కాల్పుల తర్వాత ఆ ఏడుగురూ ఒక మూలకు నెట్టబడి హతమయ్యారు; ఈ సంఘటన [[:en: Rhodesian Bush War |రోడేషియన్ బుష్ వార్]]లో జరిగిన మొట్టమొదటి సైనిక ఘర్షణగా పరిగణించబడుతుంది.<ref name="military">{{cite book|last=Moorcraft and McLaughlin, Peter|first=Paul|year=2008|title=The Rhodesian War: A Military History|pages=1–200}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |title=Rhodesian Air Force Anti Terrorist Operations (COINOPS) |publisher=rhodesianforces.org |year=2012 |access-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304022746/http://www.rhodesianforces.org/AntiTerroristOps.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ([[:en: Sinoia| సినోయా]]) వద్ద జరిగిన ఈ పోరాటాన్ని గెరిల్లా దళాల మద్దతుదారులు అప్పటి నుండి [[:en: Chimurenga Day| చిమురెంగా దినం]] గా స్మరించుకుంటున్నారు; అలాగే జెడ్‌ఎఎన్‌యు సంస్థకు సంబంధించిన చరిత్ర రచనలలో ([[:en: hagiography|హాగియోగ్రఫీ]]) ఇది ఒక విశిష్టమైన, గర్వించదగిన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.<ref name=MWM/> 1967 ఆగస్టులో దాదాపు డెబ్బై మందితో కూడిన ఒక భారీ, మెరుగైన ఆయుధ సంపత్తి కలిగిన జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ తిరుగుబాటుదారుల దళం జాంబియా నుండి రోడేషియాలోకి చొరబడింది. వీరికి మిత్రపక్షమైన [[:en: uMkhonto we Sizwe| దక్షిణాఫ్రికా మిలిటెంట్ సంస్థ]] (ఎంకె) నుండి వచ్చిన కొత్త సభ్యుల మద్దతు కూడా లభించింది.<ref name=MWM/> ఈ తిరుగుబాటుదారులు స్థానిక ప్రజలతో ముందుగానే సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యారు; దీంతో స్థానికులు వెంటనే వీరి ఉనికి గురించి రోడేషియా అధికారులకు సమాచారం అందించారు. ఆ నెలలోనే [[:en: British South Africa Police|రోడేషియా పోలీసులు]], సైన్యం సంయుక్తంగా [[:en: Operation Nickel| ఆపరేషన్ నికెలు]] అనే సంకేతనామంతో ఒక ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాయి. ఈ చర్యలో నలభై ఏడుగురు తిరుగుబాటుదారులు హతమయ్యారు. మరో ఇరవై మంది బందీలయ్యారు. మిగిలినవారు సరిహద్దు దాటి బొత్సవానా వైపు పారిపోయేలా చేశారు. 1968 ప్రారంభంలో వంద మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులతో కూడిన మరో భారీ జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ దళాన్ని భద్రతా దళాలు అడ్డుకుని పూర్తిగా నిర్మూలించాయి.<ref name="frontiersmen"/> 1969 జూలైలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ చేసిన మూడవ చొరబాటు ప్రయత్నం కూడా ఇటువంటి ఘోరమైన పర్యవసానాలనే ఎదుర్కొంది.<ref name="frontiersmen"/> ఆ తర్వాత కేవలం చిన్నపాటి ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన భారీ తిరుగుబాటుదారుల సమూహాలతో దేశంలోకి చొరబడే ప్రయత్నం చేయడం అనే ఆలోచనను జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విరమించుకుంది. ఒక పెద్ద సంప్రదాయ దండయాత్రను చేపట్టడానికి తగినంత భారీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే వరకు అది తనను తాను మరింత క్రమరహిత యుద్ధ రూపాలకే పరిమితం చేసుకుంది.<ref name=MWM/> మరోవైపు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ నాయకత్వం ఒక పెద్ద సంప్రదాయ యుద్ధంలో గెలవాలనే జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ నిరంతర పట్టుదలను విమర్శించింది. విఫలమైన చొరబాట్లు తమకు తిరుగులేని ఆధిక్యం ఉన్నటువంటి భీకర యుద్ధాలలో రోడేషియను సైన్యంతో తలపడటంలోని వ్యర్థతను నిరూపించాయని వాదించింది.<ref name=MWM/> స్థానికుల నుండి మద్దతు పొందడంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ విఫలమవ్వడాన్ని కూడా గమనించారు. జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తన భవిష్యత్తు కార్యాచరణ ప్రాంతమంతటా పౌర మద్దతును కూడగట్టడానికి ఒక దీర్ఘకాలిక రహస్య రాజకీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది.<ref name=MWM/> ===సైనిక - రాజకీయ ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల (1972–1976)=== 1972 డిసెంబరు నాటికి జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ సంస్థ ఆయుధాలను నిల్వ చేసింది, ఈశాన్య రోడేషియాలో గూఢచారులు, మద్దతుదారులతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన రహస్య నెట్వ‌ర్కును ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు స్వాతంత్ర్య యుద్ధం కారణంగా మొజాంబికు సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం బలహీనపడటంతో, జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ అక్కడ తన [[:en: sanctuaries|బాహ్య ఆశ్రయాలను]] కూడా ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref name=MWM/> మొజాంబికు‌లోని ప్రముఖ నల్లజాతీయుల జాతీయవాద ఉద్యమమైన [[:en: Front for the Liberation of Mozambique| మొజాంబిక్ విముక్తి సంఘం]] (ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ)తో సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకునే ప్రక్రియలో కూడా అది నిమగ్నమై ఉంది.<ref name=MWM/> డిసెంబరు 21న [[:en: Rex Nhongo|రెక్సు న్హొంగొ]] నాయకత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారుల బృందం మొజాంబికు నుండి సరిహద్దు దాటి రోడేషియాలోకి ప్రవేశించి, [[:en: Attack on Altena Farm|ఒక ఏకాంత వాణిజ్య వ్యవసాయ క్షేత్రంపై దాడి]] చేసింది.<ref name="frontiersmen"/> తర్వాతి నెలలలో ఈ దాడిని అనుసరించి దేశంలోని ఈశాన్య జిల్లాల అంతటా శ్వేతజాతీయుల వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఈద వరుస దాడులు జరిగాయి; దీని ఫలితంగా భద్రతా దళాలలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.<ref name="frontiersmen"/> ఈ దాడుల ద్వారా లభించిన ప్రచార విలువ, దానికి తోడు జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ చేపట్టిన రాజకీయ చైతన్య ప్రచార విజయాలు—భద్రతా దళాలకు నిఘా సమాచారం అందకుండా అడ్డుకున్నాయి. అదే సమయంలో తిరుగుబాటుదారులకు మరింత మంది కొత్త కార్యకర్లను సమకూర్చాయి.<ref name="frontiersmen"/> దీనికి ప్రతిస్పందనగా జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ తిరుగుబాటుదారులు సరిహద్దు దాటకముందే వారిని అడ్డుకునేందుకు రోడేషియా భద్రతా దళాలు [[:en: Portuguese Army|పోర్చుగీసు సైన్యం]]తో కలిసి మొజాంబికు‌లో తమ కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|year=1994|pages=32–40|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1439216187}}</ref> జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ, ఎంకె మధ్య, ఆ తర్వాత జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ, ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ మధ్య ఏర్పడిన ఆచరణాత్మక కూటములు—రోడేషియాను క్రియాశీల సహాయం కోసం దక్షిణాఫ్రికా, పోర్చుగలు వైపు మరింత ఎక్కువగా చూసేలా ప్రేరేపించాయి.<ref name=Volk/> ఆ రెండు దేశాలలోని అధికారులకు, తమ దేశాల అంతర్గత పరిస్థితులలో ఉన్న అశాంతి, సారూప్యత ఆధారంగా ఏర్పడిన ఉమ్మడి భద్రతా ప్రయోజనాలను రోడేషియా రాజకీయ నాయకులు తరచుగా గుర్తుచేసేవారు.<ref name=Volk/> తమ దేశం ఉన్న స్థితికి ఆ ఇతర దేశాల స్థితికి మధ్య వారు బలమైన సారూప్యతలను గుర్తించారు—అదేమిటంటే... నల్లజాతీయవాద తిరుగుబాట్లు, మొజాంబికు ‌లోని ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ విషయంలో పోర్చుగలు ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితి, అలాగే కొంతవరకు దక్షిణాఫ్రికా, నైరుతి ఆఫ్రికా దేశాలలోని తిరుగుబాట్ల వల్ల ముప్పు వాటిల్లింది.<ref name=Volk/> అల్కోరా విన్యాసం ఆధ్వర్యంలో ఈ మూడు దేశాల అధికార యంత్రాంగాలు క్రమం తప్పకుండా సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, ఉమ్మడి దౌత్య వైఖరులను కోరడం ప్రారంభించాయి.<ref name=Volk/> దక్షిణాఫ్రికా రక్షణ దళంలో సీనియర్ వ్యూహకర్త అయిన లెఫ్టినెంటు జనరలు అలాను ఫ్రేజరు 1970లో ఇలా రాశారు. "మనందరికీ ఒక ఉమ్మడి శత్రువు ఉన్నాడనే విషయంలో మనలో ఎవరికీ ఎలాంటి సందేహం ఉండకూడదు: మనం అంటే పోర్చుగలు దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా. మనం అన్ని విధాలుగా ఓటమికి గురికాకుండా ఉండాలంటే ఈ శత్రువుతో ఏకకాలంలో కాకపోయినా ఉమ్మడిగా పోరాడాలి."<ref name=Volk/> అయినప్పటికీ గూఢచార సమాచార మార్పిడి మొజాంబికు‌లో కార్యాచరణ స్థాయిలో కొంత పరిమిత సమన్వయం మినహా, పోర్చుగీసు వారు రోడేషియాకు పెద్దగా నిర్ణయాత్మక సహాయం అందించలేకపోయారు. మొజాంబిక్‌లోని పోర్చుగీసు వలస పాలకులు ఫ్రెలెమో ([[:en: FRELIMO| ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒ]])తో నిమగ్నమై ఉన్నారు మరియు దశాబ్ద కాల యుద్ధం వల్ల కొంత బలహీనపడ్డారు. అందువల్ల ఒక విదేశీ మిత్రదేశానికి సహాయం చేయడానికి పెద్దగా ఏమీ కేటాయించలేకపోయారు.<ref name=Volk/> ఆ సమయంలో ఎక్కువ సైనిక వనరులు, విదేశాలలో దౌత్యపరమైన పలుకుబడిని కలిగి ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా నుండి రోడేషియా చాలా ఎక్కువ ఆశించింది.<ref name=Volk/> కార్నేషను విప్లవం 1975లో మొజాంబికు‌లో పోర్చుగీసు పాలన ముగిసిన తరువాత, స్మిత్ ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలనను నిరవధికంగా కొనసాగించడం ఇక మీద సాధ్యం కాలేదు. ఈ సమయానికి దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన జాన్ వోరు‌స్టరు కూడా ఈ అభిప్రాయానికి వచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ పాలన కొనసాగుతుందని వోర్‌స్టరు నమ్మకంగా ఉన్నప్పటికీ, నల్లజాతీయుల సంఖ్య శ్వేతజాతీయుల కంటే 22:1 నిష్పత్తిలో ఎక్కువగా ఉన్న రోడేషియాలో అటువంటి రాజకీయ వ్యవస్థ కొనసాగడం సాధ్యం కాదని ఆయన ఒక నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref name="impression">{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |title=APF newsletter, "Appraisal of Rhodesia in 1975" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531063909/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright12/Wright12.html |archive-date=31 May 2009 }}</ref> 1976 నాటికి అక్కడి జనాభాలో యూరోపియను మూలాలు కలిగిన 2,70,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు, 60 లక్షల మంది నల్లజాతీయులైన ఆఫ్రికన్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite news |last1=Weinraub |first1=Bernard |title=White Moderates Cling To Hopes for Rhodesia |url=https://www.nytimes.com/1976/07/13/archives/white-moderates-cling-to-hopes-for-rhodesia.html |newspaper=The New York Times |access-date=27 January 2021 |date=13 July 1976}}</ref> దేశంతో సంబంధం ఉన్న అంతర్జాతీయ వ్యాపార సమూహాలు (ఉదా. లోన్రో) తమ మద్దతును రోడేషియను ప్రభుత్వం నుండి నల్లజాతి జాతీయవాద పార్టీలకు మార్చాయి. న్కోమో యూరపు పర్యటనల సందర్భంగా వ్యాపార నాయకులు, రాజకీయ నాయకులు ఆయనకు ఘనంగా సత్కరించారు. భవిష్యత్తు పరిణామాలు ఏ దిశగా సాగవచ్చో ఊహించిన వ్యాపార మద్దతుదారులను జెడ్‌ఎఎన్‌యు కూడా ఆకర్షించింది.<ref>[[ది గార్డియన్]], 21 ఏప్రిల్ 2000 [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,212767,00.html బ్రిటిష్ కోటీశ్వరుడు ముగాబే పార్టీకి నిధులు సమకూర్చాడు]</ref> ముఖ్యంగా 1970ల చివరలో సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాల నుండి మద్దతుదారులు అందించిన నిధులు, ఆయుధ సహాయం, జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ , జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ రెండూ మరింత అధునాతన ఆయుధాలను సమకూర్చుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. తద్వారా గెరిల్లాలు రోడేషియా మీద పెట్టగలిగే సైనిక ఒత్తిడి పెరిగింది. 1972 వరకు గెరిల్లాలను అదుపులో ఉంచడం అనేది ఒక పోలీసు చర్య కంటే కొంచెం ఎక్కువగానే ఉండేది. దక్షిణాఫ్రికా మరియు జాంబియా మధ్యవర్తిత్వంతో, రోడేషియా ప్రభుత్వం, నల్లజాతి జాతీయవాద నాయకులు చర్చల నిమిత్తం 1975 ఆగస్టులో [[:en: Victoria Falls Conference (1975)|విక్టోరియా జలపాతం వద్ద]] సమావేశమైనప్పుడు కూడా, ఆ చర్చలు కేవలం విధానపరమైన దశను దాటి ముందుకు సాగలేదు.<ref>Brookings Institution: [http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html p156, study on conflict resolution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921232031/http://brookings.nap.edu/books/0815775938/html/156.html |date=21 September 2006 }}</ref> మెజారిటీ పాలనను అడ్డుకోవడానికి తాము పూర్తిస్థాయి యుద్ధం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉన్నామని రోడేషియా ప్రతినిధులు స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite news|title=Peace talks fail|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|work=BBC News|access-date=27 November 2007|date=26 August 1975|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132412/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/26/newsid_2535000/2535825.stm|archive-date=7 March 2008|url-status=live }}</ref> అయితే 1975లో మొజాంబిక్‌లో పోర్చుగీసు వలస పాలన ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితి నాటకీయంగా మారిపోయింది. రోడేషియా ఇప్పుడు దాదాపు పూర్తిగా శత్రు దేశాలచే చుట్టుముట్టబడిన స్థితిలో చిక్కుకుంది; అంతేకాక దానికి ఉన్న ఏకైక నిజమైన మిత్రదేశమైన దక్షిణాఫ్రికా కూడా ఒక పరిష్కారం కుదరాలని ఒత్తిడి తీసుకువచ్చింది. {{blockquote|మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో ఒక రాజీకి రావడానికి లభించిన అవకాశాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి చేజార్చుకున్న రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, చర్చల బల్ల వద్ద కాకుండా తుపాకీ గొట్టం ద్వారా నల్లజాతి జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కోవాలనే విషాదకరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది. రోడేషియాలో జాతి యుద్ధం వైపు సాగే పతనావస్థ మార్గం, రక్తంతో మరింత జారుడుగా మారుతోంది.|''[[:en: Rand Daily Mail| రాండు డైలీ మెయిలు]]'' సంపాదకీయం, మే 1976<ref>{{cite web|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=Rhodesia: A Strike At the Lifeline|publisher=Rand Daily Mail via Time magazine|page=2|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ఈ దశలో ఎఫ్‌ఆర్‌ఇఎల్‌ఐఎంఒతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు కుదిర్చుకున్న కూటమి, మొజాంబికు, తూర్పు రోడేషియా మధ్య ఉన్న పటిష్టత లేని సరిహద్దు కారణంగా, జెడ్‌ఎఎన్‌యు /జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధులకు భారీ ఎత్తున శిక్షణ పొందడం, దేశంలోకి చొరబడటం సాధ్యమైంది. జాంబియా, బోట్స్వానా ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత ధైర్యం పుంజుకుని, తమ భూభాగాల్లో ప్రతిఘటన ఉద్యమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి అనుమతినిచ్చాయి. 1976లో గెరిల్లా దళాలు రోడేషియా లోపలి ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకెళ్లి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాయి; రహదారులు, రైల్వేలు, ఆర్థిక లక్ష్యాలు, ఏకాంతంగా ఉన్న భద్రతా దళాల స్థావరాల మీద దాడులు చేశాయి.<ref>{{cite magazine|year=1976|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,914118-1,00.html|title=A Strike at the Lifeline|magazine=Time magazine|access-date=23 November 2007}}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల మీద తిరుగుబాటుదారుల ప్రభావాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రభుత్వం [[:en: Malayan Emergency#Comparisons with Vietnam|మలయా]], [[:en: Vietnam War|వియత్నాం]]లలో అమలు చేసిన తరహాలోనే ఒక '[[:en: strategic hamlet|వ్యూహాత్మక గ్రామాల]] విధానాన్ని అవలంబించింది. స్థానిక ప్రజలను 'రక్షిత గ్రామాలు' (పివిఎస్) అని పిలువబడే ప్రాంతాలకు బలవంతంగా తరలించారు; ఈ గ్రామాలు ప్రభుత్వం ద్వారా కఠినంగా నియంత్రించబడేవి, తిరుగుబాటుదారుల దమనకాండ నుండి రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో సైన్యం పహారాలో ఉండేవి. ఈ రక్షిత గ్రామాలను గెరిల్లా దళాలు [[:en: concentration camps|కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులతో]] (నిర్బంధ శిబిరాలతో) పోల్చాయి. స్థానిక నివాసితుల జీవితాలలో జరిగిన ఈ జోక్యం కారణంగా ఇంతకుముందు తటస్థంగా ఉన్నవారిలో చాలామంది తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించారని కొన్ని సమకాలీన కథనాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Rhodesia's "Protected" Blacks |url=http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112220825/http://www.aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright17/Wright17.html |archive-date=12 January 2009 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=dead }}</ref> ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న మూడు పక్షాల (జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు , రోడేషియను సైన్యం) వైపు నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న క్రూరత్వంతో కూడిన దమనకాండలు చోటుచేసుకుంటూ, యుద్ధం మరింత దారుణమైన స్థితికి దిగజారింది. రోడేషియాలో కాల్పుల విరమణ పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసిన న్యూజిలాండ్ సైన్యపు మాజీ అధికారి మైక్ సుబ్రిట్జ్కీ, 1980లో ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తూ అది "రక్తసిక్తంగానూ, అత్యంత క్రూరంగానూ సాగిందని; మూడు వైపులా పోరాడిన ప్రత్యర్థి దళాల వారిలో అత్యంత నీచమైన ప్రవృత్తులను అది వెలికితీసిందని" పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|title=Operation Agila, "The British Empire's Last Sunset"|publisher=NZ History|access-date=23 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118152034/http://riv.co.nz/rnza/tales/subritzky5.htm#ps|archive-date=18 November 2007 }}</ref> [[:en: Bush War| బుష్ యుద్ధాన్ని]]ఎదుర్కోవడంలో రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎప్పుడూ ఎదురైన ఒక ప్రధాన సమస్య మానవ వనరుల కొరత.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1973లో ([[:en: conscription| సైనిక నిర్బంధ సేవ]] అర్హత కలిగిన 3,000 మంది శ్వేతజాతీయులలో పిలుపు వచ్చినప్పుడు కేవలం 1,000 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరయ్యారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} 1978 ఫిబ్రవరిలో పోరాట కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి తమకు కనీసం 1,041 మంది సైనికులు అవసరమని రోడేషియా సైన్యం ప్రకటించింది; అయితే పిలుపు వచ్చిన వారిలో కేవలం 570 మంది మాత్రమే విధులకు హాజరుకాగా మిగిలిన వారందరూ దక్షిణాఫ్రికాకు వలస వెళ్లడాన్ని ఎంచుకున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|601}} యుద్ధంలో పోరాడటానికి ప్రభుత్వం ఎంత ఎక్కువ మందిని పిలిస్తే, శ్వేతజాతీయుల వలసలు అంత ఎక్కువగా పెరిగాయి; ఇది ఒక విషవలయాన్ని సృష్టించి, యుద్ధాన్ని కొనసాగించే రోడేషియా ప్రభుత్వ సామర్థ్యాన్ని క్రమంగా దెబ్బతీసింది.<ref name="Brownell"/>{{rp|602}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను అరికట్టే ఉద్దేశంతో స్మితు ప్రభుత్వం 1975లో ఒక చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. రోడేషియా పౌరులు విదేశీ కరెన్సీని తమ వద్ద ఉంచుకోవడాన్ని ఈ చట్టం నిషేధించింది. కానీ ఈ చట్టాన్ని ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘించారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|604}} శ్వేతజాతీయుల వలసలను మరింతగా ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు గెరిల్లా దళాలు కనిపించిన ప్రతి వస్తువుపైనా ప్రతి అంశంపైనా దాడి చేసే వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత మంది సైనికులను యుద్ధానికి సమీకరించేలా ఒత్తిడి తెచ్చే ఉద్దేశంతో దేశవ్యాప్తంగా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం, శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం వంటి చర్యలు చేపట్టారు.<ref name="Brownell">{{cite journal |doi=10.1080/03057070802259837 |pages=591–610 |title=The Hole in Rhodesia's Bucket: White Emigration and the End of Settler Rule|year=2008|last1=Brownell|first1=Josiah|journal=Journal of Southern African Studies|volume=34|issue=3|s2cid=145336659}}</ref>{{rp|606}} రోడేషియాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులైన పౌరులను హతమార్చడం ఒక రకమైన [[:en: echo effect| ప్రతిధ్వని ప్రభావం]] కలిగి ఉండేది; ఎందుకంటే ఒక శ్వేతజాతీయుడిని చంపినప్పుడు దాని పర్యవసానంగా సుమారు 20 మంది రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారని జెడ్‌ఎఎన్‌యు, జెడ్‌ఎపియు సంస్థలు అంచనా వేశాయి.<ref name="Brownell"/>{{rp|606}} ===బుష్ యుద్ధం ముగింపు=== {{multiple image | align = left | image1 = RhodesiaAllies1965.png | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = RhodesiaAllies1975-en.svg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = 1965 (ఎడమవైపు, యుడిఐ సమయంలో), 1975 (కుడివైపు పోర్చుగలు నుండి మొజాంబికు, అంగోలా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత) నాటి భౌగోళిక పరిస్థితి. ఆకుపచ్చ: రోడేషియా; ఊదా: మిత్ర దేశాలు; నారింజ: శత్రు దేశాలు; బూడిద: తటస్థ దేశాలు. }} రోడేషియా, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించే కీలకమైన ఆర్థిక, సైనిక మద్దతును కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ ప్రభుత్వం పట్ల సానుభూతితో ఉన్నప్పటికీ దానికి ఎప్పుడూ దౌత్యపరమైన గుర్తింపును మాత్రం ఇవ్వలేదు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, రోడేషియా సైన్యానికి తాము సరఫరా చేసే ఇంధనం, మందుగుండు సామాగ్రి మీద పరిమితులను విధించింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడేందుకు తాము గతంలో అందించిన సిబ్బందిని, పరికరాలను కూడా వారు వెనక్కి తీసుకున్నారు; అయితే రహస్య సైనిక మద్దతు మాత్రం కొనసాగింది.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 24 &#124; 1976: రొడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల పాలనకు ముగింపు | మూలం: BBC News | సేకరించిన తేదీ: 9 అక్టోబర్ 2012 | తేదీ: 24 సెప్టెంబర్ 1976 | ఆర్కైవ్ URL: https://web.archive.org/web/20121023233416/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/24/newsid_2537000/2537969.stm | ఆర్కైవ్ తేదీ: 23 అక్టోబర్ 2012 | URL స్థితి: సజీవం }}</ref> 1976లో మెజారిటీ పాలన (బహుసంఖ్యాక వర్గాల పాలన) విధానానికి అంగీకరించేలా స్మితు మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం, అమెరికా ప్రభుత్వాలు కలిసి పనిచేశాయి. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి హెన్రీ కిసింజర్ చొరవకు ప్రతిస్పందనగా 1976లో ఇయాను స్మితు రెండేళ్లలోపు నల్లజాతీయుల మెజారిటీ పాలనను అమలుచేసే సూత్రాన్ని అంగీకరించారు.<ref name="news.bbc.co.uk"/> రొడేషియా నాయకులు అప్పుడు మరిన్ని రాయితీలను ప్రతిపాదించారు; అయితే మితవాద నల్లజాతీయుల నాయకులతో ఒక "అంతర్గత పరిష్కారం" కుదుర్చుకోవడం మీదనే ప్రధానంగా దృష్టి సారించిన ఆ రాయితీలు, యుద్ధాన్ని ముగించడానికి సరిపోలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిషు ఆధిపత్యంలోని రొడేషియాకు, ఆఫ్రికానర్ల ఆధిపత్యంలోని దక్షిణాఫ్రికాకు మధ్య అప్పటికీ కొనసాగుతున్న వైరుధ్యభరిత చరిత్రే, దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం రొడేషియాకు అందిస్తున్న సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి పాక్షికంగా కారణమైందని కొందరు రొడేషియా వాసులు పేర్కొన్నారు. అనేక మంది శ్వేతజాతీయులైన దక్షిణాఫ్రికా వాసులు రొడేషియాకు మద్దతు పలికినప్పటికీ, నల్లజాతీయుల ఆఫ్రికను దేశాలతో దక్షిణాఫ్రికా ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్‌స్టరు అనుసరించిన 'డిటెంటు' (సత్సంబంధాల) విధానం కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాకు మరింత సమయం దక్కించుకునేందుకు రొడేషియాను ఒక "బలిపశువు"గా వదిలేయాల్సి వచ్చిందని ఇయాను స్మితు తన జ్ఞాపకాలలో పేర్కొన్నారు. దక్షిణాఫ్రికా, రోడేషియా నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడాన్ని—దక్షిణాఫ్రికాలోనే బహుసంఖ్యాక వర్గ పాలనకు దారితీసిన ప్రక్రియలో ఒక తొలి అడుగుగా—ఇతర పరిశీలకులు భావించారు.<ref>{{Cite web |date=1976 |title=Propoganda: The Other Rhodesian War |url=http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203172010/http://aliciapatterson.org/APF001975/Wright/Wright19/Wright19.html |archive-date=3 December 2010 |access-date=2025-10-07 |website=[[Alicia Patterson Foundation]] |url-status=live }}</ref> {{blockquote| 1976లో రోడేషియా సమస్య పరిష్కారాన్ని దక్షిణాఫ్రికా అనేక కోణాల నుండి అత్యంత కీలకమైనదిగా పరిగణించింది: అంగోలా సంఘర్షణలో తన ఓటమి కారణంగా కలిగిన మానసిక దెబ్బ అనే గాయాన్ని మాన్పడానికి; రోడేషియాలో క్యూబా జోక్యం చేసుకునే అవకాశాన్ని, అలాగే పాశ్చాత్య శక్తుల మద్దతు, ఆమోదం లేకుండా దక్షిణాఫ్రికా మరొక [[:en: Cold War|ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ]] ప్రాంతీయ సంఘర్షణలోకి లాగబడే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి డాక్టరు| [[:en: Sue Onslow|సూ ఆన్‌స్లో]] |దక్షిణాఫ్రికా, యుడిఐ <ref>{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|title=Cold War Studies Project|work=lse.ac.uk|access-date=8 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615023738/http://www.lse.ac.uk/collections/CWSC/pdf/40_years_on_abstracts.doc|archive-date=15 June 2007|url-status=live }}</ref>}} 1970ల చివరి భాగంలో దేశంలో గెరిల్లా పోరాటకారుల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుండగా మిలిటెంట్లు రోడేషియా ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద గణనీయమైన ఒత్తిడిని కలిగించడంలో విజయవంతమయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=August 7, 1978 |title=Rhodesia: The Target Is Moderation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521115021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=2025-10-07 |work=time.com |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=1 August 1978 |title=Taking the Chicken Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html |archive-date=30 September 2007 |magazine=Time}}</ref> సరిహద్దులను రక్షించుకోవాలనే తన తొలినాటి వ్యూహాన్ని ప్రభుత్వం విడనాడి దానికి బదులుగా కీలక ఆర్థిక ప్రాంతాలను, దక్షిణాఫ్రికాతో ఉన్న రవాణా మార్గాలను రక్షించుకోవడం మీద దృష్టి సారించింది; అదే సమయంలో మిగిలిన గ్రామీణ ప్రాంతాలన్నీ "[[:en: no-go area|ప్రవేశం నిషేధించబడిన ప్రాంతాల]]" సముదాయంగా మారిపోయాయి. ====1970ల చివరి దశ==== 1970ల చివరి నాటికి రోడేషియా సరిహద్దు దళాలలో సుమారు 25,000 మంది సాధారణ సైనికులు, పోలీసు సిబ్బంది ఉండేవారు – వీరికి సాపేక్షంగా బలమైన సైనిక, పోలీసు రిజర్వు దళాల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite web|author=Major Charles Lohman and Major Robert MacPherson|title="Rhodesia: Tactical Victory, Strategic Defeat" War Since 1945 Seminar and Symposium, US Marine Corps Command and Staff College, June 1983 – See Chapter 3|url=https://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|publisher=Scribd.com|access-date=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105856/http://www.scribd.com/doc/2546386/Rhodesia-Tactical-Victory-Srategic-Defeat|archive-date=2 November 2012|url-status=live }}</ref> దాని యాంత్రిక దళ విభాగంలో తేలికపాటి కవచ వాహనాలు, స్వయంగా రూపొందించుకున్న [[:en: MRAP|మైన్ల నుండి రక్షణ కల్పించే]] కవచ సిబ్బంది వాహనాలు ఉండేవి; వీటికి తోడు, యుద్ధం చివరి సంవత్సరంలో సమకూర్చబడిన ఎనిమిది ట్యాంకులు (పోలాండు నిర్మిత [[:en: T-54/T-55 Operators and variants#Poland|టి-55ఎల్‌డి]] ట్యాంకులు) కూడా ఈ దళానికి అండగా నిలిచాయి. [[:en: Rhodesian Air Force|రోడేషియన్ వైమానిక దళం]] వివిధ రకాలైన [[:en: English Electric Canberra|కాంబెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు, [[:en: Hawker Hunter| హాకరు హంటరు]] యుద్ధ బాంబర్లు, పాత తరం [[:en: de Havilland Vampire| డీ హావీలాండు వాంపిరె]] జెట్‌లు, అలాగే కొంతవరకు పాతబడినప్పటికీ ఇప్పటికీ శక్తివంతమైన హెలికాప్టరు దళాన్ని నిర్వహించేది. అత్యంత శిక్షణ పొందిన [[:en: special operations units| ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగాలు]] సహా ఈ దళాలు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల ఉన్న ప్రతిఘటన ఉద్యమ శిబిరాల మీద విధ్వంసక దాడులను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండేవి; 1977లో జరిగిన [[:en: Operation Dingo| ఆపరేషను డింగొ]], ఇతర ఇలాంటి ఆపరేషన్లలో ఇది స్పష్టమైంది.<ref>{{Cite web |title=Operation Dingo: The Rhodesian Raid on Chimoio and Tembué (Store Page) |url=https://www.abebooks.com/Operation-Dingo-Rhodesian-Raid-Chimoio-Tembu%C3%83/32398583276/bd |quote="With devastating effect, Operation Dingo achieved one of its purposes."}}</ref> అయినప్పటికీ 1970ల చివరి భాగంలో దేశం లోపల గెరిల్లా దళాల ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1978–1979 నాటికి ఈ యుద్ధం రెండు శక్తుల మధ్య పోరుగా మారింది: ఒకవైపు రోడేషియను పాలన మీద, పౌర జనాభా మీద నిరంతరం ఒత్తిడి పెంచుతున్న గెరిల్లా పోరాటం; మరోవైపు, మితవాద నల్లజాతి నాయకులతో రాజీపూర్వక రాజకీయ పరిష్కారం కుదుర్చుకోవడానికి బాహ్య గుర్తింపు లభించేంత వరకు మిలిటెంట్లను నిలువరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న రోడేషియను ప్రభుత్వ వ్యూహం. ఈ సమయానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత చాలా మంది రోడేషియన్లకు స్పష్టమైంది. కానీ అందరికీ కాదు. ఇయాను స్మితు తన మొండి వైఖరి గల రక్షణ మంత్రి [[:en: P. K. van der Byl| పి.కె. వాన్ డర్ బిల్]]ను 1976లోనే పదవి నుండి తొలగించారు.<ref>Rhodesia Worldwide: [http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html "PK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313201045/http://www.rhodesiana.com/rsr/rsr3-004.html |date=13 March 2006 }}</ref> ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) ముందే దేశీయ ప్రతిపక్షంతో గానీ లేదా అంతర్జాతీయ సమాజంతో గానీ ఎటువంటి రాజీకి రాకూడదని గట్టిగా వ్యతిరేకించిన కఠినవాది వాన్ డెరు బైలు. {{blockquote|...చివరి మనిషి, చివరి తూటా మిగిలేంతవరకూ పోరాడి, కొంత గౌరవంతో మరణించడమే మేలు. ఎందుకంటే, ఇక్కడ మనకు ఎదురవుతున్నది అత్యంత అవమానకరమైన పరిస్థితి...|P. 1977లో, ఒక బ్రిటిష్ శాంతి ప్రణాళికపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కె. వాన్ డెర్ బైల్.<ref>The Past is Another Country, Martin Meredith, p 291</ref>}} వాన్ డెర్ బైలు చివరకు కేప్ టౌను వెలుపల ఉన్న తన గ్రామీణ ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి పదవీ విరమణ చేశారు. అయితే రోడేషియాలో ప్రధానంగా అసంతృప్తితో ఉన్న మాజీ భద్రతా దళ సిబ్బంది వంటి కొన్ని వర్గాలు మెజారిటీ పాలన స్థాపించబడే సమయం వరకు మాత్రమే కాకుండా ఆ తర్వాత కూడా దానిని బలవంతంగా వ్యతిరేకిస్తూనే వచ్చారు.<ref>Newsnet report : [http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941 saboteurs hit Zimbabwean military, partisan comment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418031150/http://www.newsnet.co.zw/index.php?nID=6941|date=18 April 2007}}</ref> మెజారిటీ పాలన ప్రారంభానికి సరిగ్గా ముందు రోజు వరకు కూడా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసలు రోడేషియాకు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news |title=RHODESIA: The Land of Opportunity |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126061724/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,915681,00.html |archive-date=26 January 2024 |access-date=2025-10-07 |work=TIME.com |language=en }}</ref> ====బుష్ యుద్ధం తీవ్రతరం కావడం==== [[:en: Robert Gascoyne-Cecil, 6th Marquess of Salisbury| రాబర్ట్ గ్యాస్కోయిను-సిసిలు]] కుమారుడైన [[:en: Lord Richard Cecil| లార్డు రిచర్డు సెసిలు]] వంటి పాత్రికేయుల కృషి, రోడేషియా ప్రజల, వారికి విదేశాలలో ఉన్న మద్దతుదారుల మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించింది.<ref>''The Guardian'', 15 July 2003: [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,998195,00.html obituary of sixth </ref>[మార్క్వెసు ఆఫ్ సాలిస్బ‌రీ] లార్డు రిచర్డు [[:en: ITN|ఐటిఎన్]] కోసం వార్తా నివేదికలను రూపొందించేవారు; ఈ నివేదికలు సాధారణంగా "అసమర్థులైన" తిరుగుబాటుదారులను "అత్యంత వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం కలిగిన" ప్రభుత్వ దళాలతో పోల్చి చూపించేవి. నిక్ డోవైను నివేదిక [[:en: Fire Force (Rhodesia)|ఫైరు ఫోర్సు]] కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్న ఒక రోడేషియను వైమానిక దళ విభాగాన్ని అనుసరించి వెళ్తున్నప్పుడు 1978 ఏప్రిల్ 20న జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట యోధుల బృందం లార్డు రిచర్డు‌ను హతమార్చింది. [లార్డు సెసిలు హతమైనప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా 2వ లెఫ్టినెంటు సిజెఇ వింసెంటు బిసిఆర్ ఉన్నాడు.] 1978 సెప్టెంబరు 3న [[:en: Kariba, Zimbabwe|కరీబా]] ప్రాంతంలో జెడ్‌ఐపిఆర్‌ఎ పోరాట యోధులు ఒక [[:en: surface-to-air missile|భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి]]ని ఉపయోగించి పౌర విమానయాన సంస్థ అయిన [[:en: Air Rhodesia|ఎయిరు రొడేషియా]]కు చెందిన ఒక [[:en: Vickers Viscount| వికర్సు వైకౌంటు]] విమానాన్ని (దీని పేరు ''[[:en: Air Rhodesia Flight 825|హన్యాని]]'') కూల్చివేయడం; ఆ తర్వాత ఆ విమాన ప్రమాదం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన 18 మందిలో 10 మందిని దారుణంగా హతమార్చడం—ఈ సంఘటనే యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలన్న రోడేషియన్ల సంకల్పాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసిన కీలక పరిణామంగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. సైనికపరంగా పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేకపోయినప్పటికీ ఈ విమానం 1979లో 'ఉమ్నియాటి' అనే పేరు గల రెండవ [[:en: Viscount |విస్కౌటు విమానం]] కోల్పోవడం ద్వారా ప్రతిఘటన ఉద్యమాల ప్రభావం రోడేషియా పౌర సమాజం వరకు విస్తరించిందని స్పష్టమైంది. యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి రోడేషియన్ల వద్ద ఉన్న వనరులు కూడా వేగంగా క్షీణించిపోతున్నాయి. 1978 డిసెంబరులో జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్‌ఎ దళానికి చెందిన ఒక విభాగం [[:en: Salisbury|సాలిస్బరీ]] నగర శివార్లలోకి చొరబడి దేశంలోనే అత్యంత కట్టుదిట్టమైన రక్షణ కలిగిన ఆర్థిక ఆస్తి అయిన ప్రధాన చమురు నిల్వ కేంద్రం మీద రాకెట్లు, [[:en:incendiary rounds| దహనశీల ఆయుధాల]] వర్షం కురిపించింది. ఆ చమురు నిల్వ ట్యాంకులు ఐదు రోజుల పాటు మండుతూనే ఉన్నాయి; వాటి నుండి వెలువడిన పొగ 80 మైళ్ల దూరం నుండి కూడా స్పష్టంగా కనిపించేంత భారీగా వ్యాపించింది.5,00,000 బారెళ్ళు (39,000 క్యూబిక్ మీ) పరిమాణంలో పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (రోడేషియా వ్యూహాత్మక చమురు నిల్వలో భాగంగా ఉన్నవి) నష్టపోయాయి.<ref>The Atlantic Monthly : [http://www.rmi.org/cms/Download.aspx?id=1296&file=S83-08_FragileDomEnergy.pdf&title=The+Fragility+of+Domestic+Energy The Fragility of Domestic Energy, see page 5]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం 1971–1972 కాలంలో జాతీయ బడ్జెటు‌లో 8.5% (R$30 మిలియన్లు) ఉండగా 1978–1979 నాటికి జాతీయ బడ్జెటు‌లో 47% (R$400 మిలియన్లు) స్థాయికి పెరిగింది. 1980లో స్వాతంత్ర్యం అనంతర జింబాబ్వే ప్రభుత్వం యుఎస్$500 మిలియన్ల జాతీయ రుణాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite thesis |last=Selby |first=Angus |title=Commercial Farmers and the State: Interest Group Politics and Land Reform in Zimbabwe |date=2006 |degree=PhD |publisher=University of Oxford |url=http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813050154/http://www.zwnews.com/3-Main%20Body.pdf |archive-date=13 August 2012}}</ref> ===యుడిఐ ముగింపు (1979)=== [[File:Internal Settlement.jpg|thumb|రోడేషియన్ అంతర్గత ఒప్పందం మీద సంతకాలు (ఎడమ నుండి: బిషప్ అబెల్ ముజోరేవా, ఇయాను స్మితు, జెరెమియా చిరౌ, మ్దబానింగి సిథోలే]] రోడేషియను సైన్యం, కీలక స్థానాలను ("ప్రాణాపాయ స్థితి") తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటూ నిషేధిత ప్రాంతాలు, పొరుగు దేశాల మీద దాడులు చేసే తన "చలనశీల ఎదురుదాడి" వ్యూహాన్ని కొనసాగించింది. భారీ గెరిల్లా ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించడంలో ఈ దాడులు తరచుగా అసాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ కొన్ని సందర్భాలలో అవి తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి. 1979 ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక దళాలు జోషువా న్కోమోను హత్య చేయాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో జాంబియాలోని లుసాకాలో ఉన్న అతని నివాసంపై దాడి చేశాయి. దాడి జరగబోతోందని స్పష్టంగా హెచ్చరించడంతో న్కోమో ఆయన కుటుంబం దాడికి కొన్ని గంటల ముందు హడావిడిగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు. 1979లో కొన్ని ప్రత్యేక దళాల విభాగాలు ఏనుగు దంతాల వేట, స్మగ్లింగు‌కు ముసుగుగా తిరుగుబాటు నిరోధక కార్యకలాపాలను ఉపయోగించుకున్నాయని ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నాయి. కల్నలు రీడ్-డాలీ (సెలోసు స్కౌట్సు కమాండరు) తన ఫోన్‌ను ట్యాపు చేస్తున్నారని కనుగొన్నారు. ఈ విషయం మీద తన మీద అధికారిని నిలదీసిన తర్వాత అవిధేయత ఆరోపణ మీద ఆయన మీద కోర్టు మార్షలు విచారణ జరిగింది. ఆయనకు సాధ్యమైనంత తేలికపాటి శిక్ష అంటే హెచ్చరిక మాత్రమే విధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన తన శిక్ష మీద పోరాటం కొనసాగించి చివరికి తన కమిషను‌కు రాజీనామా చేసి సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు. 1978–1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 70% వరకు నల్లజాతి సైనికులు ఉండేవారు (అయితే సైన్యం, పోలీసు రిజర్వు‌లు రెండూ అధికశాతం శ్వేతజాతీయులతోనే ఉండేవి). 1979 నాటికి సాధారణ సైన్యంలో 30 మంది నల్లజాతి కమిషన్డు అధికారులు కూడా ఉన్నారు. ప్రధానంగా నల్లజాతీయులే సభ్యులుగా ఉన్న సైనిక విభాగాల (ముఖ్యంగా సెలోసు స్కౌట్సు లేదా రోడేషియను ఆఫ్రికను రైఫిల్సు – ఆర్‌ఎఆర్‌లో) సైనికులలో అవిశ్వాసం ఉందన్న సూచనలు ఎప్పుడూ లేనప్పటికీ 1980 ఎన్నికల సమయానికి ఆర్‌ఎఆర్‌ సైనికులలో చాలామంది రాబర్టు ముగాబేకు ఓటు వేశారని కొందరు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|last=Montgomery|first=Margaret B.|title=Perspective {{!}} The military provides a model for how institutions can address racism|language=en|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/23/military-provides-model-how-institutions-can-address-racism/|access-date=2021-01-24|issn=0190-8286}}</ref> రోడేషియను ప్రభుత్వం, ప్రవాసంలో లేక యుద్ధంలో పాల్గొనని మితవాద ఆఫ్రికను జాతీయవాద పార్టీల మధ్య 1978 మార్చి 3న కుదిరిన [[:en: Internal Settlement| అంతర్గత ఒప్పందం]] ఫలితంగా 1979 ఏప్రిల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో యునైటెడు ఆఫ్రికను నేషనలు కౌన్సిలు (యుఎఎన్‌సి) పార్టీ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది; ఆ పార్టీ నాయకుడు అబెలు ముజోరేవా (ఒక యునైటెడు మెథడిస్టు చర్చి బిషపు) 1979 జూన్ 1న దేశపు మొట్టమొదటి నల్లజాతి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. దేశం పేరును జింబాబ్వే రోడేషియాగా మార్చారు. ఈ అంతర్గత ఒప్పందం ప్రకారం దేశపు పోలీసు, భద్రతా దళాలు, పౌర సేవలు, న్యాయవ్యవస్థ మీద నియంత్రణ తాత్కాలికంగా శ్వేతజాతీయుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. పార్లమెంటులోని మొత్తం స్థానాలలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు స్థానాలు శ్వేతజాతీయులకే దక్కేలా ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ఇది సారాంశంలో శ్వేతజాతీయులకు, నల్లజాతీయులకు మధ్య కుదిరిన ఒక అధికార-భాగస్వామ్య ఒప్పందం; అయితే, చాలామంది దృష్టిలో—ముఖ్యంగా తిరుగుబాటుదారుల దృష్టిలో—ఇది 'మెజారిటీ పాలన'గా పరిగణించబడలేదు.<ref>BBC "On this day" నివేదిక :[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 జూన్ 1979] .</ref> అయినప్పటికీ జూన్ 12న జింబాబ్వే రొడేషియా మీద విధించిన ఆర్థిక ఆంక్షలను ఎత్తివేయడానికి [[:en: United States Senate|అమెరికా సెనేట్]] ఓటు వేసింది.<ref name="endsanctions">[https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html రొడేషియా ఆంక్షలను కొనసాగించే ప్రతిపాదనను సెనేట్ తిరస్కరించింది; ఆయుధాల బిల్లుపై వీటో ప్రయోగిస్తామని వైట్ హౌస్ హెచ్చరించింది; 52-41 ఓట్ల తేడాను బట్టి చూస్తే, సెనేట్ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించేంత (override) మద్దతు అధ్యక్షుడికి ఉందని తెలుస్తోందని వైట్ హౌస్ పేర్కొంది] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722214110/https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/senate-votes-down-a-move-to-preserve-rhodesia-sanctions-armsbill.html |date=22 జూలై 2018 }}, 13 జూన్ 1979. The New York Times.</ref> 1979 ఎన్నికలను రొడేషియా ప్రభుత్వం 'జాతి వివక్ష లేని', 'ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన' ఎన్నికలుగా అభివర్ణించినప్పటికీ అందులో ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలైన జెడ్‌ఎఎన్‌యు , జెడ్‌ఎపియు పాల్గొనలేదు. ఇయాను స్మితు నుండి ఆహ్వానాలు అందినప్పటికీ ఆ పార్టీలు ఎన్నికలలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించాయి. ఎందుకంటే ఆ ఎన్నికలలో తమ రాజకీయ స్థానం అభద్రతకు లోనయ్యే ప్రమాదం ఉందని వారు భావించారు; అంతేకాక ఆ ఎన్నికలు ఏ రాజ్యాంగం ఆధారంగా జరగాల్సి ఉందో—దాని రూపకల్పనలో తమకు ఎటువంటి పాత్ర లేదని పైగా అది శ్వేతజాతీయుల మైనారిటీ వర్గానికి ఉన్న విశేష అధికారాలను యథాతథంగా కొనసాగిస్తుందని—వారు భావించారు. బిషపు ముజోరేవా ప్రభుత్వానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. బుషు యుద్ధం నిరాటంకంగా కొనసాగింది. ఆంక్షలు ఎత్తివేయబడలేదు. ప్రధాన జాతీయవాద పార్టీలను చేర్చని ఏ ఒప్పందం చెల్లుబాటును అంగీకరించడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం నిరాకరించింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం (అప్పటికి కొత్తగా ఎన్నికైన [[మార్గరెట్ థాచర్]] నేతృత్వంలో) లాంకాస్టరు హౌసులో శాంతి సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిందిగా అన్ని పార్టీలకు ఆహ్వానాలు జారీ చేసింది. ఈ చర్చలు 1979 చివరలో లండను‌లో జరిగాయి. భూ సంస్కరణ మీద విభేదాల కారణంగా మూడు నెలల పాటు జరిగిన ఈ సమావేశం ఒక ముగింపుకు రాలేకపోయింది. కానీ చివరికి లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం కుదిరింది. ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) ముగిసింది. రోడేషియా తాత్కాలికంగా బ్రిటిషు కాలనీ హోదాకు ('దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ') తిరిగి వచ్చింది.<ref>దక్షిణ రోడేషియా (విలీనం) ఆర్డర్ ఇన్ కౌన్సిల్, 30 జూలై 1923, దానిలోని సెక్షన్ 3 ద్వారా ఇలా పేర్కొనబడింది: "ఈ ఆర్డర్ అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి, సదరు భూభాగాలు హిజ్ మెజెస్టీ డొమినియన్స్‌లో విలీనం చేయబడి, దానిలో భాగంగా ఏర్పడతాయి మరియు ''దక్షిణ రోడేషియా కాలనీ''గా పిలువబడతాయి."</ref> ఒప్పందం ప్రకారం లార్డు సోమ్సు పూర్తి శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలతో గవర్నరు అయ్యారు. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ఇంకా కాల్పుల విరమణకు వీలు కల్పించింది. దాని తర్వాత 1980 ఫిబ్రవరిలో అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. లాంకాస్టరు హౌసు ఒప్పందం ప్రకారం నిర్దేశించిన గెరిల్లా సమీకరణ కేంద్రాలకే పరిమితం కాని మాజీ తిరుగుబాటుదారుల ద్వారా జెడ్‌ఎపియు మద్దతుదారులతో సహా తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి రాబర్టు ముగాబే నేతృత్వంలోని జెడ్‌ఎఎన్‌యు ఈ ఎన్నికలలో గెలిచిందని కొందరు ఆరోపించారు. పరిశీలకులు, సోమ్సు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ముగాబే విజయం ధృవీకరించబడింది. అయినప్పటికీ మెజారిటీగా ఉన్న తన షోనా గిరిజన సమూహంలో ముగాబేకు మద్దతు అత్యంత బలంగా ఉందని కొద్దిమంది మాత్రమే సందేహించగలరు. జెడ్‌ఎఎన్‌యు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి దొంగిలించబడిన ఎన్నికగా భావించిన దానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ("ఆపరేషను క్వార్ట్జు") చేయడానికి రోడేషియను సైన్యం తీవ్రంగా ఆలోచించింది. <ref> |title=ఆపరేషన్ క్వార్ట్జ్ – రోడేషియా 1980 |url=http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101171326/http://www.memoriesofrhodesia.com/media/documents/Op-Quartz.pdf |archive-date=1 జనవరి 2011 |access-date=5 ఫిబ్రవరి 2010 |website=memoriesofrhodesia.com}}</ref> ఈ ఆరోపిత తిరుగుబాటు ప్రణాళికలో [[రాబర్ట్ ముగాబే|ముగాబే]], హత్యతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న గెరిల్లా దళాల సమీకరణ కేంద్రాల మీద సమన్వయంతో కూడిన దాడులు జరపడం కూడా భాగంగా ఉంది. ఓటర్లను భయభ్రాంతులకు గురిచేసినప్పటికీ ముగాబేకు నల్లజాతీయులైన మెజారిటీ ప్రజల నుండి విస్తృతమైన మద్దతు లభిస్తోందని స్పష్టమవడంతో; అలాగే ఈ తిరుగుబాటుకు ఎటువంటి బాహ్య మద్దతు లభించదని పైగా ఇది దేశాన్ని పూర్తిగా చుట్టుముట్టే ఒక పెను విధ్వంసానికి దారితీయడం అనివార్యమని భావించడంతో ఈ ప్రణాళిక చివరికి విరమించుకోబడింది. ===జింబాబ్వే గణతంత్రం (1980)=== 1980 ఏప్రిల్ 18న ఈ దేశం కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సు పరిధిలో 'జింబాబ్వే గణతంత్రం'గా స్వాతంత్ర్యం పొందింది; రెండేళ్ల తర్వాత దీని రాజధాని అయిన సాలిస్‌బరీ పేరును హరారేగా మార్చారు. == భౌగోళికం == రోడేషియా భూభాగం ఆధునిక [[జింబాబ్వే]] భూభాగానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఇది [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]]లో ఉన్న ఒక [[:en: landlocked country |భూపరివేష్టిత దేశం]] ; ఇది 15°, 23°S అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 25°, 34°E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది. దీనికి దక్షిణాన [[దక్షిణ ఆఫ్రికా]], పశ్చిమ, నైరుతి దిశలలో బెచువానాల్యాండు ప్రొటెక్టరేటు (తరువాత [[బోత్సువానా]]), వాయువ్య దిశలో [[జాంబియా]], తూర్పు, ఈశాన్య దిశలలో [[మొజాంబిక్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దీని వాయువ్య మూల, నైరుతి ఆఫ్రికా (ప్రస్తుత [[నమీబియా]]), దక్షిణ ఆఫ్రికా నుండి సుమారు 150 మీ(500 అ) దూరంలో ఉండి దాదాపు నాలుగు దేశాల [[:en: quadripoint |చతుర్ముఖ సరిహద్దు]] ప్రాంతంగా ఏర్పడే స్థితిలో ఉండేది. దేశంలో ఎక్కువ భాగం ఎత్తులో ఉండేది; నైరుతి నుండి ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించి ఉన్న ఒక మధ్య [[:en: high veld| పీఠభూమి]] దీనిలో ప్రధాన భాగం దీని ఎత్తులు 1,000 -1,600 మీ(3,300-5,200 అ) మధ్య ఉండేవి. దేశానికి అత్యంత తూర్పున పర్వత ప్రాంతం ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని [[:en: Eastern Highlands|తూర్పు ఉన్నత భూములు]] అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ మౌంటు ఇన్యాంగాని 2,592 మీ(8,540 అ) ఎత్తుతో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా ఉండేది. === వాతావరణం === రోడేషియా ఉష్ణమండల వాతావరణంను కలిగి ఉండేది. అయితే ఇందులో అనేక స్థానిక వైవిధ్యాలు ఉండేవి. దక్షిణ ప్రాంతాలు వాటి అధిక వేడి, పొడి వాతావరణానికి ప్రసిద్ధి చెందగా మధ్య పీఠభూమిలోని కొన్ని భాగాలలో శీతాకాలంలో మంచు కురిసేది; జాంబెజీ లోయ కూడా దాని తీవ్రమైన వేడికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక తూర్పు ఉన్నత భూములలో సాధారణంగా చల్లని ఉష్ణోగ్రతలు, దేశంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం నమోదయ్యేది. దేశంలో వర్షాకాలం అక్టోబరు చివరి నుండి మార్చి వరకు ఉండేది. అలాగే ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వేడి వాతావరణం మితంగా (చల్లగా) మారేది. దేశం తరచుగా సంభవించే కరువులను ఎదుర్కొనేది. అయితే తీవ్రమైన తుఫానులు మాత్రం చాలా అరుదుగా వచ్చేవి.<ref name="Baughan, M. 2005">Baughan, M. (2005). ''Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature''. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> === జీవవైవిధ్యం === ఈ దేశంలో అధికభాగం సవన్నా ప్రాంతమే అయినప్పటికీ తేమతో కూడిన పర్వతమయమైన తూర్పు పీఠభూములలో ఉష్ణమండల సతతహరిత, గట్టి కలప అడవులు ఉండేవి. ఈ తూర్పు పీఠభూములలో కనిపించే చెట్లలో [[టేకు]], మహోగని, భారీ పరిమాణంలో ఉండే స్ట్రాంగ్లింగు ఫిగు, ఫారెస్టు న్యూటోనియా, బిగ్ లీఫు, వైటు స్టింక్వుడు, చిరిండా స్టింక్వు‌డ్, నాబ్థా‌ర్ను అనేక ఇతరాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని పల్లపు ప్రాంతాలలో, [[:en: Vachellia xanthophloea|వచెల్లియా జాంతోఫ్లోయా]], [[:en: mopane| మొపనె]], [[:en: combretum| కాంబ్రెటం]], [[:en: Adansonia|బయోబాబ్సు]] సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. దేశంలో చాలా భాగం [[:en:miombo| మియోంబొ]] అడవులతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులో [[:en: brachystegia| బ్రాకిస్టేజియా]] జాతులు, ఇతరాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. అనేక పువ్వులు, పొదలలో [[మందారం]], ఫ్లేం లిల్లీ, [[:en: Scadoxus puniceus|పాము లిల్లీ]], సాలీడు లిల్లీ, [[:en: Leonotis|లియానొటసు]],[[:en: Cassia (genus)|కాసియా]],[[:en: Wisteria|ట్రీ విస్టరియా]],[[:en: dombeya|డాంబియా]] ఉన్నాయి. రోడేషియాలో సుమారు 350 జాతుల క్షీరదాలు కనిపించాయి. ఇంకా అనేక పాములు, బల్లులు, 500కు పైగా పక్షి జాతులు, 131 చేప జాతులు కూడా ఉన్నాయి. ==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు== [[File:Flag of the President of Rhodesia (1970–1979).svg|thumb|upright=1.1| రోడేషియా అధ్యక్ష పతాకం]] దక్షిణ రోడేషియా కామన్వెల్తు ఆఫ్ నేషన్సులో పూర్తి డొమినియను హోదాను ఎన్నడూ పొందనప్పటికీ 1923లో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' హోదాను పొందినప్పటి నుండి దక్షిణ రోడేషియన్లు తమను తాము పరిపాలించుకున్నారు. దాని ఓటర్ల జాబితాలో ఆస్తి, విద్యార్హతల అర్హతలు ఉండేవి. సంవత్సరాలుగా జాతీయ, పురపాలక స్థాయిలో చేసిన వివిధ ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ఈ ప్రమాణాలను నిలబెట్టాయి. ఉదాహరణకు 1899లో జరిగిన మొదటి సదరను రోడేషియను లెజిస్లేటివు కౌన్సిలు ఎన్నికల ఓటు హక్కులో ఈ క్రింది నిబంధన ఉంది: <blockquote>ఓటర్లు బ్రిటిషు పౌరులై ఉండాలి, పురుషులై ఉండాలి, 21 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండాలి, వారి చిరునామా, వృత్తిని వ్రాయగలగాలి, ఆపై ఈ క్రింది ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చాలి: (ఎ) సదరను రోడేషియాలో రిజిస్టరు చేయబడిన మైనింగు క్లెయిం యాజమాన్యం కలిగి ఉండటం లేదా (బి) £75 విలువైన స్థిరాస్తిని కలిగి ఉండటం, లేదా (సి) సదరను రోడేషియాలో సంవత్సరానికి £50 వేతనం లేదా జీతం పొందడం. అర్హతలు (బి), (సి) కోసం ఆరు నెలల నిరంతర నివాసం కూడా అవసరం.</blockquote> సెసిలు రోడ్సు "నాగరికత గల మానవులందరికీ సమాన హక్కులు" అనే సూక్తిని అనుసరించి ఓటు హక్కులో బహిరంగంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఒక జాతి వివక్షాపూరిత అంశం ఉంది. ఇది ఆస్తి అర్హతలు వంటి మార్గాల ద్వారా స్థానిక నల్లజాతీయులలో అధికశాతం మందిని ఓటర్ల జాబితా నుండి సమర్థవంతంగా మినహాయించింది.<ref>{{cite web | title=Voting Requirements Raised | వెబ్‌సైట్=ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ | తేదీ=1964-09-12 | url=https://www.nytimes.com/1964/09/12/archives/voting-requirements-raised.html | యాక్సెస్-తేదీ=2024-06-04}}</ref> 1950ల వరకు దక్షిణ రొడేషియాలో అధికారం కోసం కుడి, ఎడమ పక్ష పార్టీలు పోటీ పడటంతో ఒక చైతన్యవంతమైన రాజకీయ జీవితం ఉండేది. రొడేషియను లేబరు పార్టీ 1920లు, 1930ల అంతటా అసెంబ్లీలో, మునిసిపలు కౌన్సిళ్లలో సీట్లను కలిగి ఉంది. 1953 నుండి 1958 వరకు గార్ఫీల్డు టాడు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆయన ఒక ఉదారవాదిగా విద్య, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణలో పెట్టుబడుల ద్వారా నల్లజాతి సమాజ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ఎంతో కృషి చేశారు. అయితే ఆయన ప్రతిపాదించిన సంస్కరణలను చాలా మంది శ్వేతజాతీయులు తీవ్రమైనవిగా భావించడంతో ప్రభుత్వం టాడు‌ను పదవి నుండి తొలగించింది. 1958 నుండి మెజారిటీ పాలనకు ప్రతిఘటన చుట్టూ శ్వేతజాతి వలసవాదుల రాజకీయాలు బలపడి, ఏకగ్రీవ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు (యుడిఐ) రంగం సిద్ధమైంది. 1961 రాజ్యాంగం జాతి భేదం లేకుండా, వేర్వేరు ఆస్తి, విద్యా అర్హతలతో కూడిన ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల వ్యవస్థతో సవరించబడిన వెస్టు‌మిన్‌స్టరు పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను ఉపయోగించి 1969 వరకు దక్షిణ రోడేషియా, స్వతంత్ర రోడేషియాను పరిపాలించింది. దీని ఫలితంగా అసెంబ్లీలోని 66 సీట్లలో 50 సీట్లను శ్వేతజాతీయులు కైవసం చేసుకున్నారు. రోడేషియను పార్లమెంటులోని 66 సీట్లలో నల్లజాతీయులు కేవలం 16 సీట్లను మాత్రమే పొందగలిగారు. 1969 నాటి గణతంత్ర రాజ్యాంగం, పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక సెనేటు, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే ఒక హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీతో కూడిన ద్విసభ పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసింది; ఇది ([[:en: unitary system of government| ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ]]) కింద పనిచేసేది. ఈ రాజ్యాంగం పార్లమెంటులోని మెజారిటీ స్థానాలను ఆచరణాత్మకంగా శ్వేతజాతీయులకే కేటాయించింది. అధ్యక్ష పదవికి కేవలం లాంఛనప్రాయమైన ప్రాముఖ్యత మాత్రమే ఉండేది, కార్యనిర్వాహక అధికారం మాత్రం ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉండేది. అల్పకాలికంగా కొనసాగిన 'జింబాబ్వే రోడేషియా' రాజ్యాంగం—ఏది అయితే మొట్టమొదటిసారిగా నల్లజాతీయుల నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం చూసిందో—100 పార్లమెంటు స్థానాలలో 28 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించింది. లాంకాస్టరు హౌసు వద్ద కుదిరిన స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగ ఒప్పందం ఆ నిబంధనల తీవ్రతను తగ్గించింది; దీని ప్రకారం హౌసు ఆఫ్ అసెంబ్లీలోని 100 స్థానాలకు గాను 20 స్థానాలను సెనేటు‌లోని 40 స్థానాలకు గాను 8 స్థానాలను శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించారు. ఏకగ్రీవ సమ్మతి లేకుండా ఏడేళ్ల పాటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించకుండా జింబాబ్వే అధికారులను రాజ్యాంగం నిషేధించింది; ఆ తర్వాతి మూడేళ్ల పాటు సవరణలు చేయడానికి పార్లమెంటులో మూడు వంతుల మెజారిటీ ఓట్లు తప్పనిసరి అని నిర్దేశించింది. శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన స్థానాలను రద్దు చేయడానికి, ప్రధానమంత్రి పదవి స్థానంలో కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రభుత్వం 1987లో రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. 1990లో ప్రభుత్వం సెనేటు‌ను రద్దు చేసింది. ===పరిపాలనా విభాగాలు=== [[File:Rhodesia adm location map with names.svg|upright=1.35|thumb|right|[[:en: Provinces of Rhodesia|రోడేషియా పరిపాలనా విభాగాలు]]]] రోడేషియా ఒక కేంద్రీకృత ప్రభుత్వంను కలిగి ఉండేది; పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఇది ఏడు రాష్ట్రాలుగానూ, రాష్ట్ర హోదా కలిగిన రెండు నగరాలుగానూ విభజించబడింది. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక రాజధాని నగరం ఉండేది. సాధారణంగా అక్కడి నుండే ప్రభుత్వ పరిపాలన నిర్వహించబడేది. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ప్రావిన్స్ !! రాజధాని |- | మణికలాండు || ఉమ్తాలి |- | ఉత్తర మషోనాలాండు || సాలిస్బరీ ‌ |- | దక్షిణ మషోనాలాండు || సాలిస్‌బరీ |- | విక్టోరియా || ఫోర్టు విక్టోరియా |- | నార్తు మాటాబెలెలాండు || బులవాయో |- | సౌత్ మాటాబెలెల్యాండు || బులవాయో |- |మిడ్‌లాండ్సు || గ్వెలో |} ==సైన్యం== [[File:Rhodesian Eland and T-55.jpg|thumb|260px|1979లో రోడేషియను ఆర్మర్డ్ కార్ప్సు దళాలు]] దక్షిణ రోడేషియా తన సొంత భద్రతా దళాలను, కమాండు వ్యవస్థను స్వయంగా ఆర్థికంగా పోషించుకుంటూ, అభివృద్ధి చేసుకున్న విషయంలో బ్రిటిషు వలస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ ఎంతో కాలంగా ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది.<ref name="Good">{{cite book|title=U.D.I: The International Politics of the Rhodesian Rebellion|last=Good|first=Robert|date=1973|publisher=Faber & Faber Press|isbn=978-1400869176|location=London|pages=55–59}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత ఇది బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి ఒక ప్రత్యేకమైన సందిగ్ధతను సృష్టించింది; రోడేషియా తిరుగుబాటు స్థితిని బలప్రయోగం ద్వారా అంతం చేయడానికి ఉద్దేశించిన వివిధ ప్రతిపాదనలను ఆ ప్రభుత్వం పరిశీలించి, తిరస్కరించింది.<ref name="Good" /> రోడేషియా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలకడం అనేది "ఏదో ఒక విధ్వంసక వ్యక్తిని అరెస్టు చేయడం లాంటి విషయం కాదు. దీని అర్థం ఒక రక్తపాత యుద్ధం, బహుశా ఆ రక్తపాత యుద్ధం ఒక భయంకరమైన అంతర్యుద్ధంగా మారడం కూడా కావచ్చు" అని హెరాల్డు విల్సను ఒక సందర్భంలో వ్యాఖ్యానించారు.<ref name="Good" /> రోడేషియను భద్రతా దళాల అపారమైన శక్తిసామర్థ్యాలు అలాగే ఆ తిరుగుబాటు వలస ప్రాంతానికి మద్దతుగా దక్షిణాఫ్రికా ప్రత్యక్షంగా జోక్యం చేసుకుంటుందేమోనన్న బ్రిటిషు వారి భయాలు—సైనిక చర్యలకు సంబంధించిన తదుపరి ఆలోచనలను విరమించుకునేలా చేశాయి.<ref name="Good" /> తన ఉనికిలో ఎక్కువ కాలం పాటు రోడేషియా 3,400 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక చిన్న, వృత్తిపరమైన శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించింది; వీరిలో సుమారు మూడో వంతు మంది నల్లజాతీయులైన స్వచ్ఛంద సైనికులే.<ref name="Good" /> అనేక వలస సైన్యాల సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఈ సైన్యం ప్రధానంగా 'లైటు ఇన్ఫాంట్రీ బెటాలియన్ల' (తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు) రూపంలో వ్యవస్థీకరించబడింది; ఇవి తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధం లేదా అంతర్గత భద్రతా చర్యల కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ పొంది, ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాయి.<ref name="Arnold">{{cite book|title=Wars in the Third World Since 1945|last=Arnold|first=Guy|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|isbn=978-14742-9102-6|location=Philadelphia|page=67}}</ref> అలాగే ఈ సైన్యం వద్ద ఫిరంగి దళం లేదా [[:en: armour| కవచ వాహనాలు ]] చాలా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="Good" /> [[:en: Royal Rhodesian Air Force| రాయలు రోడేషియను వైమానిక దళం]] (ఆర్‌ఆర్‌ఎఎఫ్) వద్ద... 1,000 మంది సిబ్బంది, ఆరు [[:en: squadrons| విమాన దళాలు]]—వీటిలో 40 నుండి 50 [[:en: Hawker Hunter| హాకర్ హంటర్]], [[:en: de Havilland Vampire| డి హావిలాండు వాంపైరు]] దాడి విమానాలు, అలాగే [[:en: English Electric Canberra|ఇంగ్లీషు ఎలక్ట్రికు కాన్బెర్రా]] తేలికపాటి బాంబర్లు ఉన్నాయి.<ref name="Good" /> దీని వద్ద ఒక హెలికాప్టర్ దళం, ఒక రవాణా దళం మరియు ఒక తేలికపాటి నిఘా దళం కూడా ఉండేవి.<ref name="Good" /> రోడేషియా సైన్యానికి [[:en: British South Africa Police| బ్రిటిషు దక్షిణ ఆఫ్రికా పోలీసు]] (బిఎస్‌ఎపి) అండగా నిలిచింది; ఇది అత్యాధునిక ఆయుధాలతో కూడిన ఒక పోలీసు దళం, దీని పేరు '[[:en: British South Africa Company| బ్రిటిష్ దక్షిణ ఆఫ్రికా కంపెనీ]]' శాంతిభద్రతల విభాగం నుండి గ్రహించబడింది.<ref name="Good" />బిఎస్‌ఎపి వద్ద అనేక పారామిలిటరీ విభాగాలు ఉండేవి. ఇవి సైన్యానికి సహాయక దళాలుగా పనిచేసేవి.<ref name="Good" /> అంతర్గత, బాహ్య నిఘా సమాచార సేకరణ బాధ్యతలను [[:en: Central Intelligence Organisation| కేంద్ర నిఘా సంస్థ]] (సిఐఒ) నిర్వహించేది.<ref name="COIN">{{cite book|title=Counterinsurgency in Modern Warfare|last=Wood|first=JRT|date=2008|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1846032813|editor1-last=Malkasian|editor1-first=Carter|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189 189–342]|editor2-last=Marston|editor2-first=Daniel|url-access=registration|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00dani/page/189}}</ref> పెరుగుతున్న గ్రామీణ తిరుగుబాటు ఫలితంగా రోడేషియను భద్రతా దళాలు తెల్లజాతి నిర్బంధ సైనికులు, రిజర్విస్టుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటం ప్రారంభించాయి, వీరిలో రిజర్విస్టులను టెరిటోరియల్ ఫోర్సు అని పిలువబడే ఒక రిజర్వు విభాగంలో చేర్చుకున్నారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం అంతటా సాధారణ యూనిట్లు చిన్నవిగానే ఉన్నాయి. కానీ అవి క్రమంగా ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. తరచుగా వాటి పరిమాణానికి పూర్తిగా అసమానమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగేవి.<ref name="mcnab2002">{{cite book|title=20th Century Military Uniforms|last=McNab|first=Chris|date=2002|publisher=Grange Books|isbn=1-84013-476-3|edition=2nd|location=Kent|page=196}}</ref> ఈ భద్రతా దళాలలో మొదటి మలయను ఎమర్జెన్సీ, ఏడెను ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పోరాటంలో పాల్గొన్న సిబ్బంది అసమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి అనుభవం రోడేషియా రక్షణ వ్యవస్థకు ఒక పటిష్టమైన పునాదిని ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు నిరోధక యుద్ధంలో, చిన్న యూనిటు వ్యూహాలలో.<ref name="COIN" /> అయినప్పటికీ కార్యాచరణ ప్రాంతం విస్తీర్ణం, రోడేషియా పరిమిత మానవ వనరుల కారణంగా సైన్యం, వైమానిక దళం, బిఎస్‌ఎపి నిరంతరం అధిక భారాన్ని మోయవలసి వచ్చింది.<ref name="COIN" /> బడ్జెటు, వనరుల పరిమితులు, మానవ వనరుల కొరతతో కలిసి, భద్రతా దళాలు గెరిల్లా కదలికలకు అనుగుణంగా తగినంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయాయి. దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉండేవి.<ref name="COIN" /> ఈ విషయంలో తమ ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి, రోడేషియను యూనిట్లు దూకుడుగా ఉండే ముందస్తు, ఎదురుదాడి వ్యూహాన్ని అనుసరించాయి. పొరుగు రాష్ట్రాల మీద దాడులు చేసి, వారి బాహ్య ఆశ్రయాలలో ఉన్న గెరిల్లా దళాలను నాశనం చేశాయి.<ref name="COIN" /> పద్దెనిమిది నుండి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ నాలుగున్నర నెలల (తరువాత తొమ్మిది నెలలకు పొడిగించబడింది) పూర్తికాల జాతీయ సేవను పూర్తి చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Good" /> దీని తరువాత మూడు సంవత్సరాల రిజర్విస్టు బాధ్యత ఉండేది.<ref 1974 నాటికి, జాతీయ సేవలో చేరేవారి సంఖ్య రెట్టింపు చేయబడింది మరియు ఇరవై మూడు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులను కూడా నిర్బంధంగా చేర్చుకున్నారు. 1978లో, రోడేషియన్ సైన్యంలో సుమారు 14,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన జాతీయ సైనికులు ఉండేవారు, కానీ సిబ్బంది కొరత కొనసాగడంతో, అది నల్లజాతి స్వచ్ఛంద సేవకులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించుకోవలసి వచ్చింది. అరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న శ్వేతజాతీయులైన పురుషులందరికీ నిర్బంధ సైనిక సేవను విస్తరించారు.<ref name="Arnold" /> రోడేషియను బుషు యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, శ్వేతజాతీయులైన పురుష నివాసితులందరూ దాదాపుగా పూర్తి-కాల లేదా పాక్షిక-కాల ప్రాతిపదికన సైన్యం లేదా పోలీసు విభాగంలో సేవలందిస్తున్నారు.<ref name="Arnold" /> రిజర్వు బలగాలతో కలిపి, రోడేషియను సైన్యం బలం సుమారు 20,000 మందికి, బిఎస్‌ఎపి (పోలీసు దళం) బలం 40,000 మందికి పైగా పెరిగింది.<ref name="Arnold" /> ===జీవ - రసాయన యుద్ధం=== 1975 నుండి 1980 వరకు రసాయన, జీవ కారకాలను ఆయుధాలుగా మార్చడానికి రోడేషియను ప్రభుత్వం అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది.<ref name="Glenn Cross 1980">Glenn Cross, "Dirty War: Rhodesia and Chemical Biological Warfare, 1975–1980," Solihull, UK: Helion & Company, 2017</ref> భద్రతా దళాల సభ్యులు గెరిల్లా దళాల రహస్య నిల్వ ప్రదేశాలలో (కాచెసు) ఉన్న సామాగ్రిని మార్చేటప్పుడు వాటిని కలుషితం చేసేవారు; లేదా గెరిల్లాలు దాడుల సమయంలో దొంగిలించుకుపోయేలా గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని దుకాణాల్లో ఆ కలుషిత సామాగ్రిని ఉంచేవారు.<ref>Ed Bird. Special Branch War: Slaughter in the Rhodesian Bush Southern Ndebele land, 1976–1980. Solihull, UK: Helion & Company, Ltd. 2014.</ref> వారు రోడేషియా సరిహద్దు వెంబడి గెరిల్లాలు చొరబడేందుకు ఉపయోగించే మార్గాల్లోని నీటి వనరులను కూడా విషపూరితం చేశారు; దీనివలన వారి ప్రత్యర్థులు మరింత శుష్క ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. లేదా తమ ప్రయాణాల సమయంలో అదనపు నీటిని మోసుకెళ్లాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.<ref>Jim Parker, "Assignment Selous Scouts: The Inside Story of a Rhodesian Special Branch Officer". Johannesburg, South Africa: Galago Press, 2006</ref> రోడేషియను రసాయన, జీవ యుద్ధ (సిబిడబల్యూ ) కార్యక్రమంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన రసాయన కారకాలు పారాథియాను (ఒక ఆర్గానోఫాస్ఫేటు పురుగుమందు), థాలియం (ఎలుకల మందులలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక భారీ లోహం).<ref>Chandré Gould and Peter Folb. "Project Coast: Apartheid's Chemical and Biological Warfare Programme". Geneva: United Nations Institute for Disarmament Research, 2002.</ref> రోడేషియన్లు యుద్ధంలో ఉపయోగించడానికి ఎంచుకున్న ఆయుధాలలో [[:en: Vibrio cholerae|కలరా]] వ్యాధి కారకం), బహుశా [[:en: Bacillus anthracis|ఆంత్రాక్సు]] వ్యాధి కారకం) కూడా ఉన్నాయి. వారు ''రికెట్ట్సియా ప్రొవాజెకీ'' (వ్యాపక [[టైఫస్]] వ్యాధి కారకం), ''[[:en: Salmonella typhi |టైఫాయిడు జ్వరం]] వ్యాధి కారకం), అలాగే రిసిను, బోటులినం విషం వంటి విషపదార్థాలను ఉపయోగించడం గురించి కూడా పరిశీలించారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> జీవ కారకాలు—ముఖ్యంగా విబ్రియొ కలరా —జెడ్‌ఎఎన్‌ఎల్ఎ పోరాట సామర్థ్యం మీద కొంత ప్రభావాన్ని చూపాయి.<ref name="the plague wars">Southern African News Feature: [https://web.archive.org/web/20131203093323/http://www.sardc.net/editorial/sanf/2001/iss21/specialreport.html the plague wars]</ref> 1970ల చివరలో ఆంత్రాక్సు వ్యాధి కారకాన్ని రహస్యంగా ఉపయోగించారని రోడేషియను భద్రతా దళాల మాజీ అధికారులు కొందరు ఆరోపించారు. అయితే ఈ విషయం మీద భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.<ref name="Glenn Cross 1980" /> ప్రముఖ గెరిల్లా కమాండర్ల హత్యాయత్నాల సమయంలో ''[[:en: anthracis|రిసిన్ లేదా బోటులినం]] విషాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.<ref name="Glenn Cross 1980" /> == ఆర్థిక వ్యవస్థ == ఆర్థికంగా దక్షిణ రోడేషియా కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల పైనే ప్రధానంగా ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసుకుంది. ముఖ్యంగా, [[క్రోమియం]], [[పొగాకు]]. అందువల్ల ఇది ఆర్థిక చక్రానికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేది. 1930ల నాటి తీవ్రమైన [[ఆర్థిక సంక్షోభం]] తర్వాత యుద్ధానంతర ఆర్థిక వృద్ధి వచ్చింది. ఈ వృద్ధి 1945, 1970 మధ్య సుమారు 200,000 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసలకు దారితీసింది. దీంతో శ్వేతజాతీయుల జనాభా 307,000కు పెరిగింది. ఈ వలసదారులలో అధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు కార్మిక వర్గానికి చెందినవారు ఉండగా మరికొందరు బెల్జియను కాంగో [[కెన్యా]], [[టాంజానియా]], తరువాత [[అంగోలా]], [[మొజాంబిక్]] నుండి వచ్చారు. వారు సాపేక్షంగా సమతుల్యమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించారు. ఒకప్పుడు అటవీ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారుగా ఉన్న దేశాన్ని, ఒక మోస్తరు పారిశ్రామిక శక్తిగా మార్చారు. ఇది బలమైన తయారీ రంగాన్ని ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమలను, ఆధునిక గనుల తవ్వకం సంస్థలను సృష్టించింది. ఈ ఆర్థిక విజయాలకు నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల వలసలు, దక్షిణాఫ్రికా నుండి లభించిన మద్దతు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రోడేషియా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, దాని స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్జాతీయ ఆంక్షలను తట్టుకుంది. అయితే మరిన్ని దక్షిణ ఆఫ్రికా రాష్ట్రాలు స్వాతంత్ర్యం, మెజారిటీ పాలనను ప్రకటించుకోవడం, అలాగే రోడేషియను బుషు వార్ వల్ల కలిగిన విధ్వంసం కారణంగా ఈ ప్రతిఘటన క్రమంగా క్షీణించింది. ==జనాభా వివరాలు== === జనాభా === రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల సమాజంలో ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం వారి తాత్కాలిక నివాస స్వభావం; ఎందుకంటే శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు కొన్నేళ్ల తర్వాత రోడేషియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఎంత ఉందో అక్కడే శాశ్వతంగా స్థిరపడే అవకాశం కూడా అంతే ఉండేది. ఉదాహరణకు 1890లో రోడేషియాకు వచ్చిన తొలి శ్వేతజాతీయులైన 700 మంది బ్రిటిషు వారిలో 1924 నాటికి కేవలం 15 మంది మాత్రమే అక్కడ నివసిస్తున్నారు.<ref name="Brownell"/>{{rp|6593}} రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభాలో జనన రేటు తక్కువగా ఉండటం వల్ల (ప్రతి 1,000 మందికి 18 జననాలు; ఆఫ్రికన్ల జనాభాలో ఇది ప్రతి 1,000 మందికి 48గా ఉండేది<ref name="Paxton">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O0zODQAAQBAJ|title=The Statesman's Year-Book 1971–72: The Businessman's Encyclopaedia of all nations|last=Paxton|first=John|publisher=[[Springer Nature]]|year=1971|isbn=978-0-230-27100-5|edition=108th|location=London|page=522}}</ref>) శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిని కొనసాగించడం అనేది ఎక్కువగా కొత్త శ్వేతజాతీయుల వలసల మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1955, 1972 మధ్య కాలంలో రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా వృద్ధిలో 60% వాటా వలసల ద్వారానే సమకూరింది.<ref name="Brownell"/> బ్రిటను నుండి దేశం స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న తర్వాతి పదేళ్ల కాలంలో, రోడేషియాలోని శ్వేతజాతీయుల జనాభా నుండి సుమారు 70,000 మంది దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వలస వెళ్ళిపోయారు. ఈ వలసలలో 45% మంది దక్షిణాఫ్రికాకు వెళ్ళారు; ఎందుకంటే ఆ దేశం భౌగోళికంగా రోడేషియాకు ఆనుకుని ఉండటమే కాకుండా వాతావరణం, భౌగోళిక స్వరూపం, ఆర్థిక ప్రమాణాలు, సామాజిక ఆచారాల పరంగానూ రోడేషియాతో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉండేది. మిగిలిన 55% మంది ఆ సమయంలో ప్రధానంగా ఇతర శ్వేతజాతీయులు, ఆంగ్లం మాట్లాడే దేశాలైన యునైటెడు కింగ్‌డం, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, న్యూజిలాండు‌లకు వెళ్లారు.<ref>{{Cite book |title=Rhodesia: Economic Aspects of White Resettlement |date=23 July 1976 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> అయితే అమెరికను చరిత్రకారుడు జోసియా బ్రౌనెలు, రోడేషియాలో శ్వేతజాతీయుల వలసల రేటు చాలా ఎక్కువగా ఉందని పేర్కొన్నారు. ఎందుకంటే 1955, 1979 మధ్య రోడేషియా మొత్తం 255,692 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించగా అదే కాలంలో మొత్తం 246,583 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1950ల చివరలో వృద్ధి చెందిన సంవత్సరాలలో కూడా రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 13,666 మంది శ్వేతజాతీయుల వలసదారులను స్వీకరించింది. వీరిలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చారు. సంవత్సరానికి సగటున 7,666 మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లారు. 1961, 1965 మధ్య, రోడేషియా సంవత్సరానికి సగటున 8,225 మంది శ్వేతజాతి వలసదారులను స్వీకరించగా, అదే సమయంలో సంవత్సరానికి సగటున 12,912 మంది శ్వేతజాతీయులు అక్కడి నుండి వలస వెళ్ళిపోయారు. రోడేషియాలోని చాలా మంది శ్వేతజాతి వలసదారులు ఆర్థిక అవకాశాల కోసం వచ్చారు. బుషు యుద్ధం తీవ్రతరం కావడంతో భద్రతా పరిస్థితిలో వచ్చిన హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అక్కడ శాశ్వతంగా స్థిరపడటానికి ఆసక్తి చూపలేదు. రోడేషియను పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకోలేదు. అయినప్పటికీ 1967లో వారిని అలా చేయమని కోరుతూ విస్తృతంగా ప్రచారం జరిగింది. శ్వేతజాతి సమాజంలో దేశభక్తి "పైపైగా" ఉందని, దానికి కారణం వారి స్వభావమేనని బ్రౌనెలు నొక్కిచెప్పారు. 1960ల చివరలో, 1970ల ప్రారంభంలో వలస వచ్చిన శ్వేతజాతీయులలో అధికశాతం మంది నైపుణ్యం లేని కార్మికులని, వారు దేశంలోని నల్ల ఆఫ్రికను కార్మికశక్తితో పోటీ పడ్డారని దేశానికి అత్యంత అవసరమైన సాంకేతిక లేదా వృత్తిపరమైన నైపుణ్యాలను అందించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. శ్వేతజాతీయుల వలసలను "సాధ్యమైనంత వరకు వివక్షారహితంగా" చేయడం, ప్రతి శ్వేతజాతీయుడైన వలసదారునికి ఉద్యోగానికి హామీ ఇవ్వడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రభుత్వ విధానం వలననే ఇది జరిగిందని ఆయన వాదించారు. వలసల కారణంగా, నల్లజాతి పౌరులలో అసాధారణమైన సహజ పెరుగుదల రేటు కారణంగా 1960ల చివరలో రోడేషియా జనాభా విపరీతంగా పెరిగింది; ఆ సమయంలో ఇది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలోనే అత్యధికం. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+[[:en: Central African Federation|మధ్య ఆఫ్రికా సమాఖ్య]]కు ముందు మరియు ఆ సమయంలో శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయుల జనాభా సంఖ్యలు<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Central Africa |last=Wills |first=A.J. |year=1967 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Durban |edition=2nd |isbn=0-620-06410-2 |page=Appendix IV |chapter=Three Territories |url=https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |access-date=19 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026201016/https://books.google.com/books?id=TLshAAAAMAAJ |archive-date=26 October 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan=2 | సంవత్సరం || colspan=2 | దక్షిణ రొడేషియా || colspan=2 | ఉత్తర రొడేషియా || colspan=2 | న్యాసాలాండ్ || colspan=2 | మొత్తం |- ! శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు || శ్వేతజాతీయులు || నల్లజాతీయులు |- | '''1927''' || 38,200 (3.98%) || 922,000 (96.02%) || 4,000 (0.4%) || 1,000,000 (99.6%) || 1,700 (0.13%) || 1,350,000 (99.87%) || 43,900 (1.32%) || 3,272,000 (98.68%) |- | '''1946''' || 80,500 (4.79%) || 1,600,000 (95.21%) || 21,919 (1.32%) || 1,634,980 (97.68%) || 2,300 (0.10%) || 2,340,000 (99.90%) || 104,719 (1.84%) || 5,574,980 (98.16%) |- | '''1955''' || 150,000 (5.88%) || 2,400,000 (94.12%) || 65,000 (3.02%) || 2,085,000 (96.98%) || 6,300 (0.25%) || 2,550,000 (99.75%) || 221,300 (3.05%) || 7,035,000 (96.95%) |- | '''1960''' || 223,000 (7.30%) || 2,830,000 (92.70%) || 76,000 (3.14%) || 2,340,000 (96.85%) || 9,300 (0.33%) || 2,810,000 (99.66%) || 308,300 (3.72%) || 7,980,000 (96.28%) |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+దక్షిణ రొడేషియాలోని శ్వేతజాతీయులు, నల్లజాతీయులు, ఆసియావాసులు మరియు ఇతర వర్ణాల నివాసితుల జనాభా, 1911–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు (అంచనా) !! | ఆసియావాసులు & ఇతర వర్ణాలవారు !! | మొత్తం జనాభా (అంచనా) |- | '''1911''' || 23,606 (3.06%) || 744,559 (96.56%) || 2,912 (0.38%) || 771,077 |- | '''1921''' || 33,620 (3.73%) || 862,319 (95.90%) || 3,248 (0.36%) || 899,187 |- | '''1931''' || 49,910 (4.42%) || 1,076,000 (95.22%) || 4,102 (0.36%) || 1,130,000 |- | '''1941''' || 68,954 (4.66%) || 1,404,000 (94.93%) || 6,521 (0.44%) || 1,479,000 |- |'''1951''' || 135,596 (5.84%) || 2,170,000 (93.53%) || 10,283 (0.44%) || 2,320,000 |- |'''1961''' || 221,504 (5.74%) || 3,618,150 (93.80%) || 17,812 (0.46%) || 3,857,466 |- |'''1969''' || 258,580 (5.08%) || 4,840,000 (95.09%) || 23,870 (0.47%) || 5,090,000 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్ల కీలక గణాంకాలు, 1963–1969<ref name="Paxton"/> |- ! rowspan=1 | సంవత్సరం !! | జననాలు !! | మరణాలు !! | వివాహాలు !! | వలసదారులు |- | '''1963''' || 4,457 || 1,449 || 2,008 || 5,093 |- | '''1964''' || 4,017 || 1,306 || 2,046 || 7,000 |- | '''1965''' || 3,863 || 1,369 || 2,071 || 11,128 |- |'''1966''' || 3,782 || 1,460 || 2,035 || 6,418 |- |'''1967''' || 4,031 || 1,512 || — || 9,618 |- |'''1968''' || 4,004 || 1,646 || — || 11,864 |- |'''1969''' || 4,089 || 1,633 || — || 10,929 |} {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+1969లో పాక్స్టన్‌లోని ప్రధాన నగరాల జనాభా<ref name="Paxton"/> |- |- ! rowspan=1 | నగరం !! | శ్వేతజాతీయులు !! | నల్లజాతీయులు !! | ఇతరులు !! | మొత్తం |- |- | '''Salisbury''' || 96,420 (25.07%) || 280,090 (72.84%) || 8,020 (2.09%) || 384,530 |- |- | '''Bulawayo''' || 50,090 (20.40%) || 187,590 (76.38%) || 7,910 (3.22%) || 245,590 |- |- | '''Umtali''' || 8,340 (17.93%) || 36,220 (77.88%) || 1,950 (4.20%) || 46,510 |- |- |'''End''' || 8,390 (18.23%) || 36,880 (80.12%) || 760 (1.65%) || 46,030 |- |- |'''That That''' || 3,160 (9.62%) || 29,250 (89.01%) || 450 (1.37%) || 32,860 |- |- |'''Thank you''' || 1,880 (8.97%) || 18,770 (89.55%) || 310 (1.48%) || 20,960 |- |- |'''Wankie''' || 2,160 (10.72%) || 17,980 (89.28%) || — || 20,140 |- |- |'''Shabani''' || 1,560 (9.87%) || 14,170 (89.63%) || 80 (0.51%) || 15,810 |- |- |'''ఫోర్ట్ విక్టోరియా''' || 2,530 (22.29%) || 8,470 (74.63%) || 350 (3.08%) || 11,350 |} === భాష === శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు అధికంగా ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు; వీరిలో ఒక చిన్న వర్గం ఆఫ్రికన్లు మాట్లాడేది. నల్లజాతీయులైన రోడేషియన్లలో సుమారు 70% మంది షోనా మాట్లాడగా, దాదాపు 20% మంది న్దేబెలె మాట్లాడేవారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/nde|title=Ndebele|work=Ethnologue|access-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153454/https://www.ethnologue.com/language/nde|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> రోడేషియాలోని భారతీయ సమాజంలో అధికభాగం [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] మాట్లాడగా ఒక చిన్న వర్గం [[హిందీ]] మాట్లాడేది. === మతం === రోడేషియాలో ప్రధానంగా [[క్రైస్తవం]] ఆచరణలో ఉండేది; ఇందులో ప్రొటెస్టంటిజం అతిపెద్ద శాఖగా ఉండేది. అయితే అనేకమంది స్థానిక ఆఫ్రికన్లు ఇప్పటికీ సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను మతాలునే అనుసరించేవారు. ==విదేశీ సంబంధాలు== రోడేషియా తన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1965 నుండి 1979 వరకు) కాలమంతటా ఒక స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తింపు పొందడానికి ప్రయత్నిస్తూ తన రాజకీయ వ్యవస్థలో 'మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమమైన చర్యలు' ఉంటాయని నొక్కిచెబుతూ ఒక విదేశీ విధానాన్ని అనుసరించింది. తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకి అయిన రోడేషియా ఆఫ్రికాలో కమ్యూనిస్టు విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ముందు వరుసలో ఉన్న దేశంగా తనను తాను పశ్చిమ దేశాల ముందు ప్రదర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ అది పెద్దగా ఫలించలేదు. రోడేషియా తన ఉనికిలో ఉన్నంత కాలం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పెద్దగా పొందలేదు; 1980లో ఎన్నికలు జరిగి మెజారిటీ పాలనకు మారిన తర్వాత మాత్రమే గుర్తింపు లభించింది. రోడేషియా తన ఆర్థిక శ్రేయస్సును నిలుపుకోవాలని కోరుకుంది అలాగే తిరుగుబాటు దళాలలో కమ్యూనిస్టు శక్తులు ఉన్నాయని భయపడింది. అందువలన నల్లజాతి మెజారిటీ పాలన వైపు క్రమంగా పురోగమించే తమ విధానం సమర్థనీయమని భావించింది. అయితే అంతర్జాతీయ సమాజం ఈ హేతుబద్ధతను అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. వారి విధానాలు జాత్యహంకారాన్ని శాశ్వతం చేస్తున్నాయని విశ్వసించింది. ఈ వైఖరి విస్తృత వలసవాద విముక్తి సందర్భంలో ఒక భాగం. ఆ సమయంలో యునైటెడు కింగ్‌డమ్, ఫ్రాన్సు, బెల్జియం వంటి పాశ్చాత్య శక్తులు ఆఫ్రికాలోని తమ వలసలకు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి తొందరపడ్డాయి. ===యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్=== రోడేషియా వాస్తవానికి స్వయం పరిపాలన కలిగిన ఒక బ్రిటిష్ రాచరిక వలస ప్రాంతం. ఆఫ్రికాలో వలసవాద విముక్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1960ల ప్రారంభంలో ఇది వేగవంతం కావడం మొదలైంది. దీనివల్ల బ్రిటను తన అనేక వలస ప్రాంతాలతో స్వాతంత్ర్యం కోసం వేగంగా చర్చలు జరపవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో అది [[:en: NIBMAR|ఎన్‌ఐబిఎంఎఆర్]] అంటే 'మెజారిటీ ఆఫ్రికను పాలనకు ముందు స్వాతంత్ర్యం వద్దు' అనే విదేశాంగ విధానాన్ని అవలంబించింది. ఇది మెజారిటీ నల్లజాతి ఆఫ్రికన్ల చేతుల్లో పరిపాలనను ఉంచే ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలను తప్పనిసరి చేసింది. ఇయాను స్మిత్ నాయకత్వంలోని రోడేషియాలోని పాలక శ్వేతజాతి మైనారిటీ వర్గం ఈ విధానాన్ని, దాని పర్యవసానాలను వ్యతిరేకించింది. 1965 నవంబరు 11న రోడేషియాలోని మైనారిటీ శ్వేతజాతి ప్రభుత్వం శ్వేతజాతి పాలనలో చర్చలు స్వాతంత్ర్యానికి దారితీయవని స్పష్టమైనందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ ) చేసింది. యునైటెడు కింగ్‌డమ్ ప్రభుత్వం వెంటనే రోడేషియా ప్రభుత్వ సంస్థలన్నింటినీ అధికారికంగా రద్దు చేసే చట్టాన్ని (సదరను రోడేషియా చట్టం 1965) తీసుకువచ్చింది. ఈ చర్య అంతర్జాతీయంగా ప్రయాణించాలనుకున్న రోడేషియా పౌరుల జీవితాన్ని క్లిష్టతరం చేసింది; ఎందుకంటే రోడేషియాలోని యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) పరిపాలన జారీ చేసిన పాస్‌పోర్టు‌లు చెల్లుబాటు అయ్యేవిగా గుర్తించబడలేదు.<ref name="Passports invalidated">1965 నాటి 'Southern Rhodesia (Property in Passports) Order' (దక్షిణ రోడేషియా పాస్‌పోర్ట్‌ల ఆస్తి హక్కుల ఉత్తర్వు) ప్రకారం, ఆ పాస్‌పోర్ట్‌లు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆస్తిగా పరిగణించబడ్డాయి. దీనివల్ల, ఎవరైనా ప్రవేశ ద్వారం (port of entry) వద్ద వాటిని సమర్పిస్తే, వాటిని స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి లభించింది. చూడండి: [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 Hansard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713163414/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1965/nov/24/passports-british-nationality#S5CV0721P0_19651124_HOC_545 |date=13 July 2009 }}, HC 5ser vol 721 col 696.</ref> 1966 జనవరిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటనకు ముందు జారీ చేయబడిన ఏ పాస్‌పోర్టు‌నైనా చెల్లుబాటు అయ్యేదిగా అంగీకరిస్తున్నట్లు అలాగే ఆ పాస్‌పోర్టు‌ల గడువు ముగిసినప్పుడు ఆరు నెలల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడు కింగ్‌డమ్ పాస్‌పోర్టు‌లను మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తున్నట్లు ఆ ప్రకటనలో పేర్కొంది—అయితే పాస్‌పోర్టు కలిగిన వ్యక్తి తాను యుడిఐ రోడేషియా ప్రభుత్వానికి ఎటువంటి సహాయం చేయదలుచుకోలేదని లిఖితపూర్వకంగా ప్రకటించిన పక్షంలో మాత్రమే ఈ వెసులుబాటు వర్తిస్తుంది.<ref name="1966 statement">ఈ ప్రకటన Hansardలో ముద్రించబడింది. {{hansard|url=1966/jan/25/rhodesia#S5CV0723P0_19660125_HOC_22 |access-date=20 July 2009}}</ref> బ్రిటన్‌లోని పరిణామాలు శ్వేతజాతి రోడేషియను జనాభాను వారి పూర్వ మాతృదేశం నుండి దూరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా 1966లో జమైకా పార్లమెంటులో రాణి 2వ ఎలిజబెతు మెజారిటీ పాలనను సమర్థిస్తూ చేసిన ప్రసంగం, రోడేషియన్లు జింబాబ్వే జాతీయవాద ఉగ్రవాదులుగా భావించిన వారి ఉరిశిక్షను 1968లో అడ్డుకోవడానికి ఆమె చేసిన ప్రయత్నం ఇందుకు కారణం.<ref>{{Cite journal |last=Boender |first=Niels |date=2 November 2023 |title=From Federation to 'White Redoubt': Africa and the Global Radical-Right in the Geographical Imagination of UDI-Era Rhodesian Propaganda, 1962–1970 |journal=[[The Journal of Imperial and Commonwealth History]] |language=en |volume=51 |issue=6 |pages=1200–1228 |doi=10.1080/03086534.2023.2166380 |issn=0308-6534 |doi-access=free }}</ref> 1969 చివరి వరకు, రోడేషియా తన స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతును దేశాధినేతగా గుర్తించింది. అయితే ఆమె 'రోడేషియా రాణి' అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి నిరాకరించారు. చివరికి స్మితు ప్రభుత్వం బ్రిటిషు రాచరికానికి విధేయంగా ఉండే తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకుంది. 1969 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఓటర్లలో అధిక శాతం మంది రోడేషియాను స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించడానికి ఓటు వేశారు. ఈ చర్య అంతర్జాతీయ సమాజం నుండి స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తింపును సులభతరం చేస్తుందనేది ఆశ, కానీ శ్వేతజాతి మైనారిటీ పాలన సమస్య అలాగే ఉండి ఈ ప్రయత్నానికి ఆటంకం కలిగిస్తూనే ఉంది. దీనికి ముందు జరిగిన ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) వలె, ఈ గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించలేదు. మొత్తం మీద బ్రిటిష్ ప్రజలు రోడేషియా, ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (యుడిఐ) సమస్యను ఒక సుదూరమైన, కాలం చెల్లిన విషయంగా భావించారు. దాని గురించి వారు పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. తమ ప్రభుత్వం దీనికి ఇచ్చే ఏ తక్షణ ప్రతిస్పందననైనా సంతృప్తికరంగా చూశారు. చాలా మంది బ్రిటను వాసులు రోడేషియా శ్వేతజాతి ఆధిపత్యం అంతం కావడం అనివార్యమని, సమర్థనీయమని భావించారు. తిరుగుబాటు రోడేషియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక జోక్యాన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో బ్రిటిషు ప్రజలు వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఈ అభిప్రాయం అందరిలోనూ ఏకరీతిగా లేదు.<ref>{{Cite journal |last=Pattenden |first=Hugh |date=4 March 2022 |title=British Public Opinion on the Rhodesian Issue, 1963-1980 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2021.1948441?needAccess=true |journal=[[The International History Review]] |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=335–356 |doi=10.1080/07075332.2021.1948441 |issn=0707-5332 |access-date=17 February 2025 |via=Taylor and Francis Online|url-access=subscription }}</ref> ===ఆంక్షలు=== స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తర్వాత వాస్తవానికి అది ఉనికిలో ఉన్న మొత్తం కాలంలో రోడేషియా ఏ దేశం నుండి అధికారిక గుర్తింపును పొందలేదు. అయినప్పటికీ అది అప్పట్లో వర్ణవివక్ష (అపార్థైడు) పాలనలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికాతో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఇతర దేశాలతో తన బలహీనమైన స్థానాలను కాపాడుకోవడానికి దక్షిణాఫ్రికా రోడేషియాను గుర్తించలేదు, కానీ రోడేషియా రాజ్యానికి తరచుగా సహాయం చేసింది. 1974 నాటి కార్నేషను విప్లవం వరకు పోర్చుగలు అనధికారిక సంబంధాలను కొనసాగించింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన జరిగిన మరుసటి రోజు, ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఒక తీర్మానాన్ని (S/RES/216) ఆమోదించింది. రోడేషియాకు గుర్తింపు ఇవ్వవద్దని, మరియు ఎలాంటి సహాయం అందించకుండా ఉండాలని ఆ తీర్మానం అన్ని దేశాలను కోరింది. భద్రతా మండలి ఎంపిక చేసిన తప్పనిసరి ఆర్థిక ఆంక్షలను కూడా విధించింది, వీటిని తరువాత సమగ్రంగా మార్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (యుఎన్‌ఎస్‌సి)లో ఆంక్షలకు అనుకూలంగా ఓటు వేసినప్పటికీ, అమెరికా ఆ ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియా నుండి క్రోమియం ముడి ఖనిజాన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{cite web|url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1214210 |title=CQ Almanac Online Edition |publisher=Library.cqpress.com |access-date=2017-09-20}}</ref> జాంబియా అధ్యక్షుడు కెన్నెత్ కౌండా కూడా, పాశ్చాత్య చమురు సంస్థలు ఆంక్షలను ఉల్లంఘించి రోడేషియాకు చమురు విక్రయిస్తున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{cite news |last=Ottaway |first=David B. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |title=Zambian to Meet With Callaghan On U.N. Oil Sanction Violations |newspaper=The Washington Post |date=1978-09-22 |access-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611055905/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/09/22/zambian-to-meet-with-callaghan-on-un-oil-sanction-violations/bdd35f61-e9cb-463f-a319-38981df92cf3/ |archive-date=11 June 2016 |url-status=live }}</ref> ===అంతర్జాతీయ దృక్పథం=== 1965 నవంబరు 11న యునైటెడు కింగ్‌డమ్ నుండి రోడేషియా ఏకపక్షంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడాన్ని అంతర్జాతీయ సమాజం వెంటనే ఖండించింది. 1965 నవంబరు 12 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216 "దక్షిణ రోడేషియాలోని ఈ చట్టవిరుద్ధమైన, జాత్యహంకార మైనారిటీ పాలనను అన్ని దేశాలు గుర్తించవద్దని" పిలుపునిచ్చింది.<ref>[[వికీసోర్స్:ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 216]]</ref> రోడేషియా అంతర్జాతీయ ఆమోదం కోసం ప్రచారం చేసింది. తన అంతర్గత విధానాల మీద బాహ్య విమర్శలను తిప్పికొట్టడానికి సమర్థనగా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకపోవడం సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. అయితే వలస పరిస్థితులలో స్వీయ-నిర్ణయాధికారం అనే కొత్త సిద్ధాంతం ఆవిర్భవించడంతో చాలా దేశాలు రోడేషియా స్వీయ-ప్రకటిత స్వాతంత్ర్యాన్ని చట్టవిరుద్ధమైనదిగా పరిగణించాయి. గతంలో ఉత్తర రోడేషియాగా పిలువబడిన జాంబియా, రోడేషియా పట్ల ఆచరణాత్మక వైఖరిని అవలంబించింది. తన దేశం రాగి ఖనిజ ఎగుమతులు, ఇంధనం మరియు విద్యుత్ దిగుమతుల కోసం రోడేషియా ద్వారా ప్రవేశం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిన కెన్నెతు కౌండా, రోడేషియా ప్రభుత్వంతో అనధికారికంగా పనిచేశారు. యుడిఐ అనంతర స్మితు పరిపాలన పట్ల జాంబియా ప్రభుత్వం అధికారిక శత్రుత్వ విధానం, గుర్తింపు నిరాకరణ ఉన్నప్పటికీ రోడేషియా తన భూభాగం గుండా మొజాంబికు ఓడరేవులకు జాంబియా తన వస్తువులను ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. ఇతర పాశ్చాత్య దేశాలన్నిటిలాగే యునైటెడు స్టేట్సు కూడా రోడేషియాను గుర్తించడానికి నిరాకరించింది. కానీ ఇతరులకు భిన్నంగా వాషింగ్టను, డి.సి.లోని అమెరికా ప్రభుత్వానికి మరియు సాలిస్బ‌రీలోని రోడేషియా ప్రభుత్వానికి మధ్య తన కాన్సులేటు-జనరలును ఒక సమాచార ప్రసార వారధిగా పనిచేయడానికి అనుమతించింది. రోడేషియా వాషింగ్టను, డి.సి.లో రోడేషియను ఇన్ఫర్మేషను ఆఫీసును ఏర్పాటు చేసినప్పుడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ అమెరికను స్టేట్సు దేశాలు గట్టిగా నిరసన తెలిపాయి. రోడేషియా మిషను‌కు, దాని సిబ్బందికి ఎటువంటి అధికారిక దౌత్య హోదా లేదని, వారు ఏ అమెరికా చట్టాలను ఉల్లంఘించలేదని అమెరికా ప్రభుత్వం బదులిచ్చింది. పోర్చుగలు రోడేషియా విషయంలో ఒక మధ్యేమార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇయాను స్మితు ఆధ్వర్యంలోని రోడేషియాను ఆంటోనియో సలాజరు ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించనప్పటికీ లిస్బను‌లో ఒక ప్రతినిధి కార్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి, తమ మొజాంబికు ప్రావిన్స్ ద్వారా ఎగుమతులు, దిగుమతులు చేసుకోవడానికి అది అనుమతించింది. ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న, నిరంకుశ, తీవ్ర కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం, గెరిల్లా గ్రూపులకు వ్యతిరేకంగా రోడేషియా చేస్తున్న పోరాటానికి తెరవెనుక చురుకైన మద్దతు ఇచ్చింది. శ్వేతజాతి మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా అంతర్జాతీయ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దక్షిణాఫ్రికా ఆ సమయంలో నల్లజాతి ఆఫ్రికా దేశాలతో డిటెంటు విధానాన్ని అనుసరించింది. దక్షిణాఫ్రికా అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీలకు ప్రతిగా రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలనకు వేగవంతమైన పరివర్తనను అంగీకరించేలా ఇయాను స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవాలని ఆ దేశాలు కోరుకున్నాయి. రోడేషియాలో మెజారిటీ పాలన దక్షిణాఫ్రికాకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని తెస్తుందని నమ్మిన ప్రధానమంత్రి జాన్ వోర్స్టరు స్మితు ‌మీద ఒత్తిడి తేవడానికి అనేక వ్యూహాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం ఇంధనం, మందుగుండు సామగ్రి రవాణాను నిలిపివేసింది. రోడేషియా నుండి మిత్రపక్ష దక్షిణాఫ్రికా బలగాలను ఉపసంహరించుకుంది. మొజాంబికు‌ను కోల్పోవడం, దక్షిణాఫ్రికా నుండి మద్దతు కోల్పోవడం రెండూ కలిసి రోడేషియా ప్రభుత్వానికి తీవ్రమైన దెబ్బలు తగిలించాయి. ===దౌత్య సంబంధాలు=== యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత రోడేషియా విదేశాలలో అనేక దౌత్య కార్యాలయాలను కొనసాగించింది; వీటిలో [[:en: Pretoria| ప్రిటోరొయా]] ఒకటి<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=52}}</ref> అలాగే 1975 వరకు పోర్చుగలు ‌లోని [[:en: Lisbon| లిస్బన్]], [[:en: Mozambique| మొజాంబిక్]]లోని లౌరెంకొ మార్క్యూసు (ప్రస్తుతం [[:en: Maputo| మపుటో]]) నగరాలలో కూడా కార్యాలయాలు ఉండేవి.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 Rhodesians to quit Lisbon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727020846/https://news.google.com/newspapers?id=Z4tAAAAAIBAJ&sjid=76QMAAAAIBAJ&pg=4898%2C44571 |date=27 July 2016 }}, ''[[Glasgow Herald]]'', 1 May 1975, page 4</ref> 1961 నుండి రోడేషియాకు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]తో సంబంధాల కోసం ఒక [[:en: Accredited Diplomatic Representative| అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి]] ఉండేవారు; ఈయన ఒక [[:en: Rhodesian Diplomatic Mission| రోడేషియా దౌత్య కార్యాలయం]] లేదా [[:en: de facto embassy|వాస్తవ దౌత్య కార్యాలయం]]కు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారు.<ref>{{cite book|title=Report of the Secretary for Information, Immigration, and Tourism|url=https://books.google.com/books?id=lB4kAQAAIAAJ&q=+%22Rhodesian+Diplomatic+Mission%22|year=1964|publisher=Ministry of Information, Immigration, and Tourism}}</ref> ఆ సంవత్సరమే దక్షిణాఫ్రికా [[:en: Commonwealth of Nations|కామన్వెల్తు]] కూటమి నుండి వైదొలగడానికి ముందు అప్పటి [[:en: Southern Rhodesia| సదరను రొడేషియా]] అప్పటి [[:en: Union of South Africa| యూనియను ఆఫ్ సౌత్ ఆఫ్రికా]] దేశాలు పరస్పరం హై కమిషనర్లను మార్పిడి చేసుకున్నాయి. అయితే హోదాలో వచ్చిన మార్పును అనుసరించి ఆ గణతంత్ర దేశానికి ఇప్పుడు [[:en: Harare|సాలిసుబరీ]]లో ఒక "" ([[:en: South African Diplomatic Mission| దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం]]) ఏర్పడింది.<ref name="lloyd">{{cite book|author=Lorna Lloyd|title=Diplomacy with a Difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006|url=https://books.google.com/books?id=QeqwCQAAQBAJ&pg=PA240|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-2059-0|page=240}}</ref> 1965లో రోడేషియా ప్రభుత్వం లిస్బను‌లో బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం నుండి వేరుగా తన సొంత గుర్తింపు పొందిన ప్రతినిధితో కూడిన ఒక దౌత్య కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు చేపట్టింది; అంతకుముందే ఆ ప్రభుత్వం [[:en: Portuguese Mozambique|పోర్చుగీసు మొజాంబికు]] రాజధాని అయిన లౌరెంకో మార్క్యూసులో తన సొంత కాన్సులేటు‌ను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగింది.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf John Arthur KINSEY, Esq., Consul-General for the Federation at Lourenco Marques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030058/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41731/supplement/3745/data.pdf |date=15 March 2016 }}, [[:en: London Gazette|లండను గజటే]], 5 June 1959</ref> ఈ చర్య బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి నిరసనలకు దారితీసింది; ఆ ప్రతినిధి అయిన హారీ రీడ్మను, బ్రిటిషు రాయబారి సిబ్బందిలో కేవలం నామమాత్రపు సభ్యుడిగా మాత్రమే ఉండాలని బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్టుబట్టింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en Rhodesia's Man in Lisbon: Objective Said To Be Achieved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211051/https://news.google.com/newspapers?id=fWxAAAAAIBAJ&sjid=iKMMAAAAIBAJ&pg=2768,3715462&hl=en |date=7 March 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 22 సెప్టెంబర్ 1965. పేజీ 9</ref> తమ వంతుగా పోర్చుగీసు అధికారులు ఒక రాజీని కోరారు; దీని ప్రకారం వారు రీడ్మను‌ను ఒక స్వతంత్ర ప్రతినిధిగా అంగీకరిస్తారు. కానీ ఆయనకు దౌత్య హోదాను మాత్రం నిరాకరిస్తారు.<ref>{{cite book|author1=Kent Fedorowich|author2=Martin Thomas|title=International Diplomacy and Colonial Retreat|url=https://books.google.com/books?id=ccm1AQAAQBAJ&pg=PA186|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-26866-4|page=186}}</ref> యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత కూడా వాషింగ్టను డి.సి.లోని రోడేషియను సమాచార కార్యాలయం తెరిచే ఉంది. కానీ దాని డైరెక్టరు కెన్ టౌసీ, ఆయన సిబ్బంది తమ దౌత్య హోదాను కోల్పోయారు. అంతకుముందు వాషింగ్టను‌లోని బ్రిటిషు రాయబార కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక "రోడేషియను వ్యవహారాల మంత్రి" ఉండేవారు; అలాగే టోక్యో, బాన్‌లలో కూడా ప్రతినిధులు ఉండేవారు. ఆ దేశం జింబాబ్వేగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత టౌసీ ఆ కొత్త కార్యాలయంలో 'ఛార్జి డి అఫైర్సు' (తాత్కాలిక దౌత్య అధికారి)గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. రాయబార కార్యాలయం.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ ముగాబే కోసం తిరిగి వచ్చిన రోడేషియా లాబీయిస్ట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206213207/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/26/rhodesias-lobbyist-back-for-mugabe/1adf000e-80d9-40f2-9ec1-a2e720ab8278/ |date=6 ఫిబ్రవరి 2016 }}, ''[[The Washington Post]]'', 26 జూన్ 1980</ref> లండను ‌లోని హై కమిషను, [[:en: Rhodesia House|రోడేషియా హౌస్]]గా ప్రసిద్ధి చెందింది; శ్వేతజాతీయులైన రోడేషియన్లు ఒక [[:en: Rhodesian constitutional referendum, 1969|జనవాక్య సేకరణ]] ద్వారా దేశాన్ని గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాలని నిర్ణయించిన నేపథ్యంలో 1969లో ఇది మూసివేయబడే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని "బ్రిటిషు రెసిడ్యువలు మిషను" (బ్రిటిషు అవశేష కార్యాలయం) కూడా దీనితో పాటే మూసివేయబడింది.<ref>{{hansard|1969/jun/24/rhodesia |access-date=13 మార్చి 2016}}</ref> మూసివేయబడటానికి ముందు ఈ కార్యాలయం అప్పుడే స్వీకరించిన [[:en: Flag of Rhodesia|రోడేషియా జెండాను]] ఎగురవేసింది. అయితే [[:en: Foreign and Commonwealth Office|విదేశాంగ శాఖ]] ఈ జెండాను చట్టవిరుద్ధమని పరిగణించడంతో దానిని తొలగించాలని [[:en: Labour Party (UK)|లేబరు పార్టీ]] ఎంపీ [[:en: Willie Hamilton| విల్లీ హామిల్టను]] డిమాండు చేశారు.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 ఎం.పి. స్ట్రాండ్‌లో రోడేషియా జెండా తొలగింపుకు పిలుపు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308041235/https://news.google.com/newspapers?id=eH9AAAAAIBAJ&sjid=zqMMAAAAIBAJ&pg=2718%2C414685 |date=8 మార్చి 2016 }}, ''[[:en: The Glasgow Herald|]]'', 4 జనవరి 1969, పేజీ 1</ref> ఆస్ట్రేలియాలో ఫెడరలు ప్రభుత్వం [[:en: Sydney|సిడ్నీ]]లోని [[:en: Rhodesia Information Centre|రోడేషియా సమాచార కేంద్రాన్ని]] మూసివేయడానికి ప్రయత్నించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 Rhodesia Office Will Be Closed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308034851/https://news.google.com/newspapers?id=LsNUAAAAIBAJ&sjid=spADAAAAIBAJ&pg=6314%2C341488 |date=8 March 2016 }}, ''[[:en: The Age|]]'', 3 April 1972</ref> కానీ అది [[:en: New South Wales|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] రాష్ట్ర అధికార పరిధిలో పనిచేస్తూ తెరిచే ఉంది.<ref>{{cite book|author=Paul Davey|title=The Nationals: The Progressive, Country, and National Party in New South Wales 1919–2006|url=https://books.google.com/books?id=fpyw6Oncs5QC&pg=PA223|year=2006|publisher=Federation Press|isbn=978-1-86287-526-5|page=223}}</ref> 1973లో [[:en: Gough Whitlam|గఫ్ విట్లాం]] నేతృత్వంలోని [[:en: Australian Labor Party|లేబరు]] ప్రభుత్వం ఆ కేంద్రానికి పోస్టలు, టెలిఫోను సేవలను నిలిపివేసింది. కానీ [[:en: High Court of Australia|హైకోర్టు]] దీనిని [[:en: Bradley v Commonwealth|చట్టవిరుద్ధమని]] తీర్పు ఇచ్చింది.<ref>[rathall+rhodesia++Minister+of+Finance+and+of+Posts+and+ Telecommunications&focus=searchwithinvolume&q=whitlam ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6''], Colin Legum, Africana Publishing Company, 1974</ref> [[:en: Paris|పారిసు]]లో కూడా ఒక కార్యాలయం స్థాపించబడింది. కానీ దీనిని [[:en: French government|ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం]] 1977 లో మూసివేసింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 US Not Closing Rhodesian Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308084342/https://news.google.com/newspapers?id=xr4gAAAAIBAJ&sjid=02kFAAAAIBAJ&pg=3922%2C4107566 |date=8 March 2016 }}, ''[[The Lewiston Daily Sun]]'', 27 ఆగస్టు 1977, పేజీ 8</ref> అదే విధంగా అమెరికా సాలిసు‌బరీ నుండి తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించింది, కాన్సులరు సిబ్బందిని తగ్గించింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 US To Restrict Sales To Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308031551/https://news.google.com/newspapers?id=apEhAAAAIBAJ&sjid=D5gFAAAAIBAJ&pg=2570%2C6764188 |date=8 March 2016 }}, ''[[Reading Eagle]]'', 12 డిసెంబర్ 1965</ref> కానీ 1970లో గణతంత్ర రాజ్య ప్రకటన జరిగే వరకు తన కాన్సులేటు‌ను మూసివేయడానికి ఎటువంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.<ref>{{cite book|author=Zaki Laïdi|title=The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry, 1960–1990|url=https://books.google.com/books?id=wMPBk25aptwC&pg=PA55|year=1990|publisher=University of Chicago </ref> అయితే యుడిఐ తర్వాత కూడా దక్షిణాఫ్రికా తన "అధికారిక దౌత్య ప్రతినిధి"ని కొనసాగించింది.<ref name="google13"/> దీనివల్ల అది బ్రిటిషు సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడాన్ని కొనసాగిస్తూనే [[:en: Ian Smith| ఇయాను స్మితు]] ప్రభుత్వపు ''వాస్తవ'' ([[:en: de facto| డీ ఫాక్టో]]) అధికారంతో వ్యవహరించడానికి వీలు కలిగింది.<ref name="google257"/> 1975 తర్వాత సాలిస్బ‌రీలోని దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం ఆ దేశంలో మిగిలిన ఏకైక దౌత్య కార్యాలయంగా అవతరించింది;<ref>{{cite book|author=Thomas G. Mitchell|title=Native Vs. Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland, and South Africa|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&pg=PA141|year=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31357-8|page=141}}</ref> ఎందుకంటే 1970 మేలో సాలిసు‌బరీలోని తన కాన్సులు-జనరలు‌ను వెనక్కి పిలిపించుకున్న పోర్చుగలు<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 Portugal Severs Key Link With Rhodesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308032138/https://news.google.com/newspapers?id=2nIjAAAAIBAJ&sjid=MWYEAAAAIBAJ&pg=7488%2C4326539 |date=8 March 2016 }}, ''[[Sarasota Herald-Tribune]]'', 27 April 1970</ref> ఆ తర్వాత తన దౌత్య కార్యాలయ స్థాయిని కాన్సులు స్థాయికి తగ్గించింది.<ref>{{cite book|author=Harry R. Strack|title=Sanctions: The Case of Rhodesia|url=https://books.google.com/books?id=ZVt0AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2161-4|page=77}}</ref> జింబాబ్వే స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం [[:en: Pretoria|ప్రిటోరియా]], [[:en: Cape Town|కేప్ టౌన్]]లలోని తమ దౌత్య కార్యాలయాలను మూసివేసి కేవలం [[:en: Johannesburg|జోహన్నెస్బర్గు]]లో ఒక వాణిజ్య కార్యాలయాన్ని మాత్రమే కొనసాగించింది.<ref>{{cite book|author=Richard Schwartz|title=Coming To Terms: Zimbabwe in the International Arena|url=https://books.google.com/books?id=_q5A-Ve8ogIC&pg=PA68|year=2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-647-8|page=68}}</ref> అదే సమయంలో సాలిస్బ‌రీలో ఉన్న దక్షిణాఫ్రికా దౌత్య కార్యాలయం కూడా మూసివేయబడింది.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 Salisbury whites queue up to flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210015/https://news.google.com/newspapers?id=uMRYAAAAIBAJ&sjid=v5IDAAAAIBAJ&pg=5283%2C3162778 |date=7 March 2016 }}, ''[[The Age]]'', 8 July 1980</ref> ===ఫలితాలు=== అంతర్యుద్ధం తీవ్రత పెరగడం మరియు అంతర్జాతీయ మద్దతు లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల, చివరకు రోడేషియా ప్రభుత్వం 1979లో యుకెతో ఒక ఒప్పందానికి అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణలో ఎన్నికలు జరిగాయి; ఈ ఎన్నికలలో [[:en: Zimbabwe African National Union – Patriotic Front| జింబాబ్వే ఆఫ్రికను నేషనలు యూనియను – పేట్రియాటికు ఫ్రంటు]], రాబర్టు ముగాబే విజయం సాధించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన [[జింబాబ్వే]] దేశాన్ని స్థాపించారు. == సంస్కృతి == === మాధ్యమాలు === దేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వార్తాపత్రికలు [[:en: Harare|సాలిస్బరీ]]లోని ''[[:en: Rhodesia Herald| రొడేషియా హెరాల్డు]]'' [[:en: Bulawayo|బులవాయో]]లోని ''[[:en: The Chronicle (Zimbabwe)|The Chronicle]]''. యుడిఐ (ఏకపక్ష స్వాతంత్ర్య ప్రకటన) తర్వాత 1976లో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని [[:en: Zimbabwe Broadcasting Corporation|రొడేషియను బ్రాడ్కాస్టింగు కార్పొరేషను]] (ఆర్‌బిసి), ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని [[:en: Rhodesia Television| రొడేషియను టెలి ఇషను]] (ఆర్‌టివి) సేవను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది; వాస్తవానికి అంతకు ముందే ఆర్‌బిసి ఆ సంస్థలో 51 శాతం వాటాను సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{cite book|author=John R. Bittner|title=Broadcasting: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=T7MsAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Prentice-Hall International|page=263|isbn=9780130835352}}</ref> యుడిఐ కాలంలో రొడేషియాలో ప్రచురితమైన వార్తా పత్రికలలో ''[[:en: Illustrated Life Rhodesia|ఇల్లస్ట్రేటెడు లైఫు రొడేషియా]]'' ఒకటి. కాగా [[:en: Beryl Salt| బెరిల్ సాల్టు]] రచించిన ''[[:en: The Valiant Years| ది వాలియంటు ఇయర్సు]]'' అనే పుస్తకం, 1890 నుండి 1978 వరకు రొడేషియా చరిత్రను— రొడేషియా వార్తాపత్రికల నుండి సేకరించిన వ్యాసాలు, [[:en: facsimile reproduction| శీర్షికల నకళ్ళ]] మాధ్యమం ద్వారా—పూర్తిగా వివరించింది.<ref>{{cite book|author=Beryl Salt|title=The Valiant years|url=https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|year=1978|publisher=Galaxie Press|isbn=9780869250730|access-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107182030/https://books.google.com/books?id=3qpBAAAAYAAJ|archive-date=7 November 2015|url-status=live }}</ref> === క్రీడలు === రోడేషియా ఒకప్పుడు యునైటెడు కింగ్‌డమ్ (యుకె) వలస దేశంగా ఉన్నందున యునైటెడు కింగ్‌డమ్‌లో ఆవిర్భవించిన క్రీడలన్నీ రోడేషియాలో కూడా గణనీయమైన ప్రజాదరణను పొందాయి; ముఖ్యంగా క్రికెటు, రగ్బీ, వాటరు పోలో, ఫుట్బాలు, నెట్బాలు, గోల్ఫ్, టెన్నిసు (రోడేషియను ఓపెను టెన్నిసు ఛాంపియన్షిప్‌లతో సహా), లాన్ బౌల్సు, ఫీల్డు హాకీ మొదలైన క్రీడలు. పొరుగు దేశమైన దక్షిణాఫ్రికా మాదిరిగానే, రోడేషియా కూడా కామన్వెల్తు సభ్య దేశాలతో పోటీపడటం, వాటితో కలిసి పాల్గొనడం—ఈ రెండింటి నుండీ నిషేధించబడింది. రోడేషియా క్రీడా చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప విజయాలలో ఒకటి ఏమిటంటే, 'ఆల్ బ్లాక్సు' (న్యూజిలాండు జాతీయ రగ్బీ జట్టు) దక్షిణాఫ్రికా పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు రోడేషియా జట్టు వారిని 10-8 తేడాతో ఓడించడం. 'ఆల్ బ్లాక్స్'ను ఓడించిన కేవలం 8 దేశాలలో రోడేషియా ఒకటి; అంతేకాక టెస్టు హోదా లేకపోయినా వారిని ఓడించిన ఏకైక దేశం కూడా ఇదే. ఈ రెండు దేశాల మధ్య జరిగిన ఏకైక మ్యాచ్ ఇదే కావడంతో, 'ఆల్ బ్లాక్స్' మీద 100% విజయాల రికార్డును కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక గౌరవం కూడా వీరికి దక్కింది. ==వారసత్వం== [[:en: Zimbabwe| జింబాబ్వే]]గా రూపాంతరం చెందిన తర్వాతి పదేళ్లలో సుమారు 60% మంది శ్వేతజాతీయులు వలస వెళ్లిపోయారు; వీరిలో అత్యధికులు [[:en: South Africa| దక్షిణ ఆఫ్రికా]]కు మిగిలినవారు ప్రధానంగా శ్వేతజాతీయులు నివసించే ఆంగ్లం మాట్లాడే ఇతర దేశాలకు వెళ్లి అక్కడ వలస సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. జింబాబ్వే రాజకీయాల విషయానికి వస్తే 1980ల అంతటా [[:en: Robert Mugabe| రాబర్టు ముగాబే]] తన అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసుకునే ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1987లో దేశ [[:en: Constitution of Zimbabwe|రాజ్యాంగం]]కు చేసిన సవరణల ఫలితంగా శ్వేతజాతీయుల కోసం కేటాయించిన పార్లమెంటు స్థానాలను రద్దు చేశారు; అలాగే ఒక కార్యనిర్వాహక అధ్యక్ష పదవిని సృష్టించి దానిని [[:en: Mugabe| ముగాబే]] చేపట్టారు. వలస వెళ్లిన వారిలో చాలామంది అలాగే జింబాబ్వేలోనే ఉండిపోయిన కొంతమంది శ్వేతజాతీయులు పాత 'రోడేషియా' కాలం పట్ల తీవ్రమైన వ్యామోహాన్ని పెంచుకున్నారు. ఈ వ్యక్తులను "[[:en: Rhodie| ర్హోడీ]]s" అని పిలుస్తారు. కొత్త వ్యవస్థను మరింత సానుకూలంగా స్వీకరించిన స్థానిక శ్వేతజాతీయులను "[[:en: Zimbos| జింబోసు]]" అని వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Fitzmaurice |first=Susan |date=5 November 2014 |title=History, social meaning, and identity in the spoken English of postcolonial white Zimbabweans |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/developments-in-english/history-social-meaning-and-identity-in-the-spoken-english-of-postcolonial-white-zimbabweans/B6238CE6D42A4C83FD592ACB2F14461A |journal=Developments in English: Expanding Electronic Evidence |series=Studies in English Language |publisher=Cambridge University Press |pages=201 |doi=10.1017/CBO9781139833882.016 |isbn=978-1-139-83388-2 }}</ref> == మూలాలు == ct61g4iyxjonuhnnnqgo5pc82vn8b0f 1 472573 4804031 4715541 2026-04-16T13:54:27Z రవిచంద్ర 3079 {{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=2026|వారం=25}} 4804031 wikitext text/x-wiki {{ఈ వారం వ్యాసం|సంవత్సరం=2026|వారం=25}} fmu7sdsuyg381r5oc0r2bjkhgrbr5hv 0 473624 4804027 4802859 2026-04-16T13:52:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804027 wikitext text/x-wiki [[2026 పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|2026 పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్]] అనేది [[ఐసీసీ పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|ఐసిసి పురుషుల T20 ప్రపంచ కప్]] టోర్నమెంట్లలో పదవది. ఇది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ఐసిసి) నిర్వహించే ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ (T20I) ఫార్మాట్‌లో జరిగే ద్వైవార్షిక [[ప్రపంచ కప్]]. దీనిని [[భారత క్రికెట్ కంట్రోల్ బోర్డ్|భారతదేశం]], శ్రీలంక కలిసి 2026 ఫిబ్రవరి 7 నుండి మార్చి 8 వరకు నిర్వహిస్తాయి.<ref name="hc">{{Cite web|date=16 November 2021|title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed|url=https://www.icc-cricket.com/news/usa-to-stage-t20-world-cup-2024-2031-icc-mens-tournament-hosts-confirmed|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|archive-date=5 December 2021|access-date=20 February 2025|publisher=[[International Cricket Council]]|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> మొత్తం ఇరవై జట్లు, భారతదేశంలోని ఐదు వేదికలు, శ్రీలంకలోని మూడు వేదికలలో 55 మ్యాచ్‌లలో పోటీపడతాయి. <ref>{{Cite web|date=6 November 2025|title=ICC shortlists venues for 2026 T20 World Cup in India and Sri Lanka|url=https://www.espncricinfo.com/story/2026-t20-world-cup-icc-shortlists-venues-in-india-and-sri-lanka-1510319|access-date=9 November 2025|publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> ప్రతి జట్టు 15 మంది ఆటగాళ్లతో కూడిన స్క్వాడ్‌ను పంపించవచ్చు. 2026 జనవరి 8 నాటికి తాత్కాలిక స్క్వాడ్‌ను ఐసిసికి సమర్పించాల్సి ఉంది. జట్లు 2026 జనవరి 31 వరకు తమ స్క్వాడ్‌లో మార్పులు చేసుకోవడానికి అనుమతి ఉంది.<ref name="squad-deadline">{{Cite news|url=https://www.insidesport.in/cricket/what-is-the-deadline-to-announce-squad-for-t20-world-cup-2026/|title=What is the deadline to announce squad for T20 World Cup 2026?|date=19 December 2025|work=Inside Sport|access-date=19 December 2025}}</ref> శ్రీలంక తమ ప్రాథమిక స్క్వాడ్‌ను 2025 డిసెంబరు 19 న ప్రకటించింది. <ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> 2025 డిసెంబరు 20 న టోర్నమెంటు కోసం తమ స్క్వాడ్‌ను ప్రకటించిన మొదటి జట్టు భారతదేశం.<ref>{{Cite web|date=6 November 2025|title=ICC shortlists venues for 2026 T20 World Cup in India and Sri Lanka|url=https://www.espncricinfo.com/story/2026-t20-world-cup-icc-shortlists-venues-in-india-and-sri-lanka-1510319|access-date=9 November 2025|publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> 2025 డిసెంబరు 30 న ఇంగ్లాండ్, తమ స్క్వాడ్‌ను ప్రకటించింది. కింది జాబితాలు ఆటగాళ్ల షర్ట్ నంబర్ల క్రమంలో ఉన్నాయి. ఉపసంహరించుకున్న ఆటగాళ్ల పేర్లు పట్టిక దిగువన ఉంటాయి. తరువాత స్టాండ్‌బై ఆటగాళ్ళు ఉంటారు. ఈ జాబితాల్లో ఇచ్చిన వయస్సులు 2026 ఫిబ్రవరి 7 నాటివి. ఉపసంహరించుకున్న/వదిలివేయబడిన ఆటగాళ్లను కొట్టివేస్తారు. స్టాండ్‌బై ప్లేయర్‌లను డాగర్ చిహ్నం ( {{Dagger}} ) ద్వారా సూచిస్తారు. == గ్రూప్ ఎ == === [[భారత ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|భారతదేశం]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2025 డిసెంబరు 20<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|IND}} [[గౌతమ్ గంభీర్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |2 | align="left" scope="row" |[[అర్షదీప్ సింగ్|అర్ష్‌దీప్ సింగ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|02|5|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి వాటం [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[పంజాబ్ కింగ్స్]] |- | style="text-align:center" |4 | align="left" scope="row" |[[అభిషేక్ శర్మ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|9|4|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్|నెమ్మదిగా ఎడమ చేతి సంప్రదాయ]] |[[సన్‌రైజర్స్ హైదరాబాద్|సన్రైజర్స్ హైదరాబాద్]] |- | style="text-align:center" |5 | align="left" scope="row" |[[వాషింగ్టన్ సుందర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|10|5|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |[[గుజరాత్ టైటాన్స్]] |- | style="text-align:center" |9 | align="left" scope="row" |[[సంజు శాంసన్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|11|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |[[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్]] |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |[[అక్షర్ పటేల్]] (వై.కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|1|20|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్|నెమ్మదిగా ఎడమ చేతి సంప్రదాయ]] |[[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ క్యాపిటల్స్]] |- | style="text-align:center" |22 | align="left" scope="row" |[[హర్షిత్ రాణా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|12|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి వాటం ఫాస్ట్ |[[కోల్‌కతా నైట్‌రైడర్స్|కోల్కతా నైట్ రైడర్స్]] |- | style="text-align:center" |23 | align="left" scope="row" |[[కుల్‌దీప్ యాదవ్|కుల్దీప్ యాదవ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|14|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి అనార్థడాక్స్ స్పిన్|ఎడమ చేతి చైనామన్]] |[[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ క్యాపిటల్స్]] |- | style="text-align:center" |25 | align="left" scope="row" |[[శివమ్ దూబే|శివం దూబే]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|6|26|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి మీడియం |[[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్]] |- | style="text-align:center" |29 | align="left" scope="row" |[[వరుణ్ చక్రవర్తి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|8|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడి చేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[కోల్‌కతా నైట్‌రైడర్స్|కోల్కతా నైట్ రైడర్స్]] |- | style="text-align:center" |32 | align="left" scope="row" |[[ఇషాన్ కిషన్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|7|18|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడి చేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[సన్‌రైజర్స్ హైదరాబాద్|సన్రైజర్స్ హైదరాబాద్]] |- | style="text-align:center" |33 | align="left" scope="row" |[[హార్దిక్ పాండ్యా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|10|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి వాటం [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[ముంబై ఇండియన్స్]] |- | style="text-align:center" |35 | align="left" scope="row" |[[రింకు సింగ్|రింకూ సింగ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|10|12|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |[[కోల్‌కతా నైట్‌రైడర్స్|కోల్కతా నైట్ రైడర్స్]] |- | style="text-align:center" |63 | align="left" scope="row" |[[సూర్యకుమార్ యాదవ్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|9|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |[[ముంబై ఇండియన్స్]] |- | style="text-align:center" |72 | align="left" scope="row" |[[తిలక్ వర్మ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|11|8|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ |[[ముంబై ఇండియన్స్]] |- | style="text-align:center" |93 | align="left" scope="row" |[[జస్‌ప్రీత్ బుమ్రా|జస్ప్రీత్ బుమ్రా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|12|6|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి వాటం ఫాస్ట్ |[[ముంబై ఇండియన్స్]] |- |} === [[పాకిస్తాన్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|పాకిస్తాన్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 25 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|NZ}} [[మైక్ హెసన్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|PAK|name=పాకిస్తాన్}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి ! scope=col | [[పాకిస్థాన్ సూపర్ లీగ్|పీఎస్ఎల్]] జట్టు |- | 7 ! scope=row | షాదాబ్ ఖాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|10|04|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్]] || ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్ |- | 10 ! scope=row | షాహీన్ అఫ్రిదీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2000|4|6|df=yes}} || ఎడమచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] || లాహోర్ ఖలందర్స్ |- | 21 ! scope=row | మహమ్మద్ నవాజ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|3|21|df=yes}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ |- | 36 ! scope=row | ఖవాజా నాఫే ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|2|13|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్-బ్రేక్]] || క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ |- | 39 ! scope=row | ఫఖర్ జమాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|4|10|df=yes}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || లాహోర్ ఖలందర్స్ |- | 40 ! scope=row | అబ్రార్ అహ్మద్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|9|11|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్]] || క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ |- | 41 ! scope=row | ఫహీమ్ అష్రఫ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|1|16|df=yes}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ |- | 51 ! scope=row | సాహిబ్జాదా ఫర్హాన్ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|3|6|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || {{N/A}} || ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్ |- | 56 ! scope=row | బాబర్ ఆజం | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|10|15|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || పెషావర్ జల్మీ |- | 63 ! scope=row | సైమ్ అయూబ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|5|24|df=yes}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || కరాచీ కింగ్స్ |- | 65 ! scope=row | సల్మాన్ అలీ ఆఘా ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|11|23|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్ |- | 71 ! scope=row | నసీమ్ షా | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|2|15|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] || ఇస్లామాబాద్ యునైటెడ్ |- | 76 ! scope=row | ఉస్మాన్ తారిక్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|6|7|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ |- | 78 ! scope=row | ఉస్మాన్ ఖాన్ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|5|10|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్-బ్రేక్]] || ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ |- | 92 ! scope=row | సల్మాన్ మీర్జా | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|1|1|df=yes}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || లాహోర్ ఖలందర్స్ |} === [[నెదర్లాండ్స్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|నెదర్లాండ్స్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 12 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|SA}} ర్యాన్ కుక్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|NED|name=నెదర్లాండ్స్}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి |- | 1 ! scope=row | కైల్ క్లైన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2001|7|3|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 4 ! scope=row | మాక్స్ ఓ'డౌడ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|3|4|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |- | 5 ! scope=row | బాస్ డి లీడే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1999|11|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 10 ! scope=row | టిమ్ వాన్ డెర్ గుగ్టెన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|2|25|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 12 ! scope=row | ఫ్రెడ్ క్లాసెన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|11|13|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 15 ! scope=row | జాక్ లయన్-కాచెట్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|12|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 17 ! scope=row | లోగాన్ వాన్ బీక్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|9|7|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 35 ! scope=row | స్కాట్ ఎడ్వర్డ్స్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]], [[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|8|23|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || {{N/A}} |- | 36 ! scope=row | నోహ్ క్రోస్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1999|12|13|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 47 ! scope=row | పాల్ వాన్ మీకెరెన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|1|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 48 ! scope=row | కోలిన్ అకెర్మాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|4|4|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |- | 52 ! scope=row | రోలోఫ్ వాన్ డెర్ మెర్వ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1984|12|31|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 55 ! scope=row | మైఖేల్ లెవిట్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|6|19|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 66 ! scope=row | సాకిబ్ జుల్ఫికర్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1997|3|28|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |- | 88 ! scope=row | ఆర్యన్ దత్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|5|17|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |} === [[నమీబియా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|నమీబియా]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 3 <ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|NAM}} క్రెయిగ్ విలియమ్స్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి !దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |1 | align="left" scope="row" |[[బెర్నార్డ్ షోల్ట్జ్|బెర్నార్డ్ స్కోల్ట్జ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|10|3|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |7 | align="left" scope="row" |[[గెర్హార్డ్ ఎరాస్మస్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|04|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |12 | align="left" scope="row" |[[జెజె స్మిట్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|11|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |19 | align="left" scope="row" |[[జాన్ నికోల్ లాఫ్టీ-ఈటన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|3|15|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |[[మాలన్ క్రూగర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|8|12|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |22 | align="left" scope="row" |డైలాన్ లీచర్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2004|3|3|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |25 | align="left" scope="row" |విల్లెం మైబర్గ్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|12|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |31 | align="left" scope="row" |జాక్ బ్రాసెల్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|3|31|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |43 | align="left" scope="row" |లారెన్ స్టీన్‌క్యాంప్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|5|8|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |47 | align="left" scope="row" |[[బెన్ షికోంగో]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|5|8|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |48 | align="left" scope="row" |[[జేన్ గ్రీన్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|10|11|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |49 | align="left" scope="row" |[[జాన్ ఫ్రైలింక్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|4|6|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |52 | align="left" scope="row" |మాక్స్ హీంగో |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|1|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |66 | align="left" scope="row" |జాన్ బాల్ట్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|11|9|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |70 | align="left" scope="row" |[[రూబెన్ ట్రంపెల్‌మాన్|రూబెన్ ట్రంపెల్మాన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|2|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |76 | align="left" scope="row" |అలెగ్జాండర్ బసింగ్-వోల్స్చెంక్ †[c] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|6|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |} === [[యునైటెడ్ స్టేట్స్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|యునైటెడ్ స్టేట్స్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 30 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|CAN}} [[పుబుదు దాసనాయకే]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|USA}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి ! scope=col | [[మేజర్ లీగ్ క్రికెట్|ఎంఎల్ సీ]] జట్టు |- | 1 ! scope=row | మోనాంక్ పటేల్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]], [[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|5|1|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || {{N/A}} || ఎంఐ న్యూయార్క్ |- | 2 ! scope=row | జెస్సీ సింగ్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)#ఉపనాయకుడు|వైస్ కెప్టెన్]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|2|10|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || సీటెల్ ఓర్కాస్ |- | 7 ! scope=row | హర్మీత్ సింగ్ బద్దన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|9|7|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || సీటెల్ ఓర్కాస్ |- | 9 ! scope=row | మహమ్మద్ మోహ్సిన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|4|15|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్]] || టెక్సాస్ సూపర్ కింగ్స్ |- | 12 ! scope=row | సైతేజ ముక్కామల్ల | {{Birth date and age2|2026|2|7|2004|4|9|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || టెక్సాస్ సూపర్ కింగ్స్ |- | 14 ! scope=row | మిలింద్ కుమార్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|2|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || టెక్సాస్ సూపర్ కింగ్స్ |- | 16 ! scope=row | షాడ్లీ వాన్ షాల్క్విక్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1988|7|5|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || లాస్ ఏంజిల్స్ నైట్ రైడర్స్ |- | 20 ! scope=row | సౌరభ్ నేత్రావల్కర్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|10|16|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] || వాషింగ్టన్ ఫ్రీడమ్ |- | 23 ! scope=row | అలీ ఖాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|12|13|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] || లాస్ ఏంజిల్స్ నైట్ రైడర్స్ |- | 26 ! scope=row | శుభమ్ రంజనే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|3|26|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || టెక్సాస్ సూపర్ కింగ్స్ |- | 27 ! scope=row | సంజయ్ కృష్ణమూర్తి | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|6|2|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో యూనికార్న్స్ |- | 30 ! scope=row | షాయన్ జహంగీర్ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|24|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] || సీటెల్ ఓర్కాస్ |- | 31 ! scope=row | షెహన్ జయసూర్య | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|9|12|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{N/A}} |- | 64 ! scope=row | నోస్తుష్ కెంజిగే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|3|2|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || ఎంఐ న్యూయార్క్ |- | 68 ! scope=row | ఆండ్రీస్ గౌస్ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|11|24|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || {{N/A}} || వాషింగ్టన్ ఫ్రీడమ్ |} == గ్రూప్ బి == === [[ఆస్ట్రేలియా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఆస్ట్రేలియా]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 1<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|AUS}} [[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్|ఆండ్రూ మెక్‌డొనాల్డ్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |5 | align="left" scope="row" |[[మాథ్యూ షార్ట్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|11|08|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[అడిలైడ్ స్ట్రైకర్స్]] |- | style="text-align:center" |8 | align="left" scope="row" |[[మిచెల్ మార్ష్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|10|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[పెర్త్ స్కార్చర్స్]] |- | style="text-align:center" |9 | align="left" scope="row" |[[కూపర్ కానల్లీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|08|22|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[పెర్త్ స్కార్చర్స్]] |- | style="text-align:center" |12 | align="left" scope="row" |[[నాథన్ ఎల్లిస్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|09|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[హోబర్ట్ హరికేన్స్|హోబార్ట్ హరికేన్స్]] |- | style="text-align:center" |15 | align="left" scope="row" |[[జేవియర్ బార్ట్‌లెట్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|12|17|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[బ్రిస్బేన్ హీట్|బ్రిస్‌బేన్ హీట్]] |- | style="text-align:center" |17 | align="left" scope="row" |[[మార్కస్ స్టోయినిస్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|08|16|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్]] |- | style="text-align:center" |30 | align="left" scope="row" |[[పాట్ కమ్మిన్స్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|5|8|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[సిడ్నీ థండర్]] |- | style="text-align:center" |32 | align="left" scope="row" |[[గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1988|10|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్]] |- | style="text-align:center" |38 | align="left" scope="row" |[[జోష్ హాజెల్‌వుడ్|జోష్ హాజిల్‌వుడ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|05|03|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[సిడ్నీ సిక్సర్స్]] |- | style="text-align:center" |42 | align="left" scope="row" |[[కామెరాన్ గ్రీన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|06|03|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]]|| {{n/a}} |- | style="text-align:center" |48 | align="left" scope="row" |[[జోష్ ఇంగ్లిస్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|3|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{n/a}} |[[పెర్త్ స్కార్చర్స్]] |- | style="text-align:center" |50 | align="left" scope="row" |[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|09|20|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[బ్రిస్బేన్ హీట్|బ్రిస్‌బేన్ హీట్]] |- | style="text-align:center" |62 | align="left" scope="row" |[[ట్రావిస్ హెడ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|12|29|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[అడిలైడ్ స్ట్రైకర్స్]] |- | style="text-align:center" |85 | align="left" scope="row" |[[టిమ్ డేవిడ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|03|16|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[హోబర్ట్ హరికేన్స్|హోబార్ట్ హరికేన్స్]] |- | style="text-align:center" |88 | align="left" scope="row" |[[ఆడమ్ జాంపా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|03|31|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్|మెల్‌బోర్న్ రెనెగేడ్స్]] |} === [[శ్రీలంక ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|శ్రీలంక]] === * '''జట్టు ప్రకటించిన తేదీ''': 2026 ఫిబ్రవరి 2 * '''కోచ్''': {{flagicon|SL}} [[సనత్ జయసూర్య]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="white-space:nowrap" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|SL}} జట్టు ! scope=col | {{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి ! scope=col | [[లంకా ప్రీమియర్ లీగ్|ఎల్‌పిఎల్‌]] జట్టు{{efn-ur|ఇటీవలి ఎల్‌పిఎల్‌ ఎడిషన్ కావడంతో [[2024 లంకా ప్రీమియర్ లీగ్]] జట్లు పరిగణించబడ్డాయి}} |- |align=center| 5 ! scope=row | దుష్మంత చమీర | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|1|11|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] || [[కాండీ ఫాల్కన్స్]] |- |align=center| 7 ! scope=row | దసున్ శంకర ([[క్రికెట్ కెప్టెన్|కె]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|9|9|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || [[కాండీ ఫాల్కన్స్]] |- |align=center| 9 ! scope=row | దునిత్ వెల్లలాగే | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|1|9|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] || [[కొలంబో స్ట్రైకర్స్]] |- |align=center| 13 ! scope=row | కుశల్ వెండిస్[[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|2|2|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ బ్రేక్]] || [[జాఫ్నా కింగ్స్]] |- |align=center| 18 ! scope=row | పాతుం నిస్సంక | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|5|18|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || {{NA}} || [[జాఫ్నా కింగ్స్]] |- |align=center| 21 ! scope=row | కమిందు మెండిస్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|9|30|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఉభయ హస్తాల]] స్పిన్ || [[కాండీ ఫాల్కన్స్]] |- | align="center" | 40 ! scope=row | ప్రమోద్ మదుషన్{{Efn|name=SL-Malinga}} |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|12|4|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం-ఫాస్ట్]] || [[జాఫ్నా కింగ్స్]] |- |align=center| 42 ! scope=row | [[కమిల్ మిషారా]] | {{Birth date and age2|2026|2|7|2001|4|24|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || {{NA}} |- |align=center| 49 ! scope=row | వనిందు హసరంగ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1997|7|29|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ బ్రేక్]] || [[కాండీ ఫాల్కన్స్]] |- |align=center| 51 ! scope=row | పవన్ రత్నాయకే | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|8|24|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || [[కాండీ ఫాల్కన్స్]] |- |align=center| 55 ! scope=row | కుశాల్ పెరీరా ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|8|17|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || {{NA}} || [[దంబుల్లా సిక్సర్స్]] |- |align=center| 61 ! scope=row | మహీష్ తీక్షణ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2000|8|1|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || [[గాలే మార్వెల్స్]] |- |align=center| 72 ! scope=row | చరిత్ అసలంక | {{Birth date and age2|2026|2|7|1997|6|29|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] || [[జాఫ్నా కింగ్స్]] |- |align=center| 81 ! scope=row | మతీష పతిరణ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|12|18|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] || [[కొలంబో స్ట్రైకర్స్]] |- |align=center| 95 ! scope=row | జనిత్ లియానగే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|7|12|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] || [[గాలే మార్వెల్స్]] |- |align=center| 97 ! scope=row | <s>ఎషాన్ మలింగ</s>{{Efn|name=SL-Malinga|గాయం కారణంగా [[ఎషాన్ మలింగ]] టోర్నమెంట్‌కు దూరమయ్యాడు, ఇతని స్థానంలో [[ప్రమోద్ మదుషన్]] ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=శ్రీలంక జట్టులో మలింగ స్థానంలో మదుషన్ ఎంపిక |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/madushan-approved-as-replacement-for-malinga-in-sri-lanka-squad | access-date=2026-02-06 |publisher=[[International Cricket Council]] }}</ref>}} | {{Birth date and age2|2026|2|7|2001|2|4|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] || [[జాఫ్నా కింగ్స్]] |} === [[జింబాబ్వే ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|జింబాబ్వే]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 2<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|SA}} జస్టిన్ సమ్మన్స్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |1 | align="left" scope="row" |[[బ్రెండన్ టేలర్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1986|2|6|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |మిడ్ వెస్ట్ రైనోస్ |- | style="text-align:center" |8 | align="left" scope="row" |[[డియోన్ మైయర్స్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|3|21|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[మషోనాలాండ్ ఈగల్స్]] |- | style="text-align:center" |11 | align="left" scope="row" |[[వెల్లింగ్టన్ మసకడ్జా|వెల్లింగ్టన్ మసకద్జా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|4|10|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |మౌంటెనీర్స్ |- | style="text-align:center" |21 | align="left" scope="row" |[[తషింగా ముసేకివా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|2|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |మిడ్ వెస్ట్ రైనోస్ |- | style="text-align:center" |24 | align="left" scope="row" |[[సికందర్ రజా]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1986|4|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]]|| {{n/a}} |- | style="text-align:center" |30 | align="left" scope="row" |[[గ్రేమ్ క్రెమర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1986|9|19|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |మిడ్ వెస్ట్ రైనోస్ |- | style="text-align:center" |32 | align="left" scope="row" |[[టోనీ మున్యోంగా|టోనీ మునియోంగా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|1|31|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[మషోనాలాండ్ ఈగల్స్]] |- | style="text-align:center" |39 | align="left" scope="row" |[[రిచర్డ్ న్గారవా|రిచర్డ్ నగారవా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|12|29|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]]|| {{n/a}} |- | style="text-align:center" |40 | align="left" scope="row" |[[బ్లెస్సింగ్ ముజరబానీ|బ్లెస్సింగ్ ముజారబానీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|10|2|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]]|| {{n/a}} |- | style="text-align:center" |42 | align="left" scope="row" |[[క్లైవ్ మదాండే]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|4|12|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{n/a}} |మటాబెలెలాండ్ టస్కర్స్ |- | style="text-align:center" |49 | align="left" scope="row" |[[తడివనషే మరుమానీ|తడివనాషె మరుమానీ]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|1|2|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[మషోనాలాండ్ ఈగల్స్]] |- | style="text-align:center" |54 | align="left" scope="row" |[[ర్యాన్ బర్ల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|4|15|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |మిడ్ వెస్ట్ రైనోస్ |- | style="text-align:center" |66 | align="left" scope="row" |[[టినోటెండా మపోసా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|8|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |మటాబెలెలాండ్ టస్కర్స్ |- | style="text-align:center" |80 | align="left" scope="row" |[[బ్రాడ్ ఎవాన్స్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|3|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]]|| {{n/a}} |- | style="text-align:center" |86 | align="left" scope="row" |[[బ్రయాన్ బెన్నెట్|బ్రియాన్ బెన్నెట్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|11|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |మౌంటెనీర్స్ |} === [[ఐర్లాండ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఐర్లాండ్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 9<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|SA}} హెన్రిచ్ మలన్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- |1 | align="left" scope="row" |[[పాల్ స్టిర్లింగ్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|9|3|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[నార్తర్న్ నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|నార్దర్న్ నైట్స్]] |- |3 | align="left" scope="row" |[[లోర్కాన్ టకర్]] (vc, wk) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|9|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |4 | align="left" scope="row" |[[టిమ్ టెక్టర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|3|07|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |11 | align="left" scope="row" |[[మాథ్యూ హంఫ్రీస్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|9|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్ |[[మన్‌స్టర్ రెడ్స్ క్రికెట్ క్లబ్|మన్‌స్టర్ రెడ్స్]] |- |13 | align="left" scope="row" |[[హ్యారీ టెక్టర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|12|6|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |15 | align="left" scope="row" |[[రాస్ అడైర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|4|21|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |[[నార్తర్న్ నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|నార్దర్న్ నైట్స్]] |- |32 | align="left" scope="row" |[[మార్క్ అడైర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|3|27|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[నార్తర్న్ నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|నార్దర్న్ నైట్స్]] |- |44 | align="left" scope="row" |[[క్రేగ్ యంగ్|క్రెయిగ్ యంగ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|4|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[నార్త్ వెస్ట్ వారియర్స్]] |- |50 | align="left" scope="row" |[[జార్జ్ డాక్రెల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|7|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |60 | align="left" scope="row" |[[బ్యారీ మెకార్థీ|బారీ మెక్కార్తీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|9|13|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |64 | align="left" scope="row" |[[గారెత్ డెలానీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|4|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[మన్‌స్టర్ రెడ్స్ క్రికెట్ క్లబ్|మన్‌స్టర్ రెడ్స్]] |- |72 | align="left" scope="row" |[[బెన్ కాలిట్జ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|7|06|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి స్లో |[[నార్తర్న్ నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|నార్దర్న్ నైట్స్]] |- |82 | align="left" scope="row" |[[జోష్ లిటిల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|11|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |లీన్‌స్టర్ లైటెనింగ్ |- |85 | align="left" scope="row" |[[కర్టిస్ కాంఫర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|4|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[మన్‌స్టర్ రెడ్స్ క్రికెట్ క్లబ్|మన్‌స్టర్ రెడ్స్]] |- |86 | align="left" scope="row" |[[బెన్ వైట్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|8|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[నార్తర్న్ నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|నార్దర్న్ నైట్స్]] |} === [[ఒమన్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఒమన్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2025 డిసెంబర్ 30<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|SL}} [[దులీప్ మెండిస్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి !దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |2 | align="left" scope="row" |హమ్మద్ మీర్జా (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|05|12|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |5 | align="left" scope="row" |వసీం అలీ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|12|07|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |6 | align="left" scope="row" |[[జితేన్ రామనంది|జితేన్ రామానంది]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|09|15|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |8 | align="left" scope="row" |నదీమ్ ఖాన్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|06|01|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఎడమచేతి అనార్థడాక్స్ స్పిన్|మణికట్టు స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |10 | align="left" scope="row" |[[జతీందర్ సింగ్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|3|5|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |11 | align="left" scope="row" |జే ఒడెడ్రా |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|11|5|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |12 | align="left" scope="row" |షా ఫైజల్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|01|05|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |కరణ్ సోనావాలే |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|06|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |21 | align="left" scope="row" |[[సూఫ్యాన్ మెహమూద్|సుఫ్యాన్ మెహమూద్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|10|21|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |24 | align="left" scope="row" |ఆశిష్ ఒడెదర |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|10|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఎడమచేతి అనార్థడాక్స్ స్పిన్|మణికట్టు స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |50 | align="left" scope="row" |షకీల్ అహ్మద్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1988|02|04|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |53 | align="left" scope="row" |హస్నైన్ షా |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|12|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |54 | align="left" scope="row" |షఫీక్ జాన్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|02|02|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |63 | align="left" scope="row" |వినాయక్ శుక్లా (vc, wk) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|06|18|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |99 | align="left" scope="row" |మహ్మద్ నదీమ్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1982|9|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |} == గ్రూప్ సి == === [[ఇంగ్లాండ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఇంగ్లాండ్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2025 డిసెంబరు 30<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|NZ}} [[బ్రెండన్ మెక్‌కలమ్|బ్రెండన్ మెకల్లమ్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |17 | align="left" scope="row" |బెన్ డకెట్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|10|17|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[నాటింగ్‌హామ్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|నాటింగ్‌హామ్‌షైర్]] |- | style="text-align:center" |18 | align="left" scope="row" |టామ్ బాంటన్ (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|11|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[సోమర్సెట్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|సోమర్‌సెట్]] |- | style="text-align:center" |22 | align="left" scope="row" |జోఫ్రా ఆర్చర్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|4|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[ససెక్స్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|ససెక్స్]] |- | style="text-align:center" |53 | align="left" scope="row" |రెహాన్ అహ్మద్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2004|08|13|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[లీసెస్టర్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|లీసెస్టర్‌షైర్]] |- | style="text-align:center" |56 | align="left" scope="row" |జోష్ టంగ్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|11|15|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[నాటింగ్‌హామ్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|నాటింగ్‌హామ్‌షైర్]] |- | style="text-align:center" |58 | align="left" scope="row" |సామ్ కర్రాన్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|6|3|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[సర్రే కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Surrey]] |- | style="text-align:center" |61 | align="left" scope="row" |ఫిల్ సాల్ట్ (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|7|2|1996|08|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[లాంకషైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|లాంకషైర్]] |- | style="text-align:center" |63 | align="left" scope="row" |జోస్ బట్లర్ (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|9|8|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |[[లాంకషైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|లాంకషైర్]] |- | style="text-align:center" |75 | align="left" scope="row" |జామీ ఓవర్టన్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|04|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[సర్రే కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Surrey]] |- | style="text-align:center" |77 | align="left" scope="row" |లూక్ వుడ్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|08|02|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[లాంకషైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|లాంకషైర్]] |- | style="text-align:center" |82 | align="left" scope="row" |జాకబ్ బెథెల్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|10|23|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[వార్విక్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Warwickshire]] |- | style="text-align:center" |83 | align="left" scope="row" |లియామ్ డాసన్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|3|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[హాంప్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Hampshire]] |- | style="text-align:center" |85 | align="left" scope="row" |విల్ జాక్స్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|11|21|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |[[సర్రే కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Surrey]] |- | style="text-align:center" |88 | align="left" scope="row" |హ్యారీ బ్రూక్ (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|02|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[యార్క్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Yorkshire]] |- | style="text-align:center" |95 | align="left" scope="row" |ఆదిల్ రషీద్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1988|2|17|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[యార్క్‌షైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|Yorkshire]] |} === [[వెస్టిండీస్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|వెస్టిండీస్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 26 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|WIN}} [[డారెన్ సామీ]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|WIN}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి |- | 2 ! scope=row | షిమ్రాన్ హెట్మెయర్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|12|26|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 4 ! scope=row | [[షాయ్ హోప్]] ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]], [[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|11|10|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 5 ! scope=row | మాథ్యూ ఫోర్డ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|4|29|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 7 ! scope=row | అకీల్ హోసేన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|4|25|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 10 ! scope=row | రోస్టన్ చేజ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|3|22|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 16 ! scope=row | రొమారియో షెపర్డ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|11|26|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 25 ! scope=row | జాన్సన్ చార్లెస్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1989|1|14|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ |- | 33 ! scope=row | జేడెన్ సీల్స్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2001|9|10|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 43 ! scope=row | క్వెంటిన్ సాంప్సన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2000|8|4|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 52 ! scope=row | రోవ్‌మన్ పావెల్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|7|23|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 53 ! scope=row | బ్రాండన్ కింగ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|16|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 64 ! scope=row | గుడకేష్ మోటీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|3|29|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 68 ! scope=row | షెర్ఫేన్ రూథర్‌ఫోర్డ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|8|15|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 70 ! scope=row | షామర్ జోసెఫ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1999|8|31|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] |- | 98 ! scope=row | జేసన్ హోల్డర్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|11|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |} === [[ఇటలీ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఇటలీ]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 17 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|CAN}} [[జాన్ డేవిసన్ (కెనడియన్ క్రికెటర్)|జాన్ డేవిసన్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|ITA}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి |- | 5 ! scope=row | సయ్యద్ నఖ్వీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|2|2|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 6 ! scope=row | గ్రాంట్ స్టూవర్ట్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|2|19|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 7 ! scope=row | గియాన్-పియరో మీడే ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|3|19|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 10 ! scope=row | [[జస్ప్రీత్ సింగ్ (క్రికెటర్)|జస్ప్రీత్ సింగ్]] | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|6|9|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 11 ! scope=row | అలీ హసన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|10|29|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 17 ! scope=row | జైన్ అలీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2001|12|7|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 19 ! scope=row | [[ఆంథోనీ మోస్కా]] | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|8|21|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 21 ! scope=row | [[జెజె స్మట్స్]] | {{Birth date and age2|2026|2|7|1988|9|21|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 24 ! scope=row | మార్కస్ కాంపోపియానో | {{Birth date and age2|2026|2|7|1995|2|21|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 25 ! scope=row | హ్యారీ మనెంతి | {{Birth date and age2|2026|2|7|2000|10|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 45 ! scope=row | బెన్ మనెంతి | {{Birth date and age2|2026|2|7|1997|3|23|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 54 ! scope=row | [[థామస్ డ్రాకా]] | {{Birth date and age2|2026|2|7|2000|10|23|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 62 ! scope=row | జస్టిన్ మోస్కా | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|11|15|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 77 ! scope=row | వేన్ మ్యాడ్సెన్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1984|1|2|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 99 ! scope=row | క్రిషన్ కలుగమగే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|6|16|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ బ్రేక్]] |} === [[నేపాల్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|నేపాల్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 6<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|AUS}} [[స్టువర్ట్ లా|స్టూవర్ట్ లా]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |1 | align="left" scope="row" |[[లోకేష్ బామ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|12|19|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |Biratnagar Kings |- | style="text-align:center" |9 | align="left" scope="row" |[[ఆసిఫ్ షేక్ (క్రికెట్ ఆటగాడు)|ఆసిఫ్ షేక్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|1|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |Janakpur Bolts |- | style="text-align:center" |10 | align="left" scope="row" |[[సోంపాల్ కామీ|సోంపాల్ కామి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|2|2|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం-ఫాస్ట్]] |Karnali Yaks |- | style="text-align:center" |14 | align="left" scope="row" |[[కుశాల్ భుర్టెల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|1|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |Pokhara Avengers |- | style="text-align:center" |15 | align="left" scope="row" |[[గుల్షన్ ఝా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2006|2|17|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |Karnali Yaks |- | style="text-align:center" |17 | align="left" scope="row" |[[రోహిత్ పౌడెల్|రోహిత్ పాడెల్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|9|2|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |Lumbini Lions |- | style="text-align:center" |21 | align="left" scope="row" |[[సందీప్ జోరా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|10|22|df=y}} |కుడిచేతి || {{N/A}} |Lumbini Lions |- | style="text-align:center" |22 | align="left" scope="row" |[[నందన్ యాదవ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2004|3|5|df=y}} |ఎడమచేతి |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం-ఫాస్ట్]] |Karnali Yaks |- | style="text-align:center" |24 | align="left" scope="row" |[[ఆరిఫ్ షేక్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|10|4|df=y}} |కుడిచేతి |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |Sudurpaschim Royals |- | style="text-align:center" |25 | align="left" scope="row" |[[సందీప్ లామిఛానె|సందీప్ లామిచానే]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|8|2|df=y}} |కుడిచేతి |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |Biratnagar Kings |- | style="text-align:center" |27 | align="left" scope="row" |[[లలిత్ రాజ్‌బన్షీ|లలిత్ రాజ్‌బన్షి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|2|27|df=y}} |కుడిచేతి |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |Janakpur Bolts |- | style="text-align:center" |33 | align="left" scope="row" |[[కరణ్ కె.సి.|కరణ్ కెసి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|10|10|df=y}} |కుడిచేతి |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |Kathmandu Gorkhas |- | style="text-align:center" |39 | align="left" scope="row" |[[షేర్ మల్లా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|12|1|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |Lumbini Lions |- | style="text-align:center" |45 | align="left" scope="row" |[[దీపేంద్ర సింగ్ ఐరీ]] (వై.కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|1|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |Sudurpaschim Royals |- | style="text-align:center" |75 | align="left" scope="row" |బసీర్ అహ్మద్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|9|11|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |Biratnagar Kings |} === స్కాట్లాండ్ === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 26 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|ENG}} [[ఓవెన్ డాకిన్స్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|SCO}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి |- | 4 ! scope=row | బ్రాడ్ క్యూరీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|11|8|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 9 ! scope=row | మాథ్యూ క్రాస్ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|10|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || {{N/A}} |- | 13 ! scope=row | క్రిస్ గ్రీవ్స్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|10|12|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |- | 21 ! scope=row | బ్రాండన్ మెక్‌ముల్లెన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1999|10|18|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 23 ! scope=row | ఫిన్లే మెక్‌క్రీత్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|10|16|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 29 ! scope=row | మైఖేల్ లీస్క్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1990|10|29|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 42 ! scope=row | టామ్ బ్రూస్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2004|6|12|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 44 ! scope=row | రిచీ బెరింగ్టన్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1987|4|3|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 46 ! scope=row | ఆలివర్ డేవిడ్సన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2004|7|28|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 49 ! scope=row | మైఖేల్ జోన్స్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|1|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 50 ! scope=row | సఫ్యాన్ షరీఫ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1991|5|24|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 51 ! scope=row | మార్క్ వాట్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|7|29|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 58 ! scope=row | బ్రాడ్ వీల్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|8|28|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] |- | 93 ! scope=row | జార్జ్ మున్సే | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|2|21|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | – ! scope=row | జైనుల్లా ఇహ్సాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2006|3|28|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 3 ! scope=row | జాస్పర్ డేవిడ్సన్ {{dagger}}{{Efn|name=Stb}} | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|3|15|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్]] |- | 66 ! scope=row | జాక్ జార్విస్ {{dagger}}{{Efn|name=Stb}} | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|5|29|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- |} == గ్రూప్ డి == === [[న్యూజీలాండ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|న్యూజీలాండ్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 7<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|SA}} [[రాబ్ వాల్టర్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |4 | align="left" scope="row" |[[మైఖేల్ బ్రేస్‌వెల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|2|14|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |[[వెల్లింగ్టన్ క్రికెట్ జట్టు|వెల్లింగ్టన్ ఫైర్‌బర్డ్స్]] |- | style="text-align:center" |8 | align="left" scope="row" |[[రచిన్ రవీంద్ర]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|11|18|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[వెల్లింగ్టన్ క్రికెట్ జట్టు|వెల్లింగ్టన్ ఫైర్‌బర్డ్స్]] |- | style="text-align:center" |16 | align="left" scope="row" |[[ఫిన్ అలెన్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|4|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |[[ఆక్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఆక్‌లండ్ ఏసెస్]] |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |[[ఆడమ్ మిల్నే]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|4|13|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[సెంట్రల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ క్రికెట్ జట్టు|Central Stags]] |- | style="text-align:center" |21 | align="left" scope="row" |[[మాట్ హెన్రీ|మ్యాట్ హెన్రీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|12|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[కాంటర్బరీ క్రికెట్ జట్టు|కాంటర్బరీ కింగ్స్]] |- | style="text-align:center" |23 | align="left" scope="row" |[[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|12|6|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |[[ఒటాగో క్రికెట్ జట్టు|ఒటాగో వోల్ట్స్]] |- | style="text-align:center" |27 | align="left" scope="row" |[[జాకబ్ డఫీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|8|2|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్-మీడియం]] |[[ఒటాగో క్రికెట్ జట్టు|ఒటాగో వోల్ట్స్]] |- | style="text-align:center" |43 | align="left" scope="row" |[[టిమ్ సీఫెర్ట్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |[[నార్తర్న్ డిస్ట్రిక్ట్స్ మెన్స్ క్రికెట్ టీం|నార్దర్న్ బ్రేవ్]] |- | style="text-align:center" |50 | align="left" scope="row" |[[జేమ్స్ నీషమ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|9|17|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[ఆక్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఆక్‌లండ్ ఏసెస్]] |- | style="text-align:center" |61 | align="left" scope="row" |[[ఇష్ సోధి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|10|31|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[నార్తర్న్ డిస్ట్రిక్ట్స్ మెన్స్ క్రికెట్ టీం|నార్దర్న్ బ్రేవ్]] |- | style="text-align:center" |69 | align="left" scope="row" |[[లాకీ ఫెర్గూసన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|6|13|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[ఆక్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఆక్‌లండ్ ఏసెస్]] |- | style="text-align:center" |74 | align="left" scope="row" |[[మిచెల్ సాంట్నర్]] (c) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|2|5|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[నార్తర్న్ డిస్ట్రిక్ట్స్ మెన్స్ క్రికెట్ టీం|నార్దర్న్ బ్రేవ్]] |- | style="text-align:center" |75 | align="left" scope="row" |[[డారిల్ మిచెల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|5|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[కాంటర్బరీ క్రికెట్ జట్టు|కాంటర్బరీ కింగ్స్]] |- | style="text-align:center" |80 | align="left" scope="row" |[[మార్క్ చాప్‌మన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|6|27|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[ఆక్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఆక్‌లండ్ ఏసెస్]] |- | style="text-align:center" |88 | align="left" scope="row" |[[డెవన్ కాన్వే|డెవాన్ కాన్వే]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|7|8|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |[[వెల్లింగ్టన్ క్రికెట్ జట్టు|వెల్లింగ్టన్ ఫైర్‌బర్డ్స్]] |- | style="text-align:center" |17 | align="left" scope="row" |[[కైల్ జేమీసన్|కైల్ జామిసన్]]†[c] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|12|30|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్-మీడియం]] |[[కాంటర్బరీ క్రికెట్ జట్టు|కాంటర్బరీ కింగ్స్]] |} === [[దక్షిణాఫ్రికా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|దక్షిణాఫ్రికా]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 2<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|SA}} శుక్రి కాన్రాడ్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |4 | align="left" scope="row" |[[ఐడెన్ మార్క్‌రమ్|ఐడెన్ మార్క్రామ్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|10|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |Durban's Super Giants |- | style="text-align:center" |10 | align="left" scope="row" |[[డేవిడ్ మిల్లర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|6|10|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |Paarl Royals |- | style="text-align:center" |12 | align="left" scope="row" |[[క్వింటన్ డికాక్|క్వింటన్ డి కాక్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1992|12|17|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |Sunrisers Eastern Cape |- | style="text-align:center" |16 | align="left" scope="row" |[[కేశవ్ మహరాజ్|కేశవ్ మహారాజ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1990|2|7|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[ప్రిటోరియా క్యాపిటల్స్|Pretoria Capitals]] |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |యాన్‌రిక్ నార్త్జే |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|11|16|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |Sunrisers Eastern Cape |- | style="text-align:center" |22 | align="left" scope="row" |[[లుంగీ ఎన్‌గిడి|లుంగీ ఎంగిడి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1996|3|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[ప్రిటోరియా క్యాపిటల్స్|Pretoria Capitals]] |- | style="text-align:center" |25 | align="left" scope="row" |[[కగిసో రబాడా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1995|5|25|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |[[ఎంఐ కేప్ టౌన్|MI Cape Town]] |- | style="text-align:center" |27 | align="left" scope="row" |జార్జ్ లిండే |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|12|4|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |[[ఎంఐ కేప్ టౌన్|MI Cape Town]] |- | style="text-align:center" |33 | align="left" scope="row" |[[టోనీ డి జోర్జీ|టోనీ డి జోర్జి]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|8|28|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |Durban's Super Giants |- | style="text-align:center" |37 | align="left" scope="row" |[[కార్బిన్ బాష్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|9|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] |[[ఎంఐ కేప్ టౌన్|MI Cape Town]] |- | style="text-align:center" |52 | align="left" scope="row" |[[డెవాల్డ్ బ్రెవిస్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|4|29|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |[[ప్రిటోరియా క్యాపిటల్స్|Pretoria Capitals]] |- | style="text-align:center" |55 | align="left" scope="row" |[[డోనోవన్ ఫెర్రీరా|డోనోవన్ ఫెరీరా]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|7|21|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |[[జోబర్గ్ సూపర్ కింగ్స్|Joburg Super Kings]] |- | style="text-align:center" |57 | align="left" scope="row" |జాసన్ స్మిత్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|10|11|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |[[ఎంఐ కేప్ టౌన్|MI Cape Town]] |- | style="text-align:center" |70 | align="left" scope="row" |[[మార్కో జాన్సెన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|5|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |Sunrisers Eastern Cape |- | style="text-align:center" |81 | align="left" scope="row" |క్వేనా మఫాకా |{{Birth date and age2|2026|2|7|2006|4|8|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్]] |Durban's Super Giants |} === [[ఆఫ్ఘనిస్థాన్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2025 డిసెంబరు 31<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|ENG}} [[జోనాథన్ ట్రాట్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి !దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |5 | align="left" scope="row" |[[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ|ఫజల్హక్ ఫారూఖీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2000|9|22|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |7 | align="left" scope="row" |మహమ్మద్ నబీ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1985|1|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |9 | align="left" scope="row" |అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్ |{{Birth date and age2|2024|6|1|2000|3|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |14 | align="left" scope="row" |గుల్బాదిన్ నాయబ్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|1991|3|16|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|ఫాస్ట్ మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |15 | align="left" scope="row" |నూర్ అహ్మద్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|1|3|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి అనార్థడాక్స్ స్పిన్|ఎడమచేతి unorthodox spin]] | |- | style="text-align:center" |18 | align="left" scope="row" |ఇబ్రహీం జద్రాన్ (vc) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|12|12|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |19 | align="left" scope="row" |[[రషీద్ ఖాన్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|9|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] | |- | style="text-align:center" |21 | align="left" scope="row" |[[రహ్మానుల్లా గుర్బాజ్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|11|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |25 | align="left" scope="row" |షహీదుల్లా |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|2|6|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |26 | align="left" scope="row" |[[సెదికుల్లా అటల్|సెడిఖుల్లా అటల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|8|12|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |27 | align="left" scope="row" |[[మొహమ్మద్ ఇషాక్|మహ్మద్ ఇషాక్]] (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|2|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} | |- | style="text-align:center" |57 | align="left" scope="row" |[[అబ్దుల్లా అహ్మద్‌జాయ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|6|26|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం-ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |78 | align="left" scope="row" |[[నవీన్-ఉల్-హక్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|9|23|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] | |- | style="text-align:center" |81 | align="left" scope="row" |[[దర్విష్ రసూలి|దర్వీష్ రసూలీ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1999|12|12|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|off-break]] | |- | style="text-align:center" |88 | align="left" scope="row" |[[ముజీబ్ ఉర్ రహమాన్|ముజీబ్ ఉర్ రెహమాన్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|3|28|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] | |- | style="text-align:center" |4 | align="left" scope="row" |అల్లా మహమ్మద్ గజన్‌ఫర్ †[c] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2006|3|20|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|off-break]] | |- | style="text-align:center" |57 | align="left" scope="row" |[[ఇజాజ్ అహ్మద్ అహ్మద్జాయ్]] † [c] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2003|6|25|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] | |- | style="text-align:center" |65 | align="left" scope="row" |[[జియా ఉర్ రెహమాన్ బార్క్|జియావుర్ రెహమాన్]] †[c] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|10|17|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం-ఫాస్ట్]] | |} === [[కెనడా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|కెనడా]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''' : 2026 జనవరి 6<ref>{{Cite web|title=ICC Men’s T20 World Cup 2026 schedule announced|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|access-date=25 November 2025|website=[[International Cricket Council]]}}</ref> * '''కోచ్''' :{{Flag icon|CAN}} ఇంగిల్టన్ లిబర్డ్ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:100%;white-space:nowrap" |+ ! scope="col" |{{Abbr|సం.|ఆటగాడి చొక్కా సంఖ్య}} ! scope="col" |ఆటగాడు ! scope="col" |పుట్టిన రోజు ! scope="col" |బ్యాటింగు శైలి ! scope="col" |బౌలింగు శైలి ! scope="col" |దేశీయ జట్టు <small>(ILT20)</small>{{Efn|As of [[2025–26 International League T20]]}} |- | style="text-align:center" |4 | align="left" scope="row" |శ్రేయాస్ మొవ్వా (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|9|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |సర్రీ జాగ్వార్స్ |- | style="text-align:center" |5 | align="left" scope="row" |[[కలీమ్ సనా|కలీం సనా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1994|1|1|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |మాంట్రియల్ టైగర్స్ |- | style="text-align:center" |9 | align="left" scope="row" |[[అక్షర్ పటేల్|అన్ష్ పటేల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2002|02|19|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి అనార్థడాక్స్ స్పిన్|Left arm chinaman]]|| {{N/A}} |- | style="text-align:center" |14 | align="left" scope="row" |అజయ్‌వీర్ హుందాల్ |{{Birth date and age2|2026|2|7|2005|09|09|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |వాంకూవర్ నైట్స్ |- | style="text-align:center" |15 | align="left" scope="row" |[[జస్కరన్ సింగ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|09|04|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |మాంట్రియల్ టైగర్స్ |- | style="text-align:center" |18 | align="left" scope="row" |[[హర్ష్ ఠాకర్|హర్ష థాకర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1997|10|24|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |వాంకూవర్ నైట్స్ |- | style="text-align:center" |20 | align="left" scope="row" |[[డిలాన్ హేలిగర్|డిల్లాన్ హేలిగర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1989|10|21|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం ఫాస్ట్]] |బంగ్లా టైగర్స్ మిస్సిసాగా |- | style="text-align:center" |23 | align="left" scope="row" |[[సాద్ బిన్ జాఫర్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1986|11|10|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |[[ఎడమచేతి ఆర్థడాక్స్ స్పిన్]] |టొరంటో నేషనల్స్ |- | style="text-align:center" |37 | align="left" scope="row" |[[నవనీత్ ధలివాల్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1988|10|10|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |సర్రీ జాగ్వార్స్ |- | style="text-align:center" |49 | align="left" scope="row" |[[రవీందర్‌పాల్ సింగ్]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1988|10|14|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |బ్రాంప్టన్ వుల్వ్స్ |- | style="text-align:center" |50 | align="left" scope="row" |[[శివమ్ శర్మ|శివం శర్మ]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|03|27|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]]|| {{N/A}} |- | style="text-align:center" |58 | align="left" scope="row" |కన్వర్పాల్ తత్గూర్ (వి.కీ) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1993|8|5|df=y}} |కుడిచేతి వాటం|| {{N/A}} |బ్రాంప్టన్ వుల్వ్స్ |- | style="text-align:center" |63 | align="left" scope="row" |[[నికోలస్ కిర్టన్]] (కె) |{{Birth date and age2|2026|2|7|1998|5|6|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |టొరంటో నేషనల్స్ |- | style="text-align:center" |84 | align="left" scope="row" |[[దిల్‌ప్రీత్ బజ్వా]] |{{Birth date and age2|2026|2|7|2001|1|4|df=y}} |కుడిచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |మాంట్రియల్ టైగర్స్ |- | style="text-align:center" |92 | align="left" scope="row" |యువరాజ్ సమ్రా |{{Birth date and age2|2026|2|7|2006|09|29|df=y}} |ఎడమచేతి వాటం |కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగు|మీడియం]] |వాంకూవర్ నైట్స్ |} === [[యుఏఇ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]] === * '''జట్టు ప్రకటన తేదీ''': 30 జనవరి 2026 * '''కోచ్''': {{flagicon|IND}} [[లాల్‌చంద్ రాజ్‌పుత్]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ టోర్నమెంట్ కోసం {{cr|UAE}} జట్టు వివరాలు ! scope=col | సంఖ్య ! scope=col | ఆటగాడు ! scope=col | పుట్టిన తేదీ ! scope=col | బ్యాటింగ్ శైలి ! scope=col | బౌలింగ్ శైలి ! scope=col | [[ఇంటర్నేషనల్ లీగ్ టీ20|ఐఎల్ టీ20]] జట్టు{{efn-ur|[[2025–26 ఇంటర్నేషనల్ లీగ్ టీ20]] జట్లు వాడబడినవి, ఇది ఐఎల్ టీ20 తాజా ఎడిషన్}} |- | 3 ! scope=row | ఆర్యన్ష్ శర్మ ([[వికెట్ కీపర్|వికీ]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|2004|12|3|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || style=text-align:center| – || {{NA}} |- | 6 ! scope=row | మహమ్మద్ జవాదుల్లా | {{Birth date and age2|2026|2|7|1999|3|12|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] || దుబాయ్ క్యాపిటల్స్ |- | 7 ! scope=row | అలీషాన్ షరాఫు | {{Birth date and age2|2026|2|7|2003|1|10|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|ఫాస్ట్ మీడియం]] || అబుదాబి నైట్ రైడర్స్ |- | 10 ! scope=row | ముహమ్మద్ వసీమ్ ([[నాయకుడు (క్రికెట్)|సి]]) | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|2|12|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] || [[ఎంఐ ఎమిరేట్స్]] |- | 13 ! scope=row | సిమ్రంజిత్ సింగ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1989|11|13|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 14 ! scope=row | ముహమ్మద్ జోహైబ్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|10|5|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్ బ్రేక్]] |- | 19 ! scope=row | హర్షిత్ కౌశిక్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1996|9|19|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 20 ! scope=row | ధ్రువ్ పరాశర్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2004|12|20|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] |- | 21 ! scope=row | మయాంక్ కుమార్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1997|2|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 45 ! scope=row | సోహైబ్ ఖాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1998|6|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || style=text-align:center| – |- | 56 ! scope=row | ముహమ్మద్ రోహిద్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|2002|9|29|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || ఎడమచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 59 ! scope=row | ముహమ్మద్ అర్ఫాన్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1993|5|1|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం]] |- | 92 ! scope=row | జునైద్ సిద్ధిఖీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|12|6|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[ఫాస్ట్ బౌలింగ్|మీడియం ఫాస్ట్]] |- | 94 ! scope=row | హైదర్ అలీ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1994|7|5|df=y}} || ఎడమచేతి వాటం || [[ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్ స్పిన్|స్లో ఎడమచేతి ఆర్థోడాక్స్]] |- | 99 ! scope=row | ముహమ్మద్ ఫరూక్ | {{Birth date and age2|2026|2|7|1992|10|5|df=y}} || కుడిచేతి వాటం || కుడిచేతి [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] |} == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:2026 పురుషుల టీ20 ప్రపంచ కప్|స్క్వాడ్‌లు]] az7y7nt3vom0na7e9jcck804tewolr7 0 473824 4804039 4770928 2026-04-16T14:09:25Z యర్రా రామారావు 28161 [[వర్గం:CS1 maint: unrecognized language]] శుద్ధి (ప్రామాణిక భాషా కోడ్ల సవరణ) 4804039 wikitext text/x-wiki {{Short description|విధు వినోద్ చోప్రా 2023 భారతీయ చిత్రం}} {{Use dmy dates|date=October 2023}} {{Use Indian English|date=January 2024}} {{Infobox film | name = 12th ఫెయిల్ | image = | caption = థియేట్రికల్ రిలీజ్ పోస్టర్ | director = విధు వినోద్ చోప్రా | producer = విధు వినోద్ చోప్రా<br />యోగేష్ ఈశ్వర్ | writer = విధు వినోద్ చోప్రా<br />జస్కున్వర్ కోహ్లీ<br /> వికాస్ దివ్యకీర్తి | based_on = {{Based on|''12th ఫెయిల్''|అనురాగ్ పాఠక్}} | starring = {{plainlist| * [[విక్రాంత్ మాస్సే]] * [[మేధా శంకర్]] * అనంత్ జోషి * అంశుమాన్ పుష్కర్ * ప్రియాన్షు ఛటర్జీ }} | narrator = అనంత్ జోషి | music = శంతను మోయిత్రా | cinematography = రంగరాజన్ రామభద్రన్ | editing = జస్కున్వర్ కోహ్లీ<br />విధు వినోద్ చోప్రా | studio = {{ubl|వినోద్ చోప్రా ఫిల్మ్స్}} | distributor = [[జీ స్టూడియోస్]] | released = {{Film date|df=y|2023|10|27}} | runtime = 146 నిమిషాలు<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/12th-fail-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde3mdm3 |title=''12th Fail'' (12A) |website=[[British Board of Film Classification]] |date=3 November 2023 |access-date=3 November 2023 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101115500/https://www.bbfc.co.uk/release/12th-fail-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde3mdm3 |url-status=live }}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = {{INR|20 కోట్లు}}<ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |script-title=hi:बॉलीवुड की इन कम बजट वाली फिल्मों में बॉक्स ऑफिस पर मचाया धमाल, मेकर्स हुए मालामाल |url=https://www.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bollywood-12th-fail-to-the-kashamir-files-and-many-more-bollywood-low-budget-films-collected-so-much-on-box-office-2527604 |access-date=4 November 2023 |website=[[ABP News]] |language=hi |quote=विक्रांत मैसी की हालिया रिलीज फिल्म 12th फेल 28 अक्टूबर को रिलीज हुई है. ये फिल्म सिर्फ '''20 करोड़''' के बजट में बनी है लेकिन बॉक्स ऑफिस पर अच्छी कमाई हो रही है। फिल्म ने सिर्फ 21 दिन में करीब 50 करोड़ का कलेक्शन कर लिया है। |trans-quote=Vikrant Massey's recent release film 12th Fail has been released on 27th October. This film has been made with a budget of only '''Rs 20 crore''' but is earning well at the box office. The film has collected around Rs 5 crore in just 5 days. |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104033310/https://www.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bollywood-12th-fail-to-the-kashamir-files-and-many-more-bollywood-low-budget-films-collected-so-much-on-box-office-2527604 |url-status=live }}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR|69.64 కోట్లు}}<ref name="bo">{{Cite web |title=12th Fail Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/12th-fail/box-office/#bh-movie-box-office |website=Bollywood Hungama |date=27 October 2023 |access-date=8 February 2024 }}</ref> }} '''''12th ఫెయిల్''''' అనేది 2023 భారతీయ [[హిందీ భాష|హిందీ]] బయోగ్రాఫికల్ డ్రామా చిత్రం. దీనికి [[విధు వినోద్ చోప్రా]] దర్శకత్వం వహించి, నిర్మించి, రచన చేశాడు. తీవ్రమైన పేదరికాన్ని జయించి [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపిఎస్]] అధికారిగా మారిన [[మనోజ్ కుమార్ శర్మ]], [[ఇండియన్ రెవెన్యూ సర్వీస్|ఐఆర్ఎస్]] అధికారిణిగా మారి శర్మను వివాహం చేసుకున్న శ్రద్ధా జోషి జీవితాల ఆధారంగా అనురాగ్ పాఠక్ 2019లో రాసిన నాన్-ఫిక్షన్ పుస్తకం ఆధారంగా ఈ చిత్రం తెరకెక్కింది.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-massey-on-working-with-vidhu-vinod-chopra-in-12th-fail-dream-come-true-8287904/lite/ |title=Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra on 12th Fail: It is an homage to bureaucrats of the country |work=Indian Express |access-date=12 December 2022 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004142802/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-massey-on-working-with-vidhu-vinod-chopra-in-12th-fail-dream-come-true-8287904/lite/ |url-status=live }}</ref> ఈ చిత్రంలో శర్మగా [[విక్రాంత్ మాస్సే]], జోషిగా [[మేధా శంకర్]] నటించారు. వారితో పాటు [[అనంత్ జోషి]], అంశుమాన్ పుష్కర్, [[ప్రియాన్షు ఛటర్జీ]] ఇతర పాత్రల్లో నటించారు. 27 అక్టోబర్ 2023న థియేటర్లలో విడుదలై, ''12th ఫెయిల్'' విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకుంది, ఒక [[స్లీపర్ హిట్|స్లీపర్ హిట్‌]]గా నిలిచింది. ₹20 కోట్ల బడ్జెట్‌తో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ₹69 కోట్లకు పైగా వసూలు చేసింది.<ref name="bo" /><ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/12th-fail-box-office-collection-vikrant-masseys-film-crosses-rs-50-crore-during-5th-week-in-india-101701246864646.html |title=12th Fail box office collection: Vikrant Massey's film crosses ₹50 crore during 5th week in India |work=Hindustan Times |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130083912/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/12th-fail-box-office-collection-vikrant-masseys-film-crosses-rs-50-crore-during-5th-week-in-india-101701246864646.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web | date=2024-01-08 |title=From Jawan's Rs. 600+ crores to 21 films earning in Rs. 0-1 crore range, here are the MOST DEFINITIVE box office RECORDS of 2023 |website=[[Bollywood Hungama]] |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/jawans-rs-600-crores-21-films-earning-rs-0-1-crore-range-definitive-box-office-records-2023/ |access-date=2024-01-10|language=en}}</ref> [[69వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులు|69వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులలో]], ఈ చిత్రం [[ఉత్తమ చిత్రం (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ చిత్రం]], [[ఉత్తమ దర్శకుడు (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ దర్శకుడు]], [[ఉత్తమ నటుడు - విమర్శకుల ప్రశంసలు (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ నటుడు (విమర్శకులు)]] (మాస్సే) సహా ఐదు అవార్డులను గెలుచుకుంది.<ref name="ff69won">{{cite news|title=Winners of the 69th Filmfare Awards 2024|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2024/winners|magazine=[[Filmfare]]|date=28 January 2024|access-date=29 January 2024}}</ref> [[71వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులు|71వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులలో]], ఈ చిత్రం 2 అవార్డులను గెలుచుకుంది: [[ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ (జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు)|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]], [[ఉత్తమ నటుడు (జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు)|ఉత్తమ నటుడు]] (మాస్సే).<ref name=":1">{{Cite web |title=71st National Film Awards: Vikrant Massey Bags Best Actor For 12th Fail; All Winners Announced |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/71st-national-film-awards-vikrant-massey-competes-for-best-actor-announcement-begins-at-6-pm-ws-l-9478089.html |access-date=2025-08-01 |website=News18 |language=en}}</ref> == కథ == క్లర్క్ కుమారుడైన [[మనోజ్ కుమార్ శర్మ]], అవినీతి, [[బందిపోట్లు|బందిపోట్ల]] బెడద ఉన్న [[చంబల్ (ప్రాంతం)|చంబల్]] ప్రాంతంలో నివసిస్తుంటాడు. అతని తండ్రి, నిజాయితీపరుడు, ఒక అవినీతి అధికారిని కొట్టినందుకు సస్పెండ్ అవుతాడు. మనోజ్, అతని క్లాస్‌మేట్స్ ఉపాధ్యాయుల మద్దతుతో తమ 12వ తరగతి పరీక్షల కోసం చీట్ స్లిప్‌లను సిద్ధం చేసుకుంటారు. అయితే, కొత్తగా బదిలీ అయిన పోలీసు అధికారి, [[డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్|డీఎస్పీ]] దుష్యంత్ సింగ్, పాఠశాలలో కాపీయింగ్‌ను అడ్డుకుంటాడు. ఫలితంగా, విద్యార్థులంతా పరీక్షలో ఫెయిల్ అవుతారు. మనోజ్ తండ్రి తన సస్పెన్షన్‌ను కోర్టులో సవాలు చేసేందుకు వెళతాడు, మనోజ్, అతని సోదరుడు కుటుంబాన్ని పోషించడానికి ప్రయాణికుల రిక్షాను నడుపుతారు. అతని సోదరుడు ఒక ఎమ్మెల్యే అనుచరులను కొట్టినప్పుడు, మద్యం అక్రమ రవాణా చేసినట్లు తప్పుడు కేసులు బనాయిస్తారు. స్థానిక పోలీసు అధికారులు అతని సోదరుడిని ఇరికించడానికి ప్రయత్నిస్తారు, కానీ డీఎస్పీ దుష్యంత్ సహాయంతో మనోజ్ అతనికి బెయిల్ ఇప్పిస్తాడు. డీఎస్పీ మనోజ్‌ని తనలా మారాలంటే "కాపీయింగ్ ఆపాలి" అని కోరుతాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, మనోజ్ కాపీ కొట్టకుండా తన పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణత సాధించి, డీఎస్పీ కావడానికి [[బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్|బీఏ]] చదువుతాడు. అతని నాయనమ్మ తన దాచుకున్న డబ్బును అతనికి ఇస్తుంది. అతడు [[గ్వాలియర్]] వెళ్లి చదువుకోవడానికి బయలుదేరుతాడు, కానీ రైలులో నిద్రపోతున్నప్పుడు ఒక ప్రయాణికుడు అతని వస్తువులను దొంగిలిస్తాడు. ప్రభుత్వం తదుపరి మూడు సంవత్సరాల పాటు [[మధ్యప్రదేశ్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్|MPPSC]] పరీక్షలను నిలిపివేయాలని నిర్ణయించిందని, తద్వారా తన కల నాశనం అయిందని అతడు తెలుసుకుంటాడు. డబ్బు, ఆహారం లేకుండా ఇబ్బంది పడుతున్న మనోజ్‌కు గ్వాలియర్ రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలోని ఒక హోటల్ యజమాని ఉచితంగా భోజనం పెడతాడు. అతడు PSC పరీక్ష కోసం చదువుకోవడానికి వచ్చిన ప్రీతమ్ పాండేని కలుస్తాడు. పాండే తండ్రి అతనికి ఫోన్ చేసి [[ఢిల్లీ]] వెళ్లి [[యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్|UPSC]] పరీక్షకు సన్నద్ధం కావాలని చెబుతాడు. మనోజ్ UPSC గురించి తెలుసుకుని, చదువుకోవడానికి, [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|IPS]] అధికారి కావడానికి ప్రీతమ్‌తో కలిసి ఢిల్లీ ప్రయాణిస్తాడు. అతడు గౌరీ భయ్యాను కలుస్తాడు, అతనికి ఒకే ఒక అవకాశం మిగిలి ఉంటుంది. గౌరీ భయ్యా మనోజ్‌కు ఉద్యోగం, చదువుకోవడానికి ఒక స్థలాన్ని ఇస్తాడు. గౌరీ భయ్యా తన చివరి ప్రయత్నంలో విఫలమై "రీస్టార్ట్" అనే టీ దుకాణాన్ని తెరుస్తాడు. ఇతర UPSC ఆశావహులకు కూడా మార్గనిర్దేశం చేస్తాడు. మనోజ్ తన మొదటి ప్రయత్నంలో ప్రిలిమినరీ పరీక్షలో విఫలమవుతాడు, కానీ గౌరీ సహాయంతో మరుసటి సంవత్సరం మళ్లీ రాసి ఉత్తీర్ణత సాధిస్తాడు. ఒక [[కోచింగ్ సెంటర్]] సందర్శనలో, అతడు [[ఉత్తరాఖండ్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్|UKPSC]] ఆశావహురాలైన [[శ్రద్ధా జోషి]]ని కలుస్తాడు, ఆమెతో ప్రేమలో పడతాడు. ఒకరోజు, ఆమె లైబ్రరీలో అతనిని కలుస్తుంది, అతని చేతిలో ఉన్న పుస్తకం చూసి అతడు ఏరోనాటికల్ ఇంజనీర్ అని అనుకుంటుంది, మనోజ్ ఆ విషయాన్ని సరిదిద్దడు. మనోజ్ ఆ సంవత్సరం ఒక చిన్న పొరపాటు కారణంగా తన మెయిన్ పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణత సాధించలేకపోతాడు, అతడు సాహిత్య పట్టభద్రుడని తెలుసుకున్న తర్వాత శ్రద్ధాతో అతని బంధం దెబ్బతింటుంది. నిరాశకు గురైన మనోజ్, శ్రద్ధాకు క్షమాపణ చెప్పడానికి, తన ప్రేమను వ్యక్తపరచడానికి [[ముస్సోరీ]] ప్రయాణిస్తాడు. అయితే, ఆమె అతనిని సూటిగా ఢిల్లీ తిరిగి వెళ్లమని చెబుతుంది. మనోజ్ తన ఇంటికి వెళ్లి తన నాయనమ్మ చనిపోయిందని తెలుసుకుంటాడు. పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత సాధించాలనే పట్టుదలతో ఢిల్లీ తిరిగి వస్తాడు. మనోజ్ ఇంటికి డబ్బు పంపడానికి, తన సొంత ఖర్చులను కవర్ చేయడానికి పిండి మరలో పనిచేస్తాడు. శ్రద్ధా ఢిల్లీలోని వారి కోచింగ్ క్లాస్‌కు వచ్చి, కఠినంగా ప్రవర్తించినందుకు మనోజ్‌కు క్షమాపణ చెబుతుంది, వారు కలుసుకుంటారు. మనోజ్ ప్రిలిమ్స్ పాస్ అవుతాడు, శ్రద్ధా అతనిపై తన ప్రేమను వ్యక్తపరుస్తుంది. గౌరీ, మనోజ్‌ను తన స్వంత ఇంటికి మారుస్తాడు, తద్వారా అతడు తన చదువుపై దృష్టి పెట్టగలడు. అతడు చివరకు మెయిన్ పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణత సాధిస్తాడు, శ్రద్ధా తన UKPSC పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణత సాధిస్తుంది. తన పరీక్షల్లో విఫలమైన ప్రీతమ్, శ్రద్ధా మనోజ్‌తో పడుకుందని ఆమె కుటుంబ సభ్యులకు పుకార్లు వ్యాప్తి చేస్తాడు. మనోజ్ ప్రీతమ్‌ను నిలదీస్తాడు, కానీ ప్రీతమ్ రిపోర్టర్ కావాలని ఆకాంక్షించాడని, అతని తండ్రి UPSC చదవమని ఒత్తిడి చేశాడని గ్రహిస్తాడు. తండ్రిని ఎదిరించమని మనోజ్ ప్రీతమ్‌కు సలహా ఇస్తాడు. ఇంటర్వ్యూ రౌండ్‌లో, కాపీ కొట్టలేకపోయినందున తాను మొదట్లో 12వ తరగతి ఫెయిల్ అయ్యానని మనోజ్ నిజాయితీగా అంగీకరిస్తాడు. ప్రధాన ఇంటర్వ్యూయర్ అతనిని తిరస్కరిస్తాడు, కానీ ఇతరులు అతని నిజాయితీ, ఆదర్శాలకు ముగ్ధులవుతారు. రెండు నెలల తర్వాత, ఫలితాలు ప్రకటించబడతాయి, మనోజ్ IPS అధికారి ర్యాంకుకు అర్హత సాధిస్తాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, IPS అధికారి అయిన మనోజ్, తనను ప్రోత్సహించినందుకు డీఎస్పీకి కృతజ్ఞతలు చెప్పడానికి [[మందసౌర్]] పోలీస్ స్టేషన్‌లో డీఎస్పీ దుష్యంత్ సింగ్‌ను కలుస్తాడు. అతడు శ్రద్ధాను వివాహం చేసుకుంటాడు, ప్రీతమ్ న్యూస్ రిపోర్టర్‌గా పనిచేయడం ప్రారంభిస్తాడు. == తారాగణం == {{cast listing| * [[విక్రాంత్ మాస్సే]] - [[మనోజ్ కుమార్ శర్మ|ఐపిఎస్ మనోజ్ కుమార్ శర్మ]] * [[మేధా శంకర్]] - [[శ్రద్ధా జోషి|పిసిఎస్ శ్రద్ధా జోషి శర్మ]] * [[అనంత్ వి జోషి]] - ప్రీతమ్ పాండే * [[అంశుమాన్ పుష్కర్]] - గౌరీ భయ్యా * [[ప్రియాన్షు ఛటర్జీ]] - దుష్యంత్ సింగ్, [[డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్|డీఎస్పీ]] * [[గీతా అగర్వాల్ శర్మ]] - పుష్పా శర్మ, మనోజ్ తల్లి * [[హరీష్ ఖన్నా]] - రామవీర్ శర్మ, మనోజ్ తండ్రి * [[సరితా జోషి]] - మనోజ్ నాయనమ్మ * డారియస్ చినోయ్ - మిస్టర్ సోలంకి * అభిషేక్ సేన్‌గుప్తా - టుటుల్ * సంజయ్ బిష్ణోయ్ - నావల్ * సలీమ్ సిద్ధిఖీ - దిలీప్ తోమర్, పోలీస్ ఆఫీసర్ * [[వికాస్ దివ్యకీర్తి]] - తన పాత్రలో తానే * విజయ్ కుమార్ డోగ్రా - సుందర్ * పెర్రీ ఛబ్రా - రజనీ శర్మ, మనోజ్ చెల్లెలు * సామ్ మోహన్ - దీప్ మోహన్, ఐఏఎస్ * నీరజ్ కల్రా - ప్రొఫెసర్ ప్రభాకర్ జోషి, శ్రద్ధా తండ్రి * రాధికా జోషి - తాన్యా * ఫాసి ఖాన్ - కిషన్, శ్రద్ధా ఇంటి పనివాడు * రాహుల్ దేవ్ శెట్టి - మిస్టర్ మెహతా, మనోజ్ యూపీఎస్సీ ఇంటర్వ్యూయర్ * గుర్లీన్ అరోరా - జై అరోరా, ఇన్‌స్టిట్యూట్ యజమాని కూతురు }} == నిర్మాణం == === అభివృద్ధి === నవంబర్ 2022లో, సినీనిర్మాత [[విధు వినోద్ చోప్రా]] అనురాగ్ పాఠక్ రాసిన ''ట్వెల్ఫ్త్ ఫెయిల్'' నవల ఆధారంగా ఈ చిత్రాన్ని ప్రకటించాడు.<ref>{{cite news |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/ |title=Vidhu Vinod Chopra's next titled '12th Fail': Story of aspiring IAS, IPS students |work=[[ANI News]] |access-date=27 November 2022 |archive-date=24 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124180022/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/ |url-status=live }}</ref> ఈ చిత్రం [[ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్|ఐపిఎస్]] అధికారి మనోజ్ కుమార్ శర్మ, [[ఇండియన్ రెవెన్యూ సర్వీస్|ఐఆర్ఎస్]] అధికారిణి శ్రద్ధా జోషి నిజ జీవిత కథ నుండి ప్రేరణ పొందింది.<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vidhu-vinod-chopra-announces-new-film-12th-fail-vikrant-massey-to-play-the-lead-2301139-2022-11-24 |title=Vidhu Vinod Chopra announces new film 12th Fail. Vikrant Massey to play the lead |work=[[India Today]] |access-date=29 November 2022 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128081047/https://www.indiatoday.in/amp/movies/bollywood/story/vidhu-vinod-chopra-announces-new-film-12th-fail-vikrant-massey-to-play-the-lead-2301139-2022-11-24 |url-status=live }}</ref> === నటీనటుల ఎంపిక === నవంబర్ 2022లో, చోప్రా ప్రధాన పాత్రలో నటుడు విక్రాంత్ మాస్సే నటించనున్నట్లు ప్రకటించాడు, ఇది వారి మొదటి కలయిక.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-shares-how-he-prepared-for-his-role-in-12th-fail/articleshow/103953127.cms |title=Vikrant Massey shares how he prepared for his role in '12th Fail' |work=[[Times of India]] |access-date=27 September 2023}}</ref> [[యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్|UPSC]] కోచ్ వికాస్ దివ్యకీర్తి తెరపై తన పాత్రను తానే పోషించడానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/12th-fail-real-upsc-professor-vikas-divyakirti-acting-vidhu-vinod-chopras-film-first-time-hindi-cinema-tried/ |title=12th Fail: Real UPSC professor Vikas Divyakirti on acting in Vidhu Vinod Chopra's film: "For the first time, Hindi cinema has tried..." |work=Bollywood Hungama |access-date=7 October 2023 |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010095141/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/features/12th-fail-real-upsc-professor-vikas-divyakirti-acting-vidhu-vinod-chopras-film-first-time-hindi-cinema-tried/ |url-status=live }}</ref> నిజ జీవిత UPSC ఆశావహులు అనేక మంది వివిధ పాత్రలలో ఎంపికయ్యారు. మాస్సే ప్రకారం, ఇది చిత్రానికి "ప్రామాణికతను" జోడించింది.<ref>{{cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-shooting-12th-fail-junior-artists-cum-upsc-aspirants-mukherjee-nagar-really-add-authenticity/ |title=Vikrant Massey on shooting 12th Fail with junior-artists-cum-UPSC-aspirants: This really did add further authenticity |work=Bollywood Hungama |access-date=28 September 2023 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928135421/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-shooting-12th-fail-junior-artists-cum-upsc-aspirants-mukherjee-nagar-really-add-authenticity/ |url-status=live }}</ref> శర్మ, జోషి ఇద్దరూ చిత్రంలో అతిథి పాత్రల్లో కనిపించారు.<ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/entertainment/celebrities/vikrant-massey-confirms-ips-manoj-sharma-irs-shraddha-joshis-cameo-in-12th-fail|title=Vikrant Massey Confirms IPS Manoj Sharma-IRS Shraddha Joshi's Cameo in 12th Fail|work=[[The Quint]]|date=3 January 2024|access-date=4 January 2024}}</ref> === చిత్రీకరణ === ఈ చిత్రం ప్రధానంగా [[ఆగ్రా]], [[చంబల్ (ప్రాంతం)|చంబల్]], ఢిల్లీ, [[ముస్సోరీ]], ముంబైలోని వివిధ ప్రదేశాలలో చిత్రీకరించబడింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగ ఆశావహుల కోసం ఉన్న రెండు విద్యా కేంద్రాలైన [[రాజేంద్ర నగర్, ఢిల్లీ|రాజేంద్ర నగర్]], [[ముఖర్జీ నగర్]]‌లలో సినిమాలోని ప్రధాన భాగం చిత్రీకరించబడింది.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms |title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer '12th Fail' in Delhi's old Rajendra Nagar |work=[[Times of India]] |access-date=22 September 2023 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103180829/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://theprint.in/feature/vikrant-massey-shares-picture-with-vidhu-vinod-chopra-from-12th-fail-sets/1714072/?amp |title=Vikrant Massey shares picture with Vidhu Vinod Chopra from '12th Fail' sets |work=[[ThePrint]] |access-date=26 September 2023 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004141300/https://theprint.in/feature/vikrant-massey-shares-picture-with-vidhu-vinod-chopra-from-12th-fail-sets/1714072/?amp |url-status=live }}</ref> చిత్రీకరణ డిసెంబర్ 2022లో ముగిసింది.<ref>{{cite news |url=https://m.cinemaexpress.com/hindi/news/2022/dec/12/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-wraps-up-shoot-37649.amp |title=Vidhu Vinod Chopra and Vikrant Massey's 12th Fail wraps up shoot |work=Cinema Express |access-date=20 December 2022 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004141258/https://m.cinemaexpress.com/hindi/news/2022/dec/12/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-wraps-up-shoot-37649.amp |url-status=live }}</ref> == విడుదల == === థియేటర్లలో === ''12th ఫెయిల్'' టీజర్ 10 ఆగస్టు 2023న విడుదలైంది, దీని ట్రైలర్ 3 అక్టోబర్ 2023న విడుదలైంది. ఈ చిత్రం 27 అక్టోబర్ 2023న థియేటర్లలో [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[కన్నడ సినిమా|కన్నడ]] భాషలలో విడుదలైంది.<ref>{{cite news |url=https://filmfare.com/news/bollywood/12th-fail-teaser-vikrant-massey-and-vidhu-vinod-chopra-chronicle-the-struggles-of-upsc-students-60433 |title=12th Fail teaser: Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra chronicle the struggles of UPSC students |work=Filmfare |access-date=12 September 2023 |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224125046/https://www.filmfare.com/news/bollywood/12th-fail-teaser-vikrant-massey-and-vidhu-vinod-chopra-chronicle-the-struggles-of-upsc-students-60433 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=12th Fail Trailer |url=https://www.news18.com/education-career/ips-officer-manoj-kumar-sharmas-real-life-story-played-by-vikrant-massey-in-vidhu-vinod-chopras-12th-fail-8608745.html |access-date=9 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027162208/https://www.news18.com/education-career/ips-officer-manoj-kumar-sharmas-real-life-story-played-by-vikrant-massey-in-vidhu-vinod-chopras-12th-fail-8608745.html |url-status=live }}</ref> హిందీలో విజయం సాధించిన తర్వాత, ఈ చిత్రాన్ని [[తమిళ భాష|తమిళం]], [[తెలుగు భాష|తెలుగు]] భాషలలో డబ్ చేసి 3 నవంబర్ 2023న విడుదల చేస్తామని నిర్మాతలు ప్రకటించారు.<ref>{{cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-tamil-telugu-tomorrow/|title=Vikrant Massey starrer 12th Fail to release in Tamil and Telugu tomorrow|date=2 November 2023|work=Bollywood Hungama|access-date=3 November 2023|archive-date=14 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114061511/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-tamil-telugu-tomorrow/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-surprise-success-at-box-office-vidhu-vinod-chopra-vikrant-massey-12th-fail-to-release-in-tamil-telugu-3066845/|title=After surprise success at box office, Vidhu Vinod Chopra's Vikrant Massey-starrer 12th Fail to release in Tamil, Telugu|date=2 November 2023|work=Daily News and Analysis|access-date=3 November 2023|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103022919/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-surprise-success-at-box-office-vidhu-vinod-chopra-vikrant-massey-12th-fail-to-release-in-tamil-telugu-3066845|url-status=live}}</ref> === హోమ్ మీడియా === ఈ చిత్రం 29 డిసెంబర్ 2023 నుండి [[డిస్నీ+ హాట్‌స్టార్|డిస్నీ+ హాట్‌స్టార్‌]]లో ప్రసారం కావడం ప్రారంభించింది.<ref>{{cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-ott-platform/|title=Vikrant Massey starrer 12th Fail to release on THIS OTT platform|work=Bollywood Hungama|access-date=24 December 2023|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231012458/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-ott-platform/|url-status=live}}</ref> == సంగీతం == ఈ చిత్రానికి సంగీతం [[శంతను మోయిత్రా]] స్వరకర్చాడు, పాటలను [[స్వానంద్ కిర్కిరే]], [[రఫ్తార్ (రాపర్)|రఫ్తార్]] రాశారు.<ref>{{cite web |title=12th Fail (Original Motion Picture Soundtrack) |url=https://music.apple.com/us/album/12th-fail-original-motion-picture-soundtrack-ep/1719756548 |publisher=Apple Music |access-date=24 December 2023 |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224125046/https://music.apple.com/us/album/12th-fail-original-motion-picture-soundtrack-ep/1719756548 |url-status=live }}</ref> మోయిత్రా అందించిన నేపథ్య సంగీతం, అందులో సితార్, వేణువు వాడకం, బెంగాలీ చిత్రం ''[[పతేర్ పాంచాలి]]'' (1955)లో [[పండిట్ రవిశంకర్]] అందించిన సంగీతం నుండి ప్రేరణ పొందింది.<ref>{{cite web|title= Vidhu Vinod Chopra's 12th Fail passes with flying colours|website= The Telegraph|url= https://www.telegraphindia.com/entertainment/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-passes-with-flying-colours/cid/1975783|date= 27 October 2023|quote= As both the filmmaker and composer admitted, Pather Panchali was indeed an inspiration behind the score..|access-date= 4 January 2024|archive-date= 4 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240104145819/https://www.telegraphindia.com/entertainment/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-passes-with-flying-colours/cid/1975783|url-status= live}}</ref> == స్పందన == ''12th ఫెయిల్'' విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకుంది.<ref name=":0">{{Cite web |title='12th Fail' box office collection Day 2: Vikrant Massey's film gets a thumbs up |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/12th-fail-box-office-collection-day-2-vikrant-massey-2455135-2023-10-29 |access-date=30 October 2023 |website=[[India Today]] |date=29 October 2023 |language=en |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031165151/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/12th-fail-box-office-collection-day-2-vikrant-massey-2455135-2023-10-29 |url-status=live }}</ref> మాస్సే నటన ప్రత్యేకంగా ప్రశంసించబడింది.<ref>{{Cite news |title=Vikrant Massey on National Award buzz: I'm already in a good club, so I'm happy with that |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/vikrant-massey-on-national-award-buzz-i-m-already-in-a-good-club-so-i-m-happy-with-that-101721992133497.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225075716/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/vikrant-massey-on-national-award-buzz-i-m-already-in-a-good-club-so-i-m-happy-with-that-101721992133497.html |archive-date=25 February 2025 |access-date=25 February 2025 |work=[[Hindustan Times]] |quote=The biographical film garnered positive reviews and Massey’s portrayal of IPS officer Manoj Kumar Sharma, amassed immense love from fans and critics alike.}}</ref> ''ఎన్డీటీవీ''కి చెందిన సైబల్ ఛటర్జీ 5కి 3.5 స్టార్లు ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు: "ఇది ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్ (IPS) అధికారి జీవితానికి సంబంధించిన అసలైన వర్ణన, ''12th ఫెయిల్'' ఒక ఆలోచింపజేసే, వినోదాత్మక చిత్రం. స్క్రీన్‌ప్లే ద్వారా నిజంగా సానుభూతిని కలిగించే కథ రూపొందించబడింది. ఆ వ్యక్తి ప్రయాణంలోని ఒడిదుడుకుల నుండి ప్రతి చిన్న డ్రామాను బయటకు తీయడానికి ఇది ఎలాంటి ఆడంబరాలకు పోలేదు."<ref>{{cite news |last=Chatterjee |first=Saibal |author-link=Saibal Chatterjee |title=12th Fail Review: A Gentle Little Film That Stays True To Its Purpose |url=https://www.ndtv.com/entertainment/12th-fail-review-a-gentle-little-film-that-stays-true-to-its-purpose-3-5-stars-4518068 |access-date=28 October 2023 |work=[[NDTV]] |date=27 October 2023 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028015124/https://www.ndtv.com/entertainment/12th-fail-review-a-gentle-little-film-that-stays-true-to-its-purpose-3-5-stars-4518068 |url-status=live }}{{rating|3.5|5}}</ref> ''మిడ్-డే''కి చెందిన మయాంక్ శేఖర్ 5కి 4 స్టార్లు ఇచ్చి, "ఇది భారతదేశ కథ!" అని సినిమాను సమీక్షించాడు.<ref>{{cite news |date=27 October 2023 |title=12th Fail Movie Review: This is the India story! |work=[[mid-day.com]] |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/12th-fail-movie-review-vikrant-massey-anant-v-joshi-starrer-is-the-india-story-23316869 |access-date=28 October 2023 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028031628/https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/12th-fail-movie-review-vikrant-massey-anant-v-joshi-starrer-is-the-india-story-23316869 |url-status=live }}</ref> ''హిందుస్థాన్ టైమ్స్''కి చెందిన మోనికా రావల్ కుక్రేజా తన సమీక్షలలో ''12th ఫెయిల్'' అనేది UPSC విద్యార్థులు ఎదుర్కొనే కష్టాలు, భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి మాత్రమే కాకుండా, మన వ్యవస్థలోని మొత్తం విద్యపై కూడా వెలుగునిస్తుందని పేర్కొంది, ఇది చోప్రా ''[[త్రీ ఇడియట్స్]]'' (2009)తో హృదయాలను గెలుచుకున్న విషయం.<ref>{{cite news|last=Kukreja|first=Monika Rawal|title=12th Fail Review: Vikrant Massey delivers a superlative act in this pure and honest tale of success and failure|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/12th-fail-review-vikrant-massey-delivers-a-superlative-act-in-this-pure-and-honest-tale-of-success-and-failure-101698308950091.html|access-date=28 October 2023|work=[[Hindustan Times]]|date=27 October 2023|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027201024/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/12th-fail-review-vikrant-massey-delivers-a-superlative-act-in-this-pure-and-honest-tale-of-success-and-failure-101698308950091.html|url-status=live}}</ref> ''ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్''కి చెందిన శుభ్రా గుప్తా 5కి 3 స్టార్లు ఇచ్చింది. ఆమె ఇలా రాసింది, "నేపథ్య సంగీతం, అప్పుడప్పుడు మూడ్ స్పైక్‌లు ఉన్నప్పటికీ, ''12th ఫెయిల్'' చాలా వరకు వాస్తవికతకు దగ్గరగా ఉండే చిత్రం. వీధిలోంచి వచ్చినట్లుగా అనిపించే పాత్రలతో." ఆమె ఇంకా ఇలా జతచేసింది, "ఇది ప్రధాన తారాగణం మాత్రమే కాదు, కోచింగ్ సెంటర్‌లతో నిండిన హాట్-స్పాట్‌లలో గుమిగూడే యువత సంఖ్య, ఉదాహరణకు నార్త్ ఢిల్లీలోని ముఖర్జీ నగర్: ఈ సమూహాలన్నీ, చిన్న గదుల్లోకి గుమిగూడి, తమ ఇళ్లకు దూరంగా, తాము ఉన్నదానికంటే గొప్పగా మారాలనే ఆశతో పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణత సాధించడానికి రేయింబవళ్లు కష్టపడటం, ఇది ఒక గొప్ప భారతీయ కథ."<ref>{{cite news |last=Gupta |first=Shubhra |author-link=Shubhra Gupta |title=12th Fail movie review: Vidhu Vinod Chopra film is the elixir our cynical times need |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-film-vikrant-massey-9001458/ |access-date=28 October 2023 |work=[[The Indian Express]] |date=27 October 2023 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028025842/https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-film-vikrant-massey-9001458/ |url-status=live }}{{rating|3|5}}</ref> ''Rediff.com''కి చెందిన దీపా గెహ్లాట్ విక్రాంత్ మాస్సే నటనను ప్రశంసించింది, "ఈ చిత్రానికి విక్రాంత్ మాస్సే జాతీయ అవార్డు గెలుచుకోకపోతే, ఇంతటి స్వచ్ఛమైన అద్భుతమైన నటనను ప్రదర్శించిన నటుడికి అన్యాయం చేసినట్లే" అని పేర్కొంది.<ref>{{cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |title=12th Fail Review: Terrific! |url=https://www.rediff.com/movies/review/12th-fail-review/20231027.htm |access-date=28 October 2023 |work=[[rediff.com]] |date=27 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027202259/https://www.rediff.com/movies/review/12th-fail-review/20231027.htm |url-status=live }}</ref> ''టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా''కి చెందిన ధవల్ రాయ్ 5కి 4 స్టార్లు ఇచ్చాడు. ''12th ఫెయిల్'' ఒక అద్భుతమైన చిత్రం అని, దీనిని ఖచ్చితంగా చూడాలని తన సమీక్షలో పేర్కొన్నాడు, 147 నిమిషాల వ్యవధిలో దాదాపు ప్రతి సన్నివేశం మీకు స్ఫూర్తిని, ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుందని అన్నాడు. చిత్రంలోని ప్రతి పాత్రకు తగిన అవకాశం ఇచ్చినందుకు చోప్రాకు అభినందనలు తెలిపాడు.<ref>{{cite news |last=Roy |first=Dhaval |title=12th Fail Movie Review: A top-class tale of grit and determination |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/12th-fail/movie-review/104698543.cms |access-date=28 October 2023 |work=[[The Times of India]] |date=28 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027204430/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/12th-fail/movie-review/104698543.cms |url-status=live }}{{rating|4|5}}</ref> ''ఇండియా టుడే''కి చెందిన భావన అగర్వాల్ 5కి 4 స్టార్లు ఇచ్చి "విక్రాంత్ మాస్సే పెర్ఫార్మెన్స్ షీట్‌లో అద్భుతమైన మార్కులతో పాస్ అయ్యాడు" అని రాసింది.<ref>{{cite news|last=Agarwal|first=Bhavna|title=12th Fail Review: Vikrant Massey passes with flying colors on performance sheet|url=https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/12th-fail-review-vikrant-massey-passes-with-flying-colors-on-the-performance-sheet-2454280-2023-10-27|date=27 October 2023|work=indiatoday.in|access-date=27 October 2023|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027155641/https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/12th-fail-review-vikrant-massey-passes-with-flying-colors-on-the-performance-sheet-2454280-2023-10-27|url-status=live}}{{rating|4|5}}</ref> ''ది హిందూ''కి చెందిన అనుజ్ కుమార్ సినిమాను సమీక్షిస్తూ "''12th ఫెయిల్'' మూవీ రివ్యూ: విధు వినోద్ చోప్రా మ్యాజిక్ కంటే అత్యంత నిజాయితీతో కూడిన మరో ఆశాకిరణాన్ని అందించాడు" అని రాశాడు.<ref>{{cite news|last=Kumar|first=Anuj|title='12th Fail' movie review: Vidhu Vinod Chopra delivers yet another hug of hope that is more earnest than magical|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-delivers-yet-another-hug-of-hope-that-is-more-earnest-than-magical/article67460764.ece|date=26 October 2023|work=[[The Hindu]]|access-date=27 October 2023|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027161519/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-delivers-yet-another-hug-of-hope-that-is-more-earnest-than-magical/article67460764.ece|url-status=live}}</ref> ''CNBC TV18''కి చెందిన స్నేహ బెంగాని సినిమాను సమీక్షిస్తూ, "విక్రాంత్ మాస్సే ఈ అద్భుతమైన పట్టుదల కథను ముందుకు నడిపించాడు" అని రాసింది.<ref>{{cite news|last=Bemgani|first=Sneha|title=12th Fail movie review: Vikrant Massey powers through this remarkable story of perseverance|url=https://www.cnbctv18.com/entertainment/12th-fail-movie-review-vikrant-massey-powers-through-this-remarkable-story-of-perseverance-18173091.htm|date=27 October 2023|work=[[CNBC TV18]]|access-date=27 October 2023|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027160509/https://www.cnbctv18.com/entertainment/12th-fail-movie-review-vikrant-massey-powers-through-this-remarkable-story-of-perseverance-18173091.htm|url-status=live}}</ref> ''జీ న్యూస్''కి చెందిన గుంజన్ డి. బిదానీ 5కి 4 స్టార్లు ఇచ్చి ఇలా రాసింది, "అతిశయోక్తి కాదు కానీ, ''12th ఫెయిల్'' పర్ఫెక్ట్‌గా ఉండొచ్చు. ''12th ఫెయిల్''ని సరిగ్గా చూడాలంటే ధైర్యం కావాలి. ఈ సినిమా మూలంలో మానవ ప్రాథమిక అవసరాల తీవ్ర లేమి ఉందనడం అతిశయోక్తి కాదు. విధు వినోద్ చోప్రా దర్శకత్వంలో వచ్చిన ఈ చిత్రం అధ్యయన భారం, కష్టమైన సామాజిక గతిశీలత, జీవనోపాధి కోసం చేసే చిన్న పనులు, భావోద్వేగాల పచ్చి ప్రవాహం యొక్క రోజువారీ ముట్టడి."<ref>{{cite news|last=D. Bidani|first=Gunjan|title=12th Fail Movie Review: Vidhu Vinod Chopra Does It Again! Vikrant Massey Demands — And Deserves — Your Full Attention|url=https://zeenews.india.com/bollywood/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-does-it-again-vikrant-massey-demands-and-deserves-your-full-attention-2680284.html|date=27 October 2023|work=zee news|access-date=27 October 2023|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027180101/https://zeenews.india.com/bollywood/12th-fail-movie-review-vidhu-vinod-chopra-does-it-again-vikrant-massey-demands-and-deserves-your-full-attention-2680284.html|url-status=live}}</ref> ''ఒన్ మనోరమ''కి చెందిన సజేష్ మోహన్ తన సమీక్షలో ఇలా రాశాడు, "మానవ్ శ్రోత్రియ సూక్ష్మంగా రూపొందించిన సౌండ్‌స్కేప్, మనోజ్ ప్రయాణంలోని బాధలు, సంతోషాలను విస్తరిస్తుంది. రద్దీగా ఉండే సన్నివేశాల్లో కూడా మనోజ్‌ను, అతని భావోద్వేగాలను వేరుచేయడానికి మానవ్ బ్యాక్‌గ్రౌండ్ నాయిస్‌ని ఫేడ్ ఇన్, ఫేడ్ అవుట్ చేస్తూ ఉపయోగించిన విధానం ధ్యానపూర్వక దృష్టిని జోడిస్తుంది."<ref>{{cite news|last=Mohan|first=Sajesh|title=Vidhu Vinod Chopra's '12th Fail' will inspire you to 'restart'|url=https://www.onmanorama.com/entertainment/movie-reviews/2023/10/28/vidhu-vinod-chopra-12th-fail-movie-review-vikrant-massey.html|date=28 October 2023|work=onmanorama|access-date=28 October 2023|archive-date=28 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028053918/https://www.onmanorama.com/entertainment/movie-reviews/2023/10/28/vidhu-vinod-chopra-12th-fail-movie-review-vikrant-massey.html|url-status=live}}</ref> 12 మార్చి 2024న జరిగిన క్రిటిక్స్ ఛాయిస్ అవార్డులలో, ''12th ఫెయిల్'' "ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ అవార్డు"ను గెలుచుకుంది, విక్రాంత్ మాస్సేకి ఉత్తమ నటుడు అవార్డు లభించింది.<ref>{{Cite web |date=2024-01-04 |title=12th Fail Movie Review- Vidhu's Vinod Chopra Magical Story Telling - Bolly Movie Review Tech |url=https://bollymoviereviewtech.com/12th-fail-movie-review/ |access-date=2024-05-03 |language=en}}</ref> == పురస్కారాలు == {| class="wikitable" |+ !పురస్కారం !ప్రదానోత్సవ తేదీ !విభాగం !గ్రహీతలు !ఫలితం !మూలం |- | rowspan="12" |[[ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులు]] | rowspan="12" |[[69వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులు|28 జనవరి 2024]] |[[ఉత్తమ చిత్రం (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ చిత్రం]] |[[వినోద్ చోప్రా ఫిల్మ్స్]], [[జీ స్టూడియోస్]] |{{won}} | rowspan="12" |<ref name="ff69won"/><ref name="ff69nom">{{cite news|title=Nominations for the 69th Hyundai Filmfare Awards 2024 with Gujarat Tourism: Full list out|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-69th-hyundai-filmfare-awards-2024-with-gujarat-tourism-full-list-out-63822.html|magazine=[[Filmfare]]|date=15 January 2024|access-date=15 January 2024}}</ref> |- |[[ఉత్తమ చిత్రం (విమర్శకులు)]] | rowspan="4" |[[విధు వినోద్ చోప్రా]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ దర్శకుడు (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ దర్శకుడు]] |{{won}} |- |[[ఉత్తమ స్క్రీన్‌ప్లే]] |{{won}} |- |[[ఉత్తమ మాటలు]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ నటుడు - విమర్శకుల ప్రశంసలు (ఫిల్మ్‌ఫేర్)|ఉత్తమ నటుడు (విమర్శకులు)]] |[[విక్రాంత్ మాస్సే]] |{{won}} |- |[[ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |జస్కున్వర్ కోహ్లీ, విధు వినోద్ చోప్రా |{{won}} |- |[[ఉత్తమ ప్రొడక్షన్ డిజైన్]] |ప్రశాంత్ బిడ్కర్ |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ ఛాయాగ్రహణం]] |రంగరాజన్ రామభద్రన్ |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |మానవ్ శ్రోత్రియ |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ నేపథ్య సంగీతం]] |[[శంతను మోయిత్రా]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] |మాళవికా బజాజ్ |{{nom}} |- | rowspan="7" |[[ఇంటర్నేషనల్ ఇండియన్ ఫిల్మ్ అకాడమీ అవార్డులు]] | rowspan="7" |[[24వ ఐఫా అవార్డులు|28 సెప్టెంబర్ 2024]] |[[ఉత్తమ చిత్రం (ఐఫా)|ఉత్తమ చిత్రం]] |''12th ఫెయిల్'' |{{nom}} | rowspan="7" |<ref>{{Cite web |title=IIFA Awards Announces {{as written|I|t's [sic]|expecting=Its}} Highly Anticipated 2024 Nominations |url=https://www.iifa.com/news/news-details/iifa--awards-announces-its-highly-anticipated-2024-nominations- |access-date=2024-10-02 |website=IIFA |language=en}}</ref><br/><ref>{{Cite web |title=IIFA 2024: Shah Rukh Khan Wins Best Actor, Rani Mukerji Bags Best Actress Award. Check Out Full List Of Winners |url=https://www.ndtv.com/entertainment/iifa-2024-shah-rukh-khan-wins-best-actor-rani-mukerji-bags-best-actress-award-see-full-list-of-winners-6674464 |access-date=2024-10-02 |website=www.ndtv.com |language=en}}</ref><br/><ref>{{Cite web |title=IIFA Unveils 2024 Technical Awards Winners: Honouring the Trailblazers of Indian Cinema! |url=https://www.iifa.com/news/news-details/iifa-unveils-2024-technical-awards-winners-honouring-the-trailblazers-of-indian-cinema |access-date=2024-10-02 |website=IIFA |language=en}}</ref> |- |[[ఉత్తమ దర్శకుడు (ఐఫా)|ఉత్తమ దర్శకుడు]] |[[విధు వినోద్ చోప్రా]] |{{won}} |- |[[ఉత్తమ నటుడు (ఐఫా)|ఉత్తమ నటుడు]] |[[విక్రాంత్ మాస్సే]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ సహాయ నటి (ఐఫా)|ఉత్తమ సహాయ నటి]] |[[గీతా అగర్వాల్ శర్మ]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు (ఐఫా)|ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు]] |[[శంతను మోయిత్రా]] |{{nom}} |- |[[ఉత్తమ కథ]] |[[విధు వినోద్ చోప్రా]], జస్కున్వర్ కోహ్లీ |{{won}} |- |[[ఉత్తమ స్క్రీన్‌ప్లే (ఐఫా)|ఉత్తమ స్క్రీన్‌ప్లే]] |[[విధు వినోద్ చోప్రా]], జస్కున్వర్ కోహ్లీ, అనురాగ్ పాఠక్, ఆయుష్ సక్సేనా, [[వికాస్ దివ్యకీర్తి]] |{{won}} |- | rowspan="2" |[[జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులు]] | rowspan="2" |[[71వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులు|1 ఆగస్టు 2025]] |[[ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ (జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు)|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |[[వినోద్ చోప్రా ఫిల్మ్స్]], [[జీ స్టూడియోస్]] |{{won}} | rowspan="2" |<ref name=":1" /> |- |[[ఉత్తమ నటుడు (జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు)|ఉత్తమ నటుడు]] |[[విక్రాంత్ మాస్సే]] |{{won}} |} == కొనసాగింపు == 13 డిసెంబర్ 2024న, చోప్రా ''12th ఫెయిల్''కి సంబంధించిన ''జీరో సే రీస్టార్ట్'' అనే చిత్రాన్ని విడుదల చేశాడు; ప్రారంభంలో ఇది ప్రీక్వెల్ అని నివేదించబడింది, ఆ తర్వాత ఈ చిత్రం తెరవెనుక విషయాలను తెలిపే డాక్యుమెంటరీ అని వెల్లడైంది.<ref>{{Cite web |date=2024-09-29 |title=Vidhu Vinod Chopra announces 12th Fail prequel, Zero se Restart, at IIFA |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vidhu-vinod-chopra-12th-fail-prequel-zero-se-shuruwat-iifa-vikrant-massey-2608300-2024-09-29 |access-date=2024-10-01 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Zero Se Restart teaser: Vidhu Vinod Chopra's 12th Fail documentary invites us to pause and reflect on life choices|website=[[The Indian Express]]|date=13 November 2024|access-date=19 November 2024|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/vidhu-vinod-chopra-unveils-digital-motion-poster-for-12th-fail-follow-up-zero-se-restart/article68809502.ece/}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} == బయటి లింకులు == * {{IMDb title|tt23849204}} [[వర్గం:2023 సినిమాలు]] 57kq19fsfqdsn11a3qseitnrx4dj8j0 2 474679 4804021 4803981 2026-04-16T13:13:15Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804021 wikitext text/x-wiki క్రికెట్ ఆడే ముఖ్యదేశాల టీ20 ఆటగాళ్ళ జాబితా ఇది. ఇందులో భారతదేశం, పాకిస్తాన్, శ్రీలంక, బంగ్లాదేశ్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజీలాండ్, ఇంగ్లాండు, దక్షిణాఫ్రికా, వెస్టిండీస్ దేశాల ఆటగాళ్ళుంటారు. [[:en:2026 Men's T20 World Cup squads|2026 Men's T20 World Cup squads]] పేజీలో టీ20 ప్రపంచ కప్‌లో ఆడే ఆటగాళ్ళ జాబితాలు ఉన్నాయి. ఆ జాబితాల్లోని ఆటగాళ్ళు ఇక్కడి జాబితాలో కూడా ఉంటే, ఆ ఆటగాళ్ళ వ్యాసాలను ముందుగా సృష్టిద్దాం. "ఎంచుకున్న వాడుకరి సంతకం" అనే కాలములో మీ సంతకం చేసి/పేరు రాసి ఆ తర్వాతనే పేజీని అనువదించడం మొదలుపెట్టండి. ఒక్కసారే ఐదు వ్యాసాల వరకూ ఎంచుకోవచ్చు. గమనిక: వ్యాసం రాయబోయే ముందు అది ఈసరికే తెవికీలో ఉందేమో వెతికి చూడండి. {| class="wikitable" |+ !సం !జాబితా |ఎంచుకున్న వాడుకరి సంతకం |ఇంకేమైనా.. |- |1 |[[:en:Jack Wildermuth|Jack Wildermuth]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |[[జాక్ వైల్డర్‌ముత్]] |- |2 |[[:en:Sajidul Islam|Sajidul Islam]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సాజిదుల్ ఇస్లాం]] |- |3 |[[:en:Pawan Negi|Pawan Negi]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పవన్ నేగి]] |- |4 |[[:en:Dhiman Ghosh|Dhiman Ghosh]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ధీమాన్ ఘోష్]] |- |5 |[[:en:Ijaz Ahmad Ahmadzai|Ijaz Ahmad Ahmadzai]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇజాజ్ అహ్మద్ అహ్మద్జాయ్]] |- |6 |[[:en:Mohammad Shahid (Bangladeshi cricketer)|Mohammad Shahid (Bangladeshi cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మహ్మద్ షాహిద్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|మహ్మద్ షాహిద్]] |- |7 |[[:en:Ackeem Auguste|Ackeem Auguste]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అకీమ్ అగస్టే]] |- |8 |[[:en:Chaminda Bandara|Chaminda Bandara]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[చమింద బండార]] |- |9 |[[:en:Rameez Raja Jr.|Rameez Raja Jr.]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రమీజ్ రాజా జూనియర్]] |- |10 |[[:en:Jeevantha Kulatunga|Jeevantha Kulatunga]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |[[జీవవంత కులతుంగ]] |- |11 |[[:en:Lasith Croospulle|Lasith Croospulle]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లసిత్ క్రూస్‌పుల్లే]] |- |12 |[[:en:Ahmed Daniyal|Ahmed Daniyal]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అహ్మద్ డేనియల్]] |- |13 |[[:en:Mohammad Nazmul Hossain|Mohammad Nazmul Hossain]] | [[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | [[మొహమ్మద్ నజ్ముల్ హుస్సేన్]] |- |14 |[[:en:Christopher Barnwell|Christopher Barnwell]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[క్రిస్టోఫర్ బార్న్‌వెల్]] |- |15 |[[:en:Stuart Meaker|Stuart Meaker]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |16 |[[:en:Omair Yousuf|Omair Yousuf]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఒమైర్ యూసుఫ్]] |- |17 |[[:en:Krishmar Santokie|Krishmar Santokie]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[క్రిష్మార్ శాంటోకీ]] |- |18 |[[:en:Sreenath Aravind|Sreenath Aravind]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[శ్రీనాథ్ అరవింద్]] |- |19 |[[:en:Mehrab Hossain (cricketer, born 1987)|Mehrab Hossain (cricketer, born 1987)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మెహ్రబ్ హుస్సేన్]] |- |20 |[[:en:Ronnie Hira|Ronnie Hira]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రోనీ హీరా]] |- |21 |[[:en:Rakibul Hasan (cricketer, born 2002)|Rakibul Hasan (cricketer, born 2002)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రకీబుల్ హసన్]] |- |22 |[[:en:Shamar Springer|Shamar Springer]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[షమర్ స్ప్రినర్]] |- |23 |[[:en:Suhrawadi Shuvo|Suhrawadi Shuvo]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సుహ్రావాది షువో]] |- |24 |[[:en:Jewel Andrew|Jewel Andrew]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జ్యువెల్ ఆండ్రూ]] |- |25 |[[:en:Patrick Kruger|Patrick Kruger]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పాట్రిక్ క్రుగర్]] |- |26 |[[:en:Shahadat Hossain (cricketer, born 2002)|Shahadat Hossain (cricketer, born 2002)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[షహదత్ హొస్సేన్]] |- |27 |[[:en:Eddie Leie|Eddie Leie]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఎడ్డీ లీ]] |- |28 |[[:en:Dan Mousley|Dan Mousley]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[డేనియల్ మౌస్లీ]] |- |29 |[[:en:William Perkins (West Indian cricketer)|William Perkins (West Indian cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[విలియం పెర్కిన్స్]] |- |30 |[[:en:Thikshila de Silva|Thikshila de Silva]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[తిక్షిల డి సిల్వా]] |- |31 |[[:en:Syed Rasel|Syed Rasel]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సయ్యద్ రస్సెల్]] |- |32 |[[:en:Dawlat Zadran|Dawlat Zadran]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[దవ్లత్ జాద్రాన్]] |- |33 |[[:en:Imran Khan (cricketer, born 1988)|Imran Khan (cricketer, born 1988)]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |[[ఇమ్రాన్ ఖాన్ (క్రికెటర్, జననం 1988)]] |- |34 |[[:en:Kunal Singh Rathore|Kunal Singh Rathore]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[కునాల్ సింగ్ రాథోడ్]] |- |35 |[[:en:Sumon Khan|Sumon Khan]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సుమోన్ ఖాన్]] |- |36 |[[:en:Bashir Ahmad (cricketer, born 2005)|Bashir Ahmad (cricketer, born 2005)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[బషీర్ అహ్మద్]] |- |37 |[[:en:Lahiru Samarakoon|Lahiru Samarakoon]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లాహిరు సమరకూన్]] |- |38 |[[:en:Hasan Murad|Hasan Murad]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[హసన్ మురాద్]] |- |39 |[[:en:Lahiru Udara|Lahiru Udara]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లాహిరు ఉదర]] |- |40 |[[:en:Tyron Henderson|Tyron Henderson]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[టైరాన్ హెండర్సన్]] |- |41 |[[:en:Prenelan Subrayen|Prenelan Subrayen]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ప్రేనేలన్ సుబ్రాయెన్]] |- |42 |[[:en:Mohammed Nazimuddin|Mohammed Nazimuddin]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మహమ్మద్ నజీముద్దీన్]] |- |43 |[[:en:Dayyaan Galiem|Dayyaan Galiem]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[దయ్యన్ గలీమ్]] |- |44 |[[:en:Usman Ghani|Usman Ghani]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఉస్మాన్ ఘని]] |- |45 |[[:en:Mirwais Ashraf|Mirwais Ashraf]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మీర్వాయిస్ అష్రఫ్]] |- |46 |[[:en:Mitchell Hay|Mitchell Hay]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మిచెల్ హే]] |- |47 |[[:en:Khawaja Nafay|Khawaja Nafay]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఖవాజా నఫే]] |- |48 |[[:en:Waqas Maqsood|Waqas Maqsood]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[వకాస్ మక్సూద్]] |- |49 |[[:en:Sahan Arachchige|Sahan Arachchige]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సహన్ అరచ్చిగే]] |- |50 |[[:en:Mitchell Owen|Mitchell Owen]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మిచెల్ ఓవెన్]] |- |51 |[[:en:Morné van Wyk|Morné van Wyk]] | | |- |52 |[[:en:Henry Davids|Henry Davids]] |[[వాడుకరి:Vgouripathi|గౌరీపతి ]] | |- |53 |[[:en:Mubasir Khan|Mubasir Khan]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ముబాసిర్ ఖాన్]] |- |54 |[[:en:Elias Sunny|Elias Sunny]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |ఎలియాస్ సన్నీ |- |55 |[[:en:Yusuf Abdulla|Yusuf Abdulla]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[యూసుఫ్ అబ్దుల్లా]] |- |56 |[[:en:Nangialai Kharoti|Nangialai Kharoti]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[నంగియలై ఖరోటి]] |- |57 |[[:en:John Turner (cricketer, born 2001)|John Turner (cricketer, born 2001)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జాన్ టర్నర్]] |- |58 |[[:en:Rubin Hermann|Rubin Hermann]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రూబిన్ హెర్మాన్]] |- |59 |[[:en:Jahurul Islam (cricketer)|Jahurul Islam (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జహురుల్ ఇస్లాం]] |- |60 |[[:en:Ramith Rambukwella|Ramith Rambukwella]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రమిత్ రాంబుక్వెల్లా]] |- |61 |[[:en:Jeremy Snape|Jeremy Snape]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |జెరెమీ స్నాప్ |- |62 |[[:en:Amir Jangoo|Amir Jangoo]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అమిర్ జాంగూ]] |- |63 |[[:en:Aftab Alam (Afghan cricketer)|Aftab Alam (Afghan cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అఫ్తాబ్ ఆలం]] |- |64 |[[:en:Nathan Reardon|Nathan Reardon]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[నాథన్ రియర్డన్]] |- |65 |[[:en:Salman Mirza|Salman Mirza]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సల్మాన్ మీర్జా]] |- |66 |[[:en:Nijat Masood|Nijat Masood]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[నిజత్ మసూద్]] |- |67 |[[:en:James Muirhead (cricketer)|James Muirhead (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జేమ్స్ ముయిర్‌హెడ్]] |- |68 |[[:en:Lonwabo Tsotsobe|Lonwabo Tsotsobe]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లోన్‌వాబో సోత్సోబే]] |- |69 |[[:en:Arshad Iqbal|Arshad Iqbal]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |70 |[[:en:Tom Bruce (cricketer)|Tom Bruce (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[టామ్ బ్రూస్]] |- |71 |[[:en:Jason Smith (cricketer)|Jason Smith (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జాసన్ స్మిత్]] |- |72 |[[:en:Shane Harwood|Shane Harwood]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[షేన్ హార్వుడ్]] |- |73 |[[:en:Sonny Baker|Sonny Baker]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సోనీ బేకర్]] |- |74 |[[:en:Nqaba Peter|Nqaba Peter]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[న్కాబా పీటర్]] |- |75 |[[:en:Jaker Ali|Jaker Ali]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జాకర్ అలీ]] |- |76 |[[:en:Chinthaka Jayasinghe|Chinthaka Jayasinghe]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[చింతక జయసింఘే]] |- |77 |[[:en:Sinethemba Qeshile|Sinethemba Qeshile]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సినెథెంబా క్వెషిలే]] |- |78 |[[:en:Rafatullah Mohmand|Rafatullah Mohmand]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రఫతుల్లా మొహమ్మంద్]] |- |79 |[[:en:Jacques Snyman|Jacques Snyman]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జాక్వెస్ స్నిమాన్]] |- |80 |[[:en:Richard Levi|Richard Levi]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రిచర్డ్ లెవి]] |- |81 |[[:en:Dean Foxcroft|Dean Foxcroft]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[డీన్ ఫాక్స్‌క్రాఫ్ట్]] |- |82 |[[:en:Mrittunjoy Chowdhury|Mrittunjoy Chowdhury]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మృత్తుంజయ్ చౌదరి]] |- |83 |[[:en:Abul Hasan (cricketer)|Abul Hasan (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అబుల్ హసన్]] |- |84 |[[:en:Jahandad Khan (cricketer)|Jahandad Khan (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జహందాద్ ఖాన్]] |- |85 |[[:en:Aaron Phangiso|Aaron Phangiso]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఆరోన్ ఫాంగిసో]] |- |86 |[[:en:Pite van Biljon|Pite van Biljon]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పైట్ వాన్ బిల్జోన్]] |- |87 |[[:en:Bilal Sami|Bilal Sami]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[బిలాల్ సమీ]] |- |88 |[[:en:Abdul Samad (Pakistani cricketer)|Abdul Samad (Pakistani cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అబ్దుల్ సమద్ (పాకిస్థానీ క్రికెటర్)|అబ్దుల్ సమద్]] |- |89 |[[:en:Aminul Islam (cricketer, born 1999)|Aminul Islam (cricketer, born 1999)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అమీనుల్ ఇస్లాం]] |- |90 |[[:en:Chamindu Wickramasinghe|Chamindu Wickramasinghe]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[చమిందు విక్రమసింఘే]] |- |91 |[[:en:Izatullah Dawlatzai|Izatullah Dawlatzai]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇజాతుల్లా దవ్లత్జాయ్]] |- |92 |[[:en:Christiaan Jonker|Christiaan Jonker]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[క్రిస్టియన్ జోంకర్]] |- |93 |[[:en:Robiul Islam|Robiul Islam]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రోబియుల్ ఇస్లాం]] |- |94 |[[:en:Arafat Sunny|Arafat Sunny]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అరాఫత్ సన్నీ]] |- |95 |[[:en:Nkrumah Bonner|Nkrumah Bonner]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[న్క్రుమా బోన్నర్]] |- |96 |[[:en:Rory Kleinveldt|Rory Kleinveldt]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రోరీ క్లీన్‌వెల్డ్ట్]] |- |97 |[[:en:Haseebullah Khan|Haseebullah Khan]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[హసీబుల్లా ఖాన్]] |- |98 |[[:en:Karim Sadiq|Karim Sadiq]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[కరీం సాదిక్]] |- |99 |[[:en:Javed Ahmadi|Javed Ahmadi]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జావేద్ అహ్మది]] |- |100 |[[:en:Binura Fernando|Binura Fernando]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[బినుర ఫెర్నాండో]] |- |101 |[[:en:Usman Tariq (cricketer, born 1995)|Usman Tariq (cricketer, born 1995)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఉస్మాన్ తారిక్]] |- |102 |[[:en:Mick Lewis|Mick Lewis]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[కరీం సాదిక్]] |- |103 |[[:en:Vaughn van Jaarsveld|Vaughn van Jaarsveld]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[వాఘన్ వాన్ జార్స్‌వెల్డ్]] |- |104 |[[:en:Mirza Tahir Baig|Mirza Tahir Baig]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మీర్జా తాహిర్ బేగ్]] |- |105 |[[:en:Mangaliso Mosehle|Mangaliso Mosehle]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మీర్జా తాహిర్ బేగ్]] |- |106 |[[:en:Xavier Doherty|Xavier Doherty]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జేవియర్ డోహెర్టీ]] |- |107 |[[:en:Sulieman Benn|Sulieman Benn]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[సులీమాన్ బెన్]] |- |108 |[[:en:Tayyab Tahir|Tayyab Tahir]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[తయ్యబ్ తాహిర్]] |- |109 |[[:en:Janith Liyanage|Janith Liyanage]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జనిత్ లియానేజ్]] |- |110 |[[:en:Cole McConchie|Cole McConchie]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[కోల్ మెక్‌కాంచీ]] |- |111 |[[:en:Afsar Zazai|Afsar Zazai]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అఫ్సర్ జజాయ్]] |- |112 |[[:en:Shohidul Islam|Shohidul Islam]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[షోహిదుల్ ఇస్లాం]] |- |113 |[[:en:Henry Shipley|Henry Shipley]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[హెన్రీ షిప్లీ]] |- |114 |[[:en:Lhuan-dre Pretorius|Lhuan-dre Pretorius]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లువాన్-డ్రే ప్రిటోరియస్]] |- |115 |[[:en:Irfan Khan Niazi|Irfan Khan Niazi]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇర్ఫాన్ ఖాన్ నియాజీ]] |- |116 |[[:en:Yamin Ahmadzai|Yamin Ahmadzai]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[యామిన్ అహ్మద్‌జాయ్]] |- |117 |[[:en:Tim Ambrose|Tim Ambrose]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[టిమ్ ఆంబ్రోస్]] |- |118 |[[:en:Chris Schofield|Chris Schofield]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[క్రిస్ స్కోఫీల్డ్]] |- |119 |[[:en:Amir Hamza (cricketer)|Amir Hamza (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[అమీర్ హంజా]] |- |120 |[[:en:Clint McKay|Clint McKay]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[క్లింట్ మెక్‌కే]] |- |121 |[[:en:Pat Brown (cricketer)|Pat Brown (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పాట్ బ్రౌన్]] |- |122 |[[:en:Junaid Siddique|Junaid Siddique]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జునైద్ సిద్ధిక్]] |- |123 |[[:en:Ben Dunk|Ben Dunk]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[బెన్ డంక్]] |- |124 |[[:en:Qasim Akram|Qasim Akram]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఖాసిం అక్రమ్]] |- |125 |[[:en:Ripon Mondol|Ripon Mondol]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రిపాన్ మోండోల్]] |- |126 |[[:en:Ihsanullah|Ihsanullah]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇహ్సానుల్లా]] |- |127 |[[:en:Ryan McLaren|Ryan McLaren]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ర్యాన్ మెక్‌లారెన్]] |- |128 |[[:en:Jamie Dalrymple|Jamie Dalrymple]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[జేమీ డాల్రింపిల్]] |- |129 |[[:en:Mohammad Saifuddin|Mohammad Saifuddin]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[మొహమ్మద్ సైఫుద్దీన్]] |- |130 |[[:en:Richard Gleeson|Richard Gleeson]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[రిచర్డ్ గ్లీసన్]] |- |131 |[[:en:Lutho Sipamla|Lutho Sipamla]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[లుథో సిపామ్లా]] |- |132 |[[:en:Shamsur Rahman (cricketer)|Shamsur Rahman (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[షంసూర్ రెహమాన్]] |- |133 |[[:en:Ariful Haque (cricketer)|Ariful Haque (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |134 |[[:en:Devendra Bishoo|Devendra Bishoo]] |Srinivasrjy |'''[[దేవేంద్ర బిషూ]]''' |- |135 |[[:en:Tanvir Islam|Tanvir Islam]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |136 |[[:en:Sufiyan Muqeem|Sufiyan Muqeem]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |137 |[[:en:Darren Maddy|Darren Maddy]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |138 |[[:en:Khaled Ahmed|Khaled Ahmed]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |139 |[[:en:Shevon Daniel|Shevon Daniel]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షెవాన్ డేనియల్ |- |140 |[[:en:Wihan Lubbe|Wihan Lubbe]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |విహాన్ లుబ్బే |- |141 |[[:en:Shapoor Zadran|Shapoor Zadran]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షాపూర్ జాద్రాన్ |- |142 |[[:en:Shahidullah (cricketer)|Shahidullah (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షాహిదుల్లా కమల్ |- |143 |[[:en:Ottniel Baartman|Ottniel Baartman]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |ఒట్నీల్ బార్ట్‌మన్ |- |144 |[[:en:Heino Kuhn|Heino Kuhn]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |145 |[[:en:Samiullah Shinwari|Samiullah Shinwari]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |146 |[[:en:Ben Dwarshuis|Ben Dwarshuis]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |147 |[[:en:Shivam Mavi|Shivam Mavi]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |148 |[[:en:Glenton Stuurman|Glenton Stuurman]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |149 |[[:en:Dilshan Munaweera|Dilshan Munaweera]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |150 |[[:en:Chadwick Walton|Chadwick Walton]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |151 |[[:en:Parvez Hossain Emon|Parvez Hossain Emon]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |152 |[[:en:Mandeep Singh|Mandeep Singh]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |153 |[[:en:George Garton|George Garton]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |జార్జ్ గార్టన్ |- |154 |[[:en:Gudakesh Motie|Gudakesh Motie]] |చదువరి | |- |155 |[[:en:Abu Jayed|Abu Jayed]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |అబు జాయెద్ |- |156 |[[:en:Raqibul Hasan (cricketer, born 1987)|Raqibul Hasan (cricketer, born 1987)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |157 |[[:en:Kamil Mishara|Kamil Mishara]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |158 |[[:en:Mohammad Mithun|Mohammad Mithun]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |మొహమ్మద్ మిథున్ |- |159 |[[:en:Vijayakanth Viyaskanth|Vijayakanth Viyaskanth]] |srinivasrjy | |- |160 |[[:en:Sandeep Warrier|Sandeep Warrier]] | | |- |161 |[[:en:Aftab Ahmed (Bangladeshi cricketer)|Aftab Ahmed (Bangladeshi cricketer)]] | | |- |162 |[[:en:Al-Amin Hossain|Al-Amin Hossain]] | | |- |163 |[[:en:Usman Khan (cricketer)|Usman Khan (cricketer)]] | | |- |164 |[[:en:John Hastings (cricketer)|John Hastings (cricketer)]] | | |- |165 |[[:en:Shafiqullah (cricketer)|Shafiqullah (cricketer)]] | | |- |166 |[[:en:Theunis de Bruyn|Theunis de Bruyn]] | | |- |167 |[[:en:Ben Rohrer|Ben Rohrer]] | | |- |168 |[[:en:Rais Ahmadzai|Rais Ahmadzai]] | | |- |169 |[[:en:Robert Frylinck|Robert Frylinck]] | | |- |170 |[[:en:Junior Dala|Junior Dala]] | | |- |171 |[[:en:Awais Zia|Awais Zia]] | | |- |172 |[[:en:Johan van der Wath|Johan van der Wath]] | | |- |173 |[[:en:Nazmul Islam|Nazmul Islam]] | | |- |174 |[[:en:Peter Nevill|Peter Nevill]] | | |- |175 |[[:en:JJ Smuts|JJ Smuts]] | | |- |176 |[[:en:Phil Mustard|Phil Mustard]] | | |- |177 |[[:en:James Foster (cricketer, born 1980)|James Foster (cricketer, born 1980)]] | | |- |178 |[[:en:Jayden Seales|Jayden Seales]] |చదువరి | |- |179 |[[:en:Doug Bollinger|Doug Bollinger]] | | |- |180 |[[:en:Alok Kapali|Alok Kapali]] |[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna M]] | |- |181 |[[:en:Daren Powell|Daren Powell]] | | |- |182 |[[:en:Nawroz Mangal|Nawroz Mangal]] | | |- |183 |[[:en:Marchant de Lange|Marchant de Lange]] | | |- |184 |[[:en:Raymon Reifer|Raymon Reifer]] | | |- |185 |[[:en:Naeem Islam|Naeem Islam]] | | |- |186 |[[:en:Najeeb Tarakai|Najeeb Tarakai]] | | |- |187 |[[:en:Farhaan Behardien|Farhaan Behardien]] | | |- |188 |[[:en:Chris Green (cricketer)|Chris Green (cricketer)]] | | |- |189 |[[:en:Farhad Reza|Farhad Reza]] | | |- |190 |[[:en:Ziaur Rahman (Bangladeshi cricketer)|Ziaur Rahman (Bangladeshi cricketer)]] | | |- |191 |[[:en:Josh Philippe|Josh Philippe]] |[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna M]] | |- |192 |[[:en:Mohammad Rafique (cricketer)|Mohammad Rafique (cricketer)]] | | |- |193 |[[:en:Munaf Patel|Munaf Patel]] | | |- |194 |[[:en:Aamir Jamal|Aamir Jamal]] |[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna M]] | |- |195 |[[:en:Cameron Boyce (cricketer)|Cameron Boyce (cricketer)]] | | |- |196 |[[:en:Rony Talukdar|Rony Talukdar]] | | |- |197 |[[:en:Mason Crane|Mason Crane]] | | |- |198 |[[:en:Kyle Abbott (cricketer)|Kyle Abbott (cricketer)]] | | |- |199 |[[:en:Dane Vilas|Dane Vilas]] | | |- |200 |[[:en:Sayed Shirzad|Sayed Shirzad]] | | |- |201 |[[:en:Geraint Jones|Geraint Jones]] | | |- |202 |[[:en:Hassan Nawaz (cricketer)|Hassan Nawaz (cricketer)]] | | |- |203 |[[:en:Hazratullah Zazai|Hazratullah Zazai]] | | |- |204 |[[:en:Cooper Connolly|Cooper Connolly]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |205 |[[:en:Tom Banton|Tom Banton]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |థామస్ బాంటన్ |- |206 |[[:en:Mitchell Swepson|Mitchell Swepson]] | | |- |207 |[[:en:Zak Foulkes|Zak Foulkes]] | | |- |208 |[[:en:Nic Maddinson|Nic Maddinson]] | | |- |209 |[[:en:Ramon Simmonds|Ramon Simmonds]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |[[రామన్ సిమ్మండ్స్]] |- |210 |[[:en:Mahmudul Hasan Joy|Mahmudul Hasan Joy]] | | |- |211 |[[:en:Michael Lumb (cricketer)|Michael Lumb (cricketer)]] | | |- |212 |[[:en:Noor Ali Zadran|Noor Ali Zadran]] | | |- |213 |[[:en:Nurul Hasan (cricketer)|Nurul Hasan (cricketer)]] | | |- |214 |[[:en:Kyle Mayers|Kyle Mayers]] | | |- |215 |[[:en:Sohag Gazi|Sohag Gazi]] | | |- |216 |[[:en:Kwena Maphaka|Kwena Maphaka]] | | |- |217 |[[:en:Ben McDermott|Ben McDermott]] | | |- |218 |[[:en:Riley Meredith|Riley Meredith]] | | |- |219 |[[:en:Yasir Ali (Bangladeshi cricketer)|Yasir Ali (Bangladeshi cricketer)]] | | |- |220 |[[:en:Daniel Sams|Daniel Sams]] | | |- |221 |[[:en:Michael Yardy|Michael Yardy]] | | |- |222 |[[:en:Keemo Paul|Keemo Paul]] | | |- |223 |[[:en:Abu Hider|Abu Hider]] | | |- |224 |[[:en:Jake Ball (cricketer)|Jake Ball (cricketer)]] | | |- |225 |[[:en:Gareth Batty|Gareth Batty]] | | |- |226 |[[:en:Alviro Petersen|Alviro Petersen]] | | |- |227 |[[:en:Luke Pomersbach|Luke Pomersbach]] | | |- |228 |[[:en:Aaron Hardie|Aaron Hardie]] | | |- |229 |[[:en:Chad Bowes|Chad Bowes]] | | |- |230 |[[:en:Adrian Barath|Adrian Barath]] | | |- |231 |[[:en:Matthew Short|Matthew Short]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |232 |[[:en:Nahid Rana|Nahid Rana]] | | |- |233 |[[:en:Matthew Kuhnemann|Matthew Kuhnemann]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |234 |[[:en:Tanveer Sangha|Tanveer Sangha]] | | |- |235 |[[:en:Rohail Nazir|Rohail Nazir]] | | |- |236 |[[:en:Albie Morkel|Albie Morkel]] | | |- |237 |[[:en:Steven Davies|Steven Davies]] | | |- |238 |[[:en:Matt Parkinson (cricketer)|Matt Parkinson (cricketer)]] | | |- |239 |[[:en:Zakir Hasan (cricketer, born 1998)|Zakir Hasan (cricketer, born 1998)]] | | |- |240 |[[:en:Ben Sears|Ben Sears]] | | |- |241 |[[:en:Tymal Mills|Tymal Mills]] | | |- |242 |[[:en:Shafiul Islam|Shafiul Islam]] | | |- |243 |[[:en:Ben Cutting|Ben Cutting]] | | |- |244 |[[:en:Arafat Minhas|Arafat Minhas]] | | |- |245 |[[:en:James Faulkner (cricketer)|James Faulkner (cricketer)]] | | |- |246 |[[:en:Vernon Philander|Vernon Philander]] | | |- |247 |[[:en:Mosaddek Hossain|Mosaddek Hossain]] | | |- |248 |[[:en:Amjad Khan (cricketer, born 1980)|Amjad Khan (cricketer, born 1980)]] | | |- |249 |[[:en:Chris Read|Chris Read]] | | |- |250 |[[:en:George Linde|George Linde]] | | |- |251 |[[:en:Sabbir Rahman|Sabbir Rahman]] | | |- |252 |[[:en:Shamarh Brooks|Shamarh Brooks]] | | |- |253 |[[:en:Ashley Noffke|Ashley Noffke]] | | |- |254 |[[:en:Nandre Burger|Nandre Burger]] | | |- |255 |[[:en:Kieran Powell|Kieran Powell]] | | |- |256 |[[:en:Jhye Richardson|Jhye Richardson]] | | |- |257 |[[:en:Rubel Hossain|Rubel Hossain]] | | |- |258 |[[:en:Shuvagata Hom|Shuvagata Hom]] | | |- |259 |[[:en:Harry Gurney|Harry Gurney]] | | |- |260 |[[:en:Ashton Turner|Ashton Turner]] | | |- |261 |[[:en:Shannon Gabriel|Shannon Gabriel]] | | |- |262 |[[:en:Carlos Brathwaite|Carlos Brathwaite]] | | |- |263 |[[:en:Rehan Ahmed|Rehan Ahmed]] | | |- |264 |[[:en:James Hopes|James Hopes]] | | |- |265 |[[:en:Will Jacks|Will Jacks]] | | |- |266 |[[:en:Chris Tremlett|Chris Tremlett]] | | |- |267 |[[:en:Stephen Parry (cricketer)|Stephen Parry (cricketer)]] | | |- |268 |[[:en:Qais Ahmad|Qais Ahmad]] | | |- |269 |[[:en:Asghar Afghan|Asghar Afghan]] | | |- |270 |[[:en:Nasir Hossain|Nasir Hossain]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |271 |[[:en:Vikram Solanki|Vikram Solanki]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |విక్రమ్ సింగ్ సోలంకి |- |272 |[[:en:Ajmal Shahzad|Ajmal Shahzad]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |273 |[[:en:D'Arcy Short|D'Arcy Short]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |274 |[[:en:Andrew Tye|Andrew Tye]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |275 |[[:en:Tino Best|Tino Best]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |276 |[[:en:Vinay Kumar|Vinay Kumar]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |వినయ్ కుమార్ (క్రికెటర్) |- |277 |[[:en:Will O'Rourke (cricketer)|Will O'Rourke (cricketer)]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |278 |[[:en:Colin Ingram|Colin Ingram]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |279 |[[:en:Loots Bosman|Loots Bosman]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |280 |[[:en:Dwaine Pretorius|Dwaine Pretorius]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |281 |[[:en:Subramaniam Badrinath|Subramaniam Badrinath]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |282 |[[:en:James Pattinson|James Pattinson]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |283 |[[:en:Owais Shah|Owais Shah]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |284 |[[:en:Marcus North|Marcus North]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |285 |[[:en:Fidel Edwards|Fidel Edwards]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |286 |[[:en:Lewis Gregory|Lewis Gregory]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |287 |[[:en:Luke Wright|Luke Wright]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |288 |[[:en:David Hussey|David Hussey]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |289 |[[:en:Imrul Kayes|Imrul Kayes]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |290 |[[:en:Samuel Badree|Samuel Badree]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |291 |[[:en:Michael Klinger|Michael Klinger]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] | |- |292 |[[:en:Dan Christian|Dan Christian]] | | |- |293 |[[:en:Liam Dawson|Liam Dawson]] | | |- |294 |[[:en:Nikita Miller|Nikita Miller]] | | |- |295 |[[:en:Stuart Clark|Stuart Clark]] | | |- |296 |[[:en:Ian Bradshaw|Ian Bradshaw]] | | |- |297 |[[:en:Ravi Rampaul|Ravi Rampaul]] | | |- |298 |[[:en:Dane Paterson|Dane Paterson]] | | |- |299 |[[:en:Azam Khan (cricketer, born 1998)|Azam Khan (cricketer, born 1998)]] | | |- |300 |[[:en:Jordan Cox (cricketer)|Jordan Cox (cricketer)]] | | |- |301 |[[:en:Saif Hassan|Saif Hassan]] | | |- |302 |[[:en:Tom Curran (cricketer)|Tom Curran (cricketer)]] | | |- |303 |[[:en:Daren Ganga|Daren Ganga]] | | |- |304 |[[:en:Alzarri Joseph|Alzarri Joseph]] | | |- |305 |[[:en:Jacob Bethell|Jacob Bethell]] | | |- |306 |[[:en:Jerome Taylor|Jerome Taylor]] | | |- |307 |[[:en:Kaushalya Weeraratne|Kaushalya Weeraratne]] | | |- |308 |[[:en:Ben Laughlin (cricketer)|Ben Laughlin (cricketer)]] | | |- |309 |[[:en:Shahriar Nafees|Shahriar Nafees]] | | |- |310 |[[:en:James Tredwell|James Tredwell]] | | |- |311 |[[:en:Alfonso Thomas|Alfonso Thomas]] | | |- |312 |[[:en:Makhaya Ntini|Makhaya Ntini]] | | |- |313 |[[:en:Devon Smith|Devon Smith]] | | |- |314 |[[:en:Lahiru Madushanka|Lahiru Madushanka]] | | |- |315 |[[:en:Sahibzada Farhan|Sahibzada Farhan]] | | |- |316 |[[:en:Ryan Sidebottom|Ryan Sidebottom]] | | |- |317 |[[:en:Saim Ayub|Saim Ayub]] | | |- |318 |[[:en:Taijul Islam|Taijul Islam]] | | |- |319 |[[:en:James Vince|James Vince]] | | |- |320 |[[:en:Simon Katich|Simon Katich]] | | |- |321 |[[:en:Brad Haddin|Brad Haddin]] | | |- |322 |[[:en:Abdur Razzak (cricketer)|Abdur Razzak (cricketer)]] | | |- |323 |[[:en:Jamie Smith (cricketer)|Jamie Smith (cricketer)]] | | |- |324 |[[:en:Sajid Mahmood|Sajid Mahmood]] | | |- |325 |[[:en:Danny Briggs|Danny Briggs]] | | |- |326 |[[:en:Morné Morkel|Morné Morkel]] | | |- |327 |[[:en:Jason Behrendorff|Jason Behrendorff]] | | |- |328 |[[:en:Liam Plunkett|Liam Plunkett]] | | |- |329 |[[:en:Brad Hogg|Brad Hogg]] | | |- |330 |[[:en:Adam Voges|Adam Voges]] | | |- |331 |[[:en:Steve Harmison|Steve Harmison]] | | |- |332 |[[:en:Mark Boucher|Mark Boucher]] | | |- |333 |[[:en:Darren Bravo|Darren Bravo]] | | |- |334 |[[:en:Cameron Bancroft|Cameron Bancroft]] | | |- |335 |[[:en:Ben Duckett|Ben Duckett]] | | |- |336 |[[:en:Denesh Ramdin|Denesh Ramdin]] | | |- |337 |[[:en:Herschelle Gibbs|Herschelle Gibbs]] | | |- |338 |[[:en:Nathan Hauritz|Nathan Hauritz]] | | |- |339 |[[:en:Ed Joyce|Ed Joyce]] | | |- |340 |[[:en:Matt Prior|Matt Prior]] | | |- |341 |[[:en:Mominul Haque|Mominul Haque]] | | |- |342 |[[:en:Umesh Yadav|Umesh Yadav]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |343 |[[:en:Nathan Coulter-Nile|Nathan Coulter-Nile]] | | |- |344 |[[:en:Billy Stanlake|Billy Stanlake]] | | |- |345 |[[:en:Soumya Sarkar|Soumya Sarkar]] | | |- |346 |[[:en:Ashwell Prince|Ashwell Prince]] | | |- |347 |[[:en:Imran Tahir|Imran Tahir]] | | |- |348 |[[:en:George Bailey (cricketer, born 1982)|George Bailey (cricketer, born 1982)]] | | |- |349 |[[:en:Moises Henriques|Moises Henriques]] | | |- |350 |[[:en:Steve O'Keefe|Steve O'Keefe]] | | |- |351 |[[:en:Matthew Wade|Matthew Wade]] | | |- |352 |[[:en:Damien Martyn|Damien Martyn]] | | |- |353 |[[:en:Shahadat Hossain|Shahadat Hossain]] | | |- |354 |[[:en:Ben Hilfenhaus|Ben Hilfenhaus]] | | |- |355 |[[:en:Dwayne Smith|Dwayne Smith]] | | |- |356 |[[:en:Nathan Bracken|Nathan Bracken]] | | |- |357 |[[:en:Kane Richardson|Kane Richardson]] | | |- |358 |[[:en:List of New Zealand Twenty20 International cricketers|List of New Zealand Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |359 |[[:en:List of West Indies Twenty20 International cricketers|List of West Indies Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |360 |[[:en:Tim Bresnan|Tim Bresnan]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |టిమ్ బ్రెస్నన్ |- |361 |[[:en:Shaun Marsh|Shaun Marsh]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షాన్ మార్ష్ |- |362 |[[:en:Darren Gough|Darren Gough]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |డారెన్ గౌఫ్ |- |363 |[[:en:Boyd Rankin|Boyd Rankin]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |బోయిడ్ రాంకిన్ |- |364 |[[:en:Samit Patel|Samit Patel]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |సమిత్ పటేల్ |- |365 |[[:en:Kemar Roach|Kemar Roach]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |కెమార్ రోచ్ |- |366 |[[:en:Michael Carberry|Michael Carberry]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |మైఖేల్ కార్బెర్రీ |- |367 |[[:en:Scott Boland|Scott Boland]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |స్కాట్ బోలాండ్ |- |368 |[[:en:Shai Hope|Shai Hope]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షాయ్ హోప్ |- |369 |[[:en:Shaun Tait|Shaun Tait]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |షాన్ టెయిట్ |- |370 |[[:en:Alex Hales|Alex Hales]] | | |- |371 |[[:en:List of Bangladesh Twenty20 International cricketers|List of Bangladesh Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |372 |[[:en:Peter Siddle|Peter Siddle]] | | |- |373 |[[:en:List of Afghanistan Twenty20 International cricketers|List of Afghanistan Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |374 |[[:en:Nathan Lyon|Nathan Lyon]] | | |- |375 |[[:en:Mohammad Shahzad|Mohammad Shahzad]] | | |- |376 |[[:en:Joe Denly|Joe Denly]] | | |- |377 |[[:en:Graeme Smith|Graeme Smith]] | | |- |378 |[[:en:List of South Africa Twenty20 International cricketers|List of South Africa Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |379 |[[:en:Graeme Swann|Graeme Swann]] | | |- |380 |[[:en:Rob Key|Rob Key]] | | |- |381 |[[:en:Michael Hussey|Michael Hussey]] | | |- |382 |[[:en:Marlon Samuels|Marlon Samuels]] | | |- |383 |[[:en:Mohammad Yousuf (cricketer)|Mohammad Yousuf (cricketer)]] | | |- |384 |[[:en:Monty Panesar|Monty Panesar]] | | |- |385 |[[:en:Mohammad Ashraful|Mohammad Ashraful]] | | |- |386 |[[:en:List of Sri Lanka Twenty20 International cricketers|List of Sri Lanka Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |387 |[[:en:Tim Paine|Tim Paine]] | | |- |388 |[[:en:Paul Nixon|Paul Nixon]] | | |- |389 |[[:en:Murali Kartik|Murali Kartik]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |[[మురళి కార్తీక్ (క్రికెటర్)]] |- |390 |[[:en:List of Australia Twenty20 International cricketers|List of Australia Twenty20 International cricketers]] |చదువరి |అయిపోయింది |- |391 |[[:en:Sam Billings|Sam Billings]] | | |- |392 |[[:en:Michael Vaughan|Michael Vaughan]] | | |- |393 |[[:en:Daren Sammy|Daren Sammy]] | | |- |394 |[[:en:Callum Ferguson|Callum Ferguson]] | | |- |395 |[[:en:Michael Clarke (cricketer)|Michael Clarke (cricketer)]] | | |- |396 |[[:en:Brett Lee|Brett Lee]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |బ్రెట్ లీ (క్రికెటర్) |- |397 |[[:en:Ian Bell|Ian Bell]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇయాన్ బెల్]] |- |398 |[[:en:List of England Twenty20 International cricketers|List of England Twenty20 International cricketers]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఇంగ్లాండ్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] |- |399 |[[:en:Cameron White|Cameron White]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ కామెరాన్ వైట్]] |- |400 |[[:en:Dale Steyn|Dale Steyn]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[డేల్ స్టెయిన్]] |- |401 |[[:en:Dimitri Mascarenhas|Dimitri Mascarenhas]] | | |- |402 |[[:en:Craig Kieswetter|Craig Kieswetter]] | | |- |403 |[[:en:Andrew Flintoff|Andrew Flintoff]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] | |- |404 |[[:en:Tillakaratne Dilshan|Tillakaratne Dilshan]] | | |- |405 |[[:en:List of Pakistan Twenty20 International cricketers|List of Pakistan Twenty20 International cricketers]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పాకిస్తాన్ ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా]] |- |406 |[[:en:Eoin Morgan|Eoin Morgan]] | | |- |407 |[[:en:Paul Collingwood|Paul Collingwood]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[పాల్ కాలింగ్‌వుడ్]] |- |408 |[[:en:Marcus Trescothick|Marcus Trescothick]] | | |- |409 |[[:en:Mashrafe Mortaza|Mashrafe Mortaza]] | | |- |410 |[[:en:Shahid Afridi|Shahid Afridi]] |[[వాడుకరి:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] |షాహిద్ అఫ్రిది |- |411 |[[:en:Andrew Strauss|Andrew Strauss]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[ఆండ్రూ స్ట్రాస్]] |- |412 |[[:en:Kevin Pietersen|Kevin Pietersen]] |[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] |[[కెవిన్ పీటర్సన్]] |} n3wvy529b4gcf8ag9hpwkp6qs55xffy 0 475065 4804029 4753653 2026-04-16T13:52:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804029 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:England_vs_Sri_Lanka.jpg|alt=Panorama of a heavily populated cricket ground at night. A large stand is on the right-hand side of the pitch and the scene is illuminated by four floodlights.|కుడి|thumb|300x300px|జూన్ 15, 2006న హాంప్‌షైర్‌లోని రోజ్ బౌల్‌లో ఇంగ్లాండ్‌తో తొలి ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్ ఆడుతున్న శ్రీలంక.]] ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ (T20I) అనేది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ICC) నిర్ణయించిన ప్రకారం అధికారిక టీ20ఐ హోదా కలిగిన రెండు జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్. దీన్ని [[ట్వంటీ20]] క్రికెట్ నియమాల ప్రకారమే ఆడతారు. ఇది ఆటలో అతి చిన్న రూపం.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> మొదటి టీ20ఐ మ్యాచ్ 2005 ఫిబ్రవరి 17 న [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]], [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్‌ల]] మధ్య జరిగింది.<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=17 February 2005|title=Ponting leads as Kasprowicz follows|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> [[శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు|శ్రీలంక జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] 2006 ఇంగ్లాండ్ పర్యటనలో భాగంగా [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఇంగ్లాండ్‌తో]] 2006 జూన్ 15 న తన మొదటి టీ20ఐ మ్యాచ్ ఆడింది, ఆ మ్యాచ్‌ను 2 పరుగుల తేడాతో గెలుచుకుంది.<ref name="ESPN1">{{Cite web|title=Only T20I: England v Sri Lanka|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225271.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> 2007 సెప్టెంబరు 14 న ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ20 ప్రారంభ ఎడిషన్‌లో గ్రూప్ దశ మ్యాచ్‌లో శ్రీలంక టీ20ఐ క్రికెట్‌లో అత్యధిక జట్టు స్కోరు నమోదు చేసింది. కెన్యాపై 6 వికెట్లకు 260 పరుగులు చేసి 172 పరుగుల తేడాతో మ్యాచ్‌ను గెలుచుకుంది. ఇది ఇప్పటివరకు టీ20ఐలలో అత్యధిక తేడాతో సాధించిన విజయం.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> <ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=17 February 2005|title=Ponting leads as Kasprowicz follows|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> ఈ జాబితాలో శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టులోని కనీసం ఒక టీ20ఐ మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్ళందరూ ఉన్నారు. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''2025 జనవరి 2 నాటి గణాంకాలు''<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> <ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=17 February 2005|title=Ponting leads as Kasprowicz follows|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- align="center" ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" class="unsortable" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" class="unsortable" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" |మూలాలు |- align="center" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- class="unsortable" |- align="center" |{{nts|1}} | align="left" scope="row" |రస్సెల్ ఆర్నాల్డ్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0070|7}} |{{sort|0700|7.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|2}} | align="left" scope="row" |తిలకరత్నే దిల్షాన్ ‡† |2006 |2016 |80 |{{sort|1884|1884}} |{{sort|1045|104*}} |{{sort|2898|27.98}} |13 |1 |{{sort|0246|246}} |{{sort|009|9}} |{{sort|02196|2/4}} |{{nts|43.57}} |31 |2 |<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=17 February 2005|title=Ponting leads as Kasprowicz follows|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|3}} | align="left" scope="row" |దిల్హార ఫెర్నాండో |2006 |2016 |18 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0378|378}} |{{sort|018|18}} |{{sort|03181|3/19}} |{{nts|25.77}} |3 |0 |<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|4}} | align="left" scope="row" |సనత్ జయసూర్య |2006 |2011 |31 |{{sort|0629|629}} |{{sort|0880|88}} |{{sort|2329|23.29}} |4 |0 |{{sort|0371|371}} |{{sort|019|19}} |{{sort|03179|3/21}} |{{nts|24.00}} |4 |0 |<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=17 February 2005|title=Ponting leads as Kasprowicz follows|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html|access-date=15 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|5}} | align="left" scope="row" |మహేల జయవర్ధనే ‡ |2006 |2014 |55 |{{sort|1493|1493}} |{{sort|1000|100}} |{{sort|3176|31.76}} |9 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |17 |0 |<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/australia/8241047.stm|title=Ponting calls time on Twenty20s|date=7 September 2009|access-date=15 June 2012|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|6}} | align="left" scope="row" |చమర కపుగెదర |2006 |2017 |43 |{{sort|0703|703}} |{{sort|0500|50}} |{{sort|2267|22.67}} |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Chamara Kapugedera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/209457.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|7}} | align="left" scope="row" |ఫర్వీజ్ మహరూఫ్ |2006 |2016 |8 |{{sort|0033|33}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0825|8.25}} |0 |0 |{{sort|0162|162}} |{{sort|007|7}} |{{sort|02182|2/18}} |{{nts|28.42}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Farveez Maharoof|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49638.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|8}} | align="left" scope="row" |లసిత్ మలింగ |2006 |2020 |84 |{{sort|0136|136}} |{{sort|0270|27}} |{{sort|0647|6.47}} |0 |0 |{{sort|1799|1799}} |{{sort|107|107}} |{{sort|05194|5/6}} |{{nts|20.79}} |21 |0 |<ref>{{cite web|title=Lasith Malinga|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49758.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|9}} | align="left" scope="row" |రుచిరా పెరీరా |2006 |2006 |2 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ruchira Perera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49870.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|10}} | align="left" scope="row" |కుమార్ సంగక్కర ‡† |2006 |2014 |56 |{{sort|1382|1382}} |{{sort|0780|78}} |{{sort|3140|31.40}} |8 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |25 |20 |<ref>{{cite web|title=Kumar Sangakkara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50710.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|11}} | align="left" scope="row" |ఉపుల్ తరంగ |2006 |2018 |26 |{{sort|0407|407}} |{{sort|0470|47}} |{{sort|1628|16.28}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Upul Tharanga|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50747.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|12}} | align="left" scope="row" |మార్వన్ అటపట్టు |2006 |2006 |2 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Marvan Atapattu|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/48124.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|13}} | align="left" scope="row" |ముత్తయ్య మురళీధరన్ |2006 |2010 |12 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0282|282}} |{{sort|013|13}} |{{sort|03171|3/29}} |{{nts|22.84}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Muttiah Muralitharan|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49636.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|14}} | align="left" scope="row" |చమర సిల్వా |2006 |2011 |16 |{{sort|0175|175}} |{{sort|0380|38}} |{{sort|1346|13.46}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01196|1/4}} |{{nts|15.00}} |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Chamara Silva|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50431.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|15}} | align="left" scope="row" |చమిందా వాస్ |2006 |2007 |6 |{{sort|0033|33}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|3300|33.00}} |0 |0 |{{sort|0132|132}} |{{sort|006|6}} |{{sort|02186|2/14}} |{{nts|21.33}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Chaminda Vaas|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50804.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|16}} | align="left" scope="row" |మలింగ బండార |2006 |2009 |4 |{{sort|0012|12}} |{{sort|0070|7}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0084|84}} |{{sort|004|4}} |{{sort|03168|3/32}} |{{nts|24.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Malinga Bandara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/48284.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|17}} | align="left" scope="row" |జెహాన్ ముబారక్ |2007 |2009 |16 |{{sort|0238|238}} |{{sort|0465|46*}} |{{sort|2163|21.63}} |0 |0 |{{sort|0008|8}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01191|1/9}} |{{nts|17.00}} |9 |0 |<ref>{{cite web|title=Jehan Mubarak|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49633.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|18}} | align="left" scope="row" |గయాన్ విజేకోన్ |2007 |2007 |3 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|002|2}} |{{sort|01188|1/12}} |{{nts|50.50}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Gayan Wijekoon|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50345.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|19}} | align="left" scope="row" |దిల్హార లోకుహెట్టిగే |2008 |2008 |2 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0185|18*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|002|2}} |{{sort|02194|2/6}} |{{nts|15.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dilhara Lokuhettige|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/48487.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|20}} | align="left" scope="row" |తిలిన కండంబి ‡ |2008 |2011 |5 |{{sort|0013|13}} |{{sort|0100|10}} |{{sort|0325|3.25}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Thilina Kandamby|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49363.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|21}} | align="left" scope="row" |[[జీవంత కులతుంగ]] |2008 |2008 |2 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|0950|9.50}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Jeevantha Kulatunga|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49394.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|22}} | align="left" scope="row" |అజంతా మెండిస్ |2008 |2014 |39 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0266|2.66}} |0 |0 |{{sort|0885|885}} |{{sort|066|66}} |{{sort|06192|6/8}} |{{nts|14.42}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Ajantha Mendis|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/268739.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|23}} | align="left" scope="row" |తిలన్ తుషార |2008 |2010 |6 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0132|132}} |{{sort|007|7}} |{{sort|02163|2/37}} |{{nts|25.57}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Thilan Thushara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49677.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|24}} | align="left" scope="row" |మహేల ఉడవట్టే |2008 |2017 |8 |{{sort|0096|96}} |{{sort|0250|25}} |{{sort|12.00|12.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Mahela Udawatte|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50802.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|25}} | align="left" scope="row" |నువాన్ కులశేఖర |2008 |2017 |58 |{{sort|0215|215}} |{{sort|0310|31}} |{{sort|1023|10.23}} |0 |0 |{{sort|1231|1231}} |{{sort|066|66}} |{{sort|04169|4/31}} |{{nts|23.18}} |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Nuwan Kulasekara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49535.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|26}} | align="left" scope="row" |కౌశల్య వీరరత్నే |2008 |2009 |5 |{{sort|0049|49}} |{{sort|0205|20*}} |{{sort|1633|16.33}} |0 |0 |{{sort|0090|90}} |{{sort|004|4}} |{{sort|04181|4/19}} |{{nts|31.50}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Kaushalya Weeraratne|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50860.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|27}} | align="left" scope="row" |ఇంటిక డి సారం |2009 |2009 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Indika de Saram|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/48449.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|28}} | align="left" scope="row" |ఏంజెలో మాథ్యూస్ ‡ |2009 |2024 |90 |{{sort|1416|1416}} |{{sort|0815|81*}} |{{nts|27.76}} |6 |0 |{{sort|1169|1169}} |{{sort|045|45}} |{{sort|03184|3/16}} |{{nts|30.86}} |27 |0 |<ref>{{cite web|title=Angelo Mathews|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49764.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|29}} | align="left" scope="row" |ఇసురు ఉదన |2009 |2021 |35 |{{sort|0256|256}} |{{sort|0845|84*}} |{{sort|1828|18.28}} |1 |0 |{{sort|0631|631}} |{{sort|027|27}} |{{sort|03187|3/13}} |{{nts|33.88}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Isuru Udana|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/328026.html|access-date=30 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|30}} | align="left" scope="row" |గిహాన్ రూపసింగ్ |2009 |2009 |2 |{{sort|0033|33}} |{{sort|0180|18}} |{{sort|1650|16.50}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Gihan Rupasinghe|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/218430.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|31}} | align="left" scope="row" |చింతక జయసింహ |2009 |2010 |5 |{{sort|0049|49}} |{{sort|0380|38}} |{{sort|4900|49.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Chinthaka Jayasinghe|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49287.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|32}} | align="left" scope="row" |ముత్తుముదలిగే పుష్పకుమార |2009 |2009 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01173|1/27}} |{{nts|27.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Muthumudalige Pushpakumara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49868.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|33}} | align="left" scope="row" |దినేష్ చండిమాల్ ‡† |2010 |2022 |68 |{{sort|1062|1062}} |{{sort|0665|66*}} |{{sort|1966|19.66}} |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |37 |6 |<ref>{{cite web|title=Dinesh Chandimal|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/300628.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|34}} | align="left" scope="row" |చనాక వెలెగెదర |2010 |2010 |2 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01179|1/21}} |{{nts|61.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Chanaka Welegedara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/51019.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|35}} | align="left" scope="row" |సూరజ్ రందీవ్ |2010 |2011 |7 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0126|126}} |{{sort|007|7}} |{{sort|03180|3/20}} |{{nts|19.85}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Suraj Randiv|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50438.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|36}} | align="left" scope="row" |తిసార పెరీరా[b] |2010 |2021 |80 |{{sort|1047|1047}} |{{sort|0580|58}} |{{sort|2136|21.36}} |2 |0 |{{sort|1024|1024}} |{{sort|045|45}} |{{sort|03176|3/24}} |{{nts|35.08}} |29 |0 |<ref>{{cite web|title=Thisara Perera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/233514.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|37}} | align="left" scope="row" |సురంగ లక్మల్ |2011 |2019 |11 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|0233|2.33}} |0 |0 |{{sort|0208|208}} |{{sort|008|8}} |{{sort|02174|2/26}} |{{nts|41.25}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Suranga Lakmal|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49619.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|38}} | align="left" scope="row" |జీవన్ మెండిస్ |2011 |2018 |22 |{{sort|0207|207}} |{{sort|0435|43*}} |{{sort|1881|18.81}} |0 |0 |{{sort|0210|210}} |{{sort|012|12}} |{{sort|03176|3/24}} |{{nts|20.75}} |7 |0 |<ref>{{cite web|title=Jeevan Mendis|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49700.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|39}} | align="left" scope="row" |రంగనా హెరాత్ |2011 |2016 |17 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0266|2.66}} |0 |0 |{{sort|0305|305}} |{{sort|018|18}} |{{sort|05197|5/3}} |{{nts|20.72}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Rangana Herath|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49178.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|40}} | align="left" scope="row" |దిల్రువాన్ పెరీరా |2011 |2011 |3 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0060|60}} |{{sort|003|3}} |{{sort|03174|3/26}} |{{nts|24.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dilruwan Perera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49920.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|41}} | align="left" scope="row" |ధమ్మిక ప్రసాద్ |2011 |2011 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort|0018|18}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dhammika Prasad|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50163.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|42}} | align="left" scope="row" |కౌశల్ లోకుఅరాచ్చి |2012 |2012 |2 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|0550|5.50}} |0 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|002|2}} |{{sort|02169|2/31}} |{{nts|24.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Kaushal Lokuarachchi|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/49557.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|43}} | align="left" scope="row" |సచిత్ర సేనానాయకే |2012 |2016 |24 |{{sort|0056|56}} |{{sort|0170|17}} |{{sort|0933|9.33}} |0 |0 |{{sort|0486|486}} |{{sort|025|25}} |{{sort|04154|4/46}} |{{nts|21.96}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Sachithra Senanayake|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/273439.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|44}} | align="left" scope="row" |లాహిరు తిరిమన్నె |2012 |2016 |26 |{{sort|0291|291}} |{{sort|0440|44}} |{{sort|1616|16.16}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |0 |<ref>{{cite web|title=Lahiru Thirimanne|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/301236.html|access-date=14 June 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|45}} | align="left" scope="row" |షామిందా ఎరంగా |2012 |2013 |3 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|003|3}} |{{sort|02170|2/30}} |{{nts|30.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Shaminda Eranga|url=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-india-2012/content/player/267414.html|access-date=10 August 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|46}} | align="left" scope="row" |దిల్షాన్ మునవీర |2012 |2017 |13 |{{sort|0215|215}} |{{sort|0530|53}} |{{sort|1791|17.91}} |1 |0 |{{sort|0060|60}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01174|1/26}} |{{nts|92.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Dilshan Munaweera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/304735.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|47}} | align="left" scope="row" |అఖిల దనంజయ |2012 |2024 |33 |{{sort|0065|65}} |{{sort|0115|11*}} |{{sort|0812|8.12}} |0 |0 |{{sort|0701|701}} |{{sort|030|30}} |{{sort|03164|3/36}} |{{nts|32.16}} |7 |0 |<ref>{{cite web|title=Akila Dananjaya|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/574178.html|access-date=8 October 2012|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|48}} | align="left" scope="row" |కుసల్ పెరెరా ‡† |2012 |2025 |77 |{{sort|2056|2056}} |{{sort|1010|101}} |{{sort|2816|28.16}} |15 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |18 |6 |<ref>{{cite web|title=Kusal Perera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/300631.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|49}} | align="left" scope="row" |ఏంజెలో పెరెరా |2013 |2019 |6 |{{sort|0059|59}} |{{sort|0160|16}} |{{sort|1180|11.80}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Angelo Perera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/300629.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|50}} | align="left" scope="row" |[[రమిత్ రాంబుక్వెల్లా]] |2013 |2016 |2 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0190|19}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0039|39}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01181|1/19}} |{{nts|46.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ramith Rambukwella|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/394871.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|51}} | align="left" scope="row" |సీక్కుగే ప్రసన్న |2013 |2017 |20 |{{sort|0214|214}} |{{sort|0375|37*}} |{{sort|1528|15.28}} |0 |0 |{{sort|0300|300}} |{{sort|010|10}} |{{sort|02155|2/45}} |{{nts|35.90}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Seekkuge Prasanna|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/268740.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|52}} | align="left" scope="row" |కితురువాన్ వితనాగే |2014 |2016 |3 |{{sort|0040|40}} |{{sort|0380|38}} |{{sort|1333|13.33}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Kithuruwan Vithanage|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/342616.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|53}} | align="left" scope="row" |ధనంజయ డి సిల్వా |2015 |2024 |45 |{{sort|0847|847}} |{{sort|0665|66*}} |{{nts|21.17}} |3 |0 |{{sort|0286|286}} |{{sort|016|16}} |{{sort|02178|2/22}} |{{nts|20.43}} |21 |0 |<ref>{{cite web|title=Dhananjaya de Silva|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/465793.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|54}} | align="left" scope="row" |బినూర ఫెర్నాండో |2015 |2025 |20 |{{sort|0037|37}} |{{sort|0200|20}} |{{sort|1233|12.33}} |0 |0 |{{sort|0415|415}} |{{sort|019|19}} |{{sort|02188|2/12}} |{{nts|31.05}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Binura Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/629080.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|55}} | align="left" scope="row" |మిలింద సిరివర్దన |2015 |2017 |22 |{{sort|0275|275}} |{{sort|0420|42}} |{{sort|1718|17.18}} |0 |0 |{{sort|0138|138}} |{{sort|008|8}} |{{sort|02183|2/17}} |{{nts|25.75}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Milinda Siriwardana|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/222354.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|56}} | align="left" scope="row" |జెఫ్రీ వాండర్సే |2015 |2022 |14 |{{sort|0020|20}} |{{sort|0085|8*}} |{{sort|2000|20.00}} |0 |0 |{{sort|0296|296}} |{{sort|007|7}} |{{sort|02174|2/26}} |{{nts|56.42}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Jeffrey Vandersay|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/370040.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|57}} | align="left" scope="row" |షెహన్ జయసూర్య |2015 |2020 |18 |{{sort|0241|241}} |{{sort|0400|40}} |{{sort|1506|15.06}} |0 |0 |{{sort|0137|137}} |{{sort|003|3}} |{{sort|01189|1/11}} |{{nts|71.00}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Shehan Jayasuriya|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/422965.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|58}} | align="left" scope="row" |దసున్ షనక ‡ |2015 |2024 |102 |{{sort|1456|1456}} |{{sort|0745|74*}} |{{nts|19.67}} |5 |0 |{{sort|0522|522}} |{{sort|033|33}} |{{sort|03184|3/16}} |{{nts|21.78}} |39 |0 |<ref>{{cite web|title=Dasun Shanaka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/437316.html|access-date=30 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|59}} | align="left" scope="row" |దుష్మంత చమీర |2015 |2024 |55 |{{sort|0101|101}} |{{sort|0245|24*}} |{{sort|0673|6.73}} |0 |0 |{{sort|1178|1118}} |{{sort|055|55}} |{{sort|04183|4/17}} |{{nts|28.87}} |11 |0 |<ref>{{cite web|title=Dushmantha Chameera|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/552152.html|access-date=8 November 2015|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|60}} | align="left" scope="row" |దనుష్క గుణతిలక |2016 |2022 |46 |{{sort|0741|741}} |{{sort|0570|57}} |{{sort|1646|16.46}} |3 |0 |{{sort|0123|123}} |{{sort|006|6}} |{{sort|02197|2/3}} |{{nts|25.83}} |21 |0 |<ref>{{cite web|title=Danushka Gunathilaka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/345821.html|access-date=30 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|61}} | align="left" scope="row" |నిరోషన్ డిక్వెల్లా † |2016 |2021 |28 |{{sort|0480|480}} |{{sort|0680|68}} |{{sort|1846|18.46}} |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |12 |1 |<ref>{{cite web|title=Niroshan Dickwella|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/429754.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|62}} | align="left" scope="row" |కసున్ రజిత |2016 |2023 |16 |{{sort|0031|31}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1033|10.33}} |0 |0 |{{sort|0396|396}} |{{sort|017|17}} |{{sort|03171|3/29}} |{{nts|36.17}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Kasun Rajitha|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/499594.html|access-date=27 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|63}} | align="left" scope="row" |అసేల గుణరత్నే |2016 |2017 |12 |{{sort|0225|225}} |{{sort|0845|84*}} |{{sort|2500|25.00}} |2 |0 |{{sort|0149|149}} |{{sort|005|5}} |{{sort|01189|1/11}} |{{nts|40.80}} |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Asela Gunaratne|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/360456.html|access-date=14 February 2016|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|64}} | align="left" scope="row" |చమింద బండార |2016 |2016 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Chaminda Bandara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/362079.html|access-date=5 July 2016|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|65}} | align="left" scope="row" |నువాన్ ప్రదీప్ |2016 |2021 |16 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0085|8*}} |{{sort|1000|10.00}} |0 |0 |{{sort|0278|278}} |{{sort|015|15}} |{{sort|04175|4/25}} |{{nts|29.06}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Nuwan Pradeep|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/324358.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|66}} | align="left" scope="row" |కుసల్ మెండిస్ † |2016 |2025 |78 |{{sort|1920|1920}} |{{sort|0860|86}} |{{nts|25.60}} |15 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |32 |13 |<ref>{{cite web|title=Kusal Mendis|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/629074.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|67}} | align="left" scope="row" |సచిత్ పతిరణ |2016 |2017 |5 |{{sort|0027|27}} |{{sort|0140|14}} |{{sort|0540|5.40}} |0 |0 |{{sort|0095|95}} |{{sort|005|5}} |{{sort|02177|2/23}} |{{nts|23.80}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Sachith Pathirana|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/212756.html|access-date=6 September 2016|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|68}} | align="left" scope="row" |తిక్షిలా డి సిల్వా |2017 |2017 |3 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0150|1.50}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Thikshila de Silva|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/807469.html|access-date=26 January 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|69}} | align="left" scope="row" |లక్షణ సండకన్ |2017 |2021 |20 |{{sort|0023|23}} |{{sort|0100|10}} |{{sort|0766|7.66}} |0 |0 |{{sort|0460|460}} |{{sort|023|23}} |{{sort|04177|4/23}} |{{nts|24.21}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Lakshan Sandakan|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/429738.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|70}} | align="left" scope="row" |వికుమ్ సంజయ |2017 |2017 |8 |{{sort|0020|20}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0660|6.60}} |0 |0 |{{sort|0173|173}} |{{sort|009|9}} |{{sort|02180|2/20}} |{{nts|27.77}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Vikum Sanjaya|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/422092.html|access-date=17 February 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|71}} | align="left" scope="row" |ఆషాన్ ప్రియాంజన్ |2017 |2017 |3 |{{sort|0054|54}} |{{sort|0405|40*}} |{{sort|5400|54.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ashan Priyanjan|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/233802.html|access-date=5 September 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|72}} | align="left" scope="row" |సదీర సమరవిక్రమ † |2017 |2024 |19 |{{sort|0310|310}} |{{sort|0615|61*}} |{{nts|19.37}} |2 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |9 |2 |<ref>{{cite web|title=Sadeera Samarawickrama|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/629076.html|access-date=26 October 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|73}} | align="left" scope="row" |చతురంగ డి సిల్వా |2017 |2017 |2 |{{sort|0022|22}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|1100|11.00}} |0 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Chaturanga de Silva|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/345825.html|access-date=29 October 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|74}} | align="left" scope="row" |విశ్వ ఫెర్నాండో |2017 |2017 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Vishwa Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/465783.html|access-date=21 December 2017|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|75}} | align="left" scope="row" |షెహన్ మధుశంక |2018 |2018 |2 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort|0031|31}} |{{sort|002|2}} |{{sort|02177|2/23}} |{{nts|31.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Shehan Madushanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1043681.html|access-date=15 February 2018|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|76}} | align="left" scope="row" |అమిలా అపోన్సో |2018 |2018 |3 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0060|60}} |{{sort|004|4}} |{{sort|02171|2/29}} |{{nts|19.75}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Amila Aponso|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/429748.html|access-date=18 February 2018|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|77}} | align="left" scope="row" |కమిందు మెండిస్ |2018 |2024 |23 |{{sort|0381|381}} |{{sort|0655|65*}} |{{nts|19.05}} |2 |0 |{{sort|0108|108}} |{{sort|002|2}} |{{sort|01186|1/14}} |{{nts|74.00}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Kamindu Mendis|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/784373.html|access-date=27 October 2018|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|78}} | align="left" scope="row" |లహిరు కుమార |2019 |2023 |26 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0040|4}} |{{sort|0333|3.33}} |0 |0 |{{sort|0544|544}} |{{sort|033|33}} |{{sort|03193|3/7}} |{{nts|22.87}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Lahiru Kumara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/784375.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|79}} | align="left" scope="row" |అవిష్క ఫెర్నాండో |2019 |2025 |37 |{{sort|0363|363}} |{{sort|0370|37}} |{{sort|1100|11.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |0 |<ref>{{cite web|title=Avishka Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/784369.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|80}} | align="left" scope="row" |వానిందు హసరంగా ‡ |2019 |2025 |79 |{{sort|0712|712}} |{{sort|0710|71}} |{{nts|13.43}} |2 |0 |{{sort|1734|1734}} |{{sort|131|131}} |{{sort|04191|4/9}} |{{nts|15.41}} |34 |0 |<ref>{{cite web|title=Wanindu Hasaranga|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/784379.html|access-date=30 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|81}} | align="left" scope="row" |లహిరు మధుశంక |2019 |2021 |3 |{{sort|0022|22}} |{{sort|0200|20}} |{{sort|0733|7.33}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Lahiru Madushanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/428366.html|access-date=6 September 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|82}} | align="left" scope="row" |మినోద్ భానుక † |2019 |2021 |5 |{{sort|0064|64}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|1600|16.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Minod Bhanuka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/629075.html|access-date=7 October 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|83}} | align="left" scope="row" |భానుక రాజపక్స |2019 |2025 |44 |{{sort|0733|733}} |{{sort|0770|77}} |{{sort|2290|22.90}} |3 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |10 |0 |<ref>{{cite web|title=Bhanuka Rajapaksa|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/342619.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|84}} | align="left" scope="row" |ఓషద ఫెర్నాండో |2019 |2021 |7 |{{sort|0128|128}} |{{sort|0785|78*}} |{{sort|2560|25.60}} |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Oshada Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/366725.html|access-date=1 November 2019|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|85}} | align="left" scope="row" |అషేన్ బండార |2021 |2023 |6 |{{sort|0097|97}} |{{sort|0445|44*}} |{{sort|2425|24.25}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Ashen Bandara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/958691.html|access-date=3 March 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|86}} | align="left" scope="row" |పాతుమ్ నిస్సాంక |2021 |2025 |62 |{{sort|1734|1734}} |{{sort|0900|90}} |{{nts|29.89}} |14 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Pathum Nissanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1028655.html|access-date=3 March 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|87}} | align="left" scope="row" |చరిత్ అసలంక ‡ |2021 |2025 |58 |{{sort|1247|1247}} |{{sort|0805|80*}} |{{nts|24.45}} |6 |0 |{{sort|0097|97}} |{{sort|006|6}} |{{sort|03150|3/50}} |{{nts|22.16}} |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Charith Asalanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1028655.html|access-date=25 July 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|88}} | align="left" scope="row" |చమిక కరుణరత్నే |2021 |2023 |42 |{{sort|0291|291}} |{{sort|0310|31}} |{{sort|1616|16.16}} |0 |0 |{{sort|0683|683}} |{{sort|024|24}} |{{sort|02178|2/22}} |{{nts|39.70}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Chamika Karunaratne|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/623695.html|access-date=25 July 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|89}} | align="left" scope="row" |రమేష్ మెండిస్ |2021 |2024 |4 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0566|5.66}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|01187|1/13}} |{{nts|24.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Ramesh Mendis|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/629084.html|access-date=25 July 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|90}} | align="left" scope="row" |మహేశ్ తీక్షణ |2021 |2025 |60 |{{sort|0066|66}} |{{sort|0140|14}} |{{nts|3.88}} |0 |0 |{{sort|1344|1344}} |{{sort|058|58}} |{{sort|03183|3/17}} |{{nts|26.56}} |14 |0 |<ref>{{cite web|title=Maheesh Theekshana|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1138316.html|access-date=10 September 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|91}} | align="left" scope="row" |ప్రవీణ్ జయవిక్రమ |2021 |2022 |5 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0079|79}} |{{sort|002|2}} |{{sort|01171|1/29}} |{{nts|59.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Praveen Jayawickrama|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1028665.html|access-date=10 September 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|92}} | align="left" scope="row" |నువాన్ తుషార |2022 |2025 |18 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0060|6}} |{{nts|4.50}} |0 |0 |{{sort|0341|341}} |{{sort|026|26}} |{{sort|05180|5/20}} |{{nts|16.73}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Nuwan Thushara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/955235.html|access-date=15 February 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|93}} | align="left" scope="row" |జనిత్ లియానగే |2022 |2022 |3 |{{sort|0028|28}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|0933|9.33}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Janith Liyanage|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/681681.html|access-date=20 February 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|94}} | align="left" scope="row" |[[కమిల్ మిషారా]] |2022 |2022 |3 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Kamil Mishara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1075863.html|access-date=20 February 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|95}} | align="left" scope="row" |దిల్షాన్ మధుశంక |2022 |2024 |15 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0294|294}} |{{sort|015|15}} |{{sort|03176|3/24}} |{{nts|31.86}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Dilshan Madushanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/793007.html|access-date=11 September 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|96}} | align="left" scope="row" |మతీష పతిరన |2022 |2024 |19 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0060|6}} |{{nts|3.40}} |0 |0 |{{sort|0344|344}} |{{sort|030|30}} |{{sort|04176|4/24}} |{{nts|16.13}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Charith Asalanka|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1028655.html|access-date=25 July 2021|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|97}} | align="left" scope="row" |అసిత ఫెర్నాండో |2022 |2024 |7 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0105|10*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|004|4}} |{{sort|01189|1/11}} |{{nts|52.00}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Asitha Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/786925.html|access-date=11 September 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|98}} | align="left" scope="row" |ప్రమోద్ మదుషన్ |2022 |2023 |8 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0157|157}} |{{sort|012|12}} |{{sort|04166|4/34}} |{{nts|18.83}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Pramod Madushan|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/826689.html|access-date=11 September 2022|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|99}} | align="left" scope="row" |సహన్ అరాచ్చిగే ‡ |2023 |2023 |1 |{{sort|0022|22}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|2200|22.00}} |0 |0 |{{sort|0021|21}} |{{sort|002|2}} |{{sort|02174|2/26}} |{{nts|13.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Sahan Arachchige|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/693975.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|100}} | align="left" scope="row" |లసిత్ క్రూస్పుల్లే |2023 |2023 |1 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0160|16}} |{{sort|1600|16.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Lasith Croospulle|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1027867.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|101}} | align="left" scope="row" |[[షెవాన్ డేనియల్]] |2023 |2023 |1 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0090|9}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Shevon Daniel|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1194744.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|102}} | align="left" scope="row" |నువానీడు ఫెర్నాండో |2023 |2023 |1 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Nuwanidu Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1074333.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|103}} | align="left" scope="row" |రవిందు ఫెర్నాండో |2023 |2023 |1 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0090|9}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Ravindu Fernando|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1217156.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|104}} | align="left" scope="row" |లాహిరు ఉదార † |2023 |2023 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Lahiru Udara|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/704693.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|105}} | align="left" scope="row" |లాహిరు సమరకోన్ |2023 |2023 |1 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01190|1/10}} |{{nts|10.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Lahiru Samarakoon|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/924551.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|106}} | align="left" scope="row" |నిమేష్ విముక్తి |2023 |2023 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Nimesh Vimukthi|url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/1070154.html|access-date=4 October 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|107}} | align="left" scope="row" |విజయకాంత్ వియస్కాంత్ |2023 |2023 |1 |{{sort|0013|13}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01172|1/28}} |{{nts|28.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Vijayakanth Viyaskanth|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vijayakanth-viyaskanth-1153149|access-date=30 July 2024|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|108}} | align="left" scope="row" |[[చమిందు విక్రమసింఘే]] |2024 |2025 |3 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort dash}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|001|1}} |{{sort|01183|1/17}} |{{nts|55.00}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Chamindu Wickramasinghe|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chamindu-wickramasinghe-1186658|access-date=30 July 2024|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- align="center" |{{nts|109}} | align="left" scope="row" |దునిత్ వెల్లలాగే |2024 |2024 |4 |{{sort|0012|12}} |{{sort|0115|11*}} |{{sort|1200|12.00}} |0 |0 |{{sort|0093|93}} |{{sort|006|6}} |{{sort|03191|3/9}} |{{nts|15.16}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Dunith Wellalage|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/dunith-wellalage-1152427|access-date=17 October 2024|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+శ్రీలంక టీ20 కెప్టెన్లు ! scope="col" |సం. ! scope="col" |పేరు <ref name="list of capt">{{Cite web|title=Sri Lanka–Records–Twenty20 Internationals–List of captains|url=http://stats.espncricinfo.com/srilanka/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=8;type=team|access-date=7 January 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మాచ్ ! scope="col" |గెలుపు ! scope="col" |ఓటమి ! scope="col" |టై ! scope="col" |ఫలితం తేలనివి ! scope="col" |గెలుపు% |- align="center" |{{Nts|1}} | scope="row" |[[మహేలా జయవర్థనే|మహేల జయవర్ధనే]] |2006 |2012 |19 |12 |6 |1 |0 |65.78% |- align="center" |{{Nts|2}} | scope="row" |[[తిలకరత్నే దిల్షాన్]] |2008 |2011 |5 |2 |3 |0 |0 |40.0% |- align="center" |{{Nts|3}} | scope="row" |[[కుమార సంగక్కర]] |2009 |2012 |22 |13 |9 |0 |0 |59.09% |- align="center" |{{Nts|4}} | scope="row" |తిలిన కండంబి |2011 |2011 |1 |1 |0 |0 |0 |100% |- align="center" |{{Nts|5}} | scope="row" |[[ఏంజెలో మాథ్యూస్]] |2012 |2021 |16 |6 |9 |0 |1 |40.00% |- align="center" |{{Nts|6}} | scope="row" |[[దినేష్ చండీమల్|దినేష్ చండిమాల్]] |2013 |2018 |26 |13 |13 |0 |0 |50.00% |- align="center" |{{Nts|7}} | scope="row" |[[లసిత్ మలింగ]] |2014 |2020 |24 |7 |15 |1 |1 |32.60% |- align="center" |{{Nts|8}} | scope="row" |[[ఉపుల్ తరంగ]] |2017 |2017 |6 |3 |3 |0 |0 |50.00% |- align="center" |{{Nts|9}} | scope="row" |తిసార పెరీరా |2017 |2018 |9 |0 |9 |0 |0 |00.00% |- align="center" |{{Nts|10}} | scope="row" |దాసున్ శనక |2019 |2023 |48 |22 |24 |2 |0 |47.91% |- align="center" |{{Nts|11}} | scope="row" |కుశాల్ పెరీరా |2021 |2021 |3 |0 |3 |0 |0 |0.00% |- align="center" |{{Nts|12}} | scope="row" |సహన్ అరాచ్చిగే |2023 |2023 |1 |0 |1 |0 |0 |0.00% |- align="center" |{{Nts|13}} | scope="row" |వానిందు హసరంగా |2024 |2024 |10 |6 |4 |0 |0 |60.00% |- align="center" |{{Nts|14}} | scope="row" |చరిత్ అసలంక |2024 |2024 |13 |5 |7 |1 |0 |42.30% |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[శ్రీలంక టెస్ట్ క్రికెట్ క్రీడాకారుల జాబితా|శ్రీలంక టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[శ్రీలంక వన్‌డే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారుల జాబితా|శ్రీలంక వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా]] == గమనికలు == {{Notelist}} == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:శ్రీలంక క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] msxc4wfoshox0xbnsq85x9o9i73erkv 0 475066 4804164 4803998 2026-04-17T04:02:22Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804164 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Boucher_2005_003_detail.jpg|కుడి|thumb|248x248px|ఇక్కడ నెట్స్‌లో ప్రాక్టీస్ చేస్తున్నట్లు చూపబడిన మార్క్ బౌచర్, దక్షిణాఫ్రికా తరపున ట్వంటీ20 క్రికెట్ ఆడిన 93 మంది ఆటగాళ్లలో ఒకరు.]] ఇది '''దక్షిణాఫ్రికా పురుషుల ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా'''. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''2025 సెప్టెంబరు 6 నాటి గణాంకాలు.''<ref>{{Cite web|title=Players&ndash;South Africa–T20I caps|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/caps.html?country=3;class=3|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center; font-size:100%" |- align="center" ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" class="unsortable" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" class="unsortable" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" |మూలాలు |- align="center" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>1''' | scope="row" |[[నిక్కీ బోజే|నిక్కీ బోయె]] |2005 |2005 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|001|1}} |{{sort|173|1/27}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nicky Boje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44091.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>2''' | scope="row" |మార్క్ బౌచర్ † |2005 |2010 |25 |{{sort|0268|268}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1786|17.86}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |1 |<ref>{{cite web|title=Mark Boucher|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44111.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>3''' | scope="row" |హెర్షెల్ గిబ్స్ |2005 |2010 |23 |{{sort|0400|400}} |{{sort|0905|90*}} |{{sort|1818|18.18}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |8 |– |<ref>{{cite web|title=Herschelle Gibbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45224.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>4''' | scope="row" |[[జాక్ కాలిస్|జాక్వెస్ కల్లిస్]] |2005 |2012 |25 |{{sort|0666|666}} |{{sort|0730|73}} |{{sort|3505|35.05}} |5 |0 |{{sort|0276|276}} |{{sort|012|12}} |{{sort|485|4/15}} |{{nts|27.75}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Kallis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45789.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>5''' | scope="row" |[[జస్టిన్ కెంప్]] |2005 |2007 |8 |{{sort|0203|203}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|5075|50.75}} |1 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Kemp|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45797.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>6''' | scope="row" |[[చార్ల్ లాంగేవెల్డ్ట్|చార్ల్ లాంగెవెల్డ్ట్]] |2005 |2010 |9 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0198|198}} |{{sort|017|17}} |{{sort|481|4/19}} |{{nts|14.17}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Charl Langeveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45963.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>7''' | scope="row" |ఆల్బీ మోర్కెల్ |2005 |2015 |50 |{{sort|0572|572}} |{{sort|0430|43}} |{{sort|21.18|21.18}} |0 |0 |{{sort|0647|647}} |{{sort|026|26}} |{{sort|388|3/12}} |{{nts|33.23}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Albie Morkel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46248.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>8''' | scope="row" |ఆండ్రే నెల్ |2005 |2007 |2 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|002|2}} |{{sort|281|2/19}} |{{nts|21.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Andre Nel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>9''' | scope="row" |మఖాయ ంటిని |2005 |2011 |10 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|006|6}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|49.66}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Makhaya Ntini|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46592.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''10''' | scope="row" |షాన్ పొల్లాక్ ‡ |2005 |2008 |12 |{{sort|0086|86}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1228|12.28}} |0 |0 |{{sort|0243|243}} |{{sort|015|15}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|20.60}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Shaun Pollock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46774.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''11''' | scope="row" |ఆష్వెల్ ప్రిన్స్ |2005 |2005 |1 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Ashwell Prince|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46788.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''12''' | scope="row" |గ్రేమ్ స్మిత్ ‡ |2005 |2011 |33 |{{sort|0982|982}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|3167|31.67}} |5 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Graeme Smith|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47270.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''13''' | scope="row" |జోహన్ బోథా ‡ |2006 |2012 |40 |{{sort|0201|201}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1827|18.27}} |0 |0 |{{sort|0774|774}} |{{sort|037|37}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|22.24}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Johan Botha|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44149.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''14''' | scope="row" |బోయెట డిప్పెనార్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Boeta Dippenaar|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44708.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''15''' | scope="row" |ఆండ్రూ హాల్ |2006 |2006 |2 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|1100|11.00}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|003|3}} |{{sort|378|3/22}} |{{nts|20.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Andrew Hall|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45396.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''16''' | scope="row" |గార్నెట్ క్రుగర్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0300|3.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Garnett Kruger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45888.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''17''' | scope="row" |జాక్వెస్ రుడాల్ఫ్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Rudolph|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47015.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''18''' | scope="row" |మొండే జోండేకి |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|159|1/41}} |{{nts|41.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Monde Zondeki|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/48112.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''19''' | scope="row" |బోస్‌మాన్‌ను దోచుకుంటాడు |2006 |2010 |14 |{{sort|0323|323}} |{{sort|0940|94}} |{{sort|2484|24.84}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Loots Bosman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44098.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''20''' | scope="row" |AB డివిలియర్స్ ‡† |2006 |2017 |78 |{{sort|1672|1,672}} |{{sort|0795|79*}} |{{sort|2612|26.12}} |10 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |65 |7 |<ref>{{cite web|title=AB de Villiers|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44936.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''21''' | scope="row" |నీల్ మెకెంజీ |2006 |2009 |2 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0075|7*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Neil McKenzie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46208.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''22''' | scope="row" |రాబిన్ పీటర్సన్ |2006 |2014 |21 |{{sort|0124|124}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1550|15.50}} |0 |0 |{{sort|0359|359}} |{{sort|024|24}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|18.79}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Robin Peterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46750.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''23''' | scope="row" |రోజర్ టెలిమాకస్ |2006 |2007 |3 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0072|72}} |{{sort|002|2}} |{{sort|178|1/22}} |{{nts|45.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Roger Telemachus|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47539.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''24''' | scope="row" |జోహన్ వాన్ డెర్ వాత్ |2006 |2007 |8 |{{sort|0046|46}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|1533|15.33}} |0 |0 |{{sort|0186|186}} |{{sort|008|8}} |{{sort|269|2/31}} |{{nts|28.87}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47693.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''25''' | scope="row" |[[టైరాన్ హెండర్సన్]] |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Tyron Henderson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45434.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''26''' | scope="row" |అల్ఫోన్సో థామస్ |2007 |2007 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|003|3}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|8.33}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Alfonso Thomas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''27''' | scope="row" |మోర్నే వాన్ వైక్ † |2007 |2015 |8 |{{sort|0225|225}} |{{sort|1145|114*}} |{{sort|3750|37.50}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |1 |<ref>{{cite web|title=Morne van Wyk|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47711.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''28''' | scope="row" |మోర్నే మోర్కెల్[a] |2007 |2015 |41 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0085|8*}} |{{sort|1050|10.50}} |0 |0 |{{sort|0880|880}} |{{sort|046|46}} |{{sort|483|4/17}} |{{nts|23.84}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46538.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''29''' | scope="row" |వెర్నాన్ ఫిలాండర్ |2007 |2007 |7 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|0083|83}} |{{sort|004|4}} |{{sort|277|2/23}} |{{nts|28.50}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Vernon Philander|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46945.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''30''' | scope="row" |JP డుమిని ‡ |2007 |2019 |81 |{{sort|1934|1,934}} |{{sort|0965|96*}} |{{sort|3868|38.68}} |11 |0 |{{sort|0463|463}} |{{sort|021|21}} |{{sort|312|3/18}} |{{nts|28.52}} |35 |– |<ref>{{cite web|title=Jean-Paul Duminy|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44932.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''31''' | scope="row" |డేల్ స్టెయిన్ |2007 |2020 |47 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|1015|1,015}} |{{sort|064|64}} |{{sort|491|4/9}} |{{nts|18.35}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Dale Steyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47492.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''32''' | scope="row" |గులాం బోడి |2007 |2007 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gulam Bodi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44089.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''33''' | scope="row" |జస్టిన్ ఒంటాంగ్ ‡ |2008 |2015 |14 |{{sort|0158|158}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1580|15.80}} |0 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|83.00}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Ontong|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46681.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''34''' | scope="row" |రోరే క్లీన్వెల్డ్ట్ |2008 |2013 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|2500|25.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|009|9}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|19.22}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Rory Kleinveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45949.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''35''' | scope="row" |జోహన్ లౌ |2008 |2009 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|264|2/36}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johann Louw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46075.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''36''' | scope="row" |Lonwabo Tsotsobe |2009 |2014 |23 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0468|468}} |{{sort|018|18}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|30.05}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Lonwabo Tsotsobe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47666.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''37''' | scope="row" |వాన్ జార్స్వెల్డ్ |2009 |2009 |3 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Vaughn van Jaarsveld|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47846.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''38''' | scope="row" |హషీమ్ ఆమ్లా[a] ‡ |2009 |2018 |41 |{{sort|1158|1,158}} |{{sort|0975|97*}} |{{sort|3216|32.16}} |7 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Hashim Amla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/43906.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''39''' | scope="row" |వేన్ పార్నెల్ |2009 |2023 |56 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0295|29*}} |{{sort|1740|17.40}} |0 |0 |{{sort|1094|1,094}} |{{sort|059|59}} |{{sort|570|5/30}} |{{nts|25.64}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Wayne Parnell|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/265564.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''40''' | scope="row" |యూసుఫ్ అబ్దుల్లా |2009 |2009 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|184|1/16}} |{{nts|22.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Yusuf Abdulla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/224367.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''41''' | scope="row" |రోలోఫ్ వాన్ డెర్ మెర్వే[b] |2009 |2010 |13 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0264|264}} |{{sort|014|14}} |{{sort|286|2/14}} |{{nts|21.78}} |6 |– | |- align="center" |'''42''' | scope="row" |[[ర్యాన్ మెక్‌లారెన్]] |2009 |2014 |12 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort|0263|263}} |{{sort|017|17}} |{{sort|581|5/19}} |{{nts|19.52}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan McLaren|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46393.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''43''' | scope="row" |హీనో కున్ † |2009 |2017 |7 |{{sort|0049|49}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1225|12.25}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Heino Kuhn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45955.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''44''' | scope="row" |అల్విరో పీటర్సన్ |2010 |2010 |2 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0700|7.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Alviro Petersen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46934.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''45''' | scope="row" |డేవిడ్ మిల్లెర్[a] † |2010 |2024 |122 |{{sort|2396|2,396}} |{{sort|1065|106*}} |{{sort|3374|33.74}} |7 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |78 |1 |<ref>{{cite web|title=David Miller|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/321777.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''46''' | scope="row" |[[కోలిన్ ఇంగ్రామ్]] |2010 |2012 |9 |{{sort|0210|210}} |{{sort|0780|78}} |{{sort|2625|26.25}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Colin Ingram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''47''' | scope="row" |రస్టీ థెరాన్[సి] |2010 |2012 |9 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0315|31*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0194|194}} |{{sort|012|12}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|21.75}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Rusty Theron|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''48''' | scope="row" |[[రిచర్డ్ లెవి]] |2012 |2012 |13 |{{sort|0236|236}} |{{sort|1175|117*}} |{{sort|2145|21.45}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Richard Levi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46148.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''49''' | scope="row" |మార్చంట్ డి లాంగే |2012 |2015 |6 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0140|140}} |{{sort|007|7}} |{{sort|274|2/26}} |{{nts|32.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Marchant de Lange|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/393279.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''50''' | scope="row" |[[ఫర్హాన్ బెహార్డియన్]] |2012 |2018 |38 |{{sort|0518|518}} |{{sort|0645|64*}} |{{sort|3237|32.37}} |1 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|003|3}} |{{sort|285|2/15}} |{{nts|9.00}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Farhaan Behardien|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44410.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''51''' | scope="row" |డేన్ విలాస్ † |2012 |2012 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dane Vilas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/262456.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''52''' | scope="row" |ఫాఫ్ డు ప్లెసిస్[ఎ] |2012 |2020 |47 |{{sort|1466|1,466}} |{{sort|1190|119}} |{{sort|3665|36.65}} |10 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |22 |– |<ref>{{cite web|title=Faf du Plessis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44828.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''53''' | scope="row" |[[హెన్రీ డేవిడ్స్]] |2012 |2013 |9 |{{sort|0161|161}} |{{sort|0680|68}} |{{sort|1788|17.88}} |2 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|001|1}} |{{sort|194|1/6}} |{{nts|13.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Henry Davids|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44752.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''54''' | scope="row" |క్వింటన్ డి కాక్ † |2012 |2024 |92 |{{sort|2584|2,584}} |{{sort|1000|100}} |{{sort|3151|31.51}} |16 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |84 |18 |<ref>{{cite web|title=Quinton de Kock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379143.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''55''' | scope="row" |క్రిస్ మోరిస్ |2012 |2019 |23 |{{sort|0133|133}} |{{sort|0555|55*}} |{{sort|1477|14.77}} |1 |0 |{{sort|0498|498}} |{{sort|034|34}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.50}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Chris Morris|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/439952.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''56''' | scope="row" |[[ఆరోన్ ఫాంగిసో]] |2012 |2018 |16 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0633|6.33}} |0 |0 |{{sort|0342|342}} |{{sort|020|20}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|22.15}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Aaron Phangiso|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46942.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''57''' | scope="row" |కైల్ అబాట్ |2013 |2016 |21 |{{sort|0023|23}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1150|11.50}} |0 |0 |{{sort|0436|436}} |{{sort|026|26}} |{{sort|380|3/20}} |{{nts|22.26}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Kyle Abbott|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/297583.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''58''' | scope="row" |ఇమ్రాన్ తాహిర్[ఎ] |2013 |2019 |35 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0785|785}} |{{sort|061|61}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|14.08}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Imran Tahir|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/40618.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''59''' | scope="row" |డేవిడ్ వైస్[d] |2013 |2016 |20 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0280|28}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0392|392}} |{{sort|024|24}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|20.70}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=David Wiese|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/221140.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''60''' | scope="row" |బ్యూరాన్ హెండ్రిక్స్ |2014 |2021 |19 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0409|409}} |{{sort|025|25}} |{{sort|486|4/14}} |{{nts|25.08}} |4 |– |<ref>{{cite web|title=Beuran Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379927.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''61''' | scope="row" |రీజా హెండ్రిక్స్ |2014 |2025 |73 |{{sort|2101|2,101}} |{{sort|0870|87}} |{{sort|3001|30.01}} |17 |0 |{{sort|0029|29}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |32 |– |<ref>{{cite web|title=Reeza Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/269280.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''62''' | scope="row" |కగిసో రబడ |2014 |2025 |65 |{{sort|0156|156}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|1734|17.33}} |0 |0 |{{sort|1393|1,393}} |{{sort|071|71}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|29.87}} |21 |– |<ref>{{cite web|title=Kagiso Rabada|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/550215.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''63''' | scope="row" |రిలీ రోసోవ్ |2014 |2023 |29 |{{sort|0767|767}} |{{sort|1090|109}} |{{sort|3486|34.86}} |3 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |13 |– |<ref>{{cite web|title=Rilee Rossouw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318845.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''64''' | scope="row" |[[ఎడ్డీ లీ]] |2015 |2015 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0036|36}} |{{sort|004|4}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|12.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Eddie Leie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46149.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''65''' | scope="row" |[[థియునిస్ డి బ్రూయిన్]] |2017 |2017 |2 |{{sort|0026|26}} |{{sort|0190|19}} |{{sort|1300|13.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Theunis de Bruyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/486672.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''66''' | scope="row" |మంగలిసో మోసెహ్లే † |2017 |2017 |7 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|2100|21.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |2 |<ref>{{cite web|title=Mangaliso Mosehle|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327832.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''67''' | scope="row" |లుంగీ ంగిడి |2017 |2025 |43 |{{sort|0041|41}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0820|8.20}} |0 |0 |{{sort|0857|857}} |{{sort|063|63}} |{{sort|561|5/39}} |{{nts|20.93}} |8 |– |<ref>{{cite web|title=Lungi Ngidi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542023.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''68''' | scope="row" |ఆండిలే ఫెహ్లుక్వాయో |2017 |2024 |42 |{{sort|0166|166}} |{{sort|0275|27*}} |{{sort|0922|9.22}} |0 |0 |{{sort|0748|748}} |{{sort|050|50}} |{{sort|476|4/24}} |{{nts|22.24}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=Andile Phehlukwayo|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/540316.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''69''' | scope="row" |JJ స్మట్స్ |2017 |2021 |13 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0450|45}} |{{sort|1338|13.38}} |0 |0 |{{sort|0136|136}} |{{sort|001|1}} |{{sort|181|1/19}} |{{nts|178.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=JJ Smuts|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/280490.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''70''' | scope="row" |డేన్ ప్యాటర్సన్ |2017 |2018 |8 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0179|179}} |{{sort|009|9}} |{{sort|468|4/32}} |{{nts|29.44}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Dane Paterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327947.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''71''' | scope="row" |[[డ్వైన్ ప్రిటోరియస్]] |2017 |2022 |30 |{{sort|0261|261}} |{{sort|0775|77*}} |{{sort|2175|21.75}} |1 |0 |{{sort|0504|504}} |{{sort|035|35}} |{{sort|583|5/17}} |{{nts|19.88}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Dwaine Pretorius|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327830.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''72''' | scope="row" |తబ్రైజ్ షమ్సీ |2017 |2024 |70 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|1509|1,509}} |{{sort|089|89}} |{{sort|576|5/24}} |{{nts|20.89}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Tabraiz Shamsi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379145.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''73''' | scope="row" |రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్ |2017 |2018 |3 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0060|60}} |{{sort|005|5}} |{{sort|280|2/20}} |{{nts|12.40}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Robbie Frylinck|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45204.html|access-date=26 October 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''74''' | scope="row" |జూనియర్ డాలా |2018 |2021 |10 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|013|13}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|23.61}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Junior Dala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/545467.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''75''' | scope="row" |హెన్రిచ్ క్లాసెన్ ‡† |2018 |2024 |52 |{{sort|0912|912}} |{{sort|0810|81}} |{{sort|2400|24.00}} |5 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |31 |3 |<ref>{{cite web|title=Heinrich Klaasen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/436757.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''76''' | scope="row" |[[క్రిస్టియన్ జోంకర్]] |2018 |2018 |2 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0490|49}} |{{sort|2850|28.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Christiaan Jonker|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/222320.html|access-date=24 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''77''' | scope="row" |గిహాన్ క్లోట్ |2018 |2019 |2 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0750|7.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gihahn Cloete|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''78''' | scope="row" |రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్ |2018 |2025 |48 |{{sort|1191|1,191}} |{{sort|0945|94*}} |{{sort|3308|33.08}} |8 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Rassie van der Dussen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/337790.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''79''' | scope="row" |జననేమన్ మలన్ |2019 |2021 |11 |{{sort|0241|241}} |{{sort|0550|55}} |{{sort|2190|21.90}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Janneman Malan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605680.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''80''' | scope="row" |లూథో సిపమ్లా |2019 |2021 |9 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0085|85}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|0164|164}} |{{sort|005|5}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|53.00}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lutho Sipamla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698143.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''81''' | scope="row" |ఐడెన్ మార్క్రామ్ ‡ |2019 |2025 |53 |{{sort|1319|1,319}} |{{sort|0700|70}} |{{sort|3217|32.17}} |9 |0 |{{sort|0306|306}} |{{sort|012|12}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|35.33}} |36 |– |<ref>{{cite web|title=Aiden Markram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/600498.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''82''' | scope="row" |సినీతేంబ క్వెషిలే † |2019 |2019 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Sinethemba Qeshile|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/952207.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''83''' | scope="row" |టెంబా బావుమా ‡ |2019 |2023 |36 |{{sort|0670|670}} |{{sort|0720|72}} |{{sort|2161|21.61}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |15 |– |<ref>{{cite web|title=Temba Bavuma|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/372116.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''84''' | scope="row" |జార్న్ ఫోర్టుయిన్ |2019 |2025 |26 |{{sort|0076|76}} |{{sort|00175|17*}} |{{sort|0844|8.44}} |0 |0 |{{sort|0432|432}} |{{sort|020|20}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|28.50}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Bjorn Fortuin|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/553249.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''85''' | scope="row" |అన్రిచ్ నోర్ట్జే |2019 |2024 |42 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0283|2.83}} |0 |0 |{{sort|0869|869}} |{{sort|053|53}} |{{sort|493|4/7}} |{{nts|19.16}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Anrich Nortje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481979.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''86''' | scope="row" |[[పైట్ వాన్ బిల్జోన్]] |2020 |2021 |10 |{{sort|0125|125}} |{{sort|0420|42}} |{{sort|2083|20.83}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Pite van Biljon|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/266268.html|access-date=21 February 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''87''' | scope="row" |జార్జ్ లిండే |2020 |2025 |14 |{{sort|0111|111}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1110|11.10}} |0 |0 |{{sort|0288|288}} |{{sort|015|15}} |{{sort|377|3/23}} |{{nts|22.66}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=George Linde|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481875.html|access-date=1 December 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''88''' | scope="row" |[[జాక్వెస్ స్నిమాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Snyman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/594329.html|access-date=11 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''89''' | scope="row" |[[గ్లెంటన్ స్టౌర్‌మాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Glenton Stuurman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481803.html|access-date=13 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''90''' | scope="row" |[[విహాన్ లుబ్బే]] |2021 |2021 |2 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Wihan Lubbe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/429886.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''91''' | scope="row" |సిసంద మగల |2021 |2023 |6 |{{sort|0034|34}} |{{sort|0185|18*}} |{{sort|3400|34.00}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|006|6}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|37.66}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Sisanda Magala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379776.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''92''' | scope="row" |లిజాడ్ విలియమ్స్ |2021 |2024 |15 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0150|1.50}} |0 |0 |{{sort|0310|310}} |{{sort|020|20}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|24.55}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lizaad Williams|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379887.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''93''' | scope="row" |వియాన్ ముల్డర్ |2021 |2025 |11 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|1750|17.50}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|008|8}} |{{sort|290|2/10}} |{{nts|24.37}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Wiaan Mulder|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698189.html|access-date=16 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''94''' | scope="row" |కేశవ్ మహారాజ్‡ |2021 |2025 |35 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0410|41}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0713|713}} |{{sort|035|35}} |{{sort|373|3/27}} |{{nts|24.17}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Keshav Maharaj|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/267724.html|access-date=10 September 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''95''' | scope="row" |ట్రిస్టన్ స్టబ్స్† |2022 |2025 |31 |{{sort|0557|557}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2785|27.85}} |2 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Tristan Stubbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595978.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''96''' | scope="row" |మార్కో జాన్సెన్ |2022 |2025 |13 |{{sort|0064|64}} |{{sort|0215|21*}} |{{sort|1066|10.66}} |0 |0 |{{sort|0277|277}} |{{sort|013|13}} |{{sort|348|3/52}} |{{nts|29.76}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Marco Jansen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/696401.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''97''' | scope="row" |డెవాల్డ్ బ్రీవిస్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0250|2.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Dewald Brevis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070665.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''98''' | scope="row" |గెరాల్డ్ కోయెట్జీ |2023 |2024 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|008|8}} |{{sort|368|3/32}} |{{nts|25.87}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Gerald Coetzee|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596010.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''99''' | scope="row" |మాథ్యూ బ్రీట్జ్కే |2023 |2025 |8 |{{sort|0131|131}} |{{sort|0510|51}} |{{sort|1871|18.71}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |– |<ref>{{cite web|title=Matthew Breetzke|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595267.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''100''' | scope="row" |డోనోవన్ ఫెరీరా |2023 |2025 |4 |{{sort|0072|72}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1800|18.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Donovan Ferreira|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698315.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''101''' | scope="row" |నాంద్రే బర్గర్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|001|1}} |{{sort|161|1/39}} |{{nts|86.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nandre Burger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/971349.html|access-date=14 December 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''102''' | scope="row" |ఒట్నీల్ బార్ట్‌మాన్ |2024 |2025 |10 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0216|216}} |{{sort|014|14}} |{{sort|489|4/11}} |{{nts|17.85}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ottneil Baartman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/535353.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''103''' | scope="row" |ర్యాన్ రికెల్టన్ † |2024 |2025 |8 |{{sort|0206|206}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2575|25.75}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan Rickelton|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605661.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''104''' | scope="row" |[[న్కాబా పీటర్]] |2024 |2025 |4 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0105|10*}} |{{sort|1400|14.00}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|004|4}} |{{sort|268|2/32}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nqaba Peter|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/946483.html|access-date=25 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''105''' | scope="row" |[[పాట్రిక్ క్రుగర్]] |2024 |2024 |6 |{{sort|0071|71}} |{{sort|0440|44}} |{{sort|2366|23.66}} |0 |0 |{{sort|0104|104}} |{{sort|007|7}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Patrick Kruger|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/patrick-kruger-499560|access-date=30 June 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''106''' | scope="row" |క్వేనా మఫాకా |2024 |2025 |3 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0035|3*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|0059|59}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|88.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Kwena Maphaka|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kwena-maphaka-1294342|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''107''' | scope="row" |జాసన్ స్మిత్ |2024 |2024 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jason Smith|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jason-smith-498582|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''108''' | scope="row" |ఆండిలే సిమెలనే |2024 |2024 |3 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''109''' | scope="row" |దయ్యన్ గాలియం |2024 |2024 |1 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''110''' | scope="row" |కార్బిన్ బాష్ |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''111''' | scope="row" |[[రూబిన్ హెర్మాన్]] |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''112''' | scope="row" |[[లువాన్-డ్రే ప్రిటోరియస్]] |2025 |2025 |7 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''113''' | scope="row" |సేనురన్ ముత్తుసామి |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''114''' | scope="row" |టోనీ డి జోర్జి |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |} == గమనికలు == {{Notelist}} == ఇవి కూడా చూడండి == * ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ * [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] * దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ కెప్టెన్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * [[లూట్స్ బోస్మాన్]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}} [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] fj59pvebhszmvmkfxqr9bmc47eufth8 4804187 4804164 2026-04-17T06:15:22Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804187 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Boucher_2005_003_detail.jpg|కుడి|thumb|248x248px|ఇక్కడ నెట్స్‌లో ప్రాక్టీస్ చేస్తున్నట్లు చూపబడిన మార్క్ బౌచర్, దక్షిణాఫ్రికా తరపున ట్వంటీ20 క్రికెట్ ఆడిన 93 మంది ఆటగాళ్లలో ఒకరు.]] ఇది '''దక్షిణాఫ్రికా పురుషుల ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా'''. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''2025 సెప్టెంబరు 6 నాటి గణాంకాలు.''<ref>{{Cite web|title=Players&ndash;South Africa–T20I caps|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/caps.html?country=3;class=3|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center; font-size:100%" |- align="center" ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" class="unsortable" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" class="unsortable" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" |మూలాలు |- align="center" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>1''' | scope="row" |[[నిక్కీ బోజే|నిక్కీ బోయె]] |2005 |2005 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|001|1}} |{{sort|173|1/27}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nicky Boje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44091.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>2''' | scope="row" |మార్క్ బౌచర్ † |2005 |2010 |25 |{{sort|0268|268}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1786|17.86}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |1 |<ref>{{cite web|title=Mark Boucher|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44111.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>3''' | scope="row" |హెర్షెల్ గిబ్స్ |2005 |2010 |23 |{{sort|0400|400}} |{{sort|0905|90*}} |{{sort|1818|18.18}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |8 |– |<ref>{{cite web|title=Herschelle Gibbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45224.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>4''' | scope="row" |[[జాక్ కాలిస్|జాక్వెస్ కల్లిస్]] |2005 |2012 |25 |{{sort|0666|666}} |{{sort|0730|73}} |{{sort|3505|35.05}} |5 |0 |{{sort|0276|276}} |{{sort|012|12}} |{{sort|485|4/15}} |{{nts|27.75}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Kallis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45789.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>5''' | scope="row" |[[జస్టిన్ కెంప్]] |2005 |2007 |8 |{{sort|0203|203}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|5075|50.75}} |1 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Kemp|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45797.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>6''' | scope="row" |[[చార్ల్ లాంగేవెల్డ్ట్|చార్ల్ లాంగెవెల్డ్ట్]] |2005 |2010 |9 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0198|198}} |{{sort|017|17}} |{{sort|481|4/19}} |{{nts|14.17}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Charl Langeveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45963.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>7''' | scope="row" |ఆల్బీ మోర్కెల్ |2005 |2015 |50 |{{sort|0572|572}} |{{sort|0430|43}} |{{sort|21.18|21.18}} |0 |0 |{{sort|0647|647}} |{{sort|026|26}} |{{sort|388|3/12}} |{{nts|33.23}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Albie Morkel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46248.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>8''' | scope="row" |ఆండ్రే నెల్ |2005 |2007 |2 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|002|2}} |{{sort|281|2/19}} |{{nts|21.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Andre Nel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>9''' | scope="row" |మఖాయ ంటిని |2005 |2011 |10 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|006|6}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|49.66}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Makhaya Ntini|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46592.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''10''' | scope="row" |షాన్ పొల్లాక్ ‡ |2005 |2008 |12 |{{sort|0086|86}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1228|12.28}} |0 |0 |{{sort|0243|243}} |{{sort|015|15}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|20.60}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Shaun Pollock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46774.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''11''' | scope="row" |ఆష్వెల్ ప్రిన్స్ |2005 |2005 |1 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Ashwell Prince|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46788.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''12''' | scope="row" |గ్రేమ్ స్మిత్ ‡ |2005 |2011 |33 |{{sort|0982|982}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|3167|31.67}} |5 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Graeme Smith|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47270.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''13''' | scope="row" |జోహన్ బోథా ‡ |2006 |2012 |40 |{{sort|0201|201}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1827|18.27}} |0 |0 |{{sort|0774|774}} |{{sort|037|37}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|22.24}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Johan Botha|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44149.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''14''' | scope="row" |బోయెట డిప్పెనార్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Boeta Dippenaar|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44708.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''15''' | scope="row" |ఆండ్రూ హాల్ |2006 |2006 |2 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|1100|11.00}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|003|3}} |{{sort|378|3/22}} |{{nts|20.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Andrew Hall|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45396.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''16''' | scope="row" |గార్నెట్ క్రుగర్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0300|3.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Garnett Kruger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45888.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''17''' | scope="row" |జాక్వెస్ రుడాల్ఫ్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Rudolph|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47015.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''18''' | scope="row" |మొండే జోండేకి |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|159|1/41}} |{{nts|41.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Monde Zondeki|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/48112.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''19''' | scope="row" |బోస్‌మాన్‌ను దోచుకుంటాడు |2006 |2010 |14 |{{sort|0323|323}} |{{sort|0940|94}} |{{sort|2484|24.84}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Loots Bosman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44098.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''20''' | scope="row" |AB డివిలియర్స్ ‡† |2006 |2017 |78 |{{sort|1672|1,672}} |{{sort|0795|79*}} |{{sort|2612|26.12}} |10 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |65 |7 |<ref>{{cite web|title=AB de Villiers|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44936.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''21''' | scope="row" |నీల్ మెకెంజీ |2006 |2009 |2 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0075|7*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Neil McKenzie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46208.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''22''' | scope="row" |రాబిన్ పీటర్సన్ |2006 |2014 |21 |{{sort|0124|124}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1550|15.50}} |0 |0 |{{sort|0359|359}} |{{sort|024|24}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|18.79}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Robin Peterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46750.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''23''' | scope="row" |రోజర్ టెలిమాకస్ |2006 |2007 |3 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0072|72}} |{{sort|002|2}} |{{sort|178|1/22}} |{{nts|45.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Roger Telemachus|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47539.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''24''' | scope="row" |జోహన్ వాన్ డెర్ వాత్ |2006 |2007 |8 |{{sort|0046|46}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|1533|15.33}} |0 |0 |{{sort|0186|186}} |{{sort|008|8}} |{{sort|269|2/31}} |{{nts|28.87}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47693.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''25''' | scope="row" |[[టైరాన్ హెండర్సన్]] |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Tyron Henderson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45434.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''26''' | scope="row" |అల్ఫోన్సో థామస్ |2007 |2007 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|003|3}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|8.33}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Alfonso Thomas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''27''' | scope="row" |మోర్నే వాన్ వైక్ † |2007 |2015 |8 |{{sort|0225|225}} |{{sort|1145|114*}} |{{sort|3750|37.50}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |1 |<ref>{{cite web|title=Morne van Wyk|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47711.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''28''' | scope="row" |మోర్నే మోర్కెల్[a] |2007 |2015 |41 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0085|8*}} |{{sort|1050|10.50}} |0 |0 |{{sort|0880|880}} |{{sort|046|46}} |{{sort|483|4/17}} |{{nts|23.84}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46538.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''29''' | scope="row" |వెర్నాన్ ఫిలాండర్ |2007 |2007 |7 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|0083|83}} |{{sort|004|4}} |{{sort|277|2/23}} |{{nts|28.50}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Vernon Philander|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46945.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''30''' | scope="row" |JP డుమిని ‡ |2007 |2019 |81 |{{sort|1934|1,934}} |{{sort|0965|96*}} |{{sort|3868|38.68}} |11 |0 |{{sort|0463|463}} |{{sort|021|21}} |{{sort|312|3/18}} |{{nts|28.52}} |35 |– |<ref>{{cite web|title=Jean-Paul Duminy|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44932.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''31''' | scope="row" |డేల్ స్టెయిన్ |2007 |2020 |47 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|1015|1,015}} |{{sort|064|64}} |{{sort|491|4/9}} |{{nts|18.35}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Dale Steyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47492.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''32''' | scope="row" |గులాం బోడి |2007 |2007 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gulam Bodi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44089.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''33''' | scope="row" |జస్టిన్ ఒంటాంగ్ ‡ |2008 |2015 |14 |{{sort|0158|158}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1580|15.80}} |0 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|83.00}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Ontong|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46681.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''34''' | scope="row" |రోరే క్లీన్వెల్డ్ట్ |2008 |2013 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|2500|25.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|009|9}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|19.22}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Rory Kleinveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45949.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''35''' | scope="row" |జోహన్ లౌ |2008 |2009 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|264|2/36}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johann Louw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46075.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''36''' | scope="row" |Lonwabo Tsotsobe |2009 |2014 |23 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0468|468}} |{{sort|018|18}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|30.05}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Lonwabo Tsotsobe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47666.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''37''' | scope="row" |వాన్ జార్స్వెల్డ్ |2009 |2009 |3 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Vaughn van Jaarsveld|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47846.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''38''' | scope="row" |హషీమ్ ఆమ్లా[a] ‡ |2009 |2018 |41 |{{sort|1158|1,158}} |{{sort|0975|97*}} |{{sort|3216|32.16}} |7 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Hashim Amla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/43906.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''39''' | scope="row" |వేన్ పార్నెల్ |2009 |2023 |56 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0295|29*}} |{{sort|1740|17.40}} |0 |0 |{{sort|1094|1,094}} |{{sort|059|59}} |{{sort|570|5/30}} |{{nts|25.64}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Wayne Parnell|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/265564.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''40''' | scope="row" |యూసుఫ్ అబ్దుల్లా |2009 |2009 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|184|1/16}} |{{nts|22.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Yusuf Abdulla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/224367.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''41''' | scope="row" |రోలోఫ్ వాన్ డెర్ మెర్వే[b] |2009 |2010 |13 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0264|264}} |{{sort|014|14}} |{{sort|286|2/14}} |{{nts|21.78}} |6 |– | |- align="center" |'''42''' | scope="row" |[[ర్యాన్ మెక్‌లారెన్]] |2009 |2014 |12 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort|0263|263}} |{{sort|017|17}} |{{sort|581|5/19}} |{{nts|19.52}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan McLaren|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46393.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''43''' | scope="row" |హీనో కున్ † |2009 |2017 |7 |{{sort|0049|49}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1225|12.25}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Heino Kuhn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45955.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''44''' | scope="row" |అల్విరో పీటర్సన్ |2010 |2010 |2 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0700|7.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Alviro Petersen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46934.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''45''' | scope="row" |డేవిడ్ మిల్లెర్[a] † |2010 |2024 |122 |{{sort|2396|2,396}} |{{sort|1065|106*}} |{{sort|3374|33.74}} |7 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |78 |1 |<ref>{{cite web|title=David Miller|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/321777.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''46''' | scope="row" |[[కోలిన్ ఇంగ్రామ్]] |2010 |2012 |9 |{{sort|0210|210}} |{{sort|0780|78}} |{{sort|2625|26.25}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Colin Ingram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''47''' | scope="row" |రస్టీ థెరాన్[సి] |2010 |2012 |9 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0315|31*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0194|194}} |{{sort|012|12}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|21.75}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Rusty Theron|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''48''' | scope="row" |[[రిచర్డ్ లెవి]] |2012 |2012 |13 |{{sort|0236|236}} |{{sort|1175|117*}} |{{sort|2145|21.45}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Richard Levi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46148.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''49''' | scope="row" |మార్చంట్ డి లాంగే |2012 |2015 |6 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0140|140}} |{{sort|007|7}} |{{sort|274|2/26}} |{{nts|32.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Marchant de Lange|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/393279.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''50''' | scope="row" |[[ఫర్హాన్ బెహార్డియన్]] |2012 |2018 |38 |{{sort|0518|518}} |{{sort|0645|64*}} |{{sort|3237|32.37}} |1 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|003|3}} |{{sort|285|2/15}} |{{nts|9.00}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Farhaan Behardien|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44410.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''51''' | scope="row" |డేన్ విలాస్ † |2012 |2012 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dane Vilas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/262456.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''52''' | scope="row" |ఫాఫ్ డు ప్లెసిస్[ఎ] |2012 |2020 |47 |{{sort|1466|1,466}} |{{sort|1190|119}} |{{sort|3665|36.65}} |10 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |22 |– |<ref>{{cite web|title=Faf du Plessis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44828.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''53''' | scope="row" |[[హెన్రీ డేవిడ్స్]] |2012 |2013 |9 |{{sort|0161|161}} |{{sort|0680|68}} |{{sort|1788|17.88}} |2 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|001|1}} |{{sort|194|1/6}} |{{nts|13.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Henry Davids|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44752.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''54''' | scope="row" |క్వింటన్ డి కాక్ † |2012 |2024 |92 |{{sort|2584|2,584}} |{{sort|1000|100}} |{{sort|3151|31.51}} |16 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |84 |18 |<ref>{{cite web|title=Quinton de Kock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379143.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''55''' | scope="row" |క్రిస్ మోరిస్ |2012 |2019 |23 |{{sort|0133|133}} |{{sort|0555|55*}} |{{sort|1477|14.77}} |1 |0 |{{sort|0498|498}} |{{sort|034|34}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.50}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Chris Morris|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/439952.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''56''' | scope="row" |[[ఆరోన్ ఫాంగిసో]] |2012 |2018 |16 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0633|6.33}} |0 |0 |{{sort|0342|342}} |{{sort|020|20}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|22.15}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Aaron Phangiso|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46942.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''57''' | scope="row" |కైల్ అబాట్ |2013 |2016 |21 |{{sort|0023|23}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1150|11.50}} |0 |0 |{{sort|0436|436}} |{{sort|026|26}} |{{sort|380|3/20}} |{{nts|22.26}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Kyle Abbott|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/297583.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''58''' | scope="row" |ఇమ్రాన్ తాహిర్[ఎ] |2013 |2019 |35 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0785|785}} |{{sort|061|61}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|14.08}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Imran Tahir|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/40618.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''59''' | scope="row" |డేవిడ్ వైస్[d] |2013 |2016 |20 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0280|28}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0392|392}} |{{sort|024|24}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|20.70}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=David Wiese|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/221140.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''60''' | scope="row" |బ్యూరాన్ హెండ్రిక్స్ |2014 |2021 |19 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0409|409}} |{{sort|025|25}} |{{sort|486|4/14}} |{{nts|25.08}} |4 |– |<ref>{{cite web|title=Beuran Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379927.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''61''' | scope="row" |రీజా హెండ్రిక్స్ |2014 |2025 |73 |{{sort|2101|2,101}} |{{sort|0870|87}} |{{sort|3001|30.01}} |17 |0 |{{sort|0029|29}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |32 |– |<ref>{{cite web|title=Reeza Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/269280.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''62''' | scope="row" |కగిసో రబడ |2014 |2025 |65 |{{sort|0156|156}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|1734|17.33}} |0 |0 |{{sort|1393|1,393}} |{{sort|071|71}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|29.87}} |21 |– |<ref>{{cite web|title=Kagiso Rabada|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/550215.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''63''' | scope="row" |రిలీ రోసోవ్ |2014 |2023 |29 |{{sort|0767|767}} |{{sort|1090|109}} |{{sort|3486|34.86}} |3 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |13 |– |<ref>{{cite web|title=Rilee Rossouw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318845.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''64''' | scope="row" |[[ఎడ్డీ లీ]] |2015 |2015 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0036|36}} |{{sort|004|4}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|12.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Eddie Leie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46149.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''65''' | scope="row" |[[థియునిస్ డి బ్రూయిన్]] |2017 |2017 |2 |{{sort|0026|26}} |{{sort|0190|19}} |{{sort|1300|13.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Theunis de Bruyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/486672.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''66''' | scope="row" |మంగలిసో మోసెహ్లే † |2017 |2017 |7 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|2100|21.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |2 |<ref>{{cite web|title=Mangaliso Mosehle|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327832.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''67''' | scope="row" |లుంగీ ంగిడి |2017 |2025 |43 |{{sort|0041|41}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0820|8.20}} |0 |0 |{{sort|0857|857}} |{{sort|063|63}} |{{sort|561|5/39}} |{{nts|20.93}} |8 |– |<ref>{{cite web|title=Lungi Ngidi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542023.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''68''' | scope="row" |ఆండిలే ఫెహ్లుక్వాయో |2017 |2024 |42 |{{sort|0166|166}} |{{sort|0275|27*}} |{{sort|0922|9.22}} |0 |0 |{{sort|0748|748}} |{{sort|050|50}} |{{sort|476|4/24}} |{{nts|22.24}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=Andile Phehlukwayo|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/540316.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''69''' | scope="row" |JJ స్మట్స్ |2017 |2021 |13 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0450|45}} |{{sort|1338|13.38}} |0 |0 |{{sort|0136|136}} |{{sort|001|1}} |{{sort|181|1/19}} |{{nts|178.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=JJ Smuts|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/280490.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''70''' | scope="row" |డేన్ ప్యాటర్సన్ |2017 |2018 |8 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0179|179}} |{{sort|009|9}} |{{sort|468|4/32}} |{{nts|29.44}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Dane Paterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327947.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''71''' | scope="row" |[[డ్వైన్ ప్రిటోరియస్]] |2017 |2022 |30 |{{sort|0261|261}} |{{sort|0775|77*}} |{{sort|2175|21.75}} |1 |0 |{{sort|0504|504}} |{{sort|035|35}} |{{sort|583|5/17}} |{{nts|19.88}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Dwaine Pretorius|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327830.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''72''' | scope="row" |తబ్రైజ్ షమ్సీ |2017 |2024 |70 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|1509|1,509}} |{{sort|089|89}} |{{sort|576|5/24}} |{{nts|20.89}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Tabraiz Shamsi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379145.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''73''' | scope="row" |[[రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్]] |2017 |2018 |3 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0060|60}} |{{sort|005|5}} |{{sort|280|2/20}} |{{nts|12.40}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Robbie Frylinck|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45204.html|access-date=26 October 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''74''' | scope="row" |జూనియర్ డాలా |2018 |2021 |10 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|013|13}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|23.61}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Junior Dala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/545467.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''75''' | scope="row" |హెన్రిచ్ క్లాసెన్ ‡† |2018 |2024 |52 |{{sort|0912|912}} |{{sort|0810|81}} |{{sort|2400|24.00}} |5 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |31 |3 |<ref>{{cite web|title=Heinrich Klaasen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/436757.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''76''' | scope="row" |[[క్రిస్టియన్ జోంకర్]] |2018 |2018 |2 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0490|49}} |{{sort|2850|28.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Christiaan Jonker|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/222320.html|access-date=24 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''77''' | scope="row" |గిహాన్ క్లోట్ |2018 |2019 |2 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0750|7.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gihahn Cloete|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''78''' | scope="row" |రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్ |2018 |2025 |48 |{{sort|1191|1,191}} |{{sort|0945|94*}} |{{sort|3308|33.08}} |8 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Rassie van der Dussen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/337790.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''79''' | scope="row" |జననేమన్ మలన్ |2019 |2021 |11 |{{sort|0241|241}} |{{sort|0550|55}} |{{sort|2190|21.90}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Janneman Malan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605680.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''80''' | scope="row" |లూథో సిపమ్లా |2019 |2021 |9 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0085|85}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|0164|164}} |{{sort|005|5}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|53.00}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lutho Sipamla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698143.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''81''' | scope="row" |ఐడెన్ మార్క్రామ్ ‡ |2019 |2025 |53 |{{sort|1319|1,319}} |{{sort|0700|70}} |{{sort|3217|32.17}} |9 |0 |{{sort|0306|306}} |{{sort|012|12}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|35.33}} |36 |– |<ref>{{cite web|title=Aiden Markram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/600498.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''82''' | scope="row" |సినీతేంబ క్వెషిలే † |2019 |2019 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Sinethemba Qeshile|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/952207.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''83''' | scope="row" |టెంబా బావుమా ‡ |2019 |2023 |36 |{{sort|0670|670}} |{{sort|0720|72}} |{{sort|2161|21.61}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |15 |– |<ref>{{cite web|title=Temba Bavuma|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/372116.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''84''' | scope="row" |జార్న్ ఫోర్టుయిన్ |2019 |2025 |26 |{{sort|0076|76}} |{{sort|00175|17*}} |{{sort|0844|8.44}} |0 |0 |{{sort|0432|432}} |{{sort|020|20}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|28.50}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Bjorn Fortuin|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/553249.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''85''' | scope="row" |అన్రిచ్ నోర్ట్జే |2019 |2024 |42 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0283|2.83}} |0 |0 |{{sort|0869|869}} |{{sort|053|53}} |{{sort|493|4/7}} |{{nts|19.16}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Anrich Nortje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481979.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''86''' | scope="row" |[[పైట్ వాన్ బిల్జోన్]] |2020 |2021 |10 |{{sort|0125|125}} |{{sort|0420|42}} |{{sort|2083|20.83}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Pite van Biljon|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/266268.html|access-date=21 February 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''87''' | scope="row" |జార్జ్ లిండే |2020 |2025 |14 |{{sort|0111|111}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1110|11.10}} |0 |0 |{{sort|0288|288}} |{{sort|015|15}} |{{sort|377|3/23}} |{{nts|22.66}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=George Linde|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481875.html|access-date=1 December 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''88''' | scope="row" |[[జాక్వెస్ స్నిమాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Snyman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/594329.html|access-date=11 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''89''' | scope="row" |[[గ్లెంటన్ స్టౌర్‌మాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Glenton Stuurman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481803.html|access-date=13 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''90''' | scope="row" |[[విహాన్ లుబ్బే]] |2021 |2021 |2 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Wihan Lubbe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/429886.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''91''' | scope="row" |సిసంద మగల |2021 |2023 |6 |{{sort|0034|34}} |{{sort|0185|18*}} |{{sort|3400|34.00}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|006|6}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|37.66}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Sisanda Magala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379776.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''92''' | scope="row" |లిజాడ్ విలియమ్స్ |2021 |2024 |15 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0150|1.50}} |0 |0 |{{sort|0310|310}} |{{sort|020|20}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|24.55}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lizaad Williams|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379887.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''93''' | scope="row" |వియాన్ ముల్డర్ |2021 |2025 |11 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|1750|17.50}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|008|8}} |{{sort|290|2/10}} |{{nts|24.37}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Wiaan Mulder|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698189.html|access-date=16 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''94''' | scope="row" |కేశవ్ మహారాజ్‡ |2021 |2025 |35 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0410|41}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0713|713}} |{{sort|035|35}} |{{sort|373|3/27}} |{{nts|24.17}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Keshav Maharaj|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/267724.html|access-date=10 September 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''95''' | scope="row" |ట్రిస్టన్ స్టబ్స్† |2022 |2025 |31 |{{sort|0557|557}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2785|27.85}} |2 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Tristan Stubbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595978.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''96''' | scope="row" |మార్కో జాన్సెన్ |2022 |2025 |13 |{{sort|0064|64}} |{{sort|0215|21*}} |{{sort|1066|10.66}} |0 |0 |{{sort|0277|277}} |{{sort|013|13}} |{{sort|348|3/52}} |{{nts|29.76}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Marco Jansen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/696401.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''97''' | scope="row" |డెవాల్డ్ బ్రీవిస్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0250|2.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Dewald Brevis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070665.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''98''' | scope="row" |గెరాల్డ్ కోయెట్జీ |2023 |2024 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|008|8}} |{{sort|368|3/32}} |{{nts|25.87}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Gerald Coetzee|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596010.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''99''' | scope="row" |మాథ్యూ బ్రీట్జ్కే |2023 |2025 |8 |{{sort|0131|131}} |{{sort|0510|51}} |{{sort|1871|18.71}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |– |<ref>{{cite web|title=Matthew Breetzke|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595267.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''100''' | scope="row" |డోనోవన్ ఫెరీరా |2023 |2025 |4 |{{sort|0072|72}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1800|18.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Donovan Ferreira|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698315.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''101''' | scope="row" |నాంద్రే బర్గర్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|001|1}} |{{sort|161|1/39}} |{{nts|86.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nandre Burger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/971349.html|access-date=14 December 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''102''' | scope="row" |ఒట్నీల్ బార్ట్‌మాన్ |2024 |2025 |10 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0216|216}} |{{sort|014|14}} |{{sort|489|4/11}} |{{nts|17.85}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ottneil Baartman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/535353.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''103''' | scope="row" |ర్యాన్ రికెల్టన్ † |2024 |2025 |8 |{{sort|0206|206}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2575|25.75}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan Rickelton|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605661.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''104''' | scope="row" |[[న్కాబా పీటర్]] |2024 |2025 |4 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0105|10*}} |{{sort|1400|14.00}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|004|4}} |{{sort|268|2/32}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nqaba Peter|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/946483.html|access-date=25 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''105''' | scope="row" |[[పాట్రిక్ క్రుగర్]] |2024 |2024 |6 |{{sort|0071|71}} |{{sort|0440|44}} |{{sort|2366|23.66}} |0 |0 |{{sort|0104|104}} |{{sort|007|7}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Patrick Kruger|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/patrick-kruger-499560|access-date=30 June 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''106''' | scope="row" |క్వేనా మఫాకా |2024 |2025 |3 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0035|3*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|0059|59}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|88.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Kwena Maphaka|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kwena-maphaka-1294342|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''107''' | scope="row" |జాసన్ స్మిత్ |2024 |2024 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jason Smith|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jason-smith-498582|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''108''' | scope="row" |ఆండిలే సిమెలనే |2024 |2024 |3 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''109''' | scope="row" |దయ్యన్ గాలియం |2024 |2024 |1 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''110''' | scope="row" |కార్బిన్ బాష్ |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''111''' | scope="row" |[[రూబిన్ హెర్మాన్]] |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''112''' | scope="row" |[[లువాన్-డ్రే ప్రిటోరియస్]] |2025 |2025 |7 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''113''' | scope="row" |సేనురన్ ముత్తుసామి |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''114''' | scope="row" |టోనీ డి జోర్జి |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |} == గమనికలు == {{Notelist}} == ఇవి కూడా చూడండి == * ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ * [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] * దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ కెప్టెన్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * [[లూట్స్ బోస్మాన్]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}} [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] f79rz0gom2y93yoxpzfjlvb3xz5lm0f 4804207 4804187 2026-04-17T08:22:42Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804207 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Boucher_2005_003_detail.jpg|కుడి|thumb|248x248px|ఇక్కడ నెట్స్‌లో ప్రాక్టీస్ చేస్తున్నట్లు చూపబడిన మార్క్ బౌచర్, దక్షిణాఫ్రికా తరపున ట్వంటీ20 క్రికెట్ ఆడిన 93 మంది ఆటగాళ్లలో ఒకరు.]] ఇది '''దక్షిణాఫ్రికా పురుషుల ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా'''. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''2025 సెప్టెంబరు 6 నాటి గణాంకాలు.''<ref>{{Cite web|title=Players&ndash;South Africa–T20I caps|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/caps.html?country=3;class=3|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa T20I Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/southafrica/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=3;type=team|access-date=29 March 2023|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center; font-size:100%" |- align="center" ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" class="unsortable" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" class="unsortable" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" |మూలాలు |- align="center" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>1''' | scope="row" |[[నిక్కీ బోజే|నిక్కీ బోయె]] |2005 |2005 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|001|1}} |{{sort|173|1/27}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nicky Boje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44091.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>2''' | scope="row" |మార్క్ బౌచర్ † |2005 |2010 |25 |{{sort|0268|268}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1786|17.86}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |1 |<ref>{{cite web|title=Mark Boucher|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44111.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>3''' | scope="row" |హెర్షెల్ గిబ్స్ |2005 |2010 |23 |{{sort|0400|400}} |{{sort|0905|90*}} |{{sort|1818|18.18}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |8 |– |<ref>{{cite web|title=Herschelle Gibbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45224.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>4''' | scope="row" |[[జాక్ కాలిస్|జాక్వెస్ కల్లిస్]] |2005 |2012 |25 |{{sort|0666|666}} |{{sort|0730|73}} |{{sort|3505|35.05}} |5 |0 |{{sort|0276|276}} |{{sort|012|12}} |{{sort|485|4/15}} |{{nts|27.75}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Kallis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45789.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>5''' | scope="row" |[[జస్టిన్ కెంప్]] |2005 |2007 |8 |{{sort|0203|203}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|5075|50.75}} |1 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Kemp|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45797.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>6''' | scope="row" |[[చార్ల్ లాంగేవెల్డ్ట్|చార్ల్ లాంగెవెల్డ్ట్]] |2005 |2010 |9 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0198|198}} |{{sort|017|17}} |{{sort|481|4/19}} |{{nts|14.17}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Charl Langeveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45963.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>7''' | scope="row" |ఆల్బీ మోర్కెల్ |2005 |2015 |50 |{{sort|0572|572}} |{{sort|0430|43}} |{{sort|21.18|21.18}} |0 |0 |{{sort|0647|647}} |{{sort|026|26}} |{{sort|388|3/12}} |{{nts|33.23}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Albie Morkel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46248.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>8''' | scope="row" |ఆండ్రే నెల్ |2005 |2007 |2 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|002|2}} |{{sort|281|2/19}} |{{nts|21.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Andre Nel|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''<span style="display: none">0</span>9''' | scope="row" |మఖాయ ంటిని |2005 |2011 |10 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|006|6}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|49.66}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Makhaya Ntini|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46592.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''10''' | scope="row" |షాన్ పొల్లాక్ ‡ |2005 |2008 |12 |{{sort|0086|86}} |{{sort|0365|36*}} |{{sort|1228|12.28}} |0 |0 |{{sort|0243|243}} |{{sort|015|15}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|20.60}} |2 |– |<ref>{{cite web|title=Shaun Pollock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46774.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''11''' | scope="row" |ఆష్వెల్ ప్రిన్స్ |2005 |2005 |1 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Ashwell Prince|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46788.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''12''' | scope="row" |గ్రేమ్ స్మిత్ ‡ |2005 |2011 |33 |{{sort|0982|982}} |{{sort|0895|89*}} |{{sort|3167|31.67}} |5 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Graeme Smith|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47270.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''13''' | scope="row" |జోహన్ బోథా ‡ |2006 |2012 |40 |{{sort|0201|201}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1827|18.27}} |0 |0 |{{sort|0774|774}} |{{sort|037|37}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|22.24}} |17 |– |<ref>{{cite web|title=Johan Botha|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44149.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''14''' | scope="row" |బోయెట డిప్పెనార్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Boeta Dippenaar|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44708.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''15''' | scope="row" |ఆండ్రూ హాల్ |2006 |2006 |2 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|1100|11.00}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|003|3}} |{{sort|378|3/22}} |{{nts|20.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Andrew Hall|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45396.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''16''' | scope="row" |గార్నెట్ క్రుగర్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0300|3.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Garnett Kruger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45888.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''17''' | scope="row" |జాక్వెస్ రుడాల్ఫ్ |2006 |2006 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Rudolph|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47015.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''18''' | scope="row" |మొండే జోండేకి |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|159|1/41}} |{{nts|41.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Monde Zondeki|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/48112.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''19''' | scope="row" |బోస్‌మాన్‌ను దోచుకుంటాడు |2006 |2010 |14 |{{sort|0323|323}} |{{sort|0940|94}} |{{sort|2484|24.84}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Loots Bosman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44098.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''20''' | scope="row" |AB డివిలియర్స్ ‡† |2006 |2017 |78 |{{sort|1672|1,672}} |{{sort|0795|79*}} |{{sort|2612|26.12}} |10 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |65 |7 |<ref>{{cite web|title=AB de Villiers|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44936.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''21''' | scope="row" |నీల్ మెకెంజీ |2006 |2009 |2 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0075|7*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Neil McKenzie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46208.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''22''' | scope="row" |రాబిన్ పీటర్సన్ |2006 |2014 |21 |{{sort|0124|124}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1550|15.50}} |0 |0 |{{sort|0359|359}} |{{sort|024|24}} |{{sort|372|3/28}} |{{nts|18.79}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Robin Peterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46750.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''23''' | scope="row" |రోజర్ టెలిమాకస్ |2006 |2007 |3 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0072|72}} |{{sort|002|2}} |{{sort|178|1/22}} |{{nts|45.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Roger Telemachus|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47539.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''24''' | scope="row" |జోహన్ వాన్ డెర్ వాత్ |2006 |2007 |8 |{{sort|0046|46}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|1533|15.33}} |0 |0 |{{sort|0186|186}} |{{sort|008|8}} |{{sort|269|2/31}} |{{nts|28.87}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47693.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''25''' | scope="row" |[[టైరాన్ హెండర్సన్]] |2006 |2006 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Tyron Henderson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45434.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''26''' | scope="row" |అల్ఫోన్సో థామస్ |2007 |2007 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0024|24}} |{{sort|003|3}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|8.33}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Alfonso Thomas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47569.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''27''' | scope="row" |మోర్నే వాన్ వైక్ † |2007 |2015 |8 |{{sort|0225|225}} |{{sort|1145|114*}} |{{sort|3750|37.50}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |1 |<ref>{{cite web|title=Morne van Wyk|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47711.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''28''' | scope="row" |మోర్నే మోర్కెల్[a] |2007 |2015 |41 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0085|8*}} |{{sort|1050|10.50}} |0 |0 |{{sort|0880|880}} |{{sort|046|46}} |{{sort|483|4/17}} |{{nts|23.84}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Johan van der Wath|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46538.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''29''' | scope="row" |వెర్నాన్ ఫిలాండర్ |2007 |2007 |7 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|0083|83}} |{{sort|004|4}} |{{sort|277|2/23}} |{{nts|28.50}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Vernon Philander|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46945.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''30''' | scope="row" |JP డుమిని ‡ |2007 |2019 |81 |{{sort|1934|1,934}} |{{sort|0965|96*}} |{{sort|3868|38.68}} |11 |0 |{{sort|0463|463}} |{{sort|021|21}} |{{sort|312|3/18}} |{{nts|28.52}} |35 |– |<ref>{{cite web|title=Jean-Paul Duminy|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44932.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''31''' | scope="row" |డేల్ స్టెయిన్ |2007 |2020 |47 |{{sort|0021|21}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|0350|3.50}} |0 |0 |{{sort|1015|1,015}} |{{sort|064|64}} |{{sort|491|4/9}} |{{nts|18.35}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Dale Steyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47492.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''32''' | scope="row" |గులాం బోడి |2007 |2007 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gulam Bodi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44089.html|access-date=8 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''33''' | scope="row" |జస్టిన్ ఒంటాంగ్ ‡ |2008 |2015 |14 |{{sort|0158|158}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1580|15.80}} |0 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|83.00}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Justin Ontong|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46681.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''34''' | scope="row" |రోరే క్లీన్వెల్డ్ట్ |2008 |2013 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|2500|25.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|009|9}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|19.22}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Rory Kleinveldt|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45949.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''35''' | scope="row" |జోహన్ లౌ |2008 |2009 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|264|2/36}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Johann Louw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46075.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''36''' | scope="row" |Lonwabo Tsotsobe |2009 |2014 |23 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0468|468}} |{{sort|018|18}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|30.05}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Lonwabo Tsotsobe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47666.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''37''' | scope="row" |వాన్ జార్స్వెల్డ్ |2009 |2009 |3 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Vaughn van Jaarsveld|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/47846.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''38''' | scope="row" |హషీమ్ ఆమ్లా[a] ‡ |2009 |2018 |41 |{{sort|1158|1,158}} |{{sort|0975|97*}} |{{sort|3216|32.16}} |7 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Hashim Amla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/43906.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''39''' | scope="row" |వేన్ పార్నెల్ |2009 |2023 |56 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0295|29*}} |{{sort|1740|17.40}} |0 |0 |{{sort|1094|1,094}} |{{sort|059|59}} |{{sort|570|5/30}} |{{nts|25.64}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Wayne Parnell|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/265564.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''40''' | scope="row" |యూసుఫ్ అబ్దుల్లా |2009 |2009 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0042|42}} |{{sort|002|2}} |{{sort|184|1/16}} |{{nts|22.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Yusuf Abdulla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/224367.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''41''' | scope="row" |రోలోఫ్ వాన్ డెర్ మెర్వే[b] |2009 |2010 |13 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0264|264}} |{{sort|014|14}} |{{sort|286|2/14}} |{{nts|21.78}} |6 |– | |- align="center" |'''42''' | scope="row" |[[ర్యాన్ మెక్‌లారెన్]] |2009 |2014 |12 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort|0263|263}} |{{sort|017|17}} |{{sort|581|5/19}} |{{nts|19.52}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan McLaren|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46393.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''43''' | scope="row" |హీనో కున్ † |2009 |2017 |7 |{{sort|0049|49}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1225|12.25}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Heino Kuhn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45955.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''44''' | scope="row" |అల్విరో పీటర్సన్ |2010 |2010 |2 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0700|7.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Alviro Petersen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46934.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''45''' | scope="row" |డేవిడ్ మిల్లెర్[a] † |2010 |2024 |122 |{{sort|2396|2,396}} |{{sort|1065|106*}} |{{sort|3374|33.74}} |7 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |78 |1 |<ref>{{cite web|title=David Miller|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/321777.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''46''' | scope="row" |[[కోలిన్ ఇంగ్రామ్]] |2010 |2012 |9 |{{sort|0210|210}} |{{sort|0780|78}} |{{sort|2625|26.25}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Colin Ingram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''47''' | scope="row" |రస్టీ థెరాన్[సి] |2010 |2012 |9 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0315|31*}} |{{sort|-0001|–}} |0 |0 |{{sort|0194|194}} |{{sort|012|12}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|21.75}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Rusty Theron|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45705.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''48''' | scope="row" |[[రిచర్డ్ లెవి]] |2012 |2012 |13 |{{sort|0236|236}} |{{sort|1175|117*}} |{{sort|2145|21.45}} |1 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Richard Levi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46148.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''49''' | scope="row" |మార్చంట్ డి లాంగే |2012 |2015 |6 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|0140|140}} |{{sort|007|7}} |{{sort|274|2/26}} |{{nts|32.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Marchant de Lange|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/393279.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''50''' | scope="row" |[[ఫర్హాన్ బెహార్డియన్]] |2012 |2018 |38 |{{sort|0518|518}} |{{sort|0645|64*}} |{{sort|3237|32.37}} |1 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|003|3}} |{{sort|285|2/15}} |{{nts|9.00}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Farhaan Behardien|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44410.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''51''' | scope="row" |డేన్ విలాస్ † |2012 |2012 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Dane Vilas|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/262456.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''52''' | scope="row" |ఫాఫ్ డు ప్లెసిస్[ఎ] |2012 |2020 |47 |{{sort|1466|1,466}} |{{sort|1190|119}} |{{sort|3665|36.65}} |10 |1 |{{sort|0008|8}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |22 |– |<ref>{{cite web|title=Faf du Plessis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44828.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''53''' | scope="row" |[[హెన్రీ డేవిడ్స్]] |2012 |2013 |9 |{{sort|0161|161}} |{{sort|0680|68}} |{{sort|1788|17.88}} |2 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|001|1}} |{{sort|194|1/6}} |{{nts|13.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Henry Davids|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44752.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''54''' | scope="row" |క్వింటన్ డి కాక్ † |2012 |2024 |92 |{{sort|2584|2,584}} |{{sort|1000|100}} |{{sort|3151|31.51}} |16 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |84 |18 |<ref>{{cite web|title=Quinton de Kock|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379143.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''55''' | scope="row" |క్రిస్ మోరిస్ |2012 |2019 |23 |{{sort|0133|133}} |{{sort|0555|55*}} |{{sort|1477|14.77}} |1 |0 |{{sort|0498|498}} |{{sort|034|34}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.50}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Chris Morris|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/439952.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''56''' | scope="row" |[[ఆరోన్ ఫాంగిసో]] |2012 |2018 |16 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0633|6.33}} |0 |0 |{{sort|0342|342}} |{{sort|020|20}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|22.15}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Aaron Phangiso|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46942.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''57''' | scope="row" |కైల్ అబాట్ |2013 |2016 |21 |{{sort|0023|23}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1150|11.50}} |0 |0 |{{sort|0436|436}} |{{sort|026|26}} |{{sort|380|3/20}} |{{nts|22.26}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Kyle Abbott|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/297583.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''58''' | scope="row" |ఇమ్రాన్ తాహిర్[ఎ] |2013 |2019 |35 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0785|785}} |{{sort|061|61}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|14.08}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Imran Tahir|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/40618.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''59''' | scope="row" |డేవిడ్ వైస్[d] |2013 |2016 |20 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0280|28}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0392|392}} |{{sort|024|24}} |{{sort|577|5/23}} |{{nts|20.70}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=David Wiese|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/221140.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''60''' | scope="row" |బ్యూరాన్ హెండ్రిక్స్ |2014 |2021 |19 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|0409|409}} |{{sort|025|25}} |{{sort|486|4/14}} |{{nts|25.08}} |4 |– |<ref>{{cite web|title=Beuran Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379927.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''61''' | scope="row" |రీజా హెండ్రిక్స్ |2014 |2025 |73 |{{sort|2101|2,101}} |{{sort|0870|87}} |{{sort|3001|30.01}} |17 |0 |{{sort|0029|29}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |32 |– |<ref>{{cite web|title=Reeza Hendricks|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/269280.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''62''' | scope="row" |కగిసో రబడ |2014 |2025 |65 |{{sort|0156|156}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|1734|17.33}} |0 |0 |{{sort|1393|1,393}} |{{sort|071|71}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|29.87}} |21 |– |<ref>{{cite web|title=Kagiso Rabada|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/550215.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''63''' | scope="row" |రిలీ రోసోవ్ |2014 |2023 |29 |{{sort|0767|767}} |{{sort|1090|109}} |{{sort|3486|34.86}} |3 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |13 |– |<ref>{{cite web|title=Rilee Rossouw|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318845.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''64''' | scope="row" |[[ఎడ్డీ లీ]] |2015 |2015 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0036|36}} |{{sort|004|4}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|12.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Eddie Leie|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46149.html|access-date=9 April 2016|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''65''' | scope="row" |[[థియునిస్ డి బ్రూయిన్]] |2017 |2017 |2 |{{sort|0026|26}} |{{sort|0190|19}} |{{sort|1300|13.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Theunis de Bruyn|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/486672.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''66''' | scope="row" |మంగలిసో మోసెహ్లే † |2017 |2017 |7 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|2100|21.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |2 |<ref>{{cite web|title=Mangaliso Mosehle|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327832.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''67''' | scope="row" |లుంగీ ంగిడి |2017 |2025 |43 |{{sort|0041|41}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0820|8.20}} |0 |0 |{{sort|0857|857}} |{{sort|063|63}} |{{sort|561|5/39}} |{{nts|20.93}} |8 |– |<ref>{{cite web|title=Lungi Ngidi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542023.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''68''' | scope="row" |ఆండిలే ఫెహ్లుక్వాయో |2017 |2024 |42 |{{sort|0166|166}} |{{sort|0275|27*}} |{{sort|0922|9.22}} |0 |0 |{{sort|0748|748}} |{{sort|050|50}} |{{sort|476|4/24}} |{{nts|22.24}} |9 |– |<ref>{{cite web|title=Andile Phehlukwayo|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/540316.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''69''' | scope="row" |JJ స్మట్స్ |2017 |2021 |13 |{{sort|0174|174}} |{{sort|0450|45}} |{{sort|1338|13.38}} |0 |0 |{{sort|0136|136}} |{{sort|001|1}} |{{sort|181|1/19}} |{{nts|178.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=JJ Smuts|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/280490.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''70''' | scope="row" |డేన్ ప్యాటర్సన్ |2017 |2018 |8 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0179|179}} |{{sort|009|9}} |{{sort|468|4/32}} |{{nts|29.44}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Dane Paterson|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327947.html|access-date=26 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''71''' | scope="row" |[[డ్వైన్ ప్రిటోరియస్]] |2017 |2022 |30 |{{sort|0261|261}} |{{sort|0775|77*}} |{{sort|2175|21.75}} |1 |0 |{{sort|0504|504}} |{{sort|035|35}} |{{sort|583|5/17}} |{{nts|19.88}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Dwaine Pretorius|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/327830.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''72''' | scope="row" |తబ్రైజ్ షమ్సీ |2017 |2024 |70 |{{sort|0010|10}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|1509|1,509}} |{{sort|089|89}} |{{sort|576|5/24}} |{{nts|20.89}} |12 |– |<ref>{{cite web|title=Tabraiz Shamsi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379145.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''73''' | scope="row" |[[రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్]] |2017 |2018 |3 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0060|60}} |{{sort|005|5}} |{{sort|280|2/20}} |{{nts|12.40}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Robbie Frylinck|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/45204.html|access-date=26 October 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''74''' | scope="row" |[[జూనియర్ డాలా]] |2018 |2021 |10 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|1900|19.00}} |0 |0 |{{sort|0192|192}} |{{sort|013|13}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|23.61}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Junior Dala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/545467.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''75''' | scope="row" |హెన్రిచ్ క్లాసెన్ ‡† |2018 |2024 |52 |{{sort|0912|912}} |{{sort|0810|81}} |{{sort|2400|24.00}} |5 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |31 |3 |<ref>{{cite web|title=Heinrich Klaasen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/436757.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''76''' | scope="row" |[[క్రిస్టియన్ జోంకర్]] |2018 |2018 |2 |{{sort|0057|57}} |{{sort|0490|49}} |{{sort|2850|28.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Christiaan Jonker|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/222320.html|access-date=24 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''77''' | scope="row" |గిహాన్ క్లోట్ |2018 |2019 |2 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0750|7.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Gihahn Cloete|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html|access-date=18 February 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''78''' | scope="row" |రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్ |2018 |2025 |48 |{{sort|1191|1,191}} |{{sort|0945|94*}} |{{sort|3308|33.08}} |8 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |18 |– |<ref>{{cite web|title=Rassie van der Dussen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/337790.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''79''' | scope="row" |జననేమన్ మలన్ |2019 |2021 |11 |{{sort|0241|241}} |{{sort|0550|55}} |{{sort|2190|21.90}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Janneman Malan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605680.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''80''' | scope="row" |లూథో సిపమ్లా |2019 |2021 |9 |{{sort|0008|8}} |{{sort|0085|85}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|0164|164}} |{{sort|005|5}} |{{sort|278|2/22}} |{{nts|53.00}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lutho Sipamla|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698143.html|access-date=6 February 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''81''' | scope="row" |ఐడెన్ మార్క్రామ్ ‡ |2019 |2025 |53 |{{sort|1319|1,319}} |{{sort|0700|70}} |{{sort|3217|32.17}} |9 |0 |{{sort|0306|306}} |{{sort|012|12}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|35.33}} |36 |– |<ref>{{cite web|title=Aiden Markram|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/600498.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''82''' | scope="row" |సినీతేంబ క్వెషిలే † |2019 |2019 |2 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |3 |– |<ref>{{cite web|title=Sinethemba Qeshile|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/952207.html|access-date=22 March 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''83''' | scope="row" |టెంబా బావుమా ‡ |2019 |2023 |36 |{{sort|0670|670}} |{{sort|0720|72}} |{{sort|2161|21.61}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |15 |– |<ref>{{cite web|title=Temba Bavuma|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/372116.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''84''' | scope="row" |జార్న్ ఫోర్టుయిన్ |2019 |2025 |26 |{{sort|0076|76}} |{{sort|00175|17*}} |{{sort|0844|8.44}} |0 |0 |{{sort|0432|432}} |{{sort|020|20}} |{{sort|384|3/16}} |{{nts|28.50}} |5 |– |<ref>{{cite web|title=Bjorn Fortuin|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/553249.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''85''' | scope="row" |అన్రిచ్ నోర్ట్జే |2019 |2024 |42 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0283|2.83}} |0 |0 |{{sort|0869|869}} |{{sort|053|53}} |{{sort|493|4/7}} |{{nts|19.16}} |10 |– |<ref>{{cite web|title=Anrich Nortje|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481979.html|access-date=22 September 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''86''' | scope="row" |[[పైట్ వాన్ బిల్జోన్]] |2020 |2021 |10 |{{sort|0125|125}} |{{sort|0420|42}} |{{sort|2083|20.83}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Pite van Biljon|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/266268.html|access-date=21 February 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''87''' | scope="row" |జార్జ్ లిండే |2020 |2025 |14 |{{sort|0111|111}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1110|11.10}} |0 |0 |{{sort|0288|288}} |{{sort|015|15}} |{{sort|377|3/23}} |{{nts|22.66}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=George Linde|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481875.html|access-date=1 December 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''88''' | scope="row" |[[జాక్వెస్ స్నిమాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jacques Snyman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/594329.html|access-date=11 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''89''' | scope="row" |[[గ్లెంటన్ స్టౌర్‌మాన్]] |2021 |2021 |1 |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |– |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Glenton Stuurman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481803.html|access-date=13 February 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''90''' | scope="row" |[[విహాన్ లుబ్బే]] |2021 |2021 |2 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0800|8.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |0 |– |<ref>{{cite web|title=Wihan Lubbe|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/429886.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''91''' | scope="row" |సిసంద మగల |2021 |2023 |6 |{{sort|0034|34}} |{{sort|0185|18*}} |{{sort|3400|34.00}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|006|6}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|37.66}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Sisanda Magala|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379776.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''92''' | scope="row" |లిజాడ్ విలియమ్స్ |2021 |2024 |15 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|0150|1.50}} |0 |0 |{{sort|0310|310}} |{{sort|020|20}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|24.55}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Lizaad Williams|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379887.html|access-date=10 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''93''' | scope="row" |వియాన్ ముల్డర్ |2021 |2025 |11 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|1750|17.50}} |0 |0 |{{sort|0120|120}} |{{sort|008|8}} |{{sort|290|2/10}} |{{nts|24.37}} |6 |– |<ref>{{cite web|title=Wiaan Mulder|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698189.html|access-date=16 April 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''94''' | scope="row" |కేశవ్ మహారాజ్‡ |2021 |2025 |35 |{{sort|0092|92}} |{{sort|0410|41}} |{{sort|1314|13.14}} |0 |0 |{{sort|0713|713}} |{{sort|035|35}} |{{sort|373|3/27}} |{{nts|24.17}} |14 |– |<ref>{{cite web|title=Keshav Maharaj|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/267724.html|access-date=10 September 2021|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''95''' | scope="row" |ట్రిస్టన్ స్టబ్స్† |2022 |2025 |31 |{{sort|0557|557}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2785|27.85}} |2 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-001|–}} |– |17 |0 |<ref>{{cite web|title=Tristan Stubbs|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595978.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''96''' | scope="row" |మార్కో జాన్సెన్ |2022 |2025 |13 |{{sort|0064|64}} |{{sort|0215|21*}} |{{sort|1066|10.66}} |0 |0 |{{sort|0277|277}} |{{sort|013|13}} |{{sort|348|3/52}} |{{nts|29.76}} |7 |– |<ref>{{cite web|title=Marco Jansen|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/696401.html|access-date=19 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''97''' | scope="row" |డెవాల్డ్ బ్రీవిస్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0250|2.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Dewald Brevis|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070665.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''98''' | scope="row" |గెరాల్డ్ కోయెట్జీ |2023 |2024 |6 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0122|122}} |{{sort|008|8}} |{{sort|368|3/32}} |{{nts|25.87}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Gerald Coetzee|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596010.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''99''' | scope="row" |మాథ్యూ బ్రీట్జ్కే |2023 |2025 |8 |{{sort|0131|131}} |{{sort|0510|51}} |{{sort|1871|18.71}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |4 |– |<ref>{{cite web|title=Matthew Breetzke|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595267.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''100''' | scope="row" |డోనోవన్ ఫెరీరా |2023 |2025 |4 |{{sort|0072|72}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|1800|18.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |2 |– |<ref>{{cite web|title=Donovan Ferreira|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698315.html|access-date=3 September 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''101''' | scope="row" |నాంద్రే బర్గర్ |2023 |2025 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|001|1}} |{{sort|161|1/39}} |{{nts|86.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nandre Burger|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/971349.html|access-date=14 December 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''102''' | scope="row" |ఒట్నీల్ బార్ట్‌మాన్ |2024 |2025 |10 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0010|1}} |{{sort|0050|0.50}} |0 |0 |{{sort|0216|216}} |{{sort|014|14}} |{{sort|489|4/11}} |{{nts|17.85}} |3 |– |<ref>{{cite web|title=Ottneil Baartman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/535353.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''103''' | scope="row" |ర్యాన్ రికెల్టన్ † |2024 |2025 |8 |{{sort|0206|206}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|2575|25.75}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |6 |– |<ref>{{cite web|title=Ryan Rickelton|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/605661.html|access-date=23 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''104''' | scope="row" |[[న్కాబా పీటర్]] |2024 |2025 |4 |{{sort|0014|14}} |{{sort|0105|10*}} |{{sort|1400|14.00}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|004|4}} |{{sort|268|2/32}} |{{nts|27.00}} |0 |– |<ref>{{cite web|title=Nqaba Peter|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/946483.html|access-date=25 May 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''105''' | scope="row" |[[పాట్రిక్ క్రుగర్]] |2024 |2024 |6 |{{sort|0071|71}} |{{sort|0440|44}} |{{sort|2366|23.66}} |0 |0 |{{sort|0104|104}} |{{sort|007|7}} |{{sort|473|4/27}} |{{nts|20.57}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Patrick Kruger|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/patrick-kruger-499560|access-date=30 June 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''106''' | scope="row" |క్వేనా మఫాకా |2024 |2025 |3 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0035|3*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|0059|59}} |{{sort|001|1}} |{{sort|175|1/25}} |{{nts|88.00}} |1 |– |<ref>{{cite web|title=Kwena Maphaka|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kwena-maphaka-1294342|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''107''' | scope="row" |జాసన్ స్మిత్ |2024 |2024 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0065|6*}} |{{sort|-001|–}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-001|–}} |{{sort|-001|–}} |– |1 |– |<ref>{{cite web|title=Jason Smith|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jason-smith-498582|access-date=27 August 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |'''108''' | scope="row" |ఆండిలే సిమెలనే |2024 |2024 |3 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''109''' | scope="row" |దయ్యన్ గాలియం |2024 |2024 |1 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''110''' | scope="row" |కార్బిన్ బాష్ |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''111''' | scope="row" |[[రూబిన్ హెర్మాన్]] |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''112''' | scope="row" |[[లువాన్-డ్రే ప్రిటోరియస్]] |2025 |2025 |7 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''113''' | scope="row" |సేనురన్ ముత్తుసామి |2025 |2025 |5 | | | | | | | | | | | | |- align="center" |'''114''' | scope="row" |టోనీ డి జోర్జి |2025 |2025 |4 | | | | | | | | | | | | |} == గమనికలు == {{Notelist}} == ఇవి కూడా చూడండి == * ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ * [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] * దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ కెప్టెన్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * దక్షిణాఫ్రికా వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * [[లూట్స్ బోస్మాన్]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}} [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 82ihqd6o2gumdcvyk6lg3jki9lzsqrl 0 475071 4804151 4803204 2026-04-17T03:39:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804151 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Afghanistan_national_cricket_team.jpg|alt=Nine men in a field wearing a blue outfit. Two men wearing a black outfit, along with a cricket pitch in the background, can be seen.|thumb|275x275px|2010 ICC WCL డివిజన్ వన్‌లో రాటర్‌డ్యామ్‌లో ఆడుతున్న [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]]]] టీ20ఐ అనేది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] నిర్ణయించిన ప్రకారం, అధికారిక ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ హోదా కలిగిన రెండు జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్.<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> దీన్ని [[ట్వంటీ20]] క్రికెట్ నియమాల ప్రకారం ఆడతారు. ఇది ఆట లోని అతి చిన్న రూపం. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తన మొదటి టీ20ఐ మ్యాచ్‌ను 2010 ఫిబ్రవరి 1 న [[ఐర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఐర్లాండ్‌తో]] ఆడింది. ఆ మ్యాచ్‌లో 5 వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> వారి మొదటి విజయం మూడు రోజుల తర్వాత కెనడాతో జరిగిన వారి రెండవ టీ20ఐ మ్యాచ్‌లో వచ్చింది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఒక బంతి మిగిలి ఉండగానే 5 వికెట్ల తేడాతో ఆ మ్యాచ్‌ గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 5th Match: Afghanistan v Canada at Colombo (SSC), Feb 4, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706235336/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|archive-date=6 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఈ జాబితాలో కనీసం ఒక టీ20ఐ మ్యాచ్ ఆడిన ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు సభ్యులందరూ ఉన్నారు. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''11 నవంబర్ 2025 నాటికి గణాంకాలు సరైనవి.'' <ref name="caps">{{Cite web|title=Afghanistan – Twenty20 Internationals / Players by Caps|url=http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/caps.html?country=40;class=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126052344/http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/caps.html?country=40%3Bclass%3D3|archive-date=26 January 2017|access-date=19 February 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Afghanistan టీ20ఐ cricketers |- align="center" |- class="unsortable" ! colspan="5" scope="col" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" class="unsortable" scope="col" |మూలాలు |- class="unsortable" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |<span style="display: none">0</span>1 | scope="row" |అస్గర్ ఆఫ్ఘన్‡ |2010 |2021 |75 |{{Sort|1382|1,382}} |{{Sort|0620|62}} |4 |0 |{{Sort|2193|21.93}} |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|196|1/4}} |{{Nts|4.00}} |20 |0 |<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>2 | scope="row" |దవ్లత్ అహ్మద్జాయ్ |2010 |2010 |2 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0025|2*}} |0 |0 |{{Sort|00.01|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|179|1/21}} |{{Nts|23.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>3 | scope="row" |హమీద్ హసన్ |2010 |2021 |25 |{{Sort|0050|50}} |{{Sort|0220|22}} |0 |0 |{{Sort|1666|16.66}} |{{Sort|0544|544}} |{{Sort|035|35}} |{{Sort|478|4/22}} |{{Nts|16.57}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 5th Match: Afghanistan v Canada at Colombo (SSC), Feb 4, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706235336/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|archive-date=6 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>4 | scope="row" |[[కరీం సాదిక్]] |2010 |2018 |36 |{{Sort|0538|538}} |{{Sort|0720|72}} |1 |0 |{{Sort|1494|14.94}} |{{Sort|0420|420}} |{{Sort|014|14}} |{{Sort|383|3/17}} |{{Nts|34.42}} |6 |0 |<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>5 | scope="row" |మహ్మద్ నబీ‡ |2010 |2025 |145 |{{Sort|2417|2,417}} |{{Sort|0890|89}} |7 |0 |{{Sort|2237|22.37}} |{{Sort|2416|2,416}} |{{Sort|104|104}} |{{Sort|490|4/10}} |{{Nts|28.35}} |79 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>6 | scope="row" |[[మహమ్మద్ షాజాద్]] † |2010 |2023 |73 |{{Sort|2048|2,048}} |{{Sort|1185|118*}} |12 |1 |{{Sort|2995|29.95}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |33 |28 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Shahzad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/419873.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130003441/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/419873.html|archive-date=30 November 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>7 | scope="row" |[[నవ్రోజ్ మంగళ్]]‡ |2010 |2015 |32 |{{Sort|0505|505}} |{{Sort|0655|65*}} |2 |0 |{{Sort|1803|18.03}} |{{Sort|0060|60}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|377|3/23}} |{{Nts|20.00}} |16 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Nawroz Mangal|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318334.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219030759/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318334.html|archive-date=19 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>8 | scope="row" |రయీస్ అహ్మద్జాయ్ |2010 |2010 |8 |{{Sort|0091|91}} |{{Sort|0335|33*}} |0 |0 |{{Sort|3033|30.33}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Raees Ahmadzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303063916/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|archive-date=3 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>9 | scope="row" |సమీవుల్లా షెన్వారీ |2010 |2022 |65 |{{Sort|1013|1,013}} |{{Sort|0610|61}} |2 |0 |{{Sort|2202|22.02}} |{{Sort|0634|634}} |{{Sort|028|28}} |{{Sort|587|5/13}} |{{Nts|24.57}} |19 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Samiullah Shenwari|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303063916/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|archive-date=3 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |10 | scope="row" |[[షఫీఖుల్లా]] † |2010 |2019 |46 |{{Sort|0494|494}} |{{Sort|0515|51*}} |1 |0 |{{Sort|1646|16.46}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |14 |2 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shafiqullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/362603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202075149/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/362603.html|archive-date=2 December 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |11 | scope="row" |షాపూర్ జద్రాన్ |2010 |2020 |36 |{{Sort|0027|27}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0385|3.85}} |{{Sort|0695|695}} |{{Sort|037|37}} |{{Sort|360|3/40}} |{{Nts|24.51}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shapoor Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/319746.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301031645/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/319746.html|archive-date=1 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |12 | scope="row" |మిర్వాయిస్ అష్రఫ్ |2010 |2016 |25 |{{Sort|0128|128}} |{{Sort|0285|28*}} |0 |0 |{{Sort|1163|11.63}} |{{Sort|039|392}} |{{Sort|014|14}} |{{Sort|294|2/6}} |{{Nts|31.71}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mirwais Ashraf|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/387420.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219030822/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/387420.html|archive-date=19 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |13 | scope="row" |నూర్ అలీ జద్రాన్ |2010 |2023 |23 |{{Sort|0597|597}} |{{Sort|0630|63}} |4 |0 |{{Sort|2713|27.13}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Noor Ali Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318340.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228132652/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318340.html|archive-date=28 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |14 | scope="row" |దవ్లత్ జద్రాన్ |2012 |2019 |34 |{{Sort|0068|68}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0755|7.55}} |{{Sort|0741|741}} |{{Sort|040|40}} |{{Sort|456|4/44}} |{{Nts|24.50}} |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Dawlat Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/516561.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827043410/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/516561.html|archive-date=27 August 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |15 | scope="row" |గుల్బాదిన్ నాయబ్‡ |2012 |2025 |78 |{{Sort|0986|986}} |{{Sort|0570|57}} |3 |0 |{{Sort|2054|20.54}} |{{Sort|0673|673}} |{{Sort|035|35}} |{{Sort|480|4/20}} |{{Nts|25.28}} |30 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Gulbudeen Naib|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352048.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043137/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352048.html|archive-date=28 August 2018|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |16 | scope="row" |ఇజతుల్లా దవ్లత్జాయ్[n 1] |2012 |2012 |4 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0005|0*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0072|72}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|367|3/33}} |{{Nts|22.33}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Izatullah Dawlatzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402247.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319001732/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402247.html|archive-date=19 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |17 | scope="row" |జావేద్ అహ్మదీ |2012 |2017 |3 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|0060|6}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Javed Ahmadi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/308235.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228050606/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/308235.html|archive-date=28 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |18 | scope="row" |షబీర్ నూరి |2012 |2012 |1 |{{Sort|0015|15}} |{{Sort|0150|15}} |0 |0 |{{Sort|1500|15.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shabir Noori|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307653.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218222600/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307653.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |19 | scope="row" |జమీర్ ఖాన్ |2012 |2012 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|174|1/26}} |{{Nts|26.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zamir Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542323.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218222214/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542323.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |20 | scope="row" |[[అఫ్తాబ్ ఆలం]] |2012 |2018 |12 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0015|1*}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0245|245}} |{{Sort|011|11}} |{{Sort|277|2/23}} |{{Nts|29.45}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Aftab Alam|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440963.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214070128/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440963.html|archive-date=14 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |21 | scope="row" |నజీబుల్లా జద్రాన్ |2012 |2024 |107 |{{Sort|1830|1,830}} |{{Sort|0730|73}} |8 |0 |{{Sort|2951|29.51}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |44 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Najibullah Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524049.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524049.html|archive-date=27 February 2015|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |22 | scope="row" |[[అమీర్ హంజా]] |2013 |2021 |33 |{{Sort|0040|40}} |{{Sort|0210|21}} |0 |0 |{{Sort|1000|10.00}} |{{Sort|0666|666}} |{{Sort|030|30}} |{{Sort|361|3/39}} |{{Nts|25.06}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Amir Hamza|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402245.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222084152/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402245.html|archive-date=22 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |23 | scope="row" |హష్మతుల్లా షాహిదీ |2013 |2022 |6 |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|0360|36}} |0 |0 |{{Sort|2400|24.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Hashmatullah Shaidi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440970.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225093405/http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/440970.html|archive-date=25 December 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |24 | scope="row" |[[అఫ్సర్ జజాయ్]]† |2013 |2023 |8 |{{Sort|0141|141}} |{{Sort|0480|48}} |0 |0 |{{Sort|1762|17.62}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |2 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Afsar Zazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/420402.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130010811/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/420402.html|archive-date=30 November 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |25 | scope="row" |[[నజీబ్ తారకై]] |2014 |2019 |12 |{{Sort|0258|258}} |{{Sort|0900|90}} |1 |0 |{{Sort|2150|21.50}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Najeeb Tarakai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533953.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324061729/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533953.html|archive-date=24 March 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |26 | scope="row" |షరాఫుద్దీన్ అష్రఫ్ |2015 |2025 |23 |{{Sort|0063|63}} |{{Sort|0180|18}} |0 |0 |{{Sort|1050|10.50}} |{{Sort|0354|354}} |{{Sort|012|12}} |{{Sort|376|3/24}} |{{Nts|36.66}} |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sharafuddin Ashraf|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633362.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202002333/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633362.html|archive-date=2 December 2014|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |27 | scope="row" |రషీద్ ఖాన్‡[n 2] |2015 |2025 |107 |{{Sort|0593|593}} |{{Sort|0485|48*}} |0 |0 |{{Sort|1520|15.20}} |{{Sort|2438|2,438}} |{{Sort|180|180}} |{{Sort|597|5/3}} |{{Nts|13.57}} |43 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Farid Malik|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524044.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218221934/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524044.html|archive-date=18 February 2015|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |28 | scope="row" |ఉస్మాన్ ఘనీ |2015 |2023 |35 |{{Sort|0786|786}} |{{Sort|0730|73}} |4 |0 |{{Sort|2535|25.35}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |15 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Usman Ghani|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/711559.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218194003/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/711559.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |29 | scope="row" |నాసిమ్ బరస్ |2015 |2015 |3 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0010|1}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|189|1/11}} |{{Nts|28.00}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Nasim Baras|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/543633.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227134108/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/543633.html|archive-date=27 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |30 | scope="row" |రోఖన్ బరాక్జాయ్ |2015 |2015 |3 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0060|60}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|279|2/21}} |{{Nts|12.50}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rokhan Barakzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793907.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225083041/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793907.html|archive-date=25 December 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |31 | scope="row" |షిర్జాద్ అన్నారు |2015 |2019 |4 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0010|1}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0090|90}} |{{Sort|007|7}} |{{Sort|384|3/16}} |{{Nts|16.57}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sayed Shirzad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524050.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827043531/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524050.html|archive-date=27 August 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |32 | scope="row" |[[యామిన్ అహ్మద్‌జాయ్|యామిన్ అహ్మద్జాయ్]] |2015 |2015 |2 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0015|1*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|005|5}} |{{Sort|366|3/34}} |{{Nts|13.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Yamin Ahmadzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440968.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151203054125/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440968.html|archive-date=3 December 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |33 | scope="row" |ఫరీద్ అహ్మద్ |2016 |2025 |38 |{{Sort|0033|33}} |{{Sort|0245|24*}} |0 |0 |{{Sort|1650|16.50}} |{{Sort|0697|697}} |{{Sort|047|47}} |{{Sort|386|3/14}} |{{Nts|21.40}} |6 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fareed Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/568136.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215191638/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/568136.html|archive-date=15 December 2016|access-date=14 December 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |34 | scope="row" |కరీం జనత్ |2016 |2025 |75 |{{Sort|0759|759}} |{{Sort|0565|56*}} |4 |0 |{{Sort|1686|16.86}} |{{Sort|0847|847}} |{{Sort|042|42}} |{{Sort|589|5/11}} |{{Nts|27.64}} |17 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Karim Janat|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793467.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210172847/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793467.html|archive-date=10 December 2016|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |35 | scope="row" |హజ్రతుల్లా జజాయ్ |2016 |2024 |45 |{{Sort|1160|1,160}} |{{Sort|1625|162*}} |3 |1 |{{Sort|2461|27.61}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Hazratullah Zazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827063847/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793457.html|archive-date=27 August 2018|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |36 | scope="row" |ముజీబ్ ఉర్ రెహమాన్ |2018 |2025 |58 |{{Sort|0081|81}} |{{Sort|0235|23*}} |0 |0 |{{Sort|1157|11.57}} |{{Sort|1288|1,288}} |{{Sort|076|76}} |{{Sort|580|5/20}} |{{Nts|18.26}} |14 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mujeeb Ur Rahman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974109.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810134038/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974109.html|archive-date=10 August 2017|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |37 | scope="row" |జియావుర్ రెహమాన్ |2019 |2019 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|258|2/42}} |{{Nts|21.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ziaur Rahman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015399.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713005237/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015399.html|archive-date=13 July 2018|access-date=24 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |38 | scope="row" |రహ్మానుల్లా గుర్బాజ్† |2019 |2025 |80 |{{Sort|2067|2,067}} |{{Sort|1000|100}} |11 |1 |{{Sort|2583|25.83}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |48 |4 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rahmanullah Gurbaz|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974087.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128102135/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974087.html|archive-date=28 January 2017|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |39 | scope="row" |ఫజల్ నియాజై |2019 |2019 |1 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0120|12}} |0 |0 |{{Sort|1200|12.00}} |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|000|0}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fazal Niazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533949.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727004641/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533949.html|archive-date=27 July 2018|access-date=20 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |40 | scope="row" |నవీన్-ఉల్-హక్ |2019 |2024 |48 |{{Sort|0044|44}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0488|4.88}} |{{Sort|0967|967}} |{{Sort|067|67}} |{{Sort|480|4/20}} |{{Nts|18.73}} |10 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Naveen-ul-Haq|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793447.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925085120/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793447.html|archive-date=25 September 2016|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |41 | scope="row" |ఇబ్రహీం జద్రాన్‡ |2019 |2025 |58 |{{Sort|1558|1,558}} |{{Sort|0725|72*}} |13 |0 |{{Sort|3054|30.54}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |25 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ibrahim Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/921509.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811145730/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/921509.html|archive-date=11 August 2017|access-date=17 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |42 | scope="row" |కైస్ అహ్మద్ |2020 |2025 |12 |{{Sort|0033|33}} |{{Sort|0180|18}} |0 |0 |{{Sort|0660|6.60}} |{{Sort|0210|210}} |{{Sort|017|17}} |{{Sort|384|3/16}} |{{Nts|14.17}} |8 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Qais Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/914171.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207041827/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/914171.html|archive-date=7 December 2017|access-date=10 March 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |43 | scope="row" |ఫజల్హక్ ఫారూఖీ |2021 |2025 |51 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0045|4*}} |0 |0 |{{Sort|0566|5.66}} |{{Sort|1078|1,078}} |{{Sort|063|63}} |{{Sort|591|5/9}} |{{Nts|19.77}} |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fazalhaq Farooqi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974175.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809050958/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974175.html|archive-date=9 August 2018|access-date=20 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |44 | scope="row" |అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్ |2022 |2025 |60 |{{Sort|0693|693}} |{{Sort|0530|53}} |0 |0 |{{Sort|1650|16.50}} |{{Sort|0855|855}} |{{Sort|043|43}} |{{Sort|491|4/9}} |{{Nts|27.48}} |19 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Azmatullah Omarzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819429.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810133857/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819429.html|archive-date=10 August 2017|access-date=3 March 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |45 | scope="row" |దర్వీష్ రసూలీ‡ |2022 |2025 |21 |{{Sort|0287|287}} |{{Sort|0660|66}} |2 |0 |{{Sort|1688|16.88}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Darwish Rasooli|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819441.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826100631/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819441.html|archive-date=26 August 2018|access-date=3 March 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |46 | scope="row" |[[నిజత్ మసూద్]] |2022 |2022 |3 |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|0045|4*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0066|66}} |{{Sort|004|4}} |{{Sort|361|3/39}} |{{Nts|23.75}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Nijat Masood|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/913843.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714044329/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/913843.html|archive-date=14 July 2018|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |47 | scope="row" |[[ఇహ్సానుల్లా]] |2022 |2022 |1 |{{Sort|0020|20}} |{{Sort|0200|20}} |0 |0 |{{Sort|2000|20.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ihsanullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/703323.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818081101/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/703323.html|archive-date=18 August 2016|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |48 | scope="row" |నూర్ అహ్మద్ |2022 |2025 |22 |{{Sort|0070|70}} |{{Sort|0140|14}} |0 |0 |{{Sort|0777|7.77}} |{{Sort|0414|414}} |{{Sort|018|18}} |{{Sort|490|4/10}} |{{Nts|25.61}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Noor Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182529.html|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |49 | scope="row" |జహీర్ ఖాన్ |2023 |2023 |4 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0000|0}} |0 |0 |{{Sort|0000|0.00}} |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|003|3}} |{{Sort|280|2/20}} |{{Nts|16.66}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zahir Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/712219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225081340/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/712219.html|archive-date=25 December 2015|access-date=19 February 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |50 | scope="row" |సెడిఖుల్లా అటల్ |2023 |2025 |22 |{{Sort|0470|470}} |{{Sort|0735|73*}} |3 |0 |{{Sort|2350|23.50}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |11 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sediqullah Atal|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1161050.html|access-date=27 March 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |51 | scope="row" |వఫాదర్ మొమాండ్ |2023 |2024 |2 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0031|31}} |{{Sort|000|0}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Wafadar Momand|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/973945.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811145844/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/973945.html|archive-date=11 August 2017|access-date=16 July 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |52 | scope="row" |[[షాహిదుల్లా కమల్]] |2023 |2025 |6 |{{Sort|0104|104}} |{{Sort|0495|49*}} |0 |0 |{{Sort|3466|34.66}} |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |– |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shahidullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633366.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722173730/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633366.html|archive-date=22 July 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |53 | scope="row" |జుబైద్ అక్బరీ |2023 |2025 |4 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0050|5}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |– |– |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zubaid Akbari|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015437.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803120332/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015437.html|archive-date=3 August 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |54 | scope="row" |రహమత్ షా |2024 |2024 |1 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0030|3}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rahmat Shah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|archive-date=28 February 2015|access-date=11 January 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |55 | scope="row" |మహ్మద్ సలీమ్ |2024 |2024 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Saleem|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|archive-date=28 February 2015|access-date=17 January 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |56 | scope="row" |మహ్మద్ ఇషాక్† |2024 |2025 |8 |{{Sort|0104|104}} |{{Sort|0320|32}} |0 |0 |{{Sort|1485|14.85}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Ishaq|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1076579.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728225707/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1076579.html|archive-date=28 July 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |57 | scope="row" |ఇజాజ్ అహ్మద్ అహ్మద్జాయ్ |2024 |2025 |4 |{{Sort|0041|41}} |{{Sort|0160|16}} |0 |0 |{{Sort|1025|10.25}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Ijaz Ahmad Ahmadzai|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ijaz-ahmad-ahmadzai-1276922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315165126/https://www.espncricinfo.com/cricketers/ijaz-ahmad-ahmadzai-1276922|archive-date=15 March 2024|access-date=15 March 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |58 | scope="row" |నాంగియలై ఖరోతి |2024 |2025 |7 |{{Sort|0030|30}} |{{Sort|0235|23*}} |0 |0 |{{Sort|01500|15.00}} |{{Sort|0072|72}} |{{Sort|005|5}} |{{Sort|284|2/16}} |{{Nts|15.60}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Nangeyalia Kharote|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nangeyalia-kharote-1199434|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314165532/https://www.espncricinfo.com/cricketers/nangeyalia-kharote-1199434|archive-date=14 March 2024|access-date=15 March 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |59 | scope="row" |అల్లా మహమ్మద్ గజన్‌ఫర్ |2025 |2025 |5 |{{Sort|0007|7}} |{{Sort|0070|7}} |0 |0 |{{Sort|0233|2.33}} |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|191|1/9}} |{{Nts|48.00}} |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Allah Mohammad Ghazanfar|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/am-ghazanfar-1326798|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |60 | scope="row" |అబ్దుల్లా అహ్మద్‌జాయ్ |2025 |2025 |7 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|0065|6*}} |0 |0 |{{Sort|0600|6.00}} |{{Sort|0130|130}} |{{Sort|011|11}} |{{Sort|358|3/42}} |{{Nts|18.63}} |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Abdollah Ahmadzai|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/abdollah-ahmadzai-1304665|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |61 | scope="row" |వఫివుల్లా తారఖిల్ |2025 |2025 |2 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0110|11}} |0 |0 |{{Sort|0600|6.00}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Wafiullah Tarakhil|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/wafiullah-tarakhil-1364157|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |62 | scope="row" |బషీర్ అహ్మద్ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0025|2*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Bashir Ahmad|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bashir-ahmad-1364163|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |63 | scope="row" |బిలాల్ సామి |2025 |2025 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|169|1/31}} |{{Nts|31.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Bilal Sami|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bilal-sami-1174726|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |64 | scope="row" |ఫర్మానుల్లా సఫీ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0120|12}} |0 |0 |{{Sort|1200|12.00}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|281|2/19}} |{{Nts|9.50}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Farmanullah|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/farmanullah-976429|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |65 | scope="row" |ఇమ్రాన్ మీర్ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0005|5}} |{{Sort|0050|5}} |0 |0 |{{Sort|0500|5.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Imran Mir|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/imran-976445|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |} == గమనికలు == <references group="n" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెట్ రికార్డుల జాబితా == మూలాలు == {{Reflist|30em}} [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 39az2lmhq2oguj84okblbv7clwmjq94 4804184 4804151 2026-04-17T06:07:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804184 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Afghanistan_national_cricket_team.jpg|alt=Nine men in a field wearing a blue outfit. Two men wearing a black outfit, along with a cricket pitch in the background, can be seen.|thumb|275x275px|2010 ICC WCL డివిజన్ వన్‌లో రాటర్‌డ్యామ్‌లో ఆడుతున్న [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]]]] టీ20ఐ అనేది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] నిర్ణయించిన ప్రకారం, అధికారిక ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ హోదా కలిగిన రెండు జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్.<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> దీన్ని [[ట్వంటీ20]] క్రికెట్ నియమాల ప్రకారం ఆడతారు. ఇది ఆట లోని అతి చిన్న రూపం. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తన మొదటి టీ20ఐ మ్యాచ్‌ను 2010 ఫిబ్రవరి 1 న [[ఐర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఐర్లాండ్‌తో]] ఆడింది. ఆ మ్యాచ్‌లో 5 వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> వారి మొదటి విజయం మూడు రోజుల తర్వాత కెనడాతో జరిగిన వారి రెండవ టీ20ఐ మ్యాచ్‌లో వచ్చింది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఒక బంతి మిగిలి ఉండగానే 5 వికెట్ల తేడాతో ఆ మ్యాచ్‌ గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 5th Match: Afghanistan v Canada at Colombo (SSC), Feb 4, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706235336/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|archive-date=6 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఈ జాబితాలో కనీసం ఒక టీ20ఐ మ్యాచ్ ఆడిన ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు సభ్యులందరూ ఉన్నారు. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''11 నవంబర్ 2025 నాటికి గణాంకాలు సరైనవి.'' <ref name="caps">{{Cite web|title=Afghanistan – Twenty20 Internationals / Players by Caps|url=http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/caps.html?country=40;class=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126052344/http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/caps.html?country=40%3Bclass%3D3|archive-date=26 January 2017|access-date=19 February 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Afghanistan టీ20ఐ cricketers |- align="center" |- class="unsortable" ! colspan="5" scope="col" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" class="unsortable" scope="col" |మూలాలు |- class="unsortable" ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |<span style="display: none">0</span>1 | scope="row" |అస్గర్ ఆఫ్ఘన్‡ |2010 |2021 |75 |{{Sort|1382|1,382}} |{{Sort|0620|62}} |4 |0 |{{Sort|2193|21.93}} |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|196|1/4}} |{{Nts|4.00}} |20 |0 |<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>2 | scope="row" |దవ్లత్ అహ్మద్జాయ్ |2010 |2010 |2 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0025|2*}} |0 |0 |{{Sort|00.01|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|179|1/21}} |{{Nts|23.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>3 | scope="row" |హమీద్ హసన్ |2010 |2021 |25 |{{Sort|0050|50}} |{{Sort|0220|22}} |0 |0 |{{Sort|1666|16.66}} |{{Sort|0544|544}} |{{Sort|035|35}} |{{Sort|478|4/22}} |{{Nts|16.57}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 5th Match: Afghanistan v Canada at Colombo (SSC), Feb 4, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706235336/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html|archive-date=6 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>4 | scope="row" |[[కరీం సాదిక్]] |2010 |2018 |36 |{{Sort|0538|538}} |{{Sort|0720|72}} |1 |0 |{{Sort|1494|14.94}} |{{Sort|0420|420}} |{{Sort|014|14}} |{{Sort|383|3/17}} |{{Nts|34.42}} |6 |0 |<ref>{{Cite paper|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>5 | scope="row" |మహ్మద్ నబీ‡ |2010 |2025 |145 |{{Sort|2417|2,417}} |{{Sort|0890|89}} |7 |0 |{{Sort|2237|22.37}} |{{Sort|2416|2,416}} |{{Sort|104|104}} |{{Sort|490|4/10}} |{{Nts|28.35}} |79 |0 |<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Associates T20 Series, 2nd Match: Afghanistan v Ireland at Colombo (PSS), Feb 1, 2010|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708063943/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html|archive-date=8 July 2017|access-date=17 January 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>6 | scope="row" |[[మహమ్మద్ షాజాద్]] † |2010 |2023 |73 |{{Sort|2048|2,048}} |{{Sort|1185|118*}} |12 |1 |{{Sort|2995|29.95}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |33 |28 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Shahzad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/419873.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130003441/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/419873.html|archive-date=30 November 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>7 | scope="row" |[[నవ్రోజ్ మంగళ్]]‡ |2010 |2015 |32 |{{Sort|0505|505}} |{{Sort|0655|65*}} |2 |0 |{{Sort|1803|18.03}} |{{Sort|0060|60}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|377|3/23}} |{{Nts|20.00}} |16 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Nawroz Mangal|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318334.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219030759/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318334.html|archive-date=19 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>8 | scope="row" |[[రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్]] |2010 |2010 |8 |{{Sort|0091|91}} |{{Sort|0335|33*}} |0 |0 |{{Sort|3033|30.33}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Raees Ahmadzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303063916/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|archive-date=3 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>9 | scope="row" |సమీవుల్లా షెన్వారీ |2010 |2022 |65 |{{Sort|1013|1,013}} |{{Sort|0610|61}} |2 |0 |{{Sort|2202|22.02}} |{{Sort|0634|634}} |{{Sort|028|28}} |{{Sort|587|5/13}} |{{Nts|24.57}} |19 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Samiullah Shenwari|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303063916/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/320284.html|archive-date=3 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |10 | scope="row" |[[షఫీఖుల్లా]] † |2010 |2019 |46 |{{Sort|0494|494}} |{{Sort|0515|51*}} |1 |0 |{{Sort|1646|16.46}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |14 |2 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shafiqullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/362603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202075149/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/362603.html|archive-date=2 December 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |11 | scope="row" |షాపూర్ జద్రాన్ |2010 |2020 |36 |{{Sort|0027|27}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0385|3.85}} |{{Sort|0695|695}} |{{Sort|037|37}} |{{Sort|360|3/40}} |{{Nts|24.51}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shapoor Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/319746.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301031645/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/319746.html|archive-date=1 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |12 | scope="row" |మిర్వాయిస్ అష్రఫ్ |2010 |2016 |25 |{{Sort|0128|128}} |{{Sort|0285|28*}} |0 |0 |{{Sort|1163|11.63}} |{{Sort|039|392}} |{{Sort|014|14}} |{{Sort|294|2/6}} |{{Nts|31.71}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mirwais Ashraf|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/387420.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219030822/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/387420.html|archive-date=19 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |13 | scope="row" |నూర్ అలీ జద్రాన్ |2010 |2023 |23 |{{Sort|0597|597}} |{{Sort|0630|63}} |4 |0 |{{Sort|2713|27.13}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Noor Ali Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318340.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228132652/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/318340.html|archive-date=28 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |14 | scope="row" |దవ్లత్ జద్రాన్ |2012 |2019 |34 |{{Sort|0068|68}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0755|7.55}} |{{Sort|0741|741}} |{{Sort|040|40}} |{{Sort|456|4/44}} |{{Nts|24.50}} |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Dawlat Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/516561.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827043410/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/516561.html|archive-date=27 August 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |15 | scope="row" |గుల్బాదిన్ నాయబ్‡ |2012 |2025 |78 |{{Sort|0986|986}} |{{Sort|0570|57}} |3 |0 |{{Sort|2054|20.54}} |{{Sort|0673|673}} |{{Sort|035|35}} |{{Sort|480|4/20}} |{{Nts|25.28}} |30 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Gulbudeen Naib|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352048.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043137/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352048.html|archive-date=28 August 2018|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |16 | scope="row" |ఇజతుల్లా దవ్లత్జాయ్[n 1] |2012 |2012 |4 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0005|0*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0072|72}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|367|3/33}} |{{Nts|22.33}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Izatullah Dawlatzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402247.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319001732/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402247.html|archive-date=19 March 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |17 | scope="row" |జావేద్ అహ్మదీ |2012 |2017 |3 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|0060|6}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Javed Ahmadi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/308235.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228050606/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/308235.html|archive-date=28 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |18 | scope="row" |షబీర్ నూరి |2012 |2012 |1 |{{Sort|0015|15}} |{{Sort|0150|15}} |0 |0 |{{Sort|1500|15.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shabir Noori|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307653.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218222600/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307653.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |19 | scope="row" |జమీర్ ఖాన్ |2012 |2012 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|174|1/26}} |{{Nts|26.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zamir Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542323.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218222214/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542323.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |20 | scope="row" |[[అఫ్తాబ్ ఆలం]] |2012 |2018 |12 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0015|1*}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0245|245}} |{{Sort|011|11}} |{{Sort|277|2/23}} |{{Nts|29.45}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Aftab Alam|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440963.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214070128/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440963.html|archive-date=14 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |21 | scope="row" |నజీబుల్లా జద్రాన్ |2012 |2024 |107 |{{Sort|1830|1,830}} |{{Sort|0730|73}} |8 |0 |{{Sort|2951|29.51}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |44 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Najibullah Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524049.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524049.html|archive-date=27 February 2015|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |22 | scope="row" |[[అమీర్ హంజా]] |2013 |2021 |33 |{{Sort|0040|40}} |{{Sort|0210|21}} |0 |0 |{{Sort|1000|10.00}} |{{Sort|0666|666}} |{{Sort|030|30}} |{{Sort|361|3/39}} |{{Nts|25.06}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Amir Hamza|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402245.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222084152/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/402245.html|archive-date=22 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |23 | scope="row" |హష్మతుల్లా షాహిదీ |2013 |2022 |6 |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|0360|36}} |0 |0 |{{Sort|2400|24.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Hashmatullah Shaidi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440970.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225093405/http://www.espncricinfo.com/afghanistan/content/player/440970.html|archive-date=25 December 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |24 | scope="row" |[[అఫ్సర్ జజాయ్]]† |2013 |2023 |8 |{{Sort|0141|141}} |{{Sort|0480|48}} |0 |0 |{{Sort|1762|17.62}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |2 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Afsar Zazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/420402.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130010811/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/420402.html|archive-date=30 November 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |25 | scope="row" |[[నజీబ్ తారకై]] |2014 |2019 |12 |{{Sort|0258|258}} |{{Sort|0900|90}} |1 |0 |{{Sort|2150|21.50}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Najeeb Tarakai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533953.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324061729/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533953.html|archive-date=24 March 2017|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |26 | scope="row" |షరాఫుద్దీన్ అష్రఫ్ |2015 |2025 |23 |{{Sort|0063|63}} |{{Sort|0180|18}} |0 |0 |{{Sort|1050|10.50}} |{{Sort|0354|354}} |{{Sort|012|12}} |{{Sort|376|3/24}} |{{Nts|36.66}} |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sharafuddin Ashraf|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633362.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202002333/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633362.html|archive-date=2 December 2014|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |27 | scope="row" |రషీద్ ఖాన్‡[n 2] |2015 |2025 |107 |{{Sort|0593|593}} |{{Sort|0485|48*}} |0 |0 |{{Sort|1520|15.20}} |{{Sort|2438|2,438}} |{{Sort|180|180}} |{{Sort|597|5/3}} |{{Nts|13.57}} |43 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Farid Malik|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524044.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218221934/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524044.html|archive-date=18 February 2015|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |28 | scope="row" |ఉస్మాన్ ఘనీ |2015 |2023 |35 |{{Sort|0786|786}} |{{Sort|0730|73}} |4 |0 |{{Sort|2535|25.35}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |15 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Usman Ghani|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/711559.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218194003/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/711559.html|archive-date=18 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |29 | scope="row" |నాసిమ్ బరస్ |2015 |2015 |3 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0010|1}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|189|1/11}} |{{Nts|28.00}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Nasim Baras|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/543633.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227134108/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/543633.html|archive-date=27 February 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |30 | scope="row" |రోఖన్ బరాక్జాయ్ |2015 |2015 |3 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0060|60}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|279|2/21}} |{{Nts|12.50}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rokhan Barakzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793907.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225083041/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793907.html|archive-date=25 December 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |31 | scope="row" |షిర్జాద్ అన్నారు |2015 |2019 |4 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0010|1}} |0 |0 |{{Sort|0100|1.00}} |{{Sort|0090|90}} |{{Sort|007|7}} |{{Sort|384|3/16}} |{{Nts|16.57}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sayed Shirzad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524050.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827043531/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524050.html|archive-date=27 August 2018|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |32 | scope="row" |[[యామిన్ అహ్మద్‌జాయ్|యామిన్ అహ్మద్జాయ్]] |2015 |2015 |2 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0015|1*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|005|5}} |{{Sort|366|3/34}} |{{Nts|13.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Yamin Ahmadzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440968.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151203054125/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/440968.html|archive-date=3 December 2015|access-date=25 February 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |33 | scope="row" |ఫరీద్ అహ్మద్ |2016 |2025 |38 |{{Sort|0033|33}} |{{Sort|0245|24*}} |0 |0 |{{Sort|1650|16.50}} |{{Sort|0697|697}} |{{Sort|047|47}} |{{Sort|386|3/14}} |{{Nts|21.40}} |6 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fareed Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/568136.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215191638/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/568136.html|archive-date=15 December 2016|access-date=14 December 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |34 | scope="row" |కరీం జనత్ |2016 |2025 |75 |{{Sort|0759|759}} |{{Sort|0565|56*}} |4 |0 |{{Sort|1686|16.86}} |{{Sort|0847|847}} |{{Sort|042|42}} |{{Sort|589|5/11}} |{{Nts|27.64}} |17 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Karim Janat|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793467.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210172847/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793467.html|archive-date=10 December 2016|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |35 | scope="row" |హజ్రతుల్లా జజాయ్ |2016 |2024 |45 |{{Sort|1160|1,160}} |{{Sort|1625|162*}} |3 |1 |{{Sort|2461|27.61}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Hazratullah Zazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827063847/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793457.html|archive-date=27 August 2018|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |36 | scope="row" |ముజీబ్ ఉర్ రెహమాన్ |2018 |2025 |58 |{{Sort|0081|81}} |{{Sort|0235|23*}} |0 |0 |{{Sort|1157|11.57}} |{{Sort|1288|1,288}} |{{Sort|076|76}} |{{Sort|580|5/20}} |{{Nts|18.26}} |14 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mujeeb Ur Rahman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974109.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810134038/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974109.html|archive-date=10 August 2017|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |37 | scope="row" |జియావుర్ రెహమాన్ |2019 |2019 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|258|2/42}} |{{Nts|21.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ziaur Rahman|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015399.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713005237/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015399.html|archive-date=13 July 2018|access-date=24 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |38 | scope="row" |రహ్మానుల్లా గుర్బాజ్† |2019 |2025 |80 |{{Sort|2067|2,067}} |{{Sort|1000|100}} |11 |1 |{{Sort|2583|25.83}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |48 |4 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rahmanullah Gurbaz|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974087.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128102135/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974087.html|archive-date=28 January 2017|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |39 | scope="row" |ఫజల్ నియాజై |2019 |2019 |1 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0120|12}} |0 |0 |{{Sort|1200|12.00}} |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|000|0}} |{{Sort|-001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fazal Niazai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533949.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727004641/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533949.html|archive-date=27 July 2018|access-date=20 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |40 | scope="row" |నవీన్-ఉల్-హక్ |2019 |2024 |48 |{{Sort|0044|44}} |{{Sort|0130|13}} |0 |0 |{{Sort|0488|4.88}} |{{Sort|0967|967}} |{{Sort|067|67}} |{{Sort|480|4/20}} |{{Nts|18.73}} |10 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Naveen-ul-Haq|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793447.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925085120/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793447.html|archive-date=25 September 2016|access-date=21 September 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |41 | scope="row" |ఇబ్రహీం జద్రాన్‡ |2019 |2025 |58 |{{Sort|1558|1,558}} |{{Sort|0725|72*}} |13 |0 |{{Sort|3054|30.54}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |25 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ibrahim Zadran|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/921509.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811145730/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/921509.html|archive-date=11 August 2017|access-date=17 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |42 | scope="row" |కైస్ అహ్మద్ |2020 |2025 |12 |{{Sort|0033|33}} |{{Sort|0180|18}} |0 |0 |{{Sort|0660|6.60}} |{{Sort|0210|210}} |{{Sort|017|17}} |{{Sort|384|3/16}} |{{Nts|14.17}} |8 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Qais Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/914171.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207041827/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/914171.html|archive-date=7 December 2017|access-date=10 March 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |43 | scope="row" |ఫజల్హక్ ఫారూఖీ |2021 |2025 |51 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0045|4*}} |0 |0 |{{Sort|0566|5.66}} |{{Sort|1078|1,078}} |{{Sort|063|63}} |{{Sort|591|5/9}} |{{Nts|19.77}} |7 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Fazalhaq Farooqi|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974175.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809050958/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/974175.html|archive-date=9 August 2018|access-date=20 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> |- align="center" |44 | scope="row" |అజ్మతుల్లా ఒమర్జాయ్ |2022 |2025 |60 |{{Sort|0693|693}} |{{Sort|0530|53}} |0 |0 |{{Sort|1650|16.50}} |{{Sort|0855|855}} |{{Sort|043|43}} |{{Sort|491|4/9}} |{{Nts|27.48}} |19 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Azmatullah Omarzai|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819429.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810133857/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819429.html|archive-date=10 August 2017|access-date=3 March 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |45 | scope="row" |దర్వీష్ రసూలీ‡ |2022 |2025 |21 |{{Sort|0287|287}} |{{Sort|0660|66}} |2 |0 |{{Sort|1688|16.88}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |3 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Darwish Rasooli|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819441.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826100631/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/819441.html|archive-date=26 August 2018|access-date=3 March 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |46 | scope="row" |[[నిజత్ మసూద్]] |2022 |2022 |3 |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|0045|4*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0066|66}} |{{Sort|004|4}} |{{Sort|361|3/39}} |{{Nts|23.75}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Nijat Masood|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/913843.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714044329/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/913843.html|archive-date=14 July 2018|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |47 | scope="row" |[[ఇహ్సానుల్లా]] |2022 |2022 |1 |{{Sort|0020|20}} |{{Sort|0200|20}} |0 |0 |{{Sort|2000|20.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Ihsanullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/703323.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818081101/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/703323.html|archive-date=18 August 2016|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |48 | scope="row" |నూర్ అహ్మద్ |2022 |2025 |22 |{{Sort|0070|70}} |{{Sort|0140|14}} |0 |0 |{{Sort|0777|7.77}} |{{Sort|0414|414}} |{{Sort|018|18}} |{{Sort|490|4/10}} |{{Nts|25.61}} |5 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Noor Ahmad|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182529.html|access-date=14 June 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |49 | scope="row" |జహీర్ ఖాన్ |2023 |2023 |4 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0000|0}} |0 |0 |{{Sort|0000|0.00}} |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|003|3}} |{{Sort|280|2/20}} |{{Nts|16.66}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zahir Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/712219.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225081340/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/712219.html|archive-date=25 December 2015|access-date=19 February 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |50 | scope="row" |సెడిఖుల్లా అటల్ |2023 |2025 |22 |{{Sort|0470|470}} |{{Sort|0735|73*}} |3 |0 |{{Sort|2350|23.50}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |11 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Sediqullah Atal|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1161050.html|access-date=27 March 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |51 | scope="row" |వఫాదర్ మొమాండ్ |2023 |2024 |2 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0031|31}} |{{Sort|000|0}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Wafadar Momand|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/973945.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811145844/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/973945.html|archive-date=11 August 2017|access-date=16 July 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |52 | scope="row" |[[షాహిదుల్లా కమల్]] |2023 |2025 |6 |{{Sort|0104|104}} |{{Sort|0495|49*}} |0 |0 |{{Sort|3466|34.66}} |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |– |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Shahidullah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633366.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722173730/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633366.html|archive-date=22 July 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |53 | scope="row" |జుబైద్ అక్బరీ |2023 |2025 |4 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0050|5}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |– |– |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Zubaid Akbari|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015437.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803120332/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1015437.html|archive-date=3 August 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |54 | scope="row" |రహమత్ షా |2024 |2024 |1 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0030|3}} |0 |0 |{{Sort|0300|3.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Rahmat Shah|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|archive-date=28 February 2015|access-date=11 January 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |55 | scope="row" |మహ్మద్ సలీమ్ |2024 |2024 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Saleem|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228141635/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/533956.html|archive-date=28 February 2015|access-date=17 January 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |56 | scope="row" |మహ్మద్ ఇషాక్† |2024 |2025 |8 |{{Sort|0104|104}} |{{Sort|0320|32}} |0 |0 |{{Sort|1485|14.85}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Mohammad Ishaq|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1076579.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728225707/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1076579.html|archive-date=28 July 2018|access-date=7 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |57 | scope="row" |ఇజాజ్ అహ్మద్ అహ్మద్జాయ్ |2024 |2025 |4 |{{Sort|0041|41}} |{{Sort|0160|16}} |0 |0 |{{Sort|1025|10.25}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Ijaz Ahmad Ahmadzai|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ijaz-ahmad-ahmadzai-1276922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315165126/https://www.espncricinfo.com/cricketers/ijaz-ahmad-ahmadzai-1276922|archive-date=15 March 2024|access-date=15 March 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |58 | scope="row" |నాంగియలై ఖరోతి |2024 |2025 |7 |{{Sort|0030|30}} |{{Sort|0235|23*}} |0 |0 |{{Sort|01500|15.00}} |{{Sort|0072|72}} |{{Sort|005|5}} |{{Sort|284|2/16}} |{{Nts|15.60}} |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Nangeyalia Kharote|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nangeyalia-kharote-1199434|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314165532/https://www.espncricinfo.com/cricketers/nangeyalia-kharote-1199434|archive-date=14 March 2024|access-date=15 March 2024|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |59 | scope="row" |అల్లా మహమ్మద్ గజన్‌ఫర్ |2025 |2025 |5 |{{Sort|0007|7}} |{{Sort|0070|7}} |0 |0 |{{Sort|0233|2.33}} |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|191|1/9}} |{{Nts|48.00}} |2 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Allah Mohammad Ghazanfar|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/am-ghazanfar-1326798|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |60 | scope="row" |అబ్దుల్లా అహ్మద్‌జాయ్ |2025 |2025 |7 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|0065|6*}} |0 |0 |{{Sort|0600|6.00}} |{{Sort|0130|130}} |{{Sort|011|11}} |{{Sort|358|3/42}} |{{Nts|18.63}} |4 |0 |<ref>{{Cite web|title=Profile: Abdollah Ahmadzai|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/abdollah-ahmadzai-1304665|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |61 | scope="row" |వఫివుల్లా తారఖిల్ |2025 |2025 |2 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0110|11}} |0 |0 |{{Sort|0600|6.00}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Wafiullah Tarakhil|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/wafiullah-tarakhil-1364157|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |62 | scope="row" |బషీర్ అహ్మద్ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0002|2}} |{{Sort|0025|2*}} |0 |0 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|000|0}} |– |– |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Bashir Ahmad|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bashir-ahmad-1364163|access-date=5 October 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |63 | scope="row" |బిలాల్ సామి |2025 |2025 |1 |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|169|1/31}} |{{Nts|31.00}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Bilal Sami|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bilal-sami-1174726|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |64 | scope="row" |ఫర్మానుల్లా సఫీ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0120|12}} |0 |0 |{{Sort|1200|12.00}} |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|281|2/19}} |{{Nts|9.50}} |0 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Farmanullah|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/farmanullah-976429|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- align="center" |65 | scope="row" |ఇమ్రాన్ మీర్ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0005|5}} |{{Sort|0050|5}} |0 |0 |{{Sort|0500|5.00}} |{{Sort|-001|–}} |{{Sort|-001|–}} |– |– |1 |0 |<ref>{{Cite web|title=Player Profile: Imran Mir|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/imran-976445|access-date=11 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |} == గమనికలు == <references group="n" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెటర్ల జాబితా * ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెట్ రికార్డుల జాబితా == మూలాలు == {{Reflist|30em}} [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 5hnewi3a3oe7rckwh8jo1uu077jpkvy 0 475073 4804180 4803993 2026-04-17T06:00:28Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804180 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Ricky_Ponting.jpg|కుడి|thumb|[[రికీ పాంటింగ్]] ఆస్ట్రేలియాకు తొలి ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ కెప్టెన్‌గా పనిచేశాడు.]] 2005లో వారి మొదటి మ్యాచ్ నుండి, 113 మంది ఆటగాళ్ళు ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయాలలో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియాకు]] ప్రాతినిధ్యం వహించారు. ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ అనేది [[అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్]] (ICC) నిర్ణయించిన విధంగా రెండు ప్రాతినిధ్య జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్. దీన్ని [[ట్వంటీ20]] క్రికెట్ నియమాల ప్రకారం ఆడతారు. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]] తొలి ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్‌తో]] ఆడింది.<ref>{{Cite web|title=New Zealand v Australia|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803211931/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|archive-date=3 August 2016|access-date=27 October 2017|website=Cricket Archive}} Retrieved on 7 November 2008.</ref> == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == ''2025 డిసెంబరు 15 నాటి గణాంకాలు.''<ref>{{Cite web|title=New Zealand v Australia|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803211931/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|archive-date=3 August 2016|access-date=27 October 2017|website=Cricket Archive}} Retrieved on 7 November 2008.</ref><ref>{{Cite web|title=Australia – Twenty20 International Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=2;type=team|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009200921/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=2;type=team|archive-date=9 October 2017|access-date=9 October 2017|website=ESPNcricinfo}} Retrieved 5 November 2022.</ref><ref>{{Cite web|title=Australia – Twenty20 International Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=2;type=team|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009200834/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=2;type=team|archive-date=9 October 2017|access-date=9 October 2017|website=ESPNcricinfo}} Retrieved 5 November 2022.</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |జనరల్ ! colspan="5" scope="col" class="unsortable" |బ్యాటింగు ! colspan="4" scope="col" class="unsortable" |బౌలింగు ! colspan="2" scope="col" class="unsortable" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" |మూలాలు |- ! scope="col" |సంఖ్య ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- |<span style="display: none">0</span>1 | scope="row" |మైఖేల్ క్లార్క్ ‡ |2005 |2010 |34 |{{sort|0488|488}} |{{sort|0670|67}} |{{sort|2121|21.21}} |1 |0 |{{sort|0156|156}} |{{sort|006|6}} |{{sort|198|1/2}} |{{nts|37.50}} |13 |0 |<ref>{{Cite web|title=New Zealand v Australia|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803211931/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|archive-date=3 August 2016|access-date=27 October 2017|website=Cricket Archive}} Retrieved on 7 November 2008.</ref> |- |<span style="display: none">0</span>2 | scope="row" |[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]] ‡† |2005 |2008 |13 |{{sort|0272|272}} |{{sort|0480|48}} |{{sort|2266|22.66}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |17 |0 |<ref>{{Cite web|title=New Zealand v Australia|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803211931/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|archive-date=3 August 2016|access-date=27 October 2017|website=Cricket Archive}} Retrieved on 7 November 2008.</ref> |- |<span style="display: none">0</span>3 | scope="row" |జేమ్స్ హోప్స్ |2005 |2010 |12 |{{sort|0105|105}} |{{sort|0300|30}} |{{sort|2100|21.00}} |0 |0 |{{sort|0222|222}} |{{sort|010|10}} |{{sort|274|2/26}} |{{nts|28.30}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=James Hopes Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/james-hopes-5702|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>4 | scope="row" |మైఖేల్ హస్సీ |2005 |2012 |38 |{{sort|0721|721}} |{{sort|0605|60*}} |{{sort|3794|37.94}} |4 |0 |{{sort|0006|6}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-0001|–}} |– |20 |0 |<ref>{{cite web|title=Michael Hussey Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/michael-hussey-5939|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>5 | scope="row" |[[మైఖేల్ కాస్ప్రోవిచ్]] |2005 |2005 |2 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0035|3*}} |{{sort|00.03|—}} |0 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|005|5}} |{{sort|471|4/29}} |{{nts|11.40}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Michael Kasprowicz Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/michael-kasprowicz-6126|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>6 | scope="row" |సైమన్ కాటిచ్ |2005 |2006 |3 |{{sort|0069|69}} |{{sort|0390|39}} |{{sort|3450|34.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Simon Katich Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/simon-katich-6128|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>7 | scope="row" |బ్రెట్ లీ |2005 |2012 |25 |{{sort|0101|101}} |{{sort|0435|43*}} |{{sort|1683|16.83}} |0 |0 |{{sort|0545|545}} |{{sort|028|28}} |{{sort|377|3/23}} |{{nts|25.50}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Brett Lee Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brett-lee-6278|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>8 | scope="row" |డామియన్ మార్టిన్ |2005 |2006 |4 |{{sort|0120|120}} |{{sort|0960|96}} |{{sort|3000|30.00}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Damien Martyn Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/damien-martyn-6513|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |<span style="display: none">0</span>9 | scope="row" |గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్ |2005 |2005 |2 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0250|2.50}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|005|5}} |{{sort|369|3/31}} |{{nts|15.80}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Glenn McGrath Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/glenn-mcgrath-6565|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |10 | scope="row" |రికీ పాంటింగ్ ‡ |2005 |2009 |17 |{{sort|0401|401}} |{{sort|0985|98*}} |{{sort|2864|28.64}} |2 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |8 |0 |<ref>{{cite web|title=Ricky Ponting Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ricky-ponting-7133|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |11 | scope="row" |[[ఆండ్రూ సైమండ్స్]] |2005 |2009 |14 |{{sort|0337|337}} |{{sort|0855|85*}} |{{sort|4814|48.14}} |2 |0 |{{sort|0185|185}} |{{sort|008|8}} |{{sort|286|2/14}} |{{nts|34.62}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Andrew Symonds Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/andrew-symonds-7702|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |12 | scope="row" |జాసన్ గిల్లెస్పీ |2005 |2005 |1 |{{sort|0024|24}} |{{sort|0240|24}} |{{sort|2400|24.00}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|001|1}} |{{sort|151|1/49}} |{{nts|49.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Jason Gillespie Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jason-gillespie-5392|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |13 | scope="row" |మాథ్యూ హేడెన్ |2005 |2007 |9 |{{sort|0308|308}} |{{sort|0735|73*}} |{{sort|5133|51.33}} |4 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Matthew Hayden Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-hayden-5616|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |14 | scope="row" |నాథన్ బ్రాకెన్ |2006 |2009 |19 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|0500|5.00}} |0 |0 |{{sort|0377|377}} |{{sort|019|19}} |{{sort|389|3/11}} |{{nts|23.05}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Bracken Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-bracken-4185|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |15 | scope="row" |స్టువర్ట్ క్లార్క్ |2006 |2007 |9 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0216|216}} |{{sort|013|13}} |{{sort|480|4/20}} |{{nts|18.23}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Stuart Clark Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/stuart-clark-4582|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |16 | scope="row" |బ్రాడ్ హాడిన్ ‡† |2006 |2014 |34 |{{sort|0402|402}} |{{sort|0470|47}} |{{sort|1747|17.47}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |17 |6 |<ref>{{cite web|title=Brad Haddin Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brad-haddin-5560|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |17 | scope="row" |మిక్ లూయిస్ |2006 |2006 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0045|45}} |{{sort|004|4}} |{{sort|282|2/18}} |{{nts|12.25}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Mick Lewis Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mick-lewis-6291|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |18 | scope="row" |బ్రాడ్ హాగ్ |2006 |2014 |15 |{{sort|0055|55}} |{{sort|0410|41}} |{{sort|1375|13.75}} |0 |0 |{{sort|0294|294}} |{{sort|007|7}} |{{sort|269|2/31}} |{{nts|53.28}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Brad Hogg Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brad-hogg-5681|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |19 | scope="row" |షేన్ వాట్సన్ ‡ |2006 |2016 |58 |{{sort|1462|1,462}} |{{sort|1245|124*}} |{{sort|2924|29.24}} |10 |1 |{{sort|0930|930}} |{{sort|048|48}} |{{sort|485|4/15}} |{{nts|24.72}} |20 |0 |<ref>{{cite web|title=Shane Watson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shane-watson-8180|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |20 | scope="row" |[[షేన్ హార్వుడ్]] |2007 |2009 |3 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort|00.00|—}} |0 |0 |{{sort|0072|72}} |{{sort|003|3}} |{{sort|279|2/21}} |{{nts|37.66}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Shane Harwood Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shane-harwood-5605|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |21 | scope="row" |బెన్ హిల్ఫెన్‌హాస్ |2007 |2012 |7 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0100|1.00}} |0 |0 |{{sort|0156|156}} |{{sort|009|9}} |{{sort|285|2/15}} |{{nts|17.88}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ben Hilfenhaus Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-hilfenhaus-5941|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |22 | scope="row" |[[కామెరాన్ వైట్]] ‡ |2007 |2014 |47 |{{sort|0984|984}} |{{sort|0855|85*}} |{{sort|3280|32.80}} |5 |0 |{{sort|0042|42}} |{{sort|001|1}} |{{sort|189|1/11}} |{{nts|51.00}} |23 |0 |<ref>{{cite web|title=Cameron White Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/cameron-white-8291|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |23 | scope="row" |బ్రాడ్ హాడ్జ్ |2007 |2014 |15 |{{sort|0183|183}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|2614|26.14}} |0 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|001|1}} |{{sort|187|1/13}} |{{nts|43.00}} |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Brad Hodge Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brad-hodge-5674|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |24 | scope="row" |మిచెల్ జాన్సన్ |2007 |2013 |30 |{{sort|0109|109}} |{{sort|0285|28*}} |{{sort|1090|10.90}} |0 |0 |{{sort|0656|656}} |{{sort|038|38}} |{{sort|385|3/15}} |{{nts|20.97}} |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Mitchell Johnson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mitchell-johnson-6033|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |25 | scope="row" |ఆష్లే నోఫ్కే |2007 |2008 |2 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0001|0.00}} |0 |0 |{{sort|0045|45}} |{{sort|004|4}} |{{sort|382|3/18}} |{{nts|10.25}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ashley Noffke Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ashley-noffke-6938|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |26 | scope="row" |లూక్ పోమర్స్‌బాచ్ |2007 |2007 |1 |{{sort|0015|15}} |{{sort|0150|15}} |{{sort|1500|15.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Luke Pomersbach Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/luke-pomersbach-232284|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |27 | scope="row" |షాన్ టైట్ |2007 |2016 |21 |{{sort|0011|11}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0275|2.75}} |0 |0 |{{sort|0478|478}} |{{sort|028|28}} |{{sort|387|3/13}} |{{nts|21.03}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Shaun Tait Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shaun-tait-8076|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |28 | scope="row" |ఆడమ్ వోగెస్ |2007 |2013 |7 |{{sort|0139|139}} |{{sort|0510|51}} |{{sort|4633|46.33}} |1 |0 |{{sort|0012|12}} |{{sort|002|2}} |{{sort|295|2/5}} |{{nts|2.50}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Adam Voges Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adam-voges-8119|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |29 | scope="row" |[[డేవిడ్ హస్సీ]] |2008 |2012 |39 |{{sort|0756|756}} |{{sort|0885|88*}} |{{sort|2290|22.90}} |3 |0 |{{sort|0361|361}} |{{sort|019|19}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|20.63}} |24 |0 |<ref>{{cite web|title=David Hussey Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/david-hussey-5766|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |30 | scope="row" |[[షాన్ మార్ష్]] |2008 |2016 |15 |{{sort|0255|255}} |{{sort|0475|47*}} |{{sort|1821|18.21}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Shaun Marsh Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shaun-marsh-6683|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |31 | scope="row" |లూక్ రోంచి † |2008 |2009 |3 |{{sort|0047|47}} |{{sort|0360|36}} |{{sort|2350|23.50}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |{{efn|Luke Ronchi has also played Twenty20 International cricket for [[List of New Zealand Twenty20 International cricketers|New Zealand]] and the [[List of World XI Twenty20 International cricketers|World XI]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=Luke Ronchi Profile – Cricket Player New Zealand|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/luke-ronchi-7502|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |32 | scope="row" |డేవిడ్ వార్నర్ ‡ |2009 |2024 |110 |{{sort|3277|3,277}} |{{sort|1005|100*}} |{{sort|3343|33.43}} |28 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |62 |0 |<ref>{{cite web|title=David Warner Profile – Cricket Player New Zealand|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/david-warner-219889|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |33 | scope="row" |కల్లమ్ ఫెర్గూసన్ |2009 |2009 |3 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0080|8}} |{{sort|0533|5.33}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Callum Ferguson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/callum-ferguson-5236|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |34 | scope="row" |మోయిసెస్ హెన్రిక్స్ |2009 |2021 |24 |{{sort|0355|355}} |{{sort|0625|62*}} |{{sort|2088|22.88}} |2 |0 |{{sort|0138|138}} |{{sort|007|7}} |{{sort|378|3/22}} |{{nts|27.71}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Moises Henriques Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/moises-henriques-5961|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |35 | scope="row" |[[పీటర్ సిడిల్]] |2009 |2010 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|00.01|—}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|003|3}} |{{sort|276|2/24}} |{{nts|19.33}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Peter Siddle Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/peter-siddle-7898|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |36 | scope="row" |[[బ్రెట్ గీవ్స్]] |2009 |2009 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0020|20}} |{{sort|002|2}} |{{sort|265|2/35}} |{{nts|17.50}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Brett Geeves Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brett-geeves-5472|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |37 | scope="row" |బెన్ లాఫ్లిన్ |2009 |2013 |3 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0071|71}} |{{sort|002|2}} |{{sort|168|1/32}} |{{nts|59.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Ben Laughlin Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-laughlin-315623|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |38 | scope="row" |నాథన్ హౌరిట్జ్ |2009 |2009 |3 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0040|4}} |{{sort|0300|3.00}} |0 |0 |{{sort|0044|44}} |{{sort|002|2}} |{{sort|180|1/20}} |{{nts|23.50}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Hauritz Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-hauritz-5593|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |39 | scope="row" |[[మార్కస్ నార్త్]] |2009 |2009 |1 |{{sort|0020|20}} |{{sort|0200|20}} |{{sort|2000|20.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Marcus North Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/marcus-north-6943|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |40 | scope="row" |డిర్క్ నానెస్ |2009 |2010 |15 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0125|12*}} |{{sort|1600|16.00}} |0 |0 |{{sort|0318|318}} |{{sort|027|27}} |{{sort|482|4/18}} |{{nts|14.92}} |1 |0 |{{efn|Dirk Nannes has also played Twenty20 International cricket for the [[List of Netherlands Twenty20 International cricketers|Netherlands]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=Dirk Nannes Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/dirk-nannes-6981|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |41 | scope="row" |టిమ్ పైన్ † |2009 |2017 |10 |{{sort|0047|47}} |{{sort|0210|21}} |{{sort|0783|7.83}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |10 |2 |{{efn|Tim Paine has also played Twenty20 International cricket for the [[List of World XI Twenty20 International cricketers|World XI]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=Tim Paine Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tim-paine-7252|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |42 | scope="row" |ట్రావిస్ బిర్ట్ |2010 |2012 |4 |{{sort|0031|31}} |{{sort|0170|17}} |{{sort|1033|10.33}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Travis Birt Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/travis-birt-4292|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |43 | scope="row" |స్టీవ్ స్మిత్ ‡ |2010 |2024 |67 |{{sort|1094|1,094}} |{{sort|0900|90}} |{{sort|2486|24.86}} |5 |0 |{{sort|0291|291}} |{{sort|017|17}} |{{sort|380|3/20}} |{{nts|22.17}} |41 |0 |<ref>{{cite web|title=Steve Smith Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/steven-smith-267192|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |44 | scope="row" |డాన్ క్రిస్టియన్ |2010 |2021 |23 |{{sort|0118|118}} |{{sort|0390|39}} |{{sort|1475|14.75}} |0 |0 |{{sort|0279|279}} |{{sort|013|13}} |{{sort|373|3/27}} |{{nts|30.61}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Dan Christian Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/dan-christian-4864|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |45 | scope="row" |ర్యాన్ హారిస్ |2010 |2010 |3 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|00.02|—}} |0 |0 |{{sort|0070|70}} |{{sort|004|4}} |{{sort|273|2/27}} |{{nts|23.75}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ryan Harris Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ryan-harris-5779|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |46 | scope="row" |స్టీవ్ ఓ'కీఫ్ |2010 |2011 |7 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0220|22}} |{{sort|0640|6.40}} |0 |0 |{{sort|0114|114}} |{{sort|006|6}} |{{sort|371|3/29}} |{{nts|24.83}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Steve O'Keefe Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/steve-o-keefe-7069|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |47 | scope="row" |జాన్ హేస్టింగ్స్ |2010 |2016 |9 |{{sort|0046|46}} |{{sort|0150|15}} |{{sort|1150|11.50}} |0 |0 |{{sort|0186|186}} |{{sort|007|7}} |{{sort|386|3/14}} |{{nts|35.28}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=John Hastings Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-hastings-228622|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |48 | scope="row" |[[క్లింట్ మెక్‌కే]] |2010 |2013 |6 |{{sort|0019|19}} |{{sort|0070|7}} |{{sort|0950|9.50}} |0 |0 |{{sort|0136|136}} |{{sort|004|4}} |{{sort|276|2/24}} |{{nts|45.75}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Clint McKay Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/clint-mckay-6903|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |49 | scope="row" |ఆరోన్ ఫించ్ ‡ |2011 |2022 |103 |{{sort|3120|3,120}} |{{sort|1720|172}} |{{sort|3428|34.28}} |19 |2 |{{sort|0012|12}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-0001|–}} |– |50 |0 |<ref>{{cite web|title=Aaron Finch Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/aaron-finch-5334|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |50 | scope="row" |డగ్ బోలింగర్ |2011 |2014 |9 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|00.01|—}} |0 |0 |{{sort|0210|210}} |{{sort|009|9}} |{{sort|178|1/22}} |{{nts|27.66}} |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Doug Bollinger Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/doug-bollinger-4508|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |51 | scope="row" |పాట్ కమ్మిన్స్ |2011 |2024 |57 |{{sort|0158|158}} |{{sort|0280|28}} |{{sort|1053|10.53}} |0 |0 |{{sort|1254|1,254}} |{{sort|066|66}} |{{sort|385|3/15}} |{{nts|23.57}} |16 |0 |<ref>{{cite web|title=Pat Cummins Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/pat-cummins-489889|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |52 | scope="row" |[[జేమ్స్ ప్యాటిన్సన్]] |2011 |2012 |4 |{{sort|0005|5}} |{{sort|0055|5*}} |{{sort|00.05|—}} |0 |0 |{{sort|0078|78}} |{{sort|003|3}} |{{sort|283|2/17}} |{{nts|34.66}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=James Pattinson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/james-pattinson-272465|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |53 | scope="row" |మాథ్యూ వేడ్ ‡† |2011 |2024 |92 |{{sort|1202|1,202}} |{{sort|0800|80}} |{{sort|2613|26.13}} |3 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |58 |6 |<ref>{{cite web|title=Matthew Wade Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-wade-230193|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |54 | scope="row" |మిచెల్ మార్ష్ ‡ |2011 |2025 |81 |{{sort|2083|2,083}} |{{sort|1035|103*}} |{{sort|3306|33.06}} |11 |1 |{{sort|0300|300}} |{{sort|017|17}} |{{sort|376|3/24}} |{{nts|22.76}} |37 |0 |<ref>{{cite web|title=Mitchell Marsh Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mitchell-marsh-272450|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |55 | scope="row" |జార్జ్ బెయిలీ ‡ |2012 |2017 |29 |{{sort|0470|470}} |{{sort|0630|63}} |{{sort|2611|26.11}} |2 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |10 |0 |{{efn|George Bailey has also played Twenty20 International cricket for the [[List of World XI Twenty20 International cricketers|World XI]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=George Bailey Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/george-bailey-4451|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |56 | scope="row" |[[జేవియర్ డోహెర్టీ]] |2012 |2013 |11 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0095|9*}} |{{sort|1800|18.00}} |0 |0 |{{sort|0228|228}} |{{sort|010|10}} |{{sort|380|3/20}} |{{nts|30.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Xavier Doherty Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/xavier-doherty-5017|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |57 | scope="row" |జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్ |2012 |2017 |24 |{{sort|0159|159}} |{{sort|0415|41*}} |{{sort|1445|14.45}} |0 |0 |{{sort|0515|515}} |{{sort|036|36}} |{{sort|573|5/27}} |{{nts|19.00}} |11 |0 |<ref>{{cite web|title=James Faulkner Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/james-faulkner-270484|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |58 | scope="row" |గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్ |2012 |2025 |126 |{{sort|2835|2,835}} |{{sort|1455|145*}} |{{sort|2922|29.22}} |12 |5 |{{sort|1081|1,081}} |{{sort|049|49}} |{{sort|390|3/10}} |{{nts|30.04}} |62 |0 |<ref>{{cite web|title=Glenn Maxwell Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/glenn-maxwell-325026|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |59 | scope="row" |మిచెల్ స్టార్క్ |2012 |2024 |65 |{{sort|0098|98}} |{{sort|0140|14}} |{{sort|0980|9.80}} |0 |0 |{{sort|1458|1,458}} |{{sort|079|79}} |{{sort|480|4/20}} |{{nts|23.81}} |22 |0 |<ref>{{cite web|title=Mitchell Starc Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mitchell-starc-311592|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |60 | scope="row" |బెన్ కటింగ్ |2013 |2014 |4 |{{sort|0035|35}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1166|11.66}} |0 |0 |{{sort|0066|66}} |{{sort|001|1}} |{{sort|182|1/18}} |{{nts|99.00}} |5 |0 |{{efn|Ben Cutting has also played Twenty20 International cricket for the [[List of World XI Twenty20 International cricketers|World XI]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=Ben Cutting Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-cutting-230371|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |61 | scope="row" |నాథన్ కౌల్టర్-నైల్ |2013 |2019 |28 |{{sort|0150|150}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1363|13.63}} |0 |0 |{{sort|0582|582}} |{{sort|034|34}} |{{sort|469|4/31}} |{{nts|23.58}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Coulter-Nile Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-coulter-nile-261354|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |62 | scope="row" |జోష్ హాజిల్‌వుడ్ |2013 |2025 |60 |{{sort|0029|29}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0966|9.66}} |0 |0 |{{sort|1348|1,348}} |{{sort|079|79}} |{{sort|488|4/12}} |{{nts|21.26}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Josh Hazlewood Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-hazlewood-288284|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |63 | scope="row" |[[బెన్ రోహ్రర్]] |2013 |2013 |1 |{{sort|0016|16}} |{{sort|0160|16}} |{{sort|1600|16.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Ben Rohrer Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-rohrer-7547|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |64 | scope="row" |ఫవాద్ అహ్మద్ |2013 |2013 |2 |{{sort|0003|3}} |{{sort|0035|3*}} |{{sort|00.03|—}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|003|3}} |{{sort|375|3/25}} |{{nts|22.66}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Fawad Ahmed Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/fawad-ahmed-240609|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |65 | scope="row" |నిక్ మాడిన్సన్ |2013 |2018 |6 |{{sort|0045|45}} |{{sort|0340|34}} |{{sort|1125|11.25}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Nic Maddinson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nic-maddinson-333780|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |66 | scope="row" |క్రిస్ లిన్ |2014 |2018 |18 |{{sort|0291|291}} |{{sort|0440|44}} |{{sort|1940|19.40}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Chris Lynn Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chris-lynn-326637|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |67 | scope="row" |[[జేమ్స్ ముయిర్‌హెడ్]] |2014 |2014 |5 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0090|90}} |{{sort|006|6}} |{{sort|287|2/13}} |{{nts|18.16}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=James Muirhead Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/james-muirhead-533043|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |68 | scope="row" |సీన్ అబాట్ |2014 |2025 |28 |{{sort|0050|50}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0833|8.33}} |0 |0 |{{sort|0532|532}} |{{sort|033|33}} |{{sort|469|4/31}} |{{nts|24.90}} |16 |0 |<ref>{{cite web|title=Sean Abbott Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sean-abbott-398666|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |69 | scope="row" |కామెరాన్ బాయ్స్ |2014 |2016 |7 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0030|3}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|0138|138}} |{{sort|008|8}} |{{sort|290|2/10}} |{{nts|19.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Cameron Boyce Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/cameron-boyce-326625|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |70 | scope="row" |ఫిలిప్ హ్యూస్ |2014 |2014 |1 |{{sort|0006|6}} |{{sort|0060|6}} |{{sort|0600|6.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Phillip Hughes Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/phillip-hughes-272364|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |71 | scope="row" |కేన్ రిచర్డ్‌సన్ |2014 |2023 |36 |{{sort|0017|17}} |{{sort|0090|9}} |{{sort|0425|4.25}} |0 |0 |{{sort|0756|756}} |{{sort|045|45}} |{{sort|470|4/30}} |{{nts|23.53}} |14 |0 |<ref>{{cite web|title=Kane Richardson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kane-richardson-272262|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |72 | scope="row" |[[బెన్ డంక్]] † |2014 |2017 |5 |{{sort|0099|99}} |{{sort|0320|32}} |{{sort|1980|19.80}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |5 |2 |<ref>{{cite web|title=Ben Dunk Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-dunk-388678|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |73 | scope="row" |[[నాథన్ రియర్డన్]] |2014 |2014 |2 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0040|4}} |{{sort|0400|4.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Reardon Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-reardon-7529|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |74 | scope="row" |మార్కస్ స్టోయినిస్ |2015 |2025 |82 |{{sort|1338|1,338}} |{{sort|0780|78}} |{{sort|3185|31.85}} |6 |0 |{{sort|0852|852}} |{{sort|049|49}} |{{sort|477|4/23}} |{{nts|25.67}} |24 |0 |<ref>{{cite web|title=Marcus Stoinis Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/marcus-stoinis-325012|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |75 | scope="row" |ట్రావిస్ హెడ్ ‡ |2016 |2025 |47 |{{sort|1197|1,197}} |{{sort|0910|91}} |{{sort|2919|29.19}} |5 |0 |{{sort|0036|36}} |{{sort|001|1}} |{{sort|184|1/16}} |{{nts|56.00}} |9 |0 |<ref>{{cite web|title=Travis Head Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/travis-head-530011|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |76 | scope="row" |[[స్కాట్ బోలాండ్]] |2016 |2016 |3 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0066|66}} |{{sort|003|3}} |{{sort|374|3/26}} |{{nts|30.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Scott Boland Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/scott-boland-446548|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |77 | scope="row" |నాథన్ లియాన్ |2016 |2018 |2 |{{sort|0004|4}} |{{sort|0045|4*}} |{{sort|00.04|—}} |0 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|001|1}} |{{sort|167|1/33}} |{{nts|48.00}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Lyon Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-lyon-272279|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |78 | scope="row" |ఆండ్రూ టై |2016 |2021 |32 |{{sort|0083|83}} |{{sort|0200|20}} |{{sort|1037|10.37}} |0 |0 |{{sort|0683|683}} |{{sort|047|47}} |{{sort|477|4/23}} |{{nts|21.21}} |10 |0 |<ref>{{cite web|title=Andrew Tye Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/andrew-tye-459508|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |79 | scope="row" |కామెరాన్ బాన్‌క్రాఫ్ట్ † |2016 |2016 |1 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0005|0*}} |{{sort|00.00|—}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Cameron Bancroft Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/cameron-bancroft-501011|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |80 | scope="row" |ఉస్మాన్ ఖవాజా |2016 |2016 |9 |{{sort|0241|241}} |{{sort|0580|58}} |{{sort|2677|26.77}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |5 |0 |<ref>{{cite web|title=Usman Khawaja Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/usman-khawaja-215155|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |81 | scope="row" |పీటర్ నెవిల్ † |2016 |2016 |9 |{{sort|0025|25}} |{{sort|0105|10*}} |{{sort|2500|25.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |2 |1 |<ref>{{cite web|title=Peter Nevill Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/peter-nevill-6973|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |82 | scope="row" |ఆడమ్ జాంపా |2016 |2025 |108 |{{sort|0069|69}} |{{sort|0135|13*}} |{{sort|0460|4.60}} |0 |0 |{{sort|2315|2,315}} |{{sort|134|134}} |{{sort|581|5/19}} |{{nts|21.24}} |16 |0 |<ref>{{cite web|title=Adam Zampa Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adam-zampa-379504|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |83 | scope="row" |ఆష్టన్ అగర్ |2016 |2024 |49 |{{sort|0279|279}} |{{sort|0290|29}} |{{sort|1162|11.62}} |0 |0 |{{sort|1042|1,042}} |{{sort|049|49}} |{{sort|670|6/30}} |{{nts|23.04}} |32 |0 |<ref>{{cite web|title=Ashton Agar Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ashton-agar-505120|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |84 | scope="row" |[[మైఖేల్ క్లింగర్]] |2017 |2017 |3 |{{sort|0143|143}} |{{sort|0620|62}} |{{sort|4766|47.66}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Michael Klinger Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/michael-klinger-6161|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |85 | scope="row" |బిల్లీ స్టాన్‌లేక్ |2017 |2019 |19 |{{sort|0009|9}} |{{sort|0070|7}} |{{sort|0900|9.00}} |0 |0 |{{sort|0420|420}} |{{sort|027|27}} |{{sort|492|4/8}} |{{nts|20.14}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Billy Stanlake Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/billy-stanlake-533042|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |86 | scope="row" |ఆష్టన్ టర్నర్ |2017 |2023 |19 |{{sort|0110|110}} |{{sort|0240|24}} |{{sort|1222|12.22}} |0 |0 |{{sort|0078|78}} |{{sort|004|4}} |{{sort|288|2/12}} |{{nts|20.50}} |7 |0 |<ref>{{cite web|title=Ashton Turner Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ashton-turner-500268|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |87 | scope="row" |जय్ రిచర్డ్‌సన్ |2017 |2022 |18 |{{sort|0045|45}} |{{sort|0110|11}} |{{sort|1500|15.00}} |0 |0 |{{sort|0396|396}} |{{sort|019|19}} |{{sort|374|3/26}} |{{nts|29.26}} |10 |0 |<ref>{{cite web|title=Jhye Richardson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jhye-richardson-774223|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |88 | scope="row" |జాసన్ బెహ్రెన్‌డార్ఫ్ |2017 |2024 |17 |{{sort|0007|7}} |{{sort|0050|5}} |{{sort|0700|7.00}} |0 |0 |{{sort|0318|318}} |{{sort|018|18}} |{{sort|479|4/21}} |{{nts|24.61}} |7 |0 |<ref>{{cite web|title=Jason Behrendorff Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jason-behrendorff-272477|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |89 | scope="row" |అలెక్స్ కారీ † |2018 |2025 |42 |{{sort|0267|267}} |{{sort|0375|37*}} |{{sort|1112|11.12}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |22 |10 |<ref>{{cite web|title=Alex Carey Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/alex-carey-326434|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |90 | scope="row" |డి'ఆర్సీ షార్ట్ |2018 |2020 |23 |{{sort|0642|642}} |{{sort|0760|76}} |{{sort|3057|30.57}} |4 |0 |{{sort|0114|114}} |{{sort|003|3}} |{{sort|187|1/13}} |{{nts|50.33}} |8 |0 |<ref>{{cite web|title=D'Arcy Short Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/d-arcy-short-308798|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |91 | scope="row" |మిచెల్ స్వెప్సన్ |2018 |2022 |8 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0145|14*}} |{{sort|00.32|—}} |0 |0 |{{sort|0150|150}} |{{sort|011|11}} |{{sort|388|3/12}} |{{nts|18.54}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Mitchell Swepson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mitchell-swepson-590326|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |92 | scope="row" |[[జాక్ వైల్డర్‌ముత్]] |2018 |2018 |2 |{{sort|0001|1}} |{{sort|0015|1*}} |{{sort|00.01|—}} |0 |0 |{{sort|0018|18}} |{{sort|001|1}} |{{sort|184|1/16}} |{{nts|32.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Jack Wildermuth Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jack-wildermuth-570854|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |93 | scope="row" |బెన్ మెక్‌డెర్మాట్ |2018 |2023 |25 |{{sort|0342|342}} |{{sort|0540|54}} |{{sort|1800|18.00}} |2 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |15 |0 |<ref>{{cite web|title=Ben McDermott Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-mcdermott-603410|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |94 | scope="row" |పీటర్ హ్యాండ్స్‌కాంబ్ † |2019 |2019 |2 |{{sort|0033|33}} |{{sort|0205|20*}} |{{sort|3300|33.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Peter Handscomb Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/peter-handscomb-334337|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |95 | scope="row" |[[డేనియల్ సామ్స్]] |2020 |2022 |10 |{{sort|0106|106}} |{{sort|0410|41}} |{{sort|2650|26.50}} |0 |0 |{{sort|0180|180}} |{{sort|007|7}} |{{sort|267|2/33}} |{{nts|43.57}} |4 |0 |<ref>{{cite web|title=Daniel Sams Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/daniel-sams-826901|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |96 | scope="row" |[[జోష్ ఫిలిప్]] † |2021 |2025 |15 |{{sort|0160|160}} |{{sort|0450|45}} |{{sort|1230|12.30}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Josh Philippe Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-philippe-1124282|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |97 | scope="row" |రిలే మెరెడిత్ |2021 |2024 |6 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0137|137}} |{{sort|009|9}} |{{sort|352|3/48}} |{{nts|24.66}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Riley Meredith Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/riley-meredith-961713|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |98 | scope="row" |[[నాథన్ ఎల్లిస్]] |2021 |2025 |32 |{{sort|0032|32}} |{{sort|0120|12}} |{{sort|0640|6.40}} |0 |0 |{{sort|0676|676}} |{{sort|050|50}} |{{sort|472|4/28}} |{{nts|17.72}} |11 |0 |<ref>{{cite web|title=Nathan Ellis Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-ellis-826915|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |99 | scope="row" |[[జోష్ ఇంగ్లిస్]] ‡† |2022 |2025 |41 |{{sort|0911|911}} |{{sort|1100|110}} |{{sort|2846|28.46}} |2 |2 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |25 |2 |<ref>{{cite web|title=Josh Inglis Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-inglis-662235|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |100 | scope="row" |[[బెన్ డ్వార్షుయిస్]] |2022 |2025 |13 |{{sort|0050|50}} |{{sort|0170|17}} |{{sort|0714|7.14}} |0 |0 |{{sort|0294|294}} |{{sort|020|20}} |{{sort|464|4/36}} |{{nts|22.85}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Ben Dwarshuis Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-dwarshuis-679567|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |101 | scope="row" |[[కామెరాన్ గ్రీన్]] |2022 |2025 |21 |{{sort|0521|521}} |{{sort|0625|62*}} |{{sort|3256|32.56}} |6 |0 |{{sort|0188|188}} |{{sort|012|12}} |{{sort|365|3/35}} |{{nts|23.25}} |16 |0 |<ref>{{cite web|title=Cameron Green Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/cameron-green-1076713|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |102 | scope="row" |[[మార్నస్ లబుషేన్]] |2022 |2022 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0020|2}} |{{sort|0200|2.00}} |0 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Marnus Labuschagne Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/marnus-labuschagne-787987|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |103 | scope="row" |[[టిమ్ డేవిడ్]] |2022 |2025 |54 |{{sort|1,038|1038}} |{{sort|1025|102*}} |{{sort|3243|32.43}} |5 |1 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |29 |0 |{{efn|Tim David has also played Twenty20 International cricket for [[List of Singapore Twenty20 International cricketers|Singapore]]. Only his record for Australia is given above.|group=notes}}<ref>{{cite web|title=Tim David Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tim-david-892749|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |104 | scope="row" |ఆరోన్ హార్డీ |2023 |2025 |16 |{{sort|0180|180}} |{{sort|0285|28*}} |{{sort|2250|22.50}} |0 |0 |{{sort|0240|240}} |{{sort|013|13}} |{{sort|379|3/21}} |{{nts|26.61}} |6 |0 |<ref>{{cite web|title=Aaron Hardie Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/aaron-hardie-1124283|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |105 | scope="row" |[[స్పెన్సర్ జాన్సన్]] |2023 |2024 |8 |{{sort|0000|0}} |{{sort|0000|0}} |{{sort|0001|0.00}} |0 |0 |{{sort|0160|160}} |{{sort|014|14}} |{{sort|574|5/26}} |{{nts|17.07}} |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Spencer Johnson Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/spencer-johnson-1123718|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |106 | scope="row" |తన్వీర్ సంఘ |2023 |2023 |7 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|00.02|—}} |0 |0 |{{sort|0168|168}} |{{sort|010|10}} |{{sort|469|4/31}} |{{nts|24.90}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Tanveer Sangha Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tanveer-sangha-1170471|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |107 | scope="row" |[[మాథ్యూ షార్ట్]] |2023 |2025 |21 |{{sort|0382|382}} |{{sort|0660|66}} |{{sort|2247|22.47}} |1 |0 |{{sort|0072|72}} |{{sort|008|8}} |{{sort|578|5/22}} |{{nts|17.00}} |13 |0 |<ref>{{cite web|title=Matthew Short Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-short-605575|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |108 | scope="row" |[[క్రిస్ బ్రౌన్|క్రిస్ గ్రీన్]] |2023 |2023 |1 |{{sort|0002|2}} |{{sort|0025|2*}} |{{sort|00.02|—}} |0 |0 |{{sort|0024|24}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-0001|–}} |– |2 |0 |<ref>{{cite web|title=Chris Green Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chris-green-787073|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |109 | scope="row" |[[జేవియర్ బార్ట్‌లెట్]] |2024 |2025 |16 |{{sort|0018|18}} |{{sort|0090|9}} |{{sort|0360|3.60}} |0 |0 |{{sort|0303|303}} |{{sort|019|19}} |{{sort|387|3/13}} |{{nts|20.00}} |8 |0 |<ref>{{cite web|title=Xavier Bartlett Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/xavier-bartlett-1050545|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |110 | scope="row" |[[జేక్ ఫ్రేజర్-మెక్‌గుర్క్]] |2024 |2025 |8 |{{sort|0115|115}} |{{sort|0500|50}} |{{sort|1437|14.37}} |1 |0 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |8 |0 |<ref>{{cite web|title=Jake Fraser-McGurk Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jake-fraser-mcgurk-1168049|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |111 | scope="row" |[[కూపర్ కానల్లీ|కూపర్ కొన్నోలీ]] |2024 |2025 |6 |{{sort|0013|13}} |{{sort|0130|13}} |{{sort|0650|6.50}} |0 |0 |{{sort|0048|48}} |{{sort|001|1}} |{{sort|163|1/37}} |{{nts|79.00}} |1 |0 |<ref>{{cite web|title=Cooper Connolly Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/cooper-connolly-1210488|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |112 | scope="row" |[[మిచెల్ ఓవెన్]] |2025 |2025 |13 |{{sort|0163|163}} |{{sort|0500|50}} |{{sort|2037|20.37}} |1 |0 |{{sort|0030|30}} |{{sort|002|2}} |{{sort|186|1/14}} |{{nts|29.50}} |3 |0 |<ref>{{cite web|title=Mitchell Owen Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mitchell-owen-1213979|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |- |113 | scope="row" |[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]] |2025 |2025 |4 |{{sort|-0001|–}} |{{sort|-0001|–}} |– |– |– |{{sort|0072|72}} |{{sort|000|0}} |{{sort|-0001|–}} |– |0 |0 |<ref>{{cite web|title=Matthew Kuhnemann Profile – Cricket Player Australia|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/matthew-kuhnemann-774219|access-date=31 July 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> |} == కెప్టెన్లు == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:centre" |+ఆస్ట్రేలియా టి20ఐ కెప్టెన్లు<ref>{{Cite web|title=New Zealand v Australia|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803211931/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81665.html|archive-date=3 August 2016|access-date=27 October 2017|website=Cricket Archive}} Retrieved on 7 November 2008.</ref> ! scope="col" |సం ! scope="col" |పేరు ! scope="col" |మొదటి ! scope="col" |చివరి ! scope="col" |మ్యా ! scope="col" |గెలుపు ! scope="col" |ఓటమి ! scope="col" |టై ! scope="col" |ఫలితం తేలనివి ! scope="col" |గెలుపు%{{Efn|Percentage is worked out by counting tied games as half a win and excluding no results from the equation.|name=fn3}} |- |<span style="display: none">0</span>1 | scope="row" style="text-align:left" |[[రికీ పాంటింగ్]] |2005 |2009 |{{Sort|17|17}} |{{Sort|07|7}} |{{Sort|10|10}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|04117|41.17}} |- |<span style="display: none">0</span>2 | scope="row" style="text-align:left" |[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]] |2007 |2007 |{{Sort|02|2}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|05000|50.00}} |- |<span style="display: none">0</span>3 | scope="row" style="text-align:left" |మైఖేల్ క్లార్క్ |2007 |2010 |{{Sort|18|18}} |{{Sort|12|12}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|07352|73.52}} |- |<span style="display: none">0</span>4 | scope="row" style="text-align:left" |బ్రాడ్ హాడిన్ |2009 |2009 |{{Sort|02|2}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|05000|50.00}} |- |<span style="display: none">0</span>5 | scope="row" style="text-align:left" |కామెరాన్ వైట్ |2011 |2011 |{{Sort|06|6}} |{{Sort|02|2}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|03333|33.33}} |- |<span style="display: none">0</span>6 | scope="row" style="text-align:left" |జార్జ్ బెయిలీ |2012 |2014 |{{Sort|28|28}} |{{Sort|14|14}} |{{Sort|13|13}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|05178|51.78}} |- |<span style="display: none">0</span>7 | scope="row" style="text-align:left" |[[ఆరోన్ ఫించ్]] |2014 |2022 |{{Sort|76|76}} |{{Sort|40|40}} |{{Sort|32|32}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|05547|55.47}} |- |<span style="display: none">0</span>8 | scope="row" style="text-align:left" |[[స్టీవ్ స్మిత్]] |2015 |2016 |{{Sort|08|8}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|05000|50.00}} |- |<span style="display: none">0</span>9 | scope="row" style="text-align:left" |[[షేన్ వాట్సన్]] |2016 |2016 |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|00000|0.00}} |- |10 | scope="row" style="text-align:left" |డేవిడ్ వార్నర్ |2016 |2018 |{{Sort|09|9}} |{{Sort|08|8}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|08888|88.88}} |- |11 | scope="row" style="text-align:left" |మాథ్యూ వేడ్ |2020 |2024 |{{Sort|13|13}} |{{Sort|04|4}} |{{Sort|09|9}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|03076|30.76}} |- |12 | scope="row" style="text-align:left" |మిచెల్ మార్ష్ |2023 |2025 |{{Sort|35|35}} |{{Sort|26|26}} |{{Sort|06|6}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|08125|81.25}} |- |13 | scope="row" style="text-align:left" |ట్రావిస్ హెడ్ |2024 |2024 |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|01|1}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|00000|0.00}} |- |14 | scope="row" style="text-align:left" |జోష్ ఇంగ్లిస్ |2024 |2024 |{{Sort|03|3}} |{{Sort|03|3}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|00|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|10000|100.00}} |} == ఇవి కూడా చూడండి == * ఆస్ట్రేలియన్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * ఆస్ట్రేలియన్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా == గమనికలు == {{Notelist}} == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] nf996crb4r4m4m7kzbmwd81pqyrcgh7 0 475078 4804012 4803771 2026-04-16T12:26:22Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804012 wikitext text/x-wiki '''వెస్టిండీస్ ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ క్రికెటర్ల జాబితా''' ఇది. ట్వంటీ 20 ఇంటర్నేషనల్ అనేది రెండు ప్రాతినిధ్య జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్]] మ్యాచ్. ఆడే రెండు జట్లకూ [[ట్వంటీ20|T20]] హోదా ఉండాలి. దీన్ని [[ట్వంటీ20|ట్వంటీ 20]] క్రికెట్ నియమాల ప్రకారం ఆడతారు. ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన తేదీ క్రమంలో ఈ జాబితా పేర్చబడింది. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి ట్వంటీ 20 మ్యాచ్ ఆడిన సందర్భాల్లో, ఆ ఆటగాళ్ల ఇంటిపేరును బట్టి పేర్చబడింది. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}} – [[Captain (cricket)|కెప్టెన్]] * {{Dagger}} – [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]] * '''మొదటి''' - తొలి మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి''' - చివరి ఆట ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్''' - ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు''' – కెరీర్‌లో సాధించిన పరుగులు * '''అత్య''' - అత్యధిక స్కోరు * '''సగటు''' – ఒక్కొక్క అవుట్‌కు చేసిన పరుగులు * '''*''' – [[నాటౌట్|నాటౌట్‌గా]] నిలిచాడు * '''50''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ సెంచరీల]] సంఖ్య * '''100''' – సెంచరీల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు''' – కెరీర్‌లో వేసిన బంతులు * '''వికె''' – కెరీర్‌లో తీసిన వికెట్లు * '''అత్యు.బౌ''' – [[క్రికెట్ పదకోశం|ఇన్నింగ్స్‌లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * '''సగటు''' – [[బౌలింగు సగటు|వికెట్‌కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * క్యా – [[క్యాచౌట్|క్యాచ్‌లు]] * '''స్టం''' – [[స్టంపౌట్|స్టంపింగులు]] |} == ఆటగాళ్ళు == : ''2024 అక్టోబరు 17 నాటి గణాంకాలు.''<ref name="t20i_caps">{{Cite web|title=Players&nbsp;– West Indies&nbsp;– T20I caps|url=http://www.espncricinfo.com/westindies/content/player/caps.html?country=4;class=3|access-date=21 October 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=West Indies / Twenty20 International Batting Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=4;type=team|access-date=21 October 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=West Indies / Twenty20 International Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=4;type=team|access-date=21 October 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ఊలాలుWest Indies T20I cricketers |- align="center" ! colspan="5" scope="col" |జనరల్ ! colspan="5" class="unsortable" scope="col" |బ్యాటింగు ! colspan="4" class="unsortable" scope="col" |బౌలింగు ! colspan="2" class="unsortable" scope="col" |ఫీల్డింగు ! rowspan="2" |మూలాలు |- align="center" !సంఖ్య !పేరు !మొదటి !చివరి !మ్యాచ్ ! scope="col" |పరుగులు ! data-sort-type="" scope="col" |అత్య ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |50 ! scope="col" |100 ! scope="col" |బంతులు ! data-sort-type="" scope="col" |వికె ! scope="col" |అత్యు.బౌ ! scope="col" |సగటు ! scope="col" |క్యా ! scope="col" |స్టం |- align="center" |1 | align="left" |ఇయాన్ బ్రాడ్‌షా |2006 |2006 |1 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0005|0*}} |— |0 |0 |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|000|0}} |— |— |1 |0 | |- align="center" |2 | align="left" |[[డ్వేన్ బ్రావో]] ‡ |2006 |2021 |91 |{{Sort|1255|1255}} |{{Sort|0665|66*}} |{{Nts|22.01}} |4 |0 |{{Sort|1505|1505}} |{{Sort|078|78}} |{{Sort|4081|4/19}} |{{Nts|26.10}} |44 |0 | |- align="center" |3 | align="left" |డీటన్ బట్లర్ |2006 |2006 |1 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |4 | align="left" |[[శివనారాయణ్ చంద్రపాల్|శివ్‌నారాయణ్ చందర్‌పాల్]] ‡ |2006 |2015 |22 |{{Sort|0343|343}} |{{Sort|0410|41}} |{{Nts|20.17}} |0 |0 |— |— |— |— |7 |0 | |- align="center" |5 | align="left" |డారెన్ గంగా |2006 |2006 |1 |{{Sort|0026|26}} |{{Sort|0260|26}} |{{Nts|26.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |6 | align="left" |[[క్రిస్ గేల్]] |2006 |2021 |79 |{{Sort|1899|1899}} |{{Sort|1170|117}} |{{Nts|27.92}} |14 |2 |{{Sort|0381|381}} |{{Sort|020|20}} |{{Sort|2085|2/15}} |{{Nts|22.00}} |20 |0 | |- align="center" |7 | align="left" |[[వేవెల్ హిండ్స్]] |2006 |2010 |5 |{{Sort|0030|30}} |{{Sort|0140|14}} |{{Nts|7.50}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |8 | align="left" |[[రునాకో మోర్టన్]] |2006 |2010 |7 |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|0400|40}} |{{Nts|16.00}} |0 |0 |— |— |— |— |2 |0 | |- align="center" |9 | align="left" |దేనేష్ రామ్‌దిన్ ‡† |2006 |2019 |71 |{{Sort|0636|636}} |{{Sort|0555|55*}} |{{Nts|18.70}} |1 |0 |— |— |— |— |43 |20 | |- align="center" |10 | align="left" |డ్వేన్ స్మిత్ |2006 |2015 |33 |{{Sort|0582|582}} |{{Sort|0720|72}} |{{Nts|18.18}} |3 |0 |{{Sort|0142|142}} |{{Sort|007|7}} |{{Sort|3076|3/24}} |{{Nts|30.28}} |8 |0 | |- align="center" |11 | align="left" |జెరోమ్ టేలర్ |2006 |2018 |30 |{{Sort|0118|118}} |{{Sort|0210|21}} |{{Nts|13.11}} |0 |0 |{{Sort|0600|600}} |{{Sort|033|33}} |{{Sort|3094|3/6}} |{{Nts|26.15}} |9 |0 | |- align="center" |12 | align="left" |[[డారెన్ పావెల్]] |2007 |2007 |5 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0015|1*}} |— |0 |0 |{{Sort|0102|102}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|1094|1/6}} |{{Nts|65.50}} |2 |0 | |- align="center" |13 | align="left" |రవి రాంపాల్ |2007 |2021 |27 |{{Sort|0015|15}} |{{Sort|0080|8}} |{{Nts|7.50}} |0 |0 |{{Sort|0575|575}} |{{Sort|031|31}} |{{Sort|3084|3/16}} |{{Nts|25.90}} |2 |0 | |- align="center" |14 | align="left" |డారెన్ సామి[a] ‡ |2007 |2016 |66 |{{Sort|0534|534}} |{{Sort|0425|42*}} |{{Nts|15.70}} |0 |0 |{{Sort|0880|880}} |{{Sort|044|44}} |{{Sort|5074|5/26}} |{{Nts|24.27}} |{{Nts|30}} |0 | |- align="center" |15 | align="left" |మార్లన్ శామ్యూల్స్ |2007 |2019 |67 |{{Sort|1611|1611}} |{{Sort|0895|89*}} |{{Nts|29.29}} |10 |0 |{{Sort|0479|479}} |{{Sort|022|22}} |{{Sort|3077|3/23}} |{{Nts|28.27}} |12 |0 | |- align="center" |16 | align="left" |డెవాన్ స్మిత్ |2007 |2009 |6 |{{Sort|0203|203}} |{{Sort|0610|61}} |{{Nts|33.83}} |1 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |17 | align="left" |[[ఆస్టిన్ రిచర్డ్స్]] |2007 |2007 |1 |{{Sort|0010|10}} |{{Sort|0100|10}} |{{Nts|10.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |18 | align="left" |లెండ్ల్ సిమ్మన్స్ |2007 |2021 |68 |{{Sort|1527|1527}} |{{Sort|0915|91*}} |{{Nts|26.78}} |9 |0 |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|4081|4/19}} |{{Nts|12.00}} |35 |0 | |- align="center" |19 | align="left" |[[ఫిడెల్ ఎడ్వర్డ్స్]] |2007 |2021 |26 |{{Sort|0011|11}} |{{Sort|0075|7*}} |{{Nts|5.50}} |0 |0 |{{Sort|0449|449}} |{{Sort|020|20}} |{{Sort|3077|3/23}} |{{Nts|30.85}} |5 |0 | |- align="center" |20 | align="left" |రామ్‌నరేష్ సర్వాన్ ‡ |2007 |2010 |18 |{{Sort|0298|298}} |{{Sort|0590|59}} |{{Nts|22.92}} |2 |0 |{{Sort|0012|12}} |2 |{{Sort|2090|2/10}} |{{Nts|5.00}} |7 |0 | |- align="center" |21 | align="left" |బ్రెంటన్ పార్చ్‌మెంట్ |2007 |2007 |1 |{{Sort|0010|10}} |{{Sort|0100|10}} |{{Nts|10.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |22 | align="left" |రాల్ లూయిస్ |2008 |2008 |1 |— |— |— |— |— |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|000|0}} |— |— |1 |0 | |- align="center" |23 | align="left" |[[సులీమాన్ బెన్]] |2008 |2016 |24 |{{Sort|0037|37}} |{{Sort|0135|13*}} |{{Nts|12.33}} |0 |0 |{{Sort|0504|504}} |{{Sort|018|18}} |{{Sort|4094|4/6}} |{{Nts|33.66}} |10 |0 | |- align="center" |24 | align="left" |ఆండ్రీ ఫ్లెచర్ † |2008 |2024 |58 |{{Sort|0984|984}} |{{Sort|0845|84*}} |{{Nts|20.50}} |6 |0 |— |— |— |— |24 |2 | |- align="center" |25 | align="left" |జేవియర్ మార్షల్ |2008 |2009 |6 |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|0360|36}} |{{Nts|16.00}} |0 |0 |— |— |— |— |3 |0 | |- align="center" |26 | align="left" |[[విలియం పెర్కిన్స్]] |2008 |2008 |1 |{{Sort|0009|9}} |{{Sort|0090|9}} |{{Nts|9.00}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |27 | align="left" |కీరాన్ పొలార్డ్ ‡ |2008 |2022 |101 |{{Sort|1569|1569}} |{{Sort|0755|75*}} |{{Nts|25.30}} |6 |0 |{{Sort|0856|856}} |{{Sort|042|42}} |{{Sort|4075|4/25}} |{{Nts|28.28}} |42 |0 | |- align="center" |28 | align="left" |కెమర్ రోచ్ |2008 |2012 |11 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0035|3*}} |— |0 |0 |{{Sort|0234|234}} |{{Sort|010|10}} |{{Sort|2075|2/25}} |{{Nts|28.40}} |1 |0 | |- align="center" |29 | align="left" |లియోనెల్ బేకర్ |2008 |2009 |3 |— |— |— |— |— |{{Sort|0048|48}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|1088|1/12}} |{{Nts|29.00}} |0 |0 | |- align="center" |30 | align="left" |కార్ల్టన్ బాగ్, జూనియర్ |2008 |2012 |3 |{{Sort|0010|10}} |{{Sort|0070|7}} |{{Nts|3.33}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |31 | align="left" |షాన్ ఫైండ్లే |2008 |2008 |3 |{{Sort|0032|32}} |{{Sort|0190|19}} |{{Nts|16.00}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |32 | align="left" |డేవిడ్ బెర్నార్డ్ |2009 |2009 |1 |{{Sort|0001|1}} |{{Sort|0015|1*}} |{{Nts|1.00}} |0 |0 |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|000|0}} |— |— |0 |0 | |- align="center" |33 | align="left" |ట్రావిస్ డౌలిన్ |2009 |2010 |3 |{{Sort|0068|68}} |{{Sort|0375|37*}} |{{Nts|68.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |34 | align="left" |నికితా మిల్లర్ |2009 |2014 |9 |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|0155|15*}} |{{Nts|43.00}} |0 |0 |{{Sort|0190|190}} |{{Sort|011|11}} |{{Sort|2080|2/20}} |{{Nts|20.36}} |2 |0 | |- align="center" |35 | align="left" |ఫ్లాయిడ్ రీఫర్ ‡ |2009 |2009 |1 |{{Sort|0022|22}} |{{Sort|0220|22}} |{{Nts|22.00}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |36 | align="left" |డేల్ రిచర్డ్స్ |2009 |2009 |1 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Nts|0.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |37 | align="left" |డెవాన్ థామస్ † |2009 |2022 |12 |{{Sort|0051|51}} |{{Sort|0315|31*}} |{{Nts|8.50}} |0 |0 |— |— |— |— |12 |2 | |- align="center" |38 | align="left" |గావిన్ టోంగే |2009 |2009 |1 |— |— |— |— |— |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1075|1/25}} |{{Nts|25.00}} |1 |0 | |- align="center" |39 | align="left" |నర్సింగ్ డియోనరైన్ |2010 |2013 |8 |{{Sort|0055|55}} |{{Sort|0365|36*}} |{{Nts|11.00}} |0 |0 |{{Sort|0054|54}} |{{Sort|000|0}} |— |— |2 |0 | |- align="center" |40 | align="left" |అడ్రియన్ బరాత్ |2010 |2011 |2 |{{Sort|0023|23}} |{{Sort|0150|15}} |{{Nts|11.50}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |41 | align="left" |డారెన్ బ్రావో |2010 |2022 |26 |{{Sort|0405|405}} |{{Sort|0435|43*}} |{{Nts|21.31}} |0 |0 |— |— |— |— |5 |0 | |- align="center" |42 | align="left" |క్రిస్టోఫర్ బార్న్‌వెల్ |2011 |2013 |6 |{{Sort|0078|78}} |{{Sort|0345|34*}} |{{Nts|19.50}} |0 |0 |{{Sort|0036|36}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1076|1/24}} |{{Nts|51.00}} |2 |0 | |- align="center" |43 | align="left" |దేవేంద్ర బిషూ |2011 |2019 |7 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0080|8}} |{{Nts|8.50}} |0 |0 |{{Sort|0121|121}} |{{Sort|007|7}} |{{Sort|4083|4/17}} |{{Nts|19.57}} |1 |0 | |- align="center" |44 | align="left" |డాన్జా హయత్ |2011 |2012 |5 |{{Sort|0064|64}} |{{Sort|0280|28}} |{{Nts|16.00}} |0 |0 |— |— |— |— |4 |0 | |- align="center" |45 | align="left" |యాష్లే నర్స్ |2011 |2019 |13 |{{Sort|0085|85}} |{{Sort|0205|20*}} |{{Nts|42.50}} |0 |0 |{{Sort|0240|240}} |{{Sort|008|8}} |{{Sort|2094|2/6}} |{{Nts|39.75}} |6 |0 | |- align="center" |46 | align="left" |ఆండ్రీ రస్సెల్ |2011 |2024 |82 |{{Sort|1033|1033}} |{{Sort|0710|71}} |{{Nts|21.97}} |3 |0 |{{Sort|1179|1179}} |{{Sort|060|60}} |{{Sort|3081|3/19}} |{{Nts|30.23}} |21 |0 | |- align="center" |47 | align="left" |న్క్రుమా బోనర్ |2011 |2012 |2 |{{Sort|0027|27}} |{{Sort|0240|24}} |{{Nts|13.50}} |0 |0 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |— |— |0 |0 | |- align="center" |48 | align="left" |జాన్సన్ చార్లెస్ † |2011 |2024 |57 |{{Sort|1302|1302}} |{{Sort|1180|118}} |{{Nts|23.25}} |5 |1 |— |— |— |— |21 |2 | |- align="center" |49 | align="left" |డెర్విన్ క్రిస్టియన్ |2011 |2011 |2 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Nts|0.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |50 | align="left" |మైల్స్ బాస్కోంబ్ |2011 |2011 |1 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0030|3}} |{{Nts|3.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |51 | align="left" |గారే మాథురిన్ |2011 |2012 |3 |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|0035|3*}} |— |0 |0 |{{Sort|0060|60}} |{{Sort|004|4}} |{{Sort|3091|3/9}} |{{Nts|16.25}} |1 |0 | |- align="center" |52 | align="left" |క్రిష్మార్ శాంటోకీ |2011 |2014 |12 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0005|0*}} |— |0 |0 |{{Sort|0245|245}} |{{Sort|018|18}} |{{Sort|4079|4/21}} |{{Nts|15.44}} |1 |0 | |- align="center" |53 | align="left" |కార్లోస్ బ్రాత్‌వైట్ ‡ |2011 |2019 |41 |{{Sort|0310|310}} |{{Sort|0375|37*}} |{{Nts|14.76}} |0 |0 |{{Sort|0709|709}} |{{Sort|031|31}} |{{Sort|3080|3/20}} |{{Nts|32.67}} |19 |0 | |- align="center" |54 | align="left" |ఆంథోనీ మార్టిన్ |2011 |2011 |1 |— |— |— |— |— |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1080|1/20}} |{{Nts|20.00}} |2 |0 | |- align="center" |55 | align="left" |సునీల్ నరైన్ |2012 |2019 |51 |{{Sort|0155|155}} |{{Sort|0300|30}} |{{Nts|10.33}} |0 |0 |{{Sort|1102|1102}} |{{Sort|052|52}} |{{Sort|4088|4/12}} |{{Nts|21.25}} |7 |0 | |- align="center" |56 | align="left" |[[శామ్యూల్ బద్రీ]] [ఎ] |2012 |2018 |50 |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|0141|14*}} |{{Nts|7.16}} |0 |0 |{{Sort|1104|1104}} |{{Sort|054|54}} |{{Sort|4085|4/15}} |{{Nts|20.75}} |7 |0 | |- align="center" |57 | align="left" |[[టినో బెస్ట్]] |2013 |2014 |6 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0175|17*}} |— |0 |0 |{{Sort|0120|120}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|3082|3/18}} |{{Nts|25.66}} |0 |0 | |- align="center" |58 | align="left" |షానన్ గాబ్రియేల్ |2013 |2013 |2 |— |— |— |— |— |{{Sort|0042|42}} |{{Sort|003|3}} |{{Sort|3056|3/44}} |{{Nts|18.66}} |1 |0 | |- align="center" |59 | align="left" |కీరన్ పావెల్ |2014 |2014 |1 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|0120|12}} |{{Nts|12.00}} |0 |0 |— |— |— |— |1 |0 | |- align="center" |60 | align="left" |[[చాడ్విక్ వాల్టన్]] † |2014 |2018 |19 |{{Sort|0225|225}} |{{Sort|0400|40}} |{{Nts|13.23}} |0 |0 |— |— |— |— |13 |2 | |- align="center" |61 | align="left" |జాసన్ హోల్డర్ ‡ |2014 |2024 |63 |{{Sort|0491|491}} |{{Sort|0380|38}} |{{Nts|16.36}} |0 |0 |{{Sort|1333|1333}} |{{Sort|066|66}} |{{Sort|5073|5/27}} |{{Nts|28.87}} |27 |0 | |- align="center" |62 | align="left" |షెల్డన్ కాట్రెల్ |2014 |2023 |45 |{{Sort|0018|18}} |{{Sort|0045|4*}} |{{Nts|4.50}} |0 |0 |{{Sort|0918|918}} |{{Sort|052|52}} |{{Sort|4072|4/28}} |{{Nts|23.92}} |19 |0 | |- align="center" |63 | align="left" |ఎవిన్ లూయిస్ |2014 |2024 |56 |{{Sort|1522|1522}} |{{Sort|1255|125*}} |{{Nts|29.26}} |11 |2 |— |— |— |— |16 |0 | |- align="center" |64 | align="left" |నికోలస్ పూరన్ ‡† |2016 |2024 |98 |{{Sort|2195|2195}} |{{Sort|0980|98}} |{{Nts|27.43}} |13 |0 |— |— |— |— |59 |8 | |- align="center" |65 | align="left" |కేస్రిక్ విలియమ్స్ |2016 |2020 |26 |{{Sort|0019|19}} |{{Sort|0135|13*}} |{{Nts|6.33}} |0 |0 |{{Sort|0551|551}} |{{Sort|041|41}} |{{Sort|4072|4/28}} |{{Nts|19.63}} |8 |0 | |- align="center" |66 | align="left" |రోవ్‌మాన్ పావెల్ ‡ |2017 |2024 |83 |{{Sort|1526|1526}} |{{Sort|1070|107}} |{{Nts|25.01}} |6 |1 |{{Sort|0125|125}} |{{Sort|005|5}} |{{Sort|2069|2/31}} |{{Nts|41.20}} |40 |0 | |- align="center" |67 | align="left" |జాసన్ మహమ్మద్ ‡ |2017 |2018 |9 |{{Sort|0090|90}} |{{Sort|0235|23*}} |{{Nts|18.00}} |0 |0 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |— |— |1 |0 | |- align="center" |68 | align="left" |[[షాయ్ హోప్]] |2017 |2024 |36 |{{Sort|0775|775}} |{{Sort|0825|82*}} |{{Nts|25.83}} |4 |0 |— |— |— |— |13 |1 | |- align="center" |69 | align="left" |షిమ్రాన్ హెట్మెయర్ |2018 |2024 |58 |{{Sort|0902|902}} |{{Sort|0815|81*}} |{{Nts|21.20}} |5 |0 |— |— |— |— |25 |0 | |- align="center" |70 | align="left" |రాయద్ ఎమ్రిట్ |2018 |2018 |4 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0110|11}} |{{Nts|5.66}} |0 |0 |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|004|4}} |{{Sort|1076|1/24}} |{{Nts|39.00}} |0 |0 | |- align="center" |71 | align="left" |కీమో పాల్ |2018 |2022 |23 |{{Sort|0187|187}} |{{Sort|0290|29}} |{{Nts|20.77}} |0 |0 |{{Sort|0462|462}} |{{Sort|025|25}} |{{Sort|5085|5/15}} |{{Nts|28.00}} |3 |0 | |- align="center" |72 | align="left" |వీరసామి పెర్మాల్ |2018 |2018 |1 |— |— |— |— |— |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|000|0}} |— |— |0 |0 | |- align="center" |73 | align="left" |ఓడియన్ స్మిత్ |2018 |2023 |27 |{{Sort|0193|193}} |{{Sort|0275|27*}} |{{Nts|14.84}} |0 |0 |{{Sort|0450|450}} |{{Sort|027|27}} |{{Sort|3071|3/29}} |{{Nts|28.59}} |12 |0 | |- align="center" |74 | align="left" |ఆండ్రీ మెక్‌కార్తీ |2018 |2018 |1 |{{Sort|0005|5}} |{{Sort|0050|5}} |{{Nts|5.00}} |0 |0 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |— |— |0 |0 | |- align="center" |75 | align="left" |ఫాబియన్ అలెన్ |2018 |2024 |39 |{{Sort|0272|272}} |{{Sort|0340|34}} |{{Nts|15.11}} |0 |0 |{{Sort|0581|581}} |{{Sort|024|24}} |{{Sort|2082|2/18}} |{{Nts|30.45}} |25 |0 | |- align="center" |76 | align="left" |ఖారీ పియరీ |2018 |2020 |10 |{{Sort|0017|17}} |{{Sort|0095|9*}} |{{Nts|8.50}} |0 |0 |{{Sort|0168|168}} |{{Sort|007|7}} |{{Sort|2056|2/44}} |{{Nts|38.42}} |2 |0 | |- align="center" |77 | align="left" |ఓషేన్ థామస్ |2018 |2023 |21 |{{Sort|0009|9}} |{{Sort|0085|8*}} |{{Nts|2.25}} |0 |0 |{{Sort|0408|408}} |{{Sort|021|21}} |{{Sort|5072|5/28}} |{{Nts|30.38}} |2 |0 | |- align="center" |78 | align="left" |షెర్ఫేన్ రూథర్‌ఫోర్డ్ |2018 |2024 |24 |{{Sort|0396|396}} |{{Sort|0685|68*}} |{{Nts|26.40}} |2 |0 |{{Sort|0042|42}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1079|1/21}} |{{Nts|72.00}} |6 |0 | |- align="center" |79 | align="left" |ఓబేడ్ మెక్కాయ్ |2019 |2024 |38 |{{Sort|0063|63}} |{{Sort|0235|23*}} |{{Nts|10.50}} |0 |0 |{{Sort|0718|718}} |{{Sort|049|49}} |{{Sort|6083|6/17}} |{{Nts|20.97}} |4 |0 | |- align="center" |80 | align="left" |జాన్ కాంప్‌బెల్ |2019 |2019 |2 |{{Sort|0011|11}} |{{Sort|0110|11}} |{{Nts|5.50}} |0 |0 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|000|0}} |— |— |1 |0 | |- align="center" |81 | align="left" |బ్రాండన్ కింగ్ |2019 |2024 |58 |{{Sort|1486|1486}} |{{Sort|0855|85*}} |{{Nts|29.13}} |11 |0 |— |— |— |— |23 |0 | |- align="center" |82 | align="left" |హేడెన్ వాల్ష్ జూనియర్[b] |2019 |2024 |31 |{{Sort|0036|36}} |{{Sort|0125|12*}} |{{Nts|9.00}} |0 |0 |{{Sort|0534|534}} |{{Sort|025|25}} |{{Sort|3077|3/23}} |{{Nts|28.88}} |7 |0 | |- align="center" |83 | align="left" |రొమారియో షెపర్డ్ |2020 |2024 |46 |{{Sort|0395|395}} |{{Sort|0445|44*}} |{{Nts|26.33}} |0 |0 |{{Sort|0826|826}} |{{Sort|050|50}} |{{Sort|4069|4/31}} |{{Nts|26.92}} |7 |0 | |- align="center" |84 | align="left" |కైల్ మేయర్స్ |2020 |2024 |38 |{{Sort|0762|762}} |{{Sort|0730|73}} |{{Nts|21.77}} |3 |0 |{{Sort|0096|96}} |{{Sort|000|0}} |— |— |15 |0 | |- align="center" |85 | align="left" |కెవిన్ సింక్లైర్ |2021 |2021 |6 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0030|3}} |{{Nts|3.00}} |0 |0 |{{Sort|0108|108}} |{{Sort|004|4}} |{{Sort|2077|2/23}} |{{Nts|37.50}} |3 |0 | |- align="center" |86 | align="left" |అకేల్ హోసీన్ |2021 |2024 |60 |{{Sort|0201|201}} |{{Sort|0445|44*}} |{{Nts|15.46}} |0 |0 |{{Sort|1218|1218}} |{{Sort|052|52}} |{{Sort|5089|5/11}} |{{Nts|28.53}} |16 |0 | |- align="center" |87 | align="left" |రోస్టన్ చేజ్ |2021 |2024 |25 |{{Sort|0342|342}} |{{Sort|0675|67*}} |{{Nts|26.30}} |2 |0 |{{Sort|0404|404}} |{{Sort|018|18}} |{{Sort|3088|3/12}} |{{Nts|24.61}} |9 |0 | |- align="center" |88 | align="left" |షమర్ బ్రూక్స్ |2021 |2022 |13 |{{Sort|0218|218}} |{{Sort|0565|56*}} |{{Nts|19.81}} |1 |0 |— |— |— |— |7 |0 | |- align="center" |89 | align="left" |డొమినిక్ డ్రేక్స్ |2021 |2022 |10 |{{Sort|0015|15}} |{{Sort|0050|5}} |{{Nts|3.00}} |0 |0 |{{Sort|0192|192}} |{{Sort|006|6}} |{{Sort|1081|1/19}} |{{Nts|48.33}} |2 |0 | |- align="center" |90 | align="left" |[[గుడాకేష్ మోటీ|గుడకేష్ మోటీ]] |2021 |2024 |21 |{{Sort|0043|43}} |{{Sort|0320|32}} |{{Nts|14.33}} |0 |0 |{{Sort|0432|432}} |{{Sort|024|24}} |{{Sort|3078|3/22}} |{{Nts|21.04}} |5 |0 | |- align="center" |91 | align="left" |అల్జారీ జోసెఫ్ |2022 |2024 |32 |{{Sort|0090|90}} |{{Sort|0160|16}} |{{Nts|22.50}} |0 |0 |{{Sort|0720|720}} |{{Sort|050|50}} |{{Sort|5060|5/40}} |{{Nts|20.78}} |10 |0 | |- align="center" |92 | align="left" |యానిక్ కారియా |2022 |2022 |2 |{{Sort|0003|3}} |{{Sort|0025|2*}} |— |0 |0 |{{Sort|0036|36}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1085|1/15}} |{{Nts|43.00}} |0 |0 | |- align="center" |93 | align="left" |రేమన్ రీఫర్ |2022 |2023 |3 |{{Sort|0046|46}} |{{Sort|0270|27}} |{{Nts|23.00}} |0 |0 |{{Sort|0030|30}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1058|1/42}} |{{Nts|60.00}} |0 |0 | |- align="center" |94 | align="left" |మాథ్యూ ఫోర్డే |2023 |2024 |5 |{{Sort|0008|8}} |{{Sort|0050|5}} |{{Nts|4.00}} |0 |0 |{{Sort|0093|93}} |{{Sort|008|8}} |{{Sort|3073|3/27}} |{{Nts|20.12}} |3 |0 | |- align="center" |95 | align="left" |షమర్ జోసెఫ్ |2024 |2024 |8 |{{Sort|0005|5}} |{{Sort|0055|0*}} |— |0 |0 |{{Sort|0150|150}} |{{Sort|010|10}} |{{Sort|3069|3/31}} |{{Nts|22.60}} |3 |0 | |- align="center" |96 | align="left" |అలిక్ అథనాజ్ |2024 |2024 |4 |{{Sort|0075|75}} |{{Sort|0400|40}} |{{Nts|25.00}} |0 |0 |— |— |— |— |2 |0 | |- align="center" |97 | align="left" |షమర్ స్ప్రింగర్ |2024 |2024 |2 |{{Sort|0007|7}} |{{Sort|0070|7}} |{{Nts|7.00}} |0 |0 |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|002|2}} |{{Sort|1076|1/24}} |{{Nts|24.50}} |0 |0 | |- align="center" |98 | align="left" |టెర్రెన్స్ హిండ్స్ |2024 |2024 |2 |{{Sort|0005|5}} |{{Sort|0005|5*}} |{{Nts|—}} |0 |0 |{{Sort|0026|26}} |{{Sort|001|1}} |{{Sort|1070|1/30}} |{{Nts|54.00}} |0 |0 | |- align="center" |99 | align="left" |జస్టిన్ గ్రీవ్స్ |2024 |2024 |1 |{{Sort|0006|6}} |{{Sort|0006|6}} |{{Nts|6.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |100 | align="left" |జేడెన్ సీల్స్ |2024 |2024 |1 |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|0004|4*}} |— |0 |0 |{{Sort|0012|12}} |{{Sort|000|0}} |— |— |1 |0 | |- align="center" |101 | align="left" |కీసీ కార్టీ |2025 |2025 |5 |{{Sort|0069|69}} |{{Sort|0049|49*}} |{{Nts|23.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |102 | align="left" |జెడియా బ్లేడ్స్ |2025 |2025 |4 |{{Sort|0004|4}} |{{Sort|0003|3*}} |— |0 |0 |{{Sort|0072|72}} |{{Sort|003|3}} |{{Sort|3069|3/29}} |{{Nts|43.66}} |1 |0 | |- align="center" |103 | align="left" |[[జ్యువెల్ ఆండ్రూ]] |2025 |2025 |4 |{{Sort|0076|76}} |{{Sort|0035|35}} |{{Nts|19.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |104 | align="left" |అకీమ్ అగస్టే |2025 |2025 |1 |{{Sort|0015|15}} |{{Sort|0015|15}} |{{Nts|15.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |0 | |- align="center" |105 | align="left" |నవీన్ బిడైసీ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0022|22}} |{{Sort|0022|22}} |{{Nts|22.00}} |0 |0 |{{Sort|0024|24}} |{{Sort|003|3}} |{{Sort|3071|3/29}} |{{Nts|9.66}} |1 |0 | |- align="center" |106 | align="left" |అమీర్ జాంగూ † |2025 |2025 |1 |{{Sort|0019|19}} |{{Sort|0019|19}} |{{Nts|19.00}} |0 |0 |— |— |— |— |0 |1 | |- align="center" |107 | align="left" |రామన్ సిమండ్స్ |2025 |2025 |1 |{{Sort|0000|0}} |{{Sort|0000|0}} |{{Nts|0.00}} |0 |0 |{{Sort|0012|12}} |— |— |— |0 |0 | |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ట్వంటీ20]] * [[వెస్టిండీస్ క్రికెట్ జట్టు|వెస్ట్ ఇండియన్ క్రికెట్ జట్టు]] * [[వెస్టిండీస్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[వెస్టిండీస్ వన్‌డే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారుల జాబితా|వెస్టిండీస్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా]] == గమనికలు == {{Notelist}} == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:వెస్టిండీస్ టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] efcqtellg5tr9hpgfqk0yhavgej7gog 0 475218 4804165 4755662 2026-04-17T04:03:43Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804165 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name =ఎడ్డీ లీ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | birth_date = {{Birth date and age|1986|11|16|df=yes}} | birth_place = పోచెఫ్‌స్ట్రూమ్ , ట్రాన్స్‌వాల్ ప్రావిన్స్ , [[దక్షిణాఫ్రికా]] | batting = కుడిచేతి | bowling = లెగ్ స్పిన్ | role = [[బౌలర్]] | international = true | T20Idebutdate =జూలై 7 | T20Idebutyear = 2015 | T20Idebutagainst = బంగ్లాదేశ్ | lastT20Idate = ఆగస్టు 16 | lastT20Iyear = 2015 | lastT20Iagainst = న్యూజిలాండ్ | club1 = గౌటెంగ్ | year1 = {{nowrap|2004/05–2016/17}} | club2 = లయన్స్ | year2 = 2011/12–2016/17 | club3 = సెయింట్ లూసియా స్టార్స్ | year3 = 2015, 2017 | club4 = కేప్ కోబ్రాస్ | year4 = 2016/17 | club5 = నైట్స్ | year5 = 2017/18–2018/19 | club6 = ఫ్రీ స్టేట్ | year6 = 2017/18–2018/19 | club7 = జోజి స్టార్స్ | year7 = 2018 | club8 = సెంట్రల్ గౌటెంగ్ | year8 = 2019/20 | columns = 4 | column1 = [[ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్|టీ20ఐ]] | matches1 = 2 | runs1 = – | bat avg1 = – | 100s/50s1 = – | top score1 = – | deliveries1 = 36 | wickets1 = 4 | bowl avg1 = 12.00 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 3/16 | catches/stumpings1 = 0/– | column2 =[[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches2 = 72 | runs2 = 564 | bat avg2 = 11.05 | 100s/50s2 = 0/1 | top score2 = 58 | deliveries2 = 10,674 | wickets2 = 227 | bowl avg2 = 29.63 | fivefor2 = 11 | tenfor2 = 1 | best bowling2 = 6/50 | catches/stumpings2 = 20/– | column3 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches3 = 81 | runs3 = 194 | bat avg3 = 9.70 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 18 | deliveries3 = 3,319 | wickets3 = 99 | bowl avg3 = 29.92 | fivefor3 = 1 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 5/30 | catches/stumpings3 = 11/– | column4 = [[ట్వంటీ20|టీ20]] | matches4 = 77 | runs4 = 32 | bat avg4 = 4.57 | 100s/50s4 = 0/0 | top score4 = 10[[not out|*]] | deliveries4 = 1,482 | wickets4 = 73 | bowl avg4 = 24.84 | fivefor4 = 1 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 5/15 | catches/stumpings4 = 14/– | date =2022 డిసెంబర్ 26 | year = | source = https://www.espncricinfo.com/player/eddie-leie-46149 క్రిక్ఇన్ఫో }} '''ఎడ్డీ లీ''' (జననం 16 నవంబర్ 1986) దక్షిణాఫ్రికా మాజీ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], ఆయన [[లెగ్ స్పిన్|లెగ్ బ్రేక్]] బౌలర్, కుడి చేతివాటం బ్యాటర్‌గా ఆడాడు. ఆయన దక్షిణాఫ్రికా ఎ క్రికెట్ జట్టు ఆడాడు, 2015లో దక్షిణాఫ్రికా హై పెర్ఫార్మెన్స్ కాంట్రాక్టును పొందాడు.<ref>{{Cite web|title=Kagiso Rabada handed CSA contract|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/841411.html|access-date=20 March 2015|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన ఆగస్టు 2017లో [[ట్వంటీ20|టీ20]] గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం [[Benoni Zalmi|బెనోని జల్మి]] జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name="T20GL">{{Cite web|title=T20 Global League announces final team squads|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|access-date=28 August 2017|website=T20 Global League}}</ref> అయితే అక్టోబర్ 2017లో దక్షిణాఫ్రికా ప్రారంభంలో టోర్నమెంట్‌ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత వెంటనే రద్దు చేయబడింది.<ref name="PP">{{Cite web|title=Cricket South Africa postpones Global T20 league|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html|access-date=10 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఎడ్డీ లీ సెప్టెంబరు 2018లో 2018 ఆఫ్రికా [[ట్వంటీ20|టీ20]] కప్ కోసం ఫ్రీ స్టేట్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Kagiso Rabada handed CSA contract|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/841411.html|access-date=20 March 2015|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> మరుసటి నెలలో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ [[ట్వంటీ20|టీ20]] టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం [[జోజి స్టార్స్]] జట్టులో చేర్చారు.<ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League - full squad lists|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|access-date=17 October 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|access-date=17 October 2018|website=Independent Online}}</ref> సెప్టెంబర్ 2019లో, ఆయన 2019-20 సీఎస్ఏ ప్రావిన్షియల్ [[ట్వంటీ20|టీ20]] కప్ కోసం గౌటెంగ్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Pongolo to captain the CGL|url=https://www.sacricketmag.com/pongolo-to-captain-central-gauteng-lions/|access-date=12 September 2019|website=SA Cricket Mag}}</ref> ==అంతర్జాతీయ కెరీర్== ఎడ్డీ లీ 2015 జూలై 7న బంగ్లాదేశ్‌తో జరిగిన ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు. తొలి మ్యాచ్‌లో 16 పరుగులకు 3 వికెట్లు పడగొట్టి మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ అవార్డును గెలుచుకున్నాడు.<ref name="T20I">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/817205.html |title=South Africa tour of Bangladesh, 2nd T20I: Bangladesh v South Africa at Dhaka, Jul 7, 2015 |access-date=7 July 2015 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:క్రికెట్]] [[వర్గం:1986 జననాలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 2429emutzcwazyxqzo8qawmsr9w83zb 0 477894 4804155 4764595 2026-04-17T03:51:54Z Srinivasrjy 31053 /* పురస్కారాలు, గౌరవాలు */ 4804155 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = కిరణ్ ముసునూరు | image = Kiran Musunuru at AAAS 2025.jpg | birth_place = [[న్యూయార్క్ నగరం]] | fields = [[హృద్రోగ శాస్త్రం|కార్డియాలజీ]], [[CRISPR జన్యు సవరణ|క్రిస్పర్ జన్యు సవరణ]] | workplaces = [[యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పెన్సిల్వేనియా పెర్ల్మన్ మెడిసిన్ పాఠశాల]], <br/> [[బ్రిగామ్ అండ్ ఉమెన్స్ హాస్పిటల్]], <br/> [[జాన్స్ హాప్కిన్స్ ఆసుపత్రి]], <br/> [[మసాచుసెట్స్ జనరల్ హాస్పిటల్]], <br/> [[బ్రాడ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్]] | alma_mater = [[హార్వర్డ్ కళాశాల]] (బీఎస్సీ, 1997), <br/> [[రాకఫెల్లర్ విశ్వవిద్యాలయం]] (పీహెచ్‌డీ, 2003), <br/> [[వెయిల్ కార్నెల్ మెడిసిన్]] (ఎండీ, 2004), <br/> [[జాన్స్ హాప్కిన్స్ బ్లూమ్‌బర్గ్ ప్రజారోగ్య పాఠశాల]] (ఎంపిహెచ్, 2009), <br/> [[యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పెన్సిల్వేనియా లా స్కూల్]] (ఎంఎల్, 2019) | awards = [[ప్రెసిడెన్షియల్ ఎర్లీ కెరీర్ అవార్డు ఫర్ సైంటిస్ట్స్ అండ్ ఇంజినీర్స్]] | website = {{url|https://www.kiranmusunuru.com/}} }} '''కిరణ్ ముసునూరు''' ఒక అమెరికన్ కార్డియాలజిస్టు. ఆయన [[పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయం]] పెర్ల్మన్ మెడికల్ స్కూల్లో వైద్యశాస్త్ర ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేస్తున్నారు.<ref name=":9">{{Cite web|title=Kiran Musunuru {{!}} Faculty {{!}} About Us {{!}} Perelman School of Medicine {{!}} Perelman School of Medicine at the University of Pennsylvania|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p8870185|access-date=2021-01-25|website=www.med.upenn.edu}}</ref> ఆయన హృదయ సంబంధిత, మెటాబాలిక్ వ్యాధుల జన్యుశాస్త్రం, జీనోమిక్స్‌పై పరిశోధనలు చేస్తారు. ముసునూరు జన్యు సవరణ రంగంలో ప్రముఖ నిపుణుడిగా గుర్తించబడుతున్నారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == ముసునూరు రావు, ప్రమీల ముసునూరు దంపతుల కుమారుడు. ఆయన [[న్యూయార్క్ నగరం|న్యూయార్క్ నగరం]]లో జన్మించి, [[ఫ్లోరిడా]]లో పెరిగాడు.<ref name=":10">{{Cite web|last=Mozumder|first=Suman Guha|title=Dr. Kiran Musunuru: On designer babies and genetic editing|url=https://www.indiaabroad.com/indian-americans/dr-kiran-musunuru-on-designer-babies-and-genetic-editing/article_be1a4d4e-1599-11ea-b221-97c55ae3417c.html|access-date=2021-01-25|website=IndiaAbroad.com|language=en|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203084001/https://www.indiaabroad.com/indian-americans/dr-kiran-musunuru-on-designer-babies-and-genetic-editing/article_be1a4d4e-1599-11ea-b221-97c55ae3417c.html|url-status=dead}}</ref> ఆయన తండ్రి ప్రసిద్ధ హృద్రోగ నిపుణుడు (కార్డియాలజిస్ట్) కాగా, 1976లో భారత్ నుండి అమెరికాకు వలస వచ్చారు.<ref name=":10" /> ముసునూరు [[తెలుగు ప్రజలు|తెలుగు]] వంశావళికి చెందినవాడు.<ref>{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Baby healed in world's first gene-editing therapy; Indian-origin doctor plays key role |url=https://www.indiatoday.in/world/us-news/story/world-first-crisper-gene-editing-therapy-by-indian-origin-doctor-who-is-kiran-musunuru-heals-infant-2725993-2025-05-16 |access-date=2025-07-07 |website=India Today |language=en}}</ref> ముసునూరు 1997లో హార్వర్డ్ కళాశాల నుండి జీవరసాయన శాస్త్రాలలో డిగ్రీ పొందాడు.<ref name=":9" /> ఆ తరువాత 2003లో రాకఫెల్లర్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి బయోమెడికల్ సైన్సెస్‌లో పీహెచ్‌డీ పూర్తి చేశాడు. 2004లో వెయిల్ కార్నెల్ మెడికల్ కాలేజ్ నుండి ఎమ్‌డీ పట్టా పొందాడు.<ref name=":9" /> అదేవిధంగా 2009లో జాన్స్ హాప్కిన్స్ బ్లూంబర్గ్ స్కూల్ ఆఫ్ పబ్లిక్ హెల్త్ నుండి ఎపిడెమియాలజీలో ప్రజారోగ్య మాస్టర్స్ (MPH) పూర్తి చేశాడు. 2019లో పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయ లా స్కూల్ నుండి న్యాయంలో ఎమ్‌ఎల్ (ML) డిగ్రీ పొందాడు.<ref name=":9" /> తన వైద్య జీవితం ప్రారంభ దశ నుంచే ముసునూరుకు హృదయ సంబంధ వ్యాధులపై ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన మొదట బ్రిగ్‌హామ్ అండ్ ఉమెన్స్ హాస్పిటల్లో అంతర్గత వైద్యం లో శిక్షణ పొందాడు. ఆ తరువాత జాన్స్ హాప్కిన్స్ హాస్పిటల్లో హృద్రోగ వైద్యం్‌యశాస్త్రం లో శిక్షణ పూర్తి చేశాడు.<ref name=":11">{{Cite web|title=The American Society for Clinical Investigation|url=https://www.the-asci.org/controllers/asci/AsciProfileController.php?pid=501464|access-date=2021-01-25|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=A vaccination to prevent heart attacks?|url=https://hsci.harvard.edu/news/vaccination-prevent-heart-attacks|access-date=2021-01-25|website=hsci.harvard.edu|language=en}}</ref> అదనంగా ఆయన మసాచుసెట్స్ జనరల్ హాస్పిటల్లోను, బ్రాడ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్లోను పోస్ట్‌డాక్టరల్ పరిశోధన చేపట్టాడు.<ref name=":11" /> == పరిశోధన, వృత్తి జీవితం == ముసునూరు హృదయ సంబంధ, మెటబాలిక్ వ్యాధుల జన్యు శాస్త్రం , జీనోమిక్స్ పై పరిశోధనలు చేస్తున్నాడు. ముఖ్యంగా CRISPR-Cas9 వంటి జన్యు సంపాదన పద్ధతులలో ఆయన ప్రముఖ నిపుణుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. మానవ ప్లూరిపోటెంట్ స్టెమ్ సెల్స్‌ను జన్యుపరంగా మార్పు చేసి, వాటిని వ్యాధి నమూనా అధ్యయనానికి ఉపయోగపడే విధంగా అభివృద్ధి చేసే సమర్థవంతమైన సాంకేతికతను మొదటగా అభివృద్ధి చేసిన ప్రయోగశాల ఆయనదే.<ref name=":13">{{Cite web|title=2018 Judson Daland Prize|url=https://www.amphilsoc.org/2018-judson-daland-prize|access-date=2021-01-25|website=American Philosophical Society|language=en}}</ref> అతను కరోనరీ ఆర్టరీ వ్యాధిలో భాగమైన రెండు కొత్త జన్యువులను కనుగొన్నాడు: SORT1, ANGPTL3.<ref name=":13" /> తన పరిశోధన ద్వారా వ్యాధి ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేసే జన్యు వైవిధ్యాలను గుర్తించి, వాటి ఆధారంగా రక్షణాత్మక చికిత్సలను అభివృద్ధి చేయడం ఆయన లక్ష్యం.<ref name=":11" /> భవిష్యత్తులో గుండెపోటులను నిరోధించే ఒకే ఒక్కసారి ఇచ్చే “వ్యాక్సినేషన్” విధానాన్ని అభివృద్ధి చేయాలన్న ఆశయం కూడా ఆయనకు ఉంది. ఇందులో ANGPTL3 వంటి జన్యువులో loss-of-function మార్పును ప్రవేశపెట్టి, ప్రమాదంలో ఉన్న జనాభాలో హృదయ సంబంధ వ్యాధుల ప్రమాదాన్ని తగ్గించాలన్నది ఆయన ఆలోచన.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web|date=2021-03-16|title=Open Targets hosts Kiran Musunuru: insights into the genetic basis of coronary heart disease|url=http://blog.opentargets.org/2021/03/16/open-targets-hosts-kiran-musunuru/|access-date=2021-03-24|website=Open Targets Blog}}</ref> ముసునూరు గుండె జబ్బుల చికిత్సల కోసం జన్యుసంపాదన (జీనోమ్ ఎడిటింగ్) సాధనాలను వినియోగించడంలో ముందడుగు వేశారు. ఉదాహరణకు, కొంతమందిలో PCSK9 జన్యువులోని ప్రత్యేక వేరియంట్ కారణంగా తక్కువ సాంద్రత గల లైపోప్రోటీన్ (LDL) కొలెస్ట్రాల్ స్థాయిలు తగ్గుతాయి. దీనివల్ల వారికి గుండెపోటు వచ్చే ప్రమాదం తగ్గుతుంది.<ref name=":12" /> ముసునూరు ప్రయోగశాల పరిశోధనల ప్రకారం, CRISPR-Cas9 జన్యు సంపాదన సాంకేతికతను ఉపయోగించి ఎలుకల కాలేయంలో PCSK9 జన్యువు వ్యక్తీకరణ స్థాయిలను మార్చవచ్చని చూపించారు. దీని ఫలితంగా ఎలుకల్లో కొలెస్ట్రాల్ స్థాయిలు గణనీయంగా తగ్గాయి.<ref name=":12" /><ref>{{Cite journal|last1=Ding Qiurong|last2=Strong Alanna|last3=Patel Kevin M.|last4=Ng Sze-Ling|last5=Gosis Bridget S.|last6=Regan Stephanie N.|last7=Cowan Chad A.|last8=Rader Daniel J.|last9=Musunuru Kiran|date=2014-08-15|title=Permanent Alteration of PCSK9 With In Vivo CRISPR-Cas9 Genome Editing|journal=Circulation Research|volume=115|issue=5|pages=488–492|doi=10.1161/CIRCRESAHA.115.304351|pmc=4134749|pmid=24916110}}</ref> ముసునూరు గర్భస్థ శిశువులపై (ప్రినేటల్) PCSK9 లేదా HPD జన్యువుల సంపాదనపై కూడా పరిశోధనలకు నాయకత్వం వహించారు. ఇందులో CRISPR-Cas9, బేస్ ఎడిటర్ 3 (BE3) ఉపయోగించి పుట్టుకతో వచ్చే జన్యు రుగ్మతలకు కొత్త చికిత్సా విధానం సాధ్యమనే భావనను ప్రతిపాదించారు.<ref>{{Cite web|date=9 October 2018|title=Prenatal gene editing used in treating congenital disease before birth|url=https://www.drugtargetreview.com/news/36063/prenatal-gene-editing/|access-date=|website=Drug Target Review}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rossidis|first1=Avery C.|last2=Stratigis|first2=John D.|last3=Chadwick|first3=Alexandra C.|last4=Hartman|first4=Heather A.|last5=Ahn|first5=Nicholas J.|last6=Li|first6=Haiying|last7=Singh|first7=Kshitiz|last8=Coons|first8=Barbara E.|last9=Li|first9=Li|last10=Lv|first10=Wenjian|last11=Zoltick|first11=Philip W.|date=October 2018|title=In utero CRISPR-mediated therapeutic editing of metabolic genes|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=10|pages=1513–1518|doi=10.1038/s41591-018-0184-6|pmid=30297903 |issn=1546-170X|pmc=6249685}}</ref> అదేవిధంగా, కొలెస్ట్రాల్‌పై ప్రభావం చూపే పుట్టుకతో వచ్చే జన్యు రుగ్మతలను చికిత్స చేయడానికి జన్యుసంపాదన పద్ధతులను అభివృద్ధి చేయాలని లక్ష్యంగా ముసునూరు Verve Therapeutics ను సహ-స్థాపించారు. 2019లో, ముసునూరు పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలోని పరిశోధక బృందంతో కలిసి గుండె కండర కణాలపై జన్యు వేరియంట్ల ప్రభావాన్ని పరీక్షించడానికి స్టెమ్ సెల్ ఆధారిత పరీక్షను అభివృద్ధి చేశారు.<ref name=":14">{{Cite web|title=A Step Closer to Precision Medicine? Gene Editing Process Leads to Personalized Advice for Heart Patient|url=https://www.cardiovascularbusiness.com/topics/heart-failure/step-closer-precision-medicine-gene-editing-process-leads-personalized-advice|access-date=2021-01-25|website=www.cardiovascularbusiness.com|date=8 March 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lv Wenjian|last2=Qiao Lyon|last3=Petrenko Nataliya|last4=Li Wenjun|last5=Owens Anjali T.|last6=McDermott-Roe Chris|last7=Musunuru Kiran|date=2018-12-11|title=Functional Annotation of TNNT2 Variants of Uncertain Significance With Genome-Edited Cardiomyocytes|journal=Circulation|volume=138|issue=24|pages=2852–2854|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.118.035028|pmc=6309910|pmid=30565988}}</ref> ఈ పరీక్ష ద్వారా, కార్డియోమయోపతి‌తో సంబంధం ఉన్న TNNT2 జన్యువులో 65 ఏళ్ల మహిళలో కనిపించిన ప్రత్యేక వేరియంట్ హానికరమైనది కాదని నిర్ధారించారు.<ref name=":14" /> ముసునూరు పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలోని పర్ల్‌మాన్ స్కూల్ ఆఫ్ మెడిసిన్‌లో హృదయ వైద్యశాస్త్రం, జన్యువిజ్ఞానంలో అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా, అలాగే వారసత్వ గుండెజబ్బుల కేంద్రం శాస్త్రీయ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు.<ref name=":11" /><ref>{{Cite web|last=Inquirer|first=Kiran Musunuru and Anjali Tiku Owens, For the|title=What genetics could mean for your heart disease risk — and what you can do about it|url=https://www.inquirer.com/health/heart-health-genetics-inherited-risk-20190201.html|access-date=2021-01-25|website=www.inquirer.com|date=February 2019|language=en-US}}</ref> ప్రస్తుతం ఆయన పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలోని పర్ల్‌మాన్ మెడికల్ స్కూల్‌లో మెడిసిన్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు.<ref name=":9" /> 2021 నాటికి, ఆయన అమెరికన్ సొసైటీ ఆఫ్ హ్యూమన్ జెనెటిక్స్ (ASHG) డైరెక్టర్ల మండలిలో సభ్యుడిగా, అలాగే వైవిధ్య, సమగ్రత టాస్క్ ఫోర్స్‌లో కూడా సేవలందిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|date=2020-07-28|title=ASHG|url=https://www.ashg.org/publications-news/press-releases/ashg-announces-2021-board-of-directors/|access-date=2021-02-08|website=ASHG|language=en-US|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303210937/https://www.ashg.org/publications-news/press-releases/ashg-announces-2021-board-of-directors/|url-status=dead}}</ref> ముసునూరు ''The CRISPR Generation: The Story of the World's First Gene-Edited Babies'' అనే పుస్తక రచయిత. ఈ పుస్తకంలో, ప్రపంచంలోనే తొలి [[He Jiankui affair|జీనోమును మార్పు చేసిన శిశువులను]] రూపొందించిన He Jiankui కి సాధ్యమైన శాస్త్రీయ పురోగతులను ఆయన విశ్లేషిస్తాడు. ఈ ఘటనను ముసునూరు “చారిత్రక నైతిక విఫలం, తీవ్రమైన లోపాలతో కూడిన ప్రయోగం”గా వర్ణించాడు.<ref>{{Cite book|last=Musunuru, Kiran|title=The CRISPR generation : the story of the world's first gene-edited babies|date=29 November 2019 |isbn=978-1-5439-8637-2|location=[Pennsauken, NJ]|oclc=1130315734}}</ref><ref name=":10" /> అలాగే, హీ రచనను సమీక్షించిన స్వతంత్ర నిపుణులలో ముసునూరు ఒకరు.<ref name=":10" /> ముసునూరు ప్రధాన రచయితగా ఉన్న ఒక ''న్యూ ఇంగ్లాండ్ జర్నల్ ఆఫ్ మెడిసిన్'' (NEJM) పరిశోధనా పత్రంలో, కాలేయ వ్యాధితో జన్మించిన శిశువు కె.జె ముల్డూన్ కు ''కార్బమాయిల్ ఫాస్ఫేట్ సింథేటేజ్ I డిఫిషియెన్సీ'' అనే అరుదైన జన్యు రుగ్మత చికిత్స కోసం CRISPR జీన్ ఎడిటింగ్ సాంకేతికతను ఉపయోగించినట్లు వివరించారు.<ref>{{Cite journal|url=https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2504747|title=Patient-Specific In Vivo Gene Editing to Treat a Rare Genetic Disease|first1=Kiran|last1=Musunuru|first2=Sarah A.|last2=Grandinette|first3=Xiao|last3=Wang|first4=Taylor R.|last4=Hudson|first5=Kevin|last5=Briseno|first6=Anne Marie|last6=Berry|first7=Julia L.|last7=Hacker|first8=Alvin|last8=Hsu|first9=Rachel A.|last9=Silverstein|first10=Logan T.|last10=Hille|first11=Aysel N.|last11=Ogul|first12=Nancy A.|last12=Robinson-Garvin|first13=Juliana C.|last13=Small|first14=Sarah|last14=McCague|first15=Samantha M.|last15=Burke|first16=Christina M.|last16=Wright|first17=Sarah|last17=Bick|first18=Venkata|last18=Indurthi|first19=Shweta|last19=Sharma|first20=Michael|last20=Jepperson|first21=Christopher A.|last21=Vakulskas|first22=Michael|last22=Collingwood|first23=Katie|last23=Keogh|first24=Ashley|last24=Jacobi|first25=Morgan|last25=Sturgeon|first26=Christian|last26=Brommel|first27=Ellen|last27=Schmaljohn|first28=Gavin|last28=Kurgan|first29=Thomas|last29=Osborne|first30=He|last30=Zhang|first31=Kyle|last31=Kinney|first32=Garrett|last32=Rettig|first33=Christopher J.|last33=Barbosa|first34=Sean C.|last34=Semple|first35=Ying K.|last35=Tam|first36=Cathleen|last36=Lutz|first37=Lindsey A.|last37=George|first38=Benjamin P.|last38=Kleinstiver|first39=David R.|last39=Liu|first40=Kim|last40=Ng|first41=Sadik H.|last41=Kassim|first42=Petros|last42=Giannikopoulos|first43=Mohamad-Gabriel|last43=Alameh|first44=Fyodor D.|last44=Urnov|first45=Rebecca C.|last45=Ahrens-Nicklas|journal=New England Journal of Medicine|date=2025 |pages=2235–2243 |volume=392|issue=22|via=Taylor and Francis+NEJM|doi=10.1056/NEJMoa2504747|pmid=40373211 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/crispr-gene-editing-rare-disease-mutation-chop-penn-4ab95afadde97164ae6c2450d79acbf8|title=Gene editing helped a desperately ill baby thrive. Scientists say it could someday treat millions|date=May 15, 2025|website=AP News}}</ref> ఈ రుగ్మత CPS1 జనులో వచ్చిన మ్యూటేషన్ కారణంగా ఏర్పడుతుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/1373|title=CPS1 carbamoyl-phosphate synthase 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == పురస్కారాలు, గౌరవాలు == * శాస్త్రవేత్తలు మరియు ఇంజనీర్లకు ప్రెసిడెన్షియల్ ఎర్లీ కెరీర్ అవార్డు (2013)<ref>{{Cite web|title=ARCHIVED — The Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers (PECASE) Program Archive|url=https://grants.nih.gov/grants/policy/pecase_archive.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831024553/http://grants.nih.gov/grants/policy/pecase_archive.htm|archive-date=2009-08-31|access-date=2021-01-25|website=grants.nih.gov|url-status=dead}}</ref> * హార్వర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం ఫ్యానీ కాక్స్ బహుమతి – విజ్ఞాన బోధనలో ఉత్తమతకు (2014)<ref>{{Cite web|date=2014-10-21|title=Fannie Cox Prize to Burton, Musunuru|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2014/10/fannie-cox-prize-to-burton-musunuru/|access-date=2021-01-25|website=Harvard Gazette|language=en-US}}</ref> * అమెరికన్ హార్ట్ అసోసియేషన్ యొక్క మెరిటోరియస్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు (2016)<ref name=":11" /> * గిల్ హార్ట్ అండ్ వాస్క్యులర్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ట్రాన్స్‌లేషనల్ అవార్డు – ప్రారంభ దశ పరిశోధకుల కోసం (2017)<ref>{{Cite web|title=The Gill Award {{!}} Internal Medicine|url=https://internalmedicine.med.uky.edu/cvrc-gill-award|access-date=2021-01-25|website=internalmedicine.med.uky.edu}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ క్లినికల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ కు ఎన్నిక (2017)<ref name=":11" /> * అమెరికన్ ఫిలాసఫికల్ సొసైటీ యొక్క జడ్సన్ డాలండ్ ప్రైజ్ – క్లినికల్ పరిశోధనలో విశిష్ట సాధనకు (2018)<ref name=":13" /> * అమెరికన్ ఫెడరేషన్ ఫర్ మెడికల్ రీసెర్చ్ యొక్క అత్యుత్తమ పరిశోధక అవార్డు (2019)<ref name=":10" /><ref>{{Cite web|title=American Federation for Medical Research|url=https://afmr.org/|access-date=2021-01-25|website=American Federation for Medical Research}}</ref> * టైమ్‌ పత్రిక జాబితా- ప్రపంచంలో 100 మంది అత్యంత ప్రభావశీలుర జాబితాలో చోటు (2026)<ref>{{Cite web|title=ప్రపంచ ప్రభావశీలుర జాబితాలో కిరణ్‌ ముసునూరు {{!}}2026{{!}}telugu-medium|url=https://pratibha.eenadu.net/currentaffairs/commonpage/persons-in-news/kiran-musunuru-on-the-list-of-global-influencers/april/2026/23030012977/2-15-107-2026-4|access-date=2026-04-17|website=EENADU PRATIBHA|language=te}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[Musunuru]], ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశంలోని ఆయన పూర్వీక గ్రామం == మూలాలు == {{reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Musunuru, Kiran}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[Category:అమెరికన్ హృద్రోగ నిపుణులు]] [[Category:హృదయ సంబంధ పరిశోధకులు]] [[Category:హార్వర్డ్ కాలేజ్ పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:రాకఫెల్లర్ విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:వెయిల్ కార్నెల్ మెడికల్ కాలేజ్ పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:జాన్స్ హాప్కిన్స్ బ్లూమ్‌బర్గ్ పబ్లిక్ హెల్త్ పాఠశాల పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయం లా స్కూల్ పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయం పెరెల్‌మాన్ మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ]] [[Category:21వ శతాబ్దపు అమెరికన్ వైద్యులు]] [[Category:న్యూయార్క్ నగరానికి చెందిన వైద్యులు]] [[Category:జననం సంవత్సరం తెలియని జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:భారతీయ వంశానికి చెందిన అమెరికన్ వైద్యులు]] [[Category:Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers గ్రహీతలు]] [[Category:తెలుగు వంశానికి చెందిన అమెరికన్లు]] [[వర్గం:గుండె చికిత్స నిపుణులు]] [[వర్గం:జనన సంవత్సరం తప్పిపోయినవి]] bis63n309e3sx4k52cudolmlshpn7td 0 477999 4804022 4802573 2026-04-16T13:17:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804022 wikitext text/x-wiki అంతర్జాతీయ [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] అనేది రెండు ప్రాతినిధ్య జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్, ప్రతి జట్లకు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] హోదా ఉంటుందని అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ (ఐసీసీ) నిర్ణయించింది.<ref name="ICC">{{cite journal|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/05/14/4206b166-cd4e-439e-8de6-02ed3edf2b90/15757-ICC-Classification-of-Official-Cricket_May-2019.pdf|page=2|website=[[International Cricket Council]] (ICC)|date=14 May 2019|access-date=4 September 2019|archive-date=4 సెప్టెంబర్ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904024044/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/05/14/4206b166-cd4e-439e-8de6-02ed3edf2b90/15757-ICC-Classification-of-Official-Cricket_May-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] అనేది టెస్ట్ మ్యాచ్‌ల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే జట్టుకు ఓవర్ల సంఖ్య పరిమితం, ప్రతి జట్టుకు ఒకే ఇన్నింగ్స్ ఉంటుంది, 1986లో అరంగేట్రం చేసినప్పటి నుండి 148 మంది ఆటగాళ్ళు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]]లలో బంగ్లాదేశ్ జాతీయ జట్టుకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు.<ref name="apps">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/player/caps.html?country=25;class=2 |title=Bangladesh Players by Caps |website=[[ESPNcricinfo]] |access-date=4 September 2019}}</ref> 1997 ఐసిసి ట్రోఫీలో విజయం సాధించిన తరువాత బంగ్లాదేశ్ అక్టోబర్ 10న [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] హోదాను పొందింది. గతంలో వారు 1986, 1995 మధ్య ఆసియా కప్ కోసం ప్రత్యేక వన్డే హోదాను కలిగి ఉన్నారు, 1990 ఆస్ట్రేలియా-ఆసియా కప్‌లో పాల్గొన్నారు. ఆ జట్టు తొలిసారిగా వన్డే ఇంటర్నేషనల్‌లో ఆడింది 1986 ఆసియా కప్‌లో, పాకిస్తాన్‌పై ఏడు వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది, పన్నెండు సంవత్సరాల తర్వాత 1998లో కెన్యాపై వారి ఇరవై మూడవ వన్డేలో తొలి విజయాన్ని నమోదు చేసింది, ఆ సమయంలో ఇది ఒక రికార్డు.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=4 September 2019|publisher=BBC Sport}}</ref> ఈ జాబితాలో కనీసం ఒక [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉన్నారు, ప్రారంభంలో వారు అరంగేట్రం చేసిన క్రమంలో అమర్చబడ్డారు. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి క్యాప్‌ను గెలుచుకున్న చోట, ఆ ఆటగాళ్లను ప్రారంభంలో అరంగేట్రం సమయంలో అక్షర క్రమంలో జాబితా చేస్తారు. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}}-కెప్టెన్<ref name="Captains">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=27;type=team |title=United Arab Emirates Captains' Playing Record in ODI Matches |work=ESPNcricinfo |access-date=28 February 2015 }}</ref> * {{Dagger}}-[[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]]<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;keeper=1;orderby=player;team=27;template=results;type=fielding |title=Statistics / One Day Internationals / Fielding records &ndash; as designated wicketkeeper |work=ESPNcricinfo |access-date=28 February 2015 }}</ref> * '''మొదట''' సంవత్సరం * చివరి సంవత్సరం-తాజా ఆట * మ్యాట్-ఆడిన మ్యాచ్ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు'''-కెరీర్లో సాధించిన పరుగులు * హెచ్ఎస్-అత్యధిక స్కోరు * సగటు-ప్రతి అవుట్ అయినప్పుడు సాధించిన పరుగులు * * బ్యాట్స్‌మన్ [[నాటౌట్]]<nowiki/>గా నిలిచాడు * '''50'''-[[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ శతకాలు]] * '''100''' శతకాలు&nbsp; | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * బాల్స్-కెరీర్లో బౌల్డ్ చేసిన బాల్స్ * వికెట-కెరీర్లో తీసుకున్న వికెట్లు * బిబిఐ-[[క్రికెట్ పదకోశం|ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * అవే-[[బౌలింగు సగటు|ప్రతి వికెట్కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * Ca-క్యాచ్లు తీసుకోబడ్డాయి * '''ఎస్టీ'''-[[స్టంపౌట్|స్టంపింగ్లు]] ప్రభావితమయ్యాయి |} == ఆటగాళ్ళు == 23 డిసెంబర్ 2023న నాటికీ.<ref name="apps" /><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=25;type=team|title=Bangladesh – ODI Batting Averages|website=ESPNCricinfo|access-date=6 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=25;type=team|title=Bangladesh – ODI Bowling Averages|website=ESPNCricinfo|access-date=6 March 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+బంగ్లాదేశ్ వన్డే క్రికెటర్లు ! colspan="5" |జనరల్ ! colspan="5" |బ్యాటింగ్ ! colspan="5" |బౌలింగ్ ! colspan="2" |ఫీల్డింగ్ |- !టోపీ !పేరు ! rowspan="2" |మొదటి ! rowspan="2" |చివరిది ! rowspan="2" |మ్యాచ్ !పరుగులు !హెచ్ఎస్ !సగటు !50 లు !100 లు !బంతులు !'''వికెట్''' !ఉత్తమ బౌలింగ్ !సగటు !5 '''వికెట్''' !క్యాచ్ !'''[[స్టంపౌట్|స్టంప్డ్]]''' |- |1 |గాజీ అష్రఫ్ |59 |18 |8.42 |0 |0 |51 |2 |1/7 |16.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |2 |ఘోలం నౌషర్ |1986 |1990 |9 |8 |4 |8.00 |0 |0 |408 |5 |1/27 |62.80 |0 |0 |{{sort dash}} |- |3 |గోలం ఫరూఖ్ |1986 |1990 |5 |44 |23* |22.00 |0 |0 |186 |2 |1/22 |58.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |4 |హఫీజుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |8 |8 |8.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |5 |జహంగీర్ షా |1986 |1990 |5 |16 |8* |8.00 |0 |0 |234 |2 |2/23 |86.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |6 |మిన్హాజుల్ అబేదిన్ |1986 |1999 |27 |453 |68* |18.87 |2 |0 |546 |13 |2/39 |39.30 |0 |2 |{{sort dash}} |- |7 |నూరుల్ అబేదిన్ |1986 |1990 |4 |15 |13 |3.75 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |8 |రఫీకుల్ ఆలం |1986 |1986 |2 |24 |14 |12.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |9 |[[రఖిబుల్ హసన్ (క్రికెటర్)|రకీబుల్ హసన్]] |1986 |1986 |2 |17 |12 |8.50 |0 |0 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |10 |సమియుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |4 |4 |2.00 |0 |0 |60 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |11 |షహీదుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |62 |37 |31.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |12 |అమీనుల్ ఇస్లాం బుల్బుల్ |1988 |2002 |39 |794 |70 |23.35 |3 |0 |412 |7 |3/57 |58.71 |0 |13 |{{sort dash}} |- |13 |అథర్ అలీ ఖాన్ |1988 |1998 |19 |532 |82 |29.55 |3 |0 |420 |6 |2/33 |60.83 |0 |2 |{{sort dash}} |- |14 |అజార్ హుస్సేన్ |1988 |1990 |7 |96 |54 |13.71 |1 |0 |263 |4 |1/20 |52.25 |0 |2 |{{sort dash}} |- |15 |హరునూర్ రషీద్ |1988 |1988 |2 |0 |0 |0.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |16 |నాసిర్ అహ్మద్ |1988 |1990 |7 |25 |11 |12.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |1 |- |17 |జాహిద్ రజాక్ |1988 |1990 |3 |14 |6 |4.66 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |18 |అక్రమ్ ఖాన్ |1988 |2003 |44 |976 |65 |23.23 |5 |0 |117 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |{{sort dash}} |- |19 |ఫరూక్ అహ్మద్ |1988 |1999 |7 |105 |57 |15.00 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |20 |వహిదుల్ గని |1988 |1988 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |36 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |21 |ఎనాముల్ హక్ |1990 |2002 |29 |236 |32 |11.23 |0 |0 |1238 |19 |2/40 |57.00 |0 |6 |{{sort dash}} |- |22 |జహంగీర్ ఆలం తాలూక్దార్ |1990 |1990 |2 |7 |7* |{{sort dash}} |0 |0 |42 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |23 |సైఫుల్ ఇస్లాం |1990 |1997 |7 |37 |22* |18.50 |0 |0 |303 |6 |4/36 |42.66 |0 |0 |{{sort dash}} |- |24 |అనిసుర్ రెహమాన్ |1995 |1998 |2 |2 |2 |1.00 |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |25 |జావేద్ ఒమర్ |1995 |2007 |59 |1312 |85* |23.85 |10 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |12 |{{sort dash}} |- |26 |ఖలీద్ మషుద్ |1995 |2006 |126 |1818 |71* |21.90 |7 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |91 |35 |- |27 |మొహమ్మద్ రఫీక్ ¹ |1995 |2007 |123 |1190 |77 |13.52 |2 |0 |6294 |119 |5/47 |38.75 |1 |28 |{{sort dash}} |- |28 |సజ్జాద్ అహ్మద్ |1995 |1995 |2 |15 |11 |7.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |29 |హబీబుల్ బషర్ |1995 |2007 |111 |2168 |78 |21.68 |14 |0 |175 |1 |1/31 |142.00 |0 |26 |{{sort dash}} |- |30 |హసిబుల్ హుస్సేన్ |1995 |2004 |32 |172 |21* |8.60 |0 |0 |1375 |29 |4/56 |46.13 |0 |6 |{{sort dash}} |- |31 |నైముర్ రెహమాన్ |1995 |2002 |29 |488 |47 |19.52 |0 |0 |1094 |10 |2/51 |90.40 |0 |7 |{{sort dash}} |- |32 |షేక్ సలావుద్దీన్ |1997 |1997 |6 |24 |12 |12.00 |0 |0 |246 |4 |2/48 |62.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |33 |మఫిజుర్ రెహమాన్ |1997 |1997 |4 |53 |16 |17.66 |0 |0 |66 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |34 |జాకీర్ హసన్ |1997 |1997 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |35 |జహంగీర్ ఆలం |1997 |1999 |3 |4 |3 |1.33 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |- |36 |షహరియార్ హుస్సేన్ |1997 |2004 |3 |98 |44 |19.80 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |- |37 |షఫీయుద్దీన్ అహ్మద్ |1997 |2000 |11 |22 |11 |5.50 |0 |0 |495 |11 |3/42 |38.72 |0 |0 |{{sort dash}} |- |38 |ఖలీద్ మహ్మద్ |1998 |2006 |77 |991 |50 |14.36 |1 |0 |3385 |67 |4/19 |42.76 |0 |17 |{{sort dash}} |- |39 |సన్వర్ హుస్సేన్ |1998 |2003 |27 |290 |52 |11.60 |1 |0 |383 |10 |3/49 |32.70 |0 |11 |{{sort dash}} |- |40 |షరీఫుల్ హక్ |1998 |1998 |1 |10 |10 |10.00 |0 |0 |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |41 |జాకీర్ హుస్సేన్ |1998 |1998 |1 |0 |0 |0.00 |0 |0 |24 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |42 |మెహ్రాబ్ హుస్సేన్ |1998 |2003 |18 |449 |101 |24.94 |2 |1 |30 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |{{sort dash}} |- |43 |మోర్షెడ్ అలీ ఖాన్ |1998 |1998 |3 |2 |2* |{{sort dash}} |0 |0 |138 |2 |1/26 |42.50 |0 |2 |{{sort dash}} |- |44 |అల్ సహారియార్ |1999 |2003 |29 |374 |62* |13.35 |2 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |45 |మంజురల్ ఇస్లాం |1999 |2003 |34 |53 |13 |5.88 |0 |0 |1591 |24 |3/37 |53.50 |0 |4 |{{sort dash}} |- |46 |అమీనుల్ ఇస్లాం, జూనియర్. |1999 |1999 |1 |1 |1* |{{sort dash}} |0 |0 |30 |1 |1/33 |33.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |47 |మహబూబుర్ రెహమాన్ |1999 |1999 |1 |3 |3 |3.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |48 |నియాముర్ రషీద్ |1999 |1999 |2 |5 |4* |5.00 |0 |0 |78 |1 |1/46 |46.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |49 |అహ్మద్ కమల్ |1999 |1999 |1 |11 |11 |11.00 |0 |0 |30 |1 |1/39 |39.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |50 |ముష్ఫికర్ రెహమాన్ |2000 |2004 |28 |360 |49 |16.36 |0 |0 |1332 |19 |2/21 |51.73 |0 |6 |{{sort dash}} |- |51 |మొహమ్మద్ షరీఫ్ |2001 |2007 |9 |53 |13* |13.25 |0 |0 |499 |10 |3/40 |42.40 |0 |1 |{{sort dash}} |- |52 |మొహమ్మద్ అష్రఫుల్ ¹ |2001 |2013 |175 |3468 |109 |22.37 |20 |3 |697 |18 |3/26 |36.72 |0 |35 |{{sort dash}} |- |53 |ఫాహిమ్ ముంతాసిర్ |2001 |2002 |3 |6 |5 |3.00 |0 |0 |169 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |54 |మష్రఫే మోర్తాజా ¹ |2001 |2020 |218 |1773 |51* |13.85 |1 |0 |10827 |269 |6/26 |32.65 |1 |61 |{{sort dash}} |- |55 |తుషార్ ఇమ్రాన్ |2001 |2007 |41 |574 |65 |14.35 |2 |0 |126 |1 |1/24 |103.00 |0 |6 |{{sort dash}} |- |56 |తారెక్ అజీజ్ |2002 |2004 |10 |26 |11* |26.00 |0 |0 |465 |13 |3/19 |32.61 |0 |4 |{{sort dash}} |- |57 |అలోక్ కపాలి |2002 |2011 |59 |1235 |115 |19.60 |5 |1 |1452 |24 |3/49 |52.29 |0 |29 |{{sort dash}} |- |58 |తపష్ బైస్య |2002 |2007 |56 |336 |35* |12.00 |0 |0 |2608 |59 |4/16 |41.55 |0 |8 |{{sort dash}} |- |59 |హన్నన్ సర్కార్ |2002 |2004 |20 |383 |61 |19.15 |3 |0 |3 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |{{sort dash}} |- |60 |మజారుల్ హక్ |2002 |2002 |1 |3 |3 |3.00 |0 |0 |4 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |61 |తల్హా జుబైర్ |2002 |2003 |6 |5 |4* |2.50 |0 |0 |204 |6 |4/65 |42.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |62 |అన్వర్ హుస్సేన్ మోనిర్ |2002 |2002 |1 |0 |0* |{{sort dash}} |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |63 |రఫీకుల్ ఖాన్ |2002 |2002 |1 |0 |0 |0.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |64 |ఎహ్సానుల్ హక్ |2002 |2003 |6 |57 |20 |9.50 |0 |0 |141 |3 |2/34 |37.66 |0 |0 |{{sort dash}} |- |65 |అన్వర్ హుస్సేన్ |2002 |2002 |1 |42 |42 |42.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |66 |మొహమ్మద్ సలీం |2003 |2003 |1 |9 |9 |9.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |67 |రాజిన్ సలేహ్ |2003 |2006 |43 |1005 |108* |23.92 |6 |1 |539 |15 |4/16 |30.60 |0 |9 | |- |68 |జమాలుద్దీన్ అహ్మద్ |2003 |2003 |1 |18 |18* |{{sort dash}} |0 |0 |24 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |69 |మంజురల్ ఇస్లాం రాణా |2003 |2006 |25 |331 |63 |20.68 |1 |0 |996 |23 |4/34 |29.95 |0 |6 |{{sort dash}} |- |70 |నఫీస్ ఇక్బాల్ |2003 |2005 |16 |309 |58 |19.31 |2 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |71 |అల్ మొహమ్మద్ మోనిరుజ్జామాన్ |2003 |2003 |2 |1 |1 |0.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |72 |ఫైసల్ హుస్సేన్ |2004 |2010 |6 |43 |17 |10.75 |0 |0 |73 |1 |1/27 |53.00 |0 |3 |{{sort dash}} |- |73 |అబ్దుర్ రజాక్ |2004 |2014 |153 |779 |53* |13.43 |1 |0 |7965 |207 |5/29 |29.29 |4 |32 |{{sort dash}} |- |74 |అఫ్తాబ్ అహ్మద్ |2004 |2010 |85 |1954 |92 |24.73 |14 |0 |739 |12 |5/31 |54.66 |1 |29 |{{sort dash}} |- |75 |నజ్ముల్ హుస్సేన్ |2004 |2012 |38 |35 |6* |4.37 |0 |0 |1649 |44 |4/40 |31.50 |0 |6 |{{sort dash}} |- |76 |ఎనాముల్ హక్ జూనియర్ |2005 |2009 |10 |12 |5 |3.00 |0 |0 |576 |14 |3/16 |30.14 |0 |8 |{{sort dash}} |- |77 |షహరియార్ నఫీస్ |2005 |2011 |75 |2201 |123* |31.44 |13 |4 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |13 |{{sort dash}} |- |78 |సయ్యద్ రసెల్ |2005 |2010 |52 |81 |15 |5.06 |0 |0 |2657 |61 |4/22 |33.62 |0 |8 |{{sort dash}} |- |79 |షహదత్ హుస్సేన్ |2006 |2013 |51 |79 |16* |7.90 |0 |0 |2198 |47 |3/34 |45.59 |0 |5 |{{sort dash}} |- |80 |[[ఫర్హాద్ రెజా]] |2006 |2011 |34 |412 |50 |16.18 |1 |0 |1139 |22 |5/42 |46.22 |1 |13 |{{sort dash}} |- |81 |ముష్ఫికర్ రహీం |2006 |2024 |268 |7657 |144 |36.46 |48 |9 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |229 |56 |- |82 |షకీబ్ అల్ హసన్ |2006 |2023 |247 |7570 |134* |37.29 |56 |9 |12575 |317 |5/29 |29.52 |4 |60 |{{sort dash}} |- |83 |మెహ్రాబ్ హుస్సేన్, జూనియర్. |2006 |2009 |18 |276 |54 |17.25 |1 |0 |253 |4 |2/30 |53.50 |0 |7 |{{sort dash}} |- |84 |తమీమ్ ఇక్బాల్ |2007 |2023 |243 |8357 |158 |36.65 |56 |14 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |68 |{{sort dash}} |- |85 |మహ్మదుల్లా |2007 |2024 |229 |5348 |128* |36.13 |28 |4 |4350 |82 |3/4 |46.23 |0 |81 |{{sort dash}} |- |86 |జునైద్ సిద్ధిక్ |2007 |2011 |54 |1196 |100 |23.00 |1 |6 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |23 |{{sort dash}} |- |87 |ధీమాన్ ఘోష్ |2008 |2008 |14 |126 |30 |14.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |9 |4 |- |88 |మోషారఫ్ హుస్సేన్ |2008 |2016 |5 |26 |8 |6.50 |0 |0 |198 |4 |3/24 |36.75 |0 |1 |{{sort dash}} |- |89 |రకీబుల్ హసన్ |2008 |2011 |55 |1308 |89 |27.82 |8 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |18 |{{sort dash}} |- |90 |నజీముద్దీన్ |2008 |2012 |11 |147 |47 |13.36 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |91 |డాలర్ మహ్మద్ |2008 |2009 |7 |61 |41 |15.25 |0 |0 |210 |8 |4/28 |32.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |92 |[[నయీమ్ ఇస్లాం]] |2008 |2014 |59 |975 |84 |27.08 |5 |0 |1743 |35 |3/32 |40.20 |0 |19 |{{sort dash}} |- |93 |ఇమ్రుల్ కేస్ |2008 |2018 |78 |2434 |144 |32.02 |16 |4 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |21 |{{sort dash}} |- |94 |మహ్‌బూబుల్ ఆలం |2009 |2009 |5 |81 |59 |40.50 |1 |0 |222 |7 |2/42 |40.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |95 |రుబెల్ హుస్సేన్ |2009 |2021 |104 |144 |17 |4.96 |0 |0 |4678 |129 |6/26 |34.31 |1 |20 |{{sort dash}} |- |96 |షఫీయుల్ ఇస్లాం |2010 |2020 |60 |134 |24* |6.09 |0 |0 |2540 |70 |4/21 |36.12 |0 |8 |{{sort dash}} |- |97 |సుహ్రావాది షువో |2010 |2011 |17 |98 |20* |14.00 |0 |0 |762 |14 |3/14 |40.85 |0 |9 |{{sort dash}} |- |98 |జహురుల్ ఇస్లాం |2010 |2013 |14 |270 |53 |22.50 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |99 |నాసిర్ హుస్సేన్ |2011 |2018 |65 |1281 |100 |29.11 |6 |1 |1256 |24 |3/26 |41.16 |0 |34 |{{sort dash}} |- |100 |షువగత హోం |2011 |2011 |4 |70 |35* |35.00 |0 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |101 |ఎలియాస్ సన్నీ |2011 |2012 |4 |2 |1* |1.00 |0 |0 |204 |5 |2/21 |32.20 |0 |0 |{{sort dash}} |- |102 |అబుల్ హసన్ |2012 |2018 |7 |11 |7 |3.66 |0 |0 |216 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |103 |అనముల్ హక్ |2012 |2024 |48 |1340 |120 |29.77 |5 |3 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |14 |{{sort dash}} |- |104 |మోమినుల్ హక్ |2012 |2018 |28 |557 |60 |22.28 |3 |0 |234 |7 |2/13 |27.14 |0 |4 |{{sort dash}} |- |105 |సోహాగ్ గాజీ |2012 |2014 |20 |184 |30 |15.33 |0 |0 |919 |22 |4/29 |32.81 |0 |7 |{{sort dash}} |- |106 |జియావుర్ రెహమాన్ |2013 |2014 |13 |124 |41 |11.27 |0 |0 |390 |10 |5/30 |30.10 |1 |5 |{{sort dash}} |- |107 |రోబియుల్ ఇస్లాం |2013 |2013 |3 |0 |0* |{{sort dash}} |0 |0 |133 |2 |1/21 |58.50 |0 |0 |{{sort dash}} |- |108 |షంసుర్ రెహమాన్ |2013 |2014 |10 |266 |96 |26.60 |2 |0 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |3 |{{sort dash}} |- |109 |అల్-అమీన్ హుస్సేన్ |2014 |2020 |15 |4 |2* |2.00 |0 |0 |663 |22 |4/51 |27.63 |0 |1 |{{sort dash}} |- |110 |అరాఫత్ సన్నీ |2014 |2015 |16 |48 |15 |12.00 |0 |0 |830 |24 |4/27 |25.00 |0 |5 |{{sort dash}} |- |111 |మొహమ్మద్ మిథున్ |2014 |2021 |34 |714 |73* |27.46 |6 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |112 |తస్కిన్ అహ్మద్ |2014 |2024 |70 |199 |21 |7.37 |0 |0 |3248 |95 |5/28 |30.91 |2 |11 |{{sort dash}} |- |113 |సబ్బీర్ రెహమాన్ |2014 |2019 |66 |1333 |102 |25.63 |6 |1 |306 |3 |1/12 |115.00 |0 |37 |{{sort dash}} |- |114 |జుబైర్ హుస్సేన్ |2014 |2015 |3 |5 |5 |5.00 |0 |0 |114 |4 |2/41 |28.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |115 |సౌమ్య సర్కార్ |2014 |2024 |66 |1941 |169 |33.46 |11 |3 |484 |14 |3/18 |34.50 |0 |35 |{{sort dash}} |- |116 |తైజుల్ ఇస్లాం |2014 |2024 |18 |110 |39* |10.00 |0 |0 |972 |30 |5/28 |23.60 |1 |3 |{{sort dash}} |- |117 |లిట్టన్ దాస్ |2015 |2024 |89 |2563 |176 |32.03 |12 |5 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |55 |4 |- |118 |ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ |2015 |2024 |103 |160 |20 |7.61 |0 |0 |4949 |162 |6/43 |26.34 |5 |16 |{{sort dash}} |- |119 |మొసాద్దెక్ హుస్సేన్ |2016 |2022 |43 |634 |52* |25.36 |2 |0 |1130 |17 |3/13 |57.00 |0 |18 |{{sort dash}} |- |120 |నూరుల్ హసన్ |2016 |2023 |7 |165 |45* |82.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |4 |- |121 |సుబాషిస్ రాయ్ |2016 |2016 |1 |1 |1* |{{sort dash}} |0 |0 |60 |1 |1/45 |45.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |122 |తన్బీర్ హేదర్ |2016 |2016 |2 |5 |3 |2.50 |0 |0 |60 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |123 |మెహిది హసన్ |2017 |2024 |94 |1294 |112* |23.52 |3 |2 |4413 |102 |4/25 |34.96 |0 |38 |{{sort dash}} |- |124 |సుంజముల్ ఇస్లాం |2017 |2018 |3 |19 |19 |19.00 |0 |0 |150 |5 |2/22 |15.80 |0 |0 |{{sort dash}} |- |125 |మొహమ్మద్ సైఫుద్దీన్ |2017 |2021 |29 |362 |51* |36.20 |2 |0 |1283 |41 |4/41 |31.19 |0 |4 |{{sort dash}} |- |126 |అబు హైదర్ |2018 |2018 |2 |1 |1 |1.00 |0 |0 |108 |3 |2/50 |29.66 |0 |1 |{{sort dash}} |- |127 |నజ్ముల్ హుస్సేన్ శాంటో |2018 |2024 |42 |1202 |117 |30.82 |8 |2 |80 |1 |1/10 |75.00 |0 |12 |{{sort dash}} |- |128 |మొహమ్మద్ నజ్ముల్ ఇస్లాం |2018 |2018 |5 |7 |7 |7.00 |0 |0 |264 |5 |2/38 |44.80 |0 |2 |{{sort dash}} |- |129 |ఫజిల్ మహమూద్ |2018 |2018 |2 |0 |0 |0.00 |0 |0 |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |{{sort dash}} |- |130 |అరిఫుల్ హక్ |2018 |2018 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |131 |అబు జాయెద్ |2019 |2019 |2 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |108 |5 |5/58 |22.80 |1 |0 |{{sort dash}} |- |132 |అఫిఫ్ హుస్సేన్ |2020 |2023 |31 |600 |93* |28.57 |3 |0 |94 |3 |1/0 |30.33 |0 |12 |{{sort dash}} |- |133 |మొహమ్మద్ నయీం |2020 |2023 |8 |95 |28 |13.57 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |4 |{{sort dash}} |- |134 |హసన్ మహ్మద్ |2021 |2023 |22 |49 |15 |4.90 |0 |0 |957 |30 |5/32 |32.10 |2 |0 |{{sort dash}} |- |135 |మహేది హసన్ |2021 |2023 |11 |122 |29* |15.25 |0 |0 |528 |14 |4/71 |31.14 |2 |0 |{{sort dash}} |- |136 |శోకభరితమైన ఇస్లాం |2021 |2024 |33 |83 |16 |7.54 |0 |0 |1472 |51 |4/21 |26.66 |3 |0 |{{sort dash}} |- |137 |యాసిర్ అలీ |2022 |2023 |9 |102 |50 |14.57 |1 |0 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |3 |{{sort dash}} |- |138 |నసుమ్ అహ్మద్ |2022 |2023 |15 |156 |44 |22.28 |0 |0 |727 |12 |3/19 |45.83 |0 |3 |{{sort dash}} |- |139 |ఎబాదోత్ హుస్సేన్ |2022 |2023 |12 |3 |1* |1.50 |0 |0 |540 |22 |4/42 |22.90 |1 |0 |{{sort dash}} |- |140 |తోహిద్ హ్రిడోయ్ |2023 |2024 |27 |727 |92 |34.61 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |{{sort dash}} |- |141 |మృత్తుంజయ్ చౌదరి |2023 |2023 |1 |8 |8 |8.00 |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |142 |రోనీ తాలూక్దార్ |2023 |2023 |1 |4 |4 |4.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |143 |తంజిద్ హసన్ |2023 |2024 |14 |179 |51 |13.76 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |4 |{{sort dash}} |- |144 |షమీమ్ హుస్సేన్ |2023 |2023 |4 |33 |16 |8.25 |0 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |145 |తంజిమ్ హసన్ సాకిబ్ |2023 |2024 |5 |32 |14* |32.00 |0 |0 |219 |8 |3/14 |25.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |146 |ఖలీద్ అహ్మద్ |2023 |2023 |2 |1 |1 |1.00 |0 |0 |80 |3 |3/60 |24.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |147 |జాకీర్ హసన్ |2023 |2023 |1 |1 |1 |1.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |148 |రిషద్ హుస్సేన్ |2023 |2024 |2 |6 |6 |6.00 |0 |0 |12 |0 |74 |0 |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |} == ఇవి కూడా చూడండి == * ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ * [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] * బంగ్లాదేశ్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * బంగ్లాదేశ్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * [[మెహ్రబ్ హుస్సేన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 2aoad063pb3zwm3otnh0hmlvy8ktnsi 4804045 4804022 2026-04-16T14:18:11Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4804045 wikitext text/x-wiki అంతర్జాతీయ [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] అనేది రెండు ప్రాతినిధ్య జట్ల మధ్య జరిగే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్, ప్రతి జట్లకు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] హోదా ఉంటుందని అంతర్జాతీయ క్రికెట్ కౌన్సిల్ (ఐసీసీ) నిర్ణయించింది.<ref name="ICC">{{cite journal|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/05/14/4206b166-cd4e-439e-8de6-02ed3edf2b90/15757-ICC-Classification-of-Official-Cricket_May-2019.pdf|page=2|website=[[International Cricket Council]] (ICC)|date=14 May 2019|access-date=4 September 2019|archive-date=4 సెప్టెంబర్ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904024044/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/05/14/4206b166-cd4e-439e-8de6-02ed3edf2b90/15757-ICC-Classification-of-Official-Cricket_May-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] అనేది టెస్ట్ మ్యాచ్‌ల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే జట్టుకు ఓవర్ల సంఖ్య పరిమితం, ప్రతి జట్టుకు ఒకే ఇన్నింగ్స్ ఉంటుంది, 1986లో అరంగేట్రం చేసినప్పటి నుండి 148 మంది ఆటగాళ్ళు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]]లలో బంగ్లాదేశ్ జాతీయ జట్టుకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు.<ref name="apps">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/player/caps.html?country=25;class=2 |title=Bangladesh Players by Caps |website=[[ESPNcricinfo]] |access-date=4 September 2019}}</ref> 1997 ఐసిసి ట్రోఫీలో విజయం సాధించిన తరువాత బంగ్లాదేశ్ అక్టోబర్ 10న [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] హోదాను పొందింది. గతంలో వారు 1986, 1995 మధ్య ఆసియా కప్ కోసం ప్రత్యేక వన్డే హోదాను కలిగి ఉన్నారు, 1990 ఆస్ట్రేలియా-ఆసియా కప్‌లో పాల్గొన్నారు. ఆ జట్టు తొలిసారిగా వన్డే ఇంటర్నేషనల్‌లో ఆడింది 1986 ఆసియా కప్‌లో, పాకిస్తాన్‌పై ఏడు వికెట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది, పన్నెండు సంవత్సరాల తర్వాత 1998లో కెన్యాపై వారి ఇరవై మూడవ వన్డేలో తొలి విజయాన్ని నమోదు చేసింది, ఆ సమయంలో ఇది ఒక రికార్డు.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2570000/newsid_2573000/2573035.stm|title=Toothless Tigers|date=2 January 2003|access-date=4 September 2019|publisher=BBC Sport}}</ref> ఈ జాబితాలో కనీసం ఒక [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉన్నారు, ప్రారంభంలో వారు అరంగేట్రం చేసిన క్రమంలో అమర్చబడ్డారు. ఒకే మ్యాచ్‌లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తమ మొదటి క్యాప్‌ను గెలుచుకున్న చోట, ఆ ఆటగాళ్లను ప్రారంభంలో అరంగేట్రం సమయంలో అక్షర క్రమంలో జాబితా చేస్తారు. == కీ == {| | valign="top" style="width:26%" |'''జనరల్''' * {{Double-dagger}}-కెప్టెన్<ref name="Captains">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=27;type=team |title=United Arab Emirates Captains' Playing Record in ODI Matches |work=ESPNcricinfo |access-date=28 February 2015 }}</ref> * {{Dagger}}-[[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]]<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;keeper=1;orderby=player;team=27;template=results;type=fielding |title=Statistics / One Day Internationals / Fielding records &ndash; as designated wicketkeeper |work=ESPNcricinfo |access-date=28 February 2015 }}</ref> * '''మొదట''' సంవత్సరం * చివరి సంవత్సరం-తాజా ఆట * మ్యాట్-ఆడిన మ్యాచ్ల సంఖ్య | valign="top" style="width:25%" |'''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''పరుగులు'''-కెరీర్లో సాధించిన పరుగులు * హెచ్ఎస్-అత్యధిక స్కోరు * సగటు-ప్రతి అవుట్ అయినప్పుడు సాధించిన పరుగులు * * బ్యాట్స్‌మన్ [[నాటౌట్]]<nowiki/>గా నిలిచాడు * '''50'''-[[క్రికెట్ పదకోశం|అర్ధ శతకాలు]] * '''100''' శతకాలు&nbsp; | valign="top" style="width:25%" |'''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * బాల్స్-కెరీర్లో బౌల్డ్ చేసిన బాల్స్ * వికెట-కెరీర్లో తీసుకున్న వికెట్లు * బిబిఐ-[[క్రికెట్ పదకోశం|ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్]] * అవే-[[బౌలింగు సగటు|ప్రతి వికెట్కు సగటు పరుగులు]] | valign="top" style="width:24%" |'''ఫీల్డింగ్''' * Ca-క్యాచ్లు తీసుకోబడ్డాయి * '''ఎస్టీ'''-[[స్టంపౌట్|స్టంపింగ్లు]] ప్రభావితమయ్యాయి |} == ఆటగాళ్ళు == 23 డిసెంబర్ 2023న నాటికీ.<ref name="apps" /><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=25;type=team|title=Bangladesh – ODI Batting Averages|website=ESPNCricinfo|access-date=6 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=25;type=team|title=Bangladesh – ODI Bowling Averages|website=ESPNCricinfo|access-date=6 March 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+బంగ్లాదేశ్ వన్డే క్రికెటర్లు ! colspan="5" |జనరల్ ! colspan="5" |బ్యాటింగ్ ! colspan="5" |బౌలింగ్ ! colspan="2" |ఫీల్డింగ్ |- !టోపీ !పేరు ! rowspan="2" |మొదటి ! rowspan="2" |చివరిది ! rowspan="2" |మ్యాచ్ !పరుగులు !హెచ్ఎస్ !సగటు !50 లు !100 లు !బంతులు !'''వికెట్''' !ఉత్తమ బౌలింగ్ !సగటు !5 '''వికెట్''' !క్యాచ్ !'''[[స్టంపౌట్|స్టంప్డ్]]''' |- |1 |గాజీ అష్రఫ్ |59 |18 |8.42 |0 |0 |51 |2 |1/7 |16.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |2 |ఘోలం నౌషర్ |1986 |1990 |9 |8 |4 |8.00 |0 |0 |408 |5 |1/27 |62.80 |0 |0 |{{sort dash}} |- |3 |గోలం ఫరూఖ్ |1986 |1990 |5 |44 |23* |22.00 |0 |0 |186 |2 |1/22 |58.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |4 |హఫీజుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |8 |8 |8.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |5 |జహంగీర్ షా |1986 |1990 |5 |16 |8* |8.00 |0 |0 |234 |2 |2/23 |86.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |6 |మిన్హాజుల్ అబేదిన్ |1986 |1999 |27 |453 |68* |18.87 |2 |0 |546 |13 |2/39 |39.30 |0 |2 |{{sort dash}} |- |7 |నూరుల్ అబేదిన్ |1986 |1990 |4 |15 |13 |3.75 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |8 |రఫీకుల్ ఆలం |1986 |1986 |2 |24 |14 |12.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |9 |[[రఖిబుల్ హసన్ (క్రికెటర్)|రకీబుల్ హసన్]] |1986 |1986 |2 |17 |12 |8.50 |0 |0 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |10 |సమియుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |4 |4 |2.00 |0 |0 |60 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |11 |షహీదుర్ రెహమాన్ |1986 |1986 |2 |62 |37 |31.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |12 |అమీనుల్ ఇస్లాం బుల్బుల్ |1988 |2002 |39 |794 |70 |23.35 |3 |0 |412 |7 |3/57 |58.71 |0 |13 |{{sort dash}} |- |13 |అథర్ అలీ ఖాన్ |1988 |1998 |19 |532 |82 |29.55 |3 |0 |420 |6 |2/33 |60.83 |0 |2 |{{sort dash}} |- |14 |అజార్ హుస్సేన్ |1988 |1990 |7 |96 |54 |13.71 |1 |0 |263 |4 |1/20 |52.25 |0 |2 |{{sort dash}} |- |15 |హరునూర్ రషీద్ |1988 |1988 |2 |0 |0 |0.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |16 |నాసిర్ అహ్మద్ |1988 |1990 |7 |25 |11 |12.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |1 |- |17 |జాహిద్ రజాక్ |1988 |1990 |3 |14 |6 |4.66 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |18 |అక్రమ్ ఖాన్ |1988 |2003 |44 |976 |65 |23.23 |5 |0 |117 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |{{sort dash}} |- |19 |ఫరూక్ అహ్మద్ |1988 |1999 |7 |105 |57 |15.00 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |20 |వహిదుల్ గని |1988 |1988 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |36 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |21 |ఎనాముల్ హక్ |1990 |2002 |29 |236 |32 |11.23 |0 |0 |1238 |19 |2/40 |57.00 |0 |6 |{{sort dash}} |- |22 |జహంగీర్ ఆలం తాలూక్దార్ |1990 |1990 |2 |7 |7* |{{sort dash}} |0 |0 |42 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |23 |సైఫుల్ ఇస్లాం |1990 |1997 |7 |37 |22* |18.50 |0 |0 |303 |6 |4/36 |42.66 |0 |0 |{{sort dash}} |- |24 |అనిసుర్ రెహమాన్ |1995 |1998 |2 |2 |2 |1.00 |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |25 |జావేద్ ఒమర్ |1995 |2007 |59 |1312 |85* |23.85 |10 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |12 |{{sort dash}} |- |26 |ఖలీద్ మషుద్ |1995 |2006 |126 |1818 |71* |21.90 |7 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |91 |35 |- |27 |మొహమ్మద్ రఫీక్ ¹ |1995 |2007 |123 |1190 |77 |13.52 |2 |0 |6294 |119 |5/47 |38.75 |1 |28 |{{sort dash}} |- |28 |సజ్జాద్ అహ్మద్ |1995 |1995 |2 |15 |11 |7.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |29 |హబీబుల్ బషర్ |1995 |2007 |111 |2168 |78 |21.68 |14 |0 |175 |1 |1/31 |142.00 |0 |26 |{{sort dash}} |- |30 |హసిబుల్ హుస్సేన్ |1995 |2004 |32 |172 |21* |8.60 |0 |0 |1375 |29 |4/56 |46.13 |0 |6 |{{sort dash}} |- |31 |నైముర్ రెహమాన్ |1995 |2002 |29 |488 |47 |19.52 |0 |0 |1094 |10 |2/51 |90.40 |0 |7 |{{sort dash}} |- |32 |షేక్ సలావుద్దీన్ |1997 |1997 |6 |24 |12 |12.00 |0 |0 |246 |4 |2/48 |62.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |33 |మఫిజుర్ రెహమాన్ |1997 |1997 |4 |53 |16 |17.66 |0 |0 |66 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |34 |జాకీర్ హసన్ |1997 |1997 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |35 |జహంగీర్ ఆలం |1997 |1999 |3 |4 |3 |1.33 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |- |36 |షహరియార్ హుస్సేన్ |1997 |2004 |3 |98 |44 |19.80 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |- |37 |షఫీయుద్దీన్ అహ్మద్ |1997 |2000 |11 |22 |11 |5.50 |0 |0 |495 |11 |3/42 |38.72 |0 |0 |{{sort dash}} |- |38 |ఖలీద్ మహ్మద్ |1998 |2006 |77 |991 |50 |14.36 |1 |0 |3385 |67 |4/19 |42.76 |0 |17 |{{sort dash}} |- |39 |సన్వర్ హుస్సేన్ |1998 |2003 |27 |290 |52 |11.60 |1 |0 |383 |10 |3/49 |32.70 |0 |11 |{{sort dash}} |- |40 |షరీఫుల్ హక్ |1998 |1998 |1 |10 |10 |10.00 |0 |0 |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |41 |జాకీర్ హుస్సేన్ |1998 |1998 |1 |0 |0 |0.00 |0 |0 |24 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |42 |మెహ్రాబ్ హుస్సేన్ |1998 |2003 |18 |449 |101 |24.94 |2 |1 |30 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |{{sort dash}} |- |43 |మోర్షెడ్ అలీ ఖాన్ |1998 |1998 |3 |2 |2* |{{sort dash}} |0 |0 |138 |2 |1/26 |42.50 |0 |2 |{{sort dash}} |- |44 |అల్ సహారియార్ |1999 |2003 |29 |374 |62* |13.35 |2 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |45 |మంజురల్ ఇస్లాం |1999 |2003 |34 |53 |13 |5.88 |0 |0 |1591 |24 |3/37 |53.50 |0 |4 |{{sort dash}} |- |46 |అమీనుల్ ఇస్లాం, జూనియర్. |1999 |1999 |1 |1 |1* |{{sort dash}} |0 |0 |30 |1 |1/33 |33.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |47 |మహబూబుర్ రెహమాన్ |1999 |1999 |1 |3 |3 |3.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |48 |నియాముర్ రషీద్ |1999 |1999 |2 |5 |4* |5.00 |0 |0 |78 |1 |1/46 |46.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |49 |అహ్మద్ కమల్ |1999 |1999 |1 |11 |11 |11.00 |0 |0 |30 |1 |1/39 |39.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |50 |ముష్ఫికర్ రెహమాన్ |2000 |2004 |28 |360 |49 |16.36 |0 |0 |1332 |19 |2/21 |51.73 |0 |6 |{{sort dash}} |- |51 |మొహమ్మద్ షరీఫ్ |2001 |2007 |9 |53 |13* |13.25 |0 |0 |499 |10 |3/40 |42.40 |0 |1 |{{sort dash}} |- |52 |మొహమ్మద్ అష్రఫుల్ ¹ |2001 |2013 |175 |3468 |109 |22.37 |20 |3 |697 |18 |3/26 |36.72 |0 |35 |{{sort dash}} |- |53 |ఫాహిమ్ ముంతాసిర్ |2001 |2002 |3 |6 |5 |3.00 |0 |0 |169 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |54 |మష్రఫే మోర్తాజా ¹ |2001 |2020 |218 |1773 |51* |13.85 |1 |0 |10827 |269 |6/26 |32.65 |1 |61 |{{sort dash}} |- |55 |తుషార్ ఇమ్రాన్ |2001 |2007 |41 |574 |65 |14.35 |2 |0 |126 |1 |1/24 |103.00 |0 |6 |{{sort dash}} |- |56 |తారెక్ అజీజ్ |2002 |2004 |10 |26 |11* |26.00 |0 |0 |465 |13 |3/19 |32.61 |0 |4 |{{sort dash}} |- |57 |అలోక్ కపాలి |2002 |2011 |59 |1235 |115 |19.60 |5 |1 |1452 |24 |3/49 |52.29 |0 |29 |{{sort dash}} |- |58 |తపష్ బైస్య |2002 |2007 |56 |336 |35* |12.00 |0 |0 |2608 |59 |4/16 |41.55 |0 |8 |{{sort dash}} |- |59 |హన్నన్ సర్కార్ |2002 |2004 |20 |383 |61 |19.15 |3 |0 |3 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |8 |{{sort dash}} |- |60 |మజారుల్ హక్ |2002 |2002 |1 |3 |3 |3.00 |0 |0 |4 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |61 |తల్హా జుబైర్ |2002 |2003 |6 |5 |4* |2.50 |0 |0 |204 |6 |4/65 |42.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |62 |అన్వర్ హుస్సేన్ మోనిర్ |2002 |2002 |1 |0 |0* |{{sort dash}} |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |63 |రఫీకుల్ ఖాన్ |2002 |2002 |1 |0 |0 |0.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |64 |ఎహ్సానుల్ హక్ |2002 |2003 |6 |57 |20 |9.50 |0 |0 |141 |3 |2/34 |37.66 |0 |0 |{{sort dash}} |- |65 |అన్వర్ హుస్సేన్ |2002 |2002 |1 |42 |42 |42.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |66 |మొహమ్మద్ సలీం |2003 |2003 |1 |9 |9 |9.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |67 |రాజిన్ సలేహ్ |2003 |2006 |43 |1005 |108* |23.92 |6 |1 |539 |15 |4/16 |30.60 |0 |9 | |- |68 |జమాలుద్దీన్ అహ్మద్ |2003 |2003 |1 |18 |18* |{{sort dash}} |0 |0 |24 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |69 |మంజురల్ ఇస్లాం రాణా |2003 |2006 |25 |331 |63 |20.68 |1 |0 |996 |23 |4/34 |29.95 |0 |6 |{{sort dash}} |- |70 |నఫీస్ ఇక్బాల్ |2003 |2005 |16 |309 |58 |19.31 |2 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |71 |అల్ మొహమ్మద్ మోనిరుజ్జామాన్ |2003 |2003 |2 |1 |1 |0.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |72 |ఫైసల్ హుస్సేన్ |2004 |2010 |6 |43 |17 |10.75 |0 |0 |73 |1 |1/27 |53.00 |0 |3 |{{sort dash}} |- |73 |అబ్దుర్ రజాక్ |2004 |2014 |153 |779 |53* |13.43 |1 |0 |7965 |207 |5/29 |29.29 |4 |32 |{{sort dash}} |- |74 |అఫ్తాబ్ అహ్మద్ |2004 |2010 |85 |1954 |92 |24.73 |14 |0 |739 |12 |5/31 |54.66 |1 |29 |{{sort dash}} |- |75 |నజ్ముల్ హుస్సేన్ |2004 |2012 |38 |35 |6* |4.37 |0 |0 |1649 |44 |4/40 |31.50 |0 |6 |{{sort dash}} |- |76 |ఎనాముల్ హక్ జూనియర్ |2005 |2009 |10 |12 |5 |3.00 |0 |0 |576 |14 |3/16 |30.14 |0 |8 |{{sort dash}} |- |77 |షహరియార్ నఫీస్ |2005 |2011 |75 |2201 |123* |31.44 |13 |4 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |13 |{{sort dash}} |- |78 |సయ్యద్ రసెల్ |2005 |2010 |52 |81 |15 |5.06 |0 |0 |2657 |61 |4/22 |33.62 |0 |8 |{{sort dash}} |- |79 |షహదత్ హుస్సేన్ |2006 |2013 |51 |79 |16* |7.90 |0 |0 |2198 |47 |3/34 |45.59 |0 |5 |{{sort dash}} |- |80 |[[ఫర్హాద్ రెజా]] |2006 |2011 |34 |412 |50 |16.18 |1 |0 |1139 |22 |5/42 |46.22 |1 |13 |{{sort dash}} |- |81 |ముష్ఫికర్ రహీం |2006 |2024 |268 |7657 |144 |36.46 |48 |9 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |229 |56 |- |82 |షకీబ్ అల్ హసన్ |2006 |2023 |247 |7570 |134* |37.29 |56 |9 |12575 |317 |5/29 |29.52 |4 |60 |{{sort dash}} |- |83 |మెహ్రాబ్ హుస్సేన్, జూనియర్. |2006 |2009 |18 |276 |54 |17.25 |1 |0 |253 |4 |2/30 |53.50 |0 |7 |{{sort dash}} |- |84 |తమీమ్ ఇక్బాల్ |2007 |2023 |243 |8357 |158 |36.65 |56 |14 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |68 |{{sort dash}} |- |85 |మహ్మదుల్లా |2007 |2024 |229 |5348 |128* |36.13 |28 |4 |4350 |82 |3/4 |46.23 |0 |81 |{{sort dash}} |- |86 |జునైద్ సిద్ధిక్ |2007 |2011 |54 |1196 |100 |23.00 |1 |6 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |23 |{{sort dash}} |- |87 |ధీమాన్ ఘోష్ |2008 |2008 |14 |126 |30 |14.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |9 |4 |- |88 |మోషారఫ్ హుస్సేన్ |2008 |2016 |5 |26 |8 |6.50 |0 |0 |198 |4 |3/24 |36.75 |0 |1 |{{sort dash}} |- |89 |రకీబుల్ హసన్ |2008 |2011 |55 |1308 |89 |27.82 |8 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |18 |{{sort dash}} |- |90 |నజీముద్దీన్ |2008 |2012 |11 |147 |47 |13.36 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |91 |డాలర్ మహ్మద్ |2008 |2009 |7 |61 |41 |15.25 |0 |0 |210 |8 |4/28 |32.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |92 |[[నయీమ్ ఇస్లాం]] |2008 |2014 |59 |975 |84 |27.08 |5 |0 |1743 |35 |3/32 |40.20 |0 |19 |{{sort dash}} |- |93 |ఇమ్రుల్ కేస్ |2008 |2018 |78 |2434 |144 |32.02 |16 |4 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |21 |{{sort dash}} |- |94 |మహ్‌బూబుల్ ఆలం |2009 |2009 |5 |81 |59 |40.50 |1 |0 |222 |7 |2/42 |40.00 |0 |1 |{{sort dash}} |- |95 |రుబెల్ హుస్సేన్ |2009 |2021 |104 |144 |17 |4.96 |0 |0 |4678 |129 |6/26 |34.31 |1 |20 |{{sort dash}} |- |96 |షఫీయుల్ ఇస్లాం |2010 |2020 |60 |134 |24* |6.09 |0 |0 |2540 |70 |4/21 |36.12 |0 |8 |{{sort dash}} |- |97 |సుహ్రావాది షువో |2010 |2011 |17 |98 |20* |14.00 |0 |0 |762 |14 |3/14 |40.85 |0 |9 |{{sort dash}} |- |98 |జహురుల్ ఇస్లాం |2010 |2013 |14 |270 |53 |22.50 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |99 |నాసిర్ హుస్సేన్ |2011 |2018 |65 |1281 |100 |29.11 |6 |1 |1256 |24 |3/26 |41.16 |0 |34 |{{sort dash}} |- |100 |షువగత హోం |2011 |2011 |4 |70 |35* |35.00 |0 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |101 |ఎలియాస్ సన్నీ |2011 |2012 |4 |2 |1* |1.00 |0 |0 |204 |5 |2/21 |32.20 |0 |0 |{{sort dash}} |- |102 |అబుల్ హసన్ |2012 |2018 |7 |11 |7 |3.66 |0 |0 |216 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |103 |అనముల్ హక్ |2012 |2024 |48 |1340 |120 |29.77 |5 |3 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |14 |{{sort dash}} |- |104 |మోమినుల్ హక్ |2012 |2018 |28 |557 |60 |22.28 |3 |0 |234 |7 |2/13 |27.14 |0 |4 |{{sort dash}} |- |105 |సోహాగ్ గాజీ |2012 |2014 |20 |184 |30 |15.33 |0 |0 |919 |22 |4/29 |32.81 |0 |7 |{{sort dash}} |- |106 |జియావుర్ రెహమాన్ |2013 |2014 |13 |124 |41 |11.27 |0 |0 |390 |10 |5/30 |30.10 |1 |5 |{{sort dash}} |- |107 |రోబియుల్ ఇస్లాం |2013 |2013 |3 |0 |0* |{{sort dash}} |0 |0 |133 |2 |1/21 |58.50 |0 |0 |{{sort dash}} |- |108 |షంసుర్ రెహమాన్ |2013 |2014 |10 |266 |96 |26.60 |2 |0 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |3 |{{sort dash}} |- |109 |అల్-అమీన్ హుస్సేన్ |2014 |2020 |15 |4 |2* |2.00 |0 |0 |663 |22 |4/51 |27.63 |0 |1 |{{sort dash}} |- |110 |అరాఫత్ సన్నీ |2014 |2015 |16 |48 |15 |12.00 |0 |0 |830 |24 |4/27 |25.00 |0 |5 |{{sort dash}} |- |111 |మొహమ్మద్ మిథున్ |2014 |2021 |34 |714 |73* |27.46 |6 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |7 |{{sort dash}} |- |112 |తస్కిన్ అహ్మద్ |2014 |2024 |70 |199 |21 |7.37 |0 |0 |3248 |95 |5/28 |30.91 |2 |11 |{{sort dash}} |- |113 |సబ్బీర్ రెహమాన్ |2014 |2019 |66 |1333 |102 |25.63 |6 |1 |306 |3 |1/12 |115.00 |0 |37 |{{sort dash}} |- |114 |జుబైర్ హుస్సేన్ |2014 |2015 |3 |5 |5 |5.00 |0 |0 |114 |4 |2/41 |28.50 |0 |1 |{{sort dash}} |- |115 |సౌమ్య సర్కార్ |2014 |2024 |66 |1941 |169 |33.46 |11 |3 |484 |14 |3/18 |34.50 |0 |35 |{{sort dash}} |- |116 |తైజుల్ ఇస్లాం |2014 |2024 |18 |110 |39* |10.00 |0 |0 |972 |30 |5/28 |23.60 |1 |3 |{{sort dash}} |- |117 |లిట్టన్ దాస్ |2015 |2024 |89 |2563 |176 |32.03 |12 |5 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |55 |4 |- |118 |ముస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ |2015 |2024 |103 |160 |20 |7.61 |0 |0 |4949 |162 |6/43 |26.34 |5 |16 |{{sort dash}} |- |119 |మొసాద్దెక్ హుస్సేన్ |2016 |2022 |43 |634 |52* |25.36 |2 |0 |1130 |17 |3/13 |57.00 |0 |18 |{{sort dash}} |- |120 |నూరుల్ హసన్ |2016 |2023 |7 |165 |45* |82.50 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |4 |- |121 |సుబాషిస్ రాయ్ |2016 |2016 |1 |1 |1* |{{sort dash}} |0 |0 |60 |1 |1/45 |45.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |122 |తన్బీర్ హేదర్ |2016 |2016 |2 |5 |3 |2.50 |0 |0 |60 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |123 |మెహిది హసన్ |2017 |2024 |94 |1294 |112* |23.52 |3 |2 |4413 |102 |4/25 |34.96 |0 |38 |{{sort dash}} |- |124 |సుంజముల్ ఇస్లాం |2017 |2018 |3 |19 |19 |19.00 |0 |0 |150 |5 |2/22 |15.80 |0 |0 |{{sort dash}} |- |125 |మొహమ్మద్ సైఫుద్దీన్ |2017 |2021 |29 |362 |51* |36.20 |2 |0 |1283 |41 |4/41 |31.19 |0 |4 |{{sort dash}} |- |126 |అబు హైదర్ |2018 |2018 |2 |1 |1 |1.00 |0 |0 |108 |3 |2/50 |29.66 |0 |1 |{{sort dash}} |- |127 |నజ్ముల్ హుస్సేన్ శాంటో |2018 |2024 |42 |1202 |117 |30.82 |8 |2 |80 |1 |1/10 |75.00 |0 |12 |{{sort dash}} |- |128 |మొహమ్మద్ నజ్ముల్ ఇస్లాం |2018 |2018 |5 |7 |7 |7.00 |0 |0 |264 |5 |2/38 |44.80 |0 |2 |{{sort dash}} |- |129 |ఫజిల్ మహమూద్ |2018 |2018 |2 |0 |0 |0.00 |0 |0 |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |1 |{{sort dash}} |- |130 |అరిఫుల్ హక్ |2018 |2018 |1 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |18 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |131 |అబు జాయెద్ |2019 |2019 |2 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |108 |5 |5/58 |22.80 |1 |0 |{{sort dash}} |- |132 |అఫిఫ్ హుస్సేన్ |2020 |2023 |31 |600 |93* |28.57 |3 |0 |94 |3 |1/0 |30.33 |0 |12 |{{sort dash}} |- |133 |మొహమ్మద్ నయీం |2020 |2023 |8 |95 |28 |13.57 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |4 |{{sort dash}} |- |134 |హసన్ మహ్మద్ |2021 |2023 |22 |49 |15 |4.90 |0 |0 |957 |30 |5/32 |32.10 |2 |0 |{{sort dash}} |- |135 |మహేది హసన్ |2021 |2023 |11 |122 |29* |15.25 |0 |0 |528 |14 |4/71 |31.14 |2 |0 |{{sort dash}} |- |136 |శోకభరితమైన ఇస్లాం |2021 |2024 |33 |83 |16 |7.54 |0 |0 |1472 |51 |4/21 |26.66 |3 |0 |{{sort dash}} |- |137 |యాసిర్ అలీ |2022 |2023 |9 |102 |50 |14.57 |1 |0 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |3 |{{sort dash}} |- |138 |నసుమ్ అహ్మద్ |2022 |2023 |15 |156 |44 |22.28 |0 |0 |727 |12 |3/19 |45.83 |0 |3 |{{sort dash}} |- |139 |ఎబాదోత్ హుస్సేన్ |2022 |2023 |12 |3 |1* |1.50 |0 |0 |540 |22 |4/42 |22.90 |1 |0 |{{sort dash}} |- |140 |తోహిద్ హ్రిడోయ్ |2023 |2024 |27 |727 |92 |34.61 |6 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |6 |{{sort dash}} |- |141 |మృత్తుంజయ్ చౌదరి |2023 |2023 |1 |8 |8 |8.00 |0 |0 |48 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |- |142 |రోనీ తాలూక్దార్ |2023 |2023 |1 |4 |4 |4.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |143 |తంజిద్ హసన్ |2023 |2024 |14 |179 |51 |13.76 |1 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |4 |{{sort dash}} |- |144 |షమీమ్ హుస్సేన్ |2023 |2023 |4 |33 |16 |8.25 |0 |0 |12 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |1 |{{sort dash}} |- |145 |తంజిమ్ హసన్ సాకిబ్ |2023 |2024 |5 |32 |14* |32.00 |0 |0 |219 |8 |3/14 |25.25 |0 |0 |{{sort dash}} |- |146 |ఖలీద్ అహ్మద్ |2023 |2023 |2 |1 |1 |1.00 |0 |0 |80 |3 |3/60 |24.00 |0 |0 |{{sort dash}} |- |147 |జాకీర్ హసన్ |2023 |2023 |1 |1 |1 |1.00 |0 |0 |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |{{sort dash}} |0 |{{sort dash}} |- |148 |రిషద్ హుస్సేన్ |2023 |2024 |2 |6 |6 |6.00 |0 |0 |12 |0 |74 |0 |{{sort dash}} |2 |{{sort dash}} |} == ఇవి కూడా చూడండి == * ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్ * [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] * బంగ్లాదేశ్ టెస్ట్ క్రికెటర్ల జాబితా * బంగ్లాదేశ్ వన్డే క్రికెటర్ల జాబితా * [[మెహ్రబ్ హుస్సేన్]] * [[అఫ్తాబ్ అహ్మద్ (బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్)|అఫ్తాబ్ అహ్మద్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] nda6bdi78lghld8rpgg3bd3m34v91bn 0 478164 4804204 4803221 2026-04-17T08:14:46Z Kopparthi janardhan1965 124192 అసలు పేర్లు 4804204 wikitext text/x-wiki తెలుగు సినిమా నటుల అసలు పేర్లు జాబితా == అ == * అనంత్_ పుణ్యమూర్తుల అనంత్ బాబు * అబ్బాస్_ మీర్జా అబ్బాస్ అలీ * అంజిగాడు_ వల్లూరి బాలకృష్ణ * అల్లరి నరేష్_ ఈదర నరేష్ * అమిత్ తివారి_ అమిత్ కుమార్ తివారి * అయ్యప్ప పి శర్మ_ పూడిపెద్ది అయ్యప్ప శర్మ * అరవింద్ కృష్ణ_ చావలి వెంకట అరవింద్ కృష్ణ శర్మ * అర్జున్ సర్జా_ శ్రీనివాస సర్జా == ఆ == * ఆదిత్య_ ఆదిత్య పూడిపెద్ది * ఆది పినిశెట్టి_ సాయి ప్రదీప్ పినిశెట్టి * ఆనంద్ వర్ధన్_ ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస ఆనంద్ వర్ధన్ * ఆహుతి ప్రసాద్_అడుసుమిల్లి జనార్ధన వరప్రసాద్ * ఆర్.నారాయణ మూర్తి_ రెడ్డి నారాయణ మూర్తి * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ రవీంద్ర ప్రసాద్ పట్నాయక్ * ఆర్.ఎన్ సుదర్శన్_ రట్టిహళ్లి నాగేంద్రరావు * ఆలీ_ మహమ్మద్ అలీ == ఇ ఈ == * ఈలపాట రఘురామయ్య_ కల్యాణం రఘురామయ్య == ఉ ఊ == * ఉదయ్ కిరణ్_ వాజపేయాజుల ఉదయ్ కిరణ్ * ఉపేంద్ర_ ఉపేంద్రరావు == ఎ == * ఎల్.బి.శ్రీరామ్_ లంక భద్రాద్రి శ్రీరామచంద్రమూర్తి * ఎల్.వి.ప్రసాద్_ అక్కినేని లక్ష్మీ వరప్రసాదరావు * ఎ.వి.ఎస్_ఆమంచి వెంకట సుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం_ శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.వి.రంగారావు_సామర్ల వెంకట రంగారావు * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_ సత్తి వెంకట కృష్ణారెడ్డి == క == *కళ్యాణ్ రామ్ _ నందమూరి కళ్యాణ్ రామ్ *కళ్యాణ చక్రవర్తి_ నందమూరి కళ్యాణ చక్రవర్తి *కళ్యాణం రఘురామయ్య_ కళ్యాణం వెంకటసుబ్బయ్య *కళ్ళు చిదంబరం_ కొల్లూరి చిదంబరం * కృష్ణ_ఘట్టమనేని శివరామకృష్ణ మూర్తి * కృష్ణుడు_ అల్లూరి కృష్ణంరాజు * కృష్ణంరాజు_ ఉప్పలపాటి వెంకట కృష్ణంరాజు * కృష్ణ భగవాన్_మీనవల్లి పాపారావు చౌదరి * కృష్ణేశ్వరరావు_ ఎల్లాప్రగడ సౌభాగ్య కృష్ణేశ్వరరావు * కాంతారావు_ తాడేపల్లి లక్ష్మి కాంతారావు * కె.విశ్వనాధ్_ కాశీనాధుని విశ్వనాథ్ * కె.జె.సారథి_ కడలి విజయ సారథి * కె.కె.శర్మ_ కళ్లేపల్లి శ్రీ వెంకటరావు కామేశ్వర శర్మ * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ కోవెలమూడి సూర్య ప్రకాశరావు * కైకాల_ కైకాల సత్యనారాయణ * కోట ప్రసాద్_ కోట వెంకట ఆంజనేయ ప్రసాద్ * కాకరాల_ కాకరాల వీర వెంకట సత్యనారాయణ * కాదంబరి కిరణ్_ కాదంబరి కిరణ్ కుమార్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ కృష్ణ మాదాసు == గ == * గిరిబాబు_యర్రా శేషగిరిరావు * గిరిధర్_ వజ్జా వెంకట గిరిధర్ * గుండు సుదర్శన్_ సూరంపూడి సుదర్శన్ * గుమ్మడి_ గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు == చ == * చదలవాడ నారాయణరావు_ చదలవాడ అనంత పద్మనాభ దత్తాత్రేయ సత్యనారాయణరావు * చలం_ కోరాడ సింహాచలం * చరణ్ రాజ్_ బ్రహ్మానంద * చలపతిరావు_ తమ్మారెడ్డి చలపతిరావు * చక్రవర్తి_ కొమ్మినేని అప్పారావు * చంద్రమోహన్_ మల్లంపల్లి చంద్రశేఖరరావు * ఛత్రపతి శేఖర్_ చంద్రశేఖర్ * చమ్మక్ చంద్ర_ చంద్ర నాయక్ * చిన్నా_ ఆరుగుంట జితేంద్ర రెడ్డి * చిరంజీవి_కొణిదెల శివశంకర వరప్రసాద్ * చిట్టిబాబు_ పుణ్యమూర్తుల సూర్యనారాయణ మూర్తి * చిలుకోటి కాశీ విశ్వనాధ్_ చిలుకోటి కాళీ విశ్వేశ్వరరావు == జ == * జగ్గయ్య_ కొంగర జగ్గయ్య * జగ్గారావు_ ఎస్. వి. జగ్గారావు * జగపతి బాబు_ వీరమాచనేని జగపతి బాబు * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ తూర్పు జయప్రకాష్ రెడ్డి * జీవా_ కొచ్చర్ల దయారత్నం * జెన్నీ_ పోలాప్రగడ జనార్ధనరావు * జె.డి.చక్రవర్తి_ నాగులపాటి శ్రీనివాస చక్రవర్తి * జె.వి.రమణమూర్తి_ జొన్నలగడ్డ వెంకట రమణ మూర్తి * జె.వి.సోమయాజులు_ జొన్నలగడ్డ వెంకట సుబ్రహ్మణ్య సోమయాజులు * జై ఆకాష్_ సతీష్ నాగేశ్వరన్ * జూనియర్ రేలంగి_ కాశీబోట్ల సత్యప్రసాద్ == డ == * డి.ఎస్.దీక్షితులు_ దీవి శ్రీనివాస దీక్షితులు * డాక్టర్ శివరామ కృష్ణయ్య_ కూచిబొట్ల శివరామ కృష్ణయ్య * దునియా విజయ్_ బి.ఆర్.విజయ్ కుమార్ * దొరస్వామి_ కొమండూరు దొరస్వామి అయ్యంగార్ == త == * తరుణ్_ తరుణ్ కుమార్ * తిరువీర్_ తిరుపతి రెడ్డి * తిరుపతి ప్రకాష్_ తిమ్మాపురం కరణం రవి ప్రకాష్ * త్రిగుణ్_ అరుణ్ అధిత్ * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ రామకృష్ణ సాయిబాబా * తాగుబోతు రమేష్_ రమేష్ రామిళ్ళ * తారక్_ నందమూరి జూనియర్ తారక రామారావు * తారకరత్న_ నందమూరి ఓబులేశ్ * త్యాగరాజు_పగడాల త్యాగరాజు నాయుడు == ద, ధ == * ధమ్_ విశ్వనాధం * ధన్ రాజ్_ ధన్ రాజ్ కోరనాని * ధూళిపాళ_ ధూళిపాళ సీతారామశాస్త్రి == ప == * ప్రభాస్_ ఉప్పలపాటి వెంకట సత్యనారాయణ ప్రభాస్ రాజు * ప్రవీణ్_ బెల్లంకొండ ప్రవీణ్ * ప్రశాంత్_ ప్రశాంత్ త్యాగరాజన్ * పృధ్వీరాజ్_ బలిరెడ్డి పృధ్వీరాజ్ * ఫణికాంత్_ కారెంకి ఫణికాంత్ * ఫిష్ వెంకట్_ ముంగిలంవెంకటేష్ * పి.ఎల్ నారాయణ_ పుదుక్కోటై లక్ష్మీనారాయణ * పోసాని సుధీర్ బాబు_ పోసాని నాగ సుధీర్ బాబు * పొట్టి ప్రసాద్_ కవివరపు ప్రసాదరావు * పొట్టి వీరయ్య_ గట్టు వీరయ్య * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == న == * నల్ల రామమూర్తి_ కోటపల్లి రామమూర్తి * నరేష్_ నరేష్ కృష్ణమూర్తి * నర్సింగ్ యాదవ్_ మైల నరసింహ యాదవ్ * నితిన్_ నితిన్ కుమార్ రెడ్డి * నాగయ్య _ ఉప్పలదడియం నాగేశ్వరం * నాగబాబు_ నాగేంద్రబాబు కొణిదల * నాగభూషణం_ చుండి నాగభూషణం * నాని_ ఘంటా నవీన్ బాబు * నాగ శౌర్య_ నాగ శౌర్య మూల్పురి * నూతన్ ప్రసాద్_ తడినాథ వరప్రసాద్ == ప == * పవన్ కళ్యాణ్_ కొణిదెల కళ్యాణ్ బాబు * పద్మనాభం_ బసవరాజు వెంకట పద్మనాభరావు * ప్రకాష్ రాజ్_ ప్రకాష్ రాయ్ * ప్రభాకర్ రెడ్డి_ మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి * పి.సూరిబాబు_ పువ్వుల సూరిబాబు * పి.జె.శర్మ_ పూడిపెద్ది జోగీశ్వర శర్మ * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == బ, భ == * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ బుగడ వెంకట సుబ్బారావు * బిత్తిరి సత్తి_ కావలి రవికుమార్ * బ్రహ్మానందం_ కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం * భరణి_ తనికెళ్ళ భరణి * భానుచందర్_ మద్దూరి భానుచందర్ * భాను ప్రకాష్_ బొల్లంపల్లి భానుప్రకాష్ రావు == మ == * మహర్షి రాఘవ_గోగినేని రాఘవ * మల్లిఖార్జునరావు_ పీలా కాశీ మల్లిఖార్జునరావు * మారుతీరావు_ గొల్లపూడి మారుతీరావు * మిక్కిలినేని_ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి * ముక్కామల_ముక్కామల కృష్ణమూర్తి * మోహన్ బాబు_మంచు భక్తవత్సల నాయుడు == య == * యం.ఎస్.నారాయణ_ మైలవరపు సూర్యనారాయణ * యెన్నెన్జీ_ నరేందర్ గౌడ్ నాగులూరి == ర == * రవితేజ_భూపతిరాజు రవిశంకర్ రాజు * రజనీకాంత్_గోపాలరత్నం సుబ్రమణీయం * రమణారెడ్డి_తిక్కవరపు వెంకట రమణారెడ్డి * రమేష్ బాబు_ ఘట్టమనేని రమేష్ బాబు * రానా_ రామానాయుడు రానా దగ్గుబాటి * రాజబాబు_ పుణ్యమూర్తుల అప్పలరాజు * రాజనాల_ రాజనాల కాళేశ్వరరావు * రాళ్ళపల్లి_రాళ్ళపల్లి వెంకట నరసింహారావు * రేలంగి_ రేలంగి వెంకట్రామయ్య * రంగనాథ్_ తిరుమల సుందర శ్రీ రంగనాథ్ == వ == * విజయ రంగరాజు_ ఉదయ్ రాజు కుమార్ * విక్రమ్_ కెన్నడీ జాన్ విక్టరీ == శ == * శోభన్ బాబు_ఉప్పు శోభనాచలపతిరావు * శరత్ బాబు_ సత్యం బాబు దీక్షిత్ * శుభలేఖ సుధాకర్_ సూరవరుల సుధాకర్ * శ్రీధర్_ సూరపనేని శ్రీధర్ * శ్రీహరి_ రఘుముద్రి శ్రీహరి == స == * సత్యనారాయణ_ కైకాల సత్యనారాయణ * సాక్షి రంగారావు_రంగవరుల రంగారావు * సాయికుమార్_ పూడిపెద్ది సాయికుమార్ * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ చదలవాడ నారాయణరావు * సి ఎస్.ఆర్.ఆంజనేయులు_ చిలకలపూడి సీతారామాంజనేయులు * సుమంత్_ సుమంత్ కుమార్ యార్లగడ్డ * సుధాకర్_ బేతా సుధాకర్ * సురేష్_ మైసూర్ శేషయ్య సురేష్ బాబు నాయుడు * సుమన్_ సుమన్ తల్వార్ * సుప్రీత్_ సుప్రీత్ రెడ్డి * సునీల్_ ఇందుకూరి సునీల్ వర్మ * సుత్తి వేలు_ కురుమద్దాలి లక్ష్మీనరసింహారావు * సుత్తి వీరభద్రరావు_మామిడిపల్లి వీరభద్రరావు jksevypyceksg0xeau0sqgiwi2ogkcx 4804223 4804204 2026-04-17T10:36:23Z Kopparthi janardhan1965 124192 అసలు పేర్లు 4804223 wikitext text/x-wiki తెలుగు సినిమా నటుల అసలు పేర్లు జాబితా == అ == * అనంత్_ పుణ్యమూర్తుల అనంత్ బాబు * అబ్బాస్_ మీర్జా అబ్బాస్ అలీ * అంజిగాడు_ వల్లూరి బాలకృష్ణ * అల్లరి నరేష్_ ఈదర నరేష్ * అమిత్ తివారి_ అమిత్ కుమార్ తివారి * అయ్యప్ప పి శర్మ_ పూడిపెద్ది అయ్యప్ప శర్మ * అరవింద్ కృష్ణ_ చావలి వెంకట అరవింద్ కృష్ణ శర్మ * అర్జున్ సర్జా_ శ్రీనివాస సర్జా == ఆ == * ఆదిత్య_ ఆదిత్య పూడిపెద్ది * ఆది పినిశెట్టి_ సాయి ప్రదీప్ పినిశెట్టి * ఆనంద్ వర్ధన్_ ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస ఆనంద్ వర్ధన్ * ఆహుతి ప్రసాద్_అడుసుమిల్లి జనార్ధన వరప్రసాద్ * ఆర్.నారాయణ మూర్తి_ రెడ్డి నారాయణ మూర్తి * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ రవీంద్ర ప్రసాద్ పట్నాయక్ * ఆర్.ఎన్ సుదర్శన్_ రట్టిహళ్లి నాగేంద్రరావు * ఆలీ_ మహమ్మద్ అలీ == ఇ ఈ == * ఈలపాట రఘురామయ్య_ కల్యాణం రఘురామయ్య == ఉ ఊ == * ఉదయ్ కిరణ్_ వాజపేయాజుల ఉదయ్ కిరణ్ * ఉపేంద్ర_ ఉపేంద్రరావు == ఎ == * ఎల్.బి.శ్రీరామ్_ లంక భద్రాద్రి శ్రీరామచంద్రమూర్తి * ఎల్.వి.ప్రసాద్_ అక్కినేని లక్ష్మీ వరప్రసాదరావు * ఎ.వి.ఎస్_ఆమంచి వెంకట సుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం_ శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.వి.రంగారావు_సామర్ల వెంకట రంగారావు * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_ సత్తి వెంకట కృష్ణారెడ్డి == క == *కళ్యాణ్ రామ్ _ నందమూరి కళ్యాణ్ రామ్ *కళ్యాణ చక్రవర్తి_ నందమూరి కళ్యాణ చక్రవర్తి *కళ్యాణం రఘురామయ్య_ కళ్యాణం వెంకటసుబ్బయ్య *కళ్ళు చిదంబరం_ కొల్లూరి చిదంబరం * కృష్ణ_ఘట్టమనేని శివరామకృష్ణ మూర్తి * కృష్ణుడు_ అల్లూరి కృష్ణంరాజు * కృష్ణంరాజు_ ఉప్పలపాటి వెంకట కృష్ణంరాజు * కృష్ణ భగవాన్_మీనవల్లి పాపారావు చౌదరి * కృష్ణేశ్వరరావు_ ఎల్లాప్రగడ సౌభాగ్య కృష్ణేశ్వరరావు * కాంతారావు_ తాడేపల్లి లక్ష్మి కాంతారావు * కె.విశ్వనాధ్_ కాశీనాధుని విశ్వనాథ్ * కె.జె.సారథి_ కడలి విజయ సారథి * కె.కె.శర్మ_ కళ్లేపల్లి శ్రీ వెంకటరావు కామేశ్వర శర్మ * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ కోవెలమూడి సూర్య ప్రకాశరావు * కైకాల_ కైకాల సత్యనారాయణ * కోట ప్రసాద్_ కోట వెంకట ఆంజనేయ ప్రసాద్ * కాకరాల_ కాకరాల వీర వెంకట సత్యనారాయణ * కాదంబరి కిరణ్_ కాదంబరి కిరణ్ కుమార్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ కృష్ణ మాదాసు == గ == * గిరిబాబు_యర్రా శేషగిరిరావు * గిరిధర్_ వజ్జా వెంకట గిరిధర్ * గుండు సుదర్శన్_ సూరంపూడి సుదర్శన్ * గుమ్మడి_ గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు == చ == * చదలవాడ నారాయణరావు_ చదలవాడ అనంత పద్మనాభ దత్తాత్రేయ సత్యనారాయణరావు * చలం_ కోరాడ సింహాచలం * చరణ్ రాజ్_ బ్రహ్మానంద * చలపతిరావు_ తమ్మారెడ్డి చలపతిరావు * చక్రవర్తి_ కొమ్మినేని అప్పారావు * చంద్రమోహన్_ మల్లంపల్లి చంద్రశేఖరరావు * ఛత్రపతి శేఖర్_ చంద్రశేఖర్ * చమ్మక్ చంద్ర_ చంద్ర నాయక్ * చిన్నా_ ఆరుగుంట జితేంద్ర రెడ్డి * చిరంజీవి_కొణిదెల శివశంకర వరప్రసాద్ * చిట్టిబాబు_ పుణ్యమూర్తుల సూర్యనారాయణ మూర్తి * చిలుకోటి కాశీ విశ్వనాధ్_ చిలుకోటి కాళీ విశ్వేశ్వరరావు == జ == * జగ్గయ్య_ కొంగర జగ్గయ్య * జగ్గారావు_ ఎస్. వి. జగ్గారావు * జగపతి బాబు_ వీరమాచనేని జగపతి బాబు * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ తూర్పు జయప్రకాష్ రెడ్డి * జీవా_ కొచ్చర్ల దయారత్నం * జెన్నీ_ పోలాప్రగడ జనార్ధనరావు * జె.డి.చక్రవర్తి_ నాగులపాటి శ్రీనివాస చక్రవర్తి * జె.వి.రమణమూర్తి_ జొన్నలగడ్డ వెంకట రమణ మూర్తి * జె.వి.సోమయాజులు_ జొన్నలగడ్డ వెంకట సుబ్రహ్మణ్య సోమయాజులు * జై ఆకాష్_ సతీష్ నాగేశ్వరన్ * జూనియర్ రేలంగి_ కాశీబోట్ల సత్యప్రసాద్ == డ == * డి.ఎస్.దీక్షితులు_ దీవి శ్రీనివాస దీక్షితులు * డాక్టర్ శివరామ కృష్ణయ్య_ కూచిబొట్ల శివరామ కృష్ణయ్య * దునియా విజయ్_ బి.ఆర్.విజయ్ కుమార్ * దొరస్వామి_ కొమండూరు దొరస్వామి అయ్యంగార్ == త == * తరుణ్_ తరుణ్ కుమార్ * తిరువీర్_ తిరుపతి రెడ్డి * తిరుపతి ప్రకాష్_ తిమ్మాపురం కరణం రవి ప్రకాష్ * త్రిగుణ్_ అరుణ్ అధిత్ * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ రామకృష్ణ సాయిబాబా * తాగుబోతు రమేష్_ రమేష్ రామిళ్ళ * తారక్_ నందమూరి జూనియర్ తారక రామారావు * తారకరత్న_ నందమూరి ఓబులేశ్ * త్యాగరాజు_పగడాల త్యాగరాజు నాయుడు == ద, ధ == * ధమ్_ విశ్వనాధం * ధన్ రాజ్_ ధన్ రాజ్ కోరనాని * ధూళిపాళ_ ధూళిపాళ సీతారామశాస్త్రి == ప == * ప్రభాస్_ ఉప్పలపాటి వెంకట సత్యనారాయణ ప్రభాస్ రాజు * ప్రవీణ్_ బెల్లంకొండ ప్రవీణ్ * ప్రశాంత్_ ప్రశాంత్ త్యాగరాజన్ * పృధ్వీరాజ్_ బలిరెడ్డి పృధ్వీరాజ్ * ఫణికాంత్_ కారెంకి ఫణికాంత్ * ఫిష్ వెంకట్_ ముంగిలంవెంకటేష్ * పి.ఎల్ నారాయణ_ పుదుక్కోటై లక్ష్మీనారాయణ * పోసాని సుధీర్ బాబు_ పోసాని నాగ సుధీర్ బాబు * పొట్టి ప్రసాద్_ కవివరపు ప్రసాదరావు * పొట్టి వీరయ్య_ గట్టు వీరయ్య * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == న == * నల్ల రామమూర్తి_ కోటపల్లి రామమూర్తి * నరేష్_ నరేష్ కృష్ణమూర్తి * నర్సింగ్ యాదవ్_ మైల నరసింహ యాదవ్ * నితిన్_ నితిన్ కుమార్ రెడ్డి * నాగయ్య _ ఉప్పలదడియం నాగేశ్వరం * నాగబాబు_ నాగేంద్రబాబు కొణిదల * నాగభూషణం_ చుండి నాగభూషణం * నాని_ ఘంటా నవీన్ బాబు * నాగ శౌర్య_ నాగ శౌర్య మూల్పురి * నూతన్ ప్రసాద్_ తడినాథ వరప్రసాద్ == ప == * పవన్ కళ్యాణ్_ కొణిదెల కళ్యాణ్ బాబు * పద్మనాభం_ బసవరాజు వెంకట పద్మనాభరావు * ప్రకాష్ రాజ్_ ప్రకాష్ రాయ్ * ప్రభాకర్ రెడ్డి_ మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి * పి.సూరిబాబు_ పువ్వుల సూరిబాబు * పి.జె.శర్మ_ పూడిపెద్ది జోగీశ్వర శర్మ * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == బ, భ == * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ బుగడ వెంకట సుబ్బారావు * బిత్తిరి సత్తి_ కావలి రవికుమార్ * బెనర్జీ_ మాగంటి వేణు బెనర్జీ * బొడ్డపాటి_ బొడ్డపాటి కృష్ణారావు * బ్రహ్మానందం_ కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం * బ్రహ్మాజీ_ సత్యవెంకట సుబ్రహ్మణ్య బ్రహ్మాజీరావు * భరణి_ తనికెళ్ళ భరణి * భానుచందర్_ మద్దూరి భానుచందర్ * భాను ప్రకాష్_ బొల్లంపల్లి భానుప్రకాష్ రావు == మ == * మహర్షి రాఘవ_గోగినేని రాఘవ * మనోజ్_ మంచు మనోజ్ కుమార్ * మల్లిఖార్జునరావు_ పీలా కాశీ మల్లిఖార్జునరావు * మంచు విష్ణు_ మంచు విష్ణు వర్ధన్ * మారుతీరావు_ గొల్లపూడి మారుతీరావు * మాదాసు నాగయ్య_ వేదం నాగయ్య * మాస్టర్ భరత్_ భరత్ కుమార్ * మిక్కిలినేని_ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి * ముక్కామల_ముక్కామల కృష్ణమూర్తి * మోహన్ బాబు_మంచు భక్తవత్సల నాయుడు == య == * యం.బాలయ్య_ మన్నవ బాలయ్య * యం. ప్రభాకరరెడ్డి _ మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి * యం.ఎస్.నారాయణ_ మైలవరపు సూర్యనారాయణ * యెన్నెన్జీ_ నరేందర్ గౌడ్ నాగులూరి == ర == * రవితేజ_భూపతిరాజు రవిశంకర్ రాజు * రజనీకాంత్_గోపాలరత్నం సుబ్రమణీయం * రమణారెడ్డి_తిక్కవరపు వెంకట రమణారెడ్డి * రమేష్ బాబు_ ఘట్టమనేని రమేష్ బాబు * రానా_ రామానాయుడు రానా దగ్గుబాటి * రాజబాబు_ పుణ్యమూర్తుల అప్పలరాజు * రాజనాల_ రాజనాల కాళేశ్వరరావు * రాళ్ళపల్లి_రాళ్ళపల్లి వెంకట నరసింహారావు * రేలంగి_ రేలంగి వెంకట్రామయ్య * రంగనాథ్_ తిరుమల సుందర శ్రీ రంగనాథ్ == వ == * విజయ రంగరాజు_ ఉదయ్ రాజు కుమార్ * విక్రమ్_ కెన్నడీ జాన్ విక్టరీ == శ == * శోభన్ బాబు_ఉప్పు శోభనాచలపతిరావు * శరత్ బాబు_ సత్యం బాబు దీక్షిత్ * శుభలేఖ సుధాకర్_ సూరవరుల సుధాకర్ * శ్రీధర్_ సూరపనేని శ్రీధర్ * శ్రీహరి_ రఘుముద్రి శ్రీహరి == స == * సత్యనారాయణ_ కైకాల సత్యనారాయణ * సాక్షి రంగారావు_రంగవరుల రంగారావు * సాయికుమార్_ పూడిపెద్ది సాయికుమార్ * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ చదలవాడ నారాయణరావు * సి ఎస్.ఆర్.ఆంజనేయులు_ చిలకలపూడి సీతారామాంజనేయులు * సుమంత్_ సుమంత్ కుమార్ యార్లగడ్డ * సుధాకర్_ బేతా సుధాకర్ * సురేష్_ మైసూర్ శేషయ్య సురేష్ బాబు నాయుడు * సుమన్_ సుమన్ తల్వార్ * సుప్రీత్_ సుప్రీత్ రెడ్డి * సునీల్_ ఇందుకూరి సునీల్ వర్మ * సుత్తి వేలు_ కురుమద్దాలి లక్ష్మీనరసింహారావు * సుత్తి వీరభద్రరావు_మామిడిపల్లి వీరభద్రరావు e7qksl75xg2lxjhcu4absmczs1bsfjz 4804225 4804223 2026-04-17T10:47:49Z Kopparthi janardhan1965 124192 అసలు పేర్లు 4804225 wikitext text/x-wiki తెలుగు సినిమా నటుల అసలు పేర్లు జాబితా == అ == * అనంత్_ పుణ్యమూర్తుల అనంత్ బాబు * అబ్బాస్_ మీర్జా అబ్బాస్ అలీ * అంజిగాడు_ వల్లూరి బాలకృష్ణ * అల్లరి నరేష్_ ఈదర నరేష్ * అమిత్ తివారి_ అమిత్ కుమార్ తివారి * అయ్యప్ప పి శర్మ_ పూడిపెద్ది అయ్యప్ప శర్మ * అరవింద్ కృష్ణ_ చావలి వెంకట అరవింద్ కృష్ణ శర్మ * అర్జున్ సర్జా_ శ్రీనివాస సర్జా == ఆ == * ఆదిత్య_ ఆదిత్య పూడిపెద్ది * ఆది పినిశెట్టి_ సాయి ప్రదీప్ పినిశెట్టి * ఆనంద్ వర్ధన్_ ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస ఆనంద్ వర్ధన్ * ఆహుతి ప్రసాద్_అడుసుమిల్లి జనార్ధన వరప్రసాద్ * ఆర్.నారాయణ మూర్తి_ రెడ్డి నారాయణ మూర్తి * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ రవీంద్ర ప్రసాద్ పట్నాయక్ * ఆర్.ఎన్ సుదర్శన్_ రట్టిహళ్లి నాగేంద్రరావు * ఆలీ_ మహమ్మద్ అలీ == ఇ ఈ == * ఈలపాట రఘురామయ్య_ కల్యాణం రఘురామయ్య == ఉ ఊ == * ఉదయ్ కిరణ్_ వాజపేయాజుల ఉదయ్ కిరణ్ * ఉపేంద్ర_ ఉపేంద్రరావు == ఎ == * ఎల్.బి.శ్రీరామ్_ లంక భద్రాద్రి శ్రీరామచంద్రమూర్తి * ఎల్.వి.ప్రసాద్_ అక్కినేని లక్ష్మీ వరప్రసాదరావు * ఎ.వి.ఎస్_ఆమంచి వెంకట సుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం_ శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఎస్.వి.రంగారావు_సామర్ల వెంకట రంగారావు * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_ సత్తి వెంకట కృష్ణారెడ్డి == క == *కళ్యాణ్ రామ్ _ నందమూరి కళ్యాణ్ రామ్ *కళ్యాణ చక్రవర్తి_ నందమూరి కళ్యాణ చక్రవర్తి *కళ్యాణం రఘురామయ్య_ కళ్యాణం వెంకటసుబ్బయ్య *కళ్ళు చిదంబరం_ కొల్లూరి చిదంబరం * కృష్ణ_ఘట్టమనేని శివరామకృష్ణ మూర్తి * కృష్ణుడు_ అల్లూరి కృష్ణంరాజు * కృష్ణంరాజు_ ఉప్పలపాటి వెంకట కృష్ణంరాజు * కృష్ణ భగవాన్_మీనవల్లి పాపారావు చౌదరి * కృష్ణేశ్వరరావు_ ఎల్లాప్రగడ సౌభాగ్య కృష్ణేశ్వరరావు * కాంతారావు_ తాడేపల్లి లక్ష్మి కాంతారావు * కె.విశ్వనాధ్_ కాశీనాధుని విశ్వనాథ్ * కె.జె.సారథి_ కడలి విజయ సారథి * కె.కె.శర్మ_ కళ్లేపల్లి శ్రీ వెంకటరావు కామేశ్వర శర్మ * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ కోవెలమూడి సూర్య ప్రకాశరావు * కైకాల_ కైకాల సత్యనారాయణ * కోట ప్రసాద్_ కోట వెంకట ఆంజనేయ ప్రసాద్ * కాకరాల_ కాకరాల వీర వెంకట సత్యనారాయణ * కాదంబరి కిరణ్_ కాదంబరి కిరణ్ కుమార్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ కృష్ణ మాదాసు == గ == * గిరిబాబు_యర్రా శేషగిరిరావు * గిరిధర్_ వజ్జా వెంకట గిరిధర్ * గుండు సుదర్శన్_ సూరంపూడి సుదర్శన్ * గుమ్మడి_ గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు == చ == * చదలవాడ నారాయణరావు_ చదలవాడ అనంత పద్మనాభ దత్తాత్రేయ సత్యనారాయణరావు * చలం_ కోరాడ సింహాచలం * చరణ్ రాజ్_ బ్రహ్మానంద * చలపతిరావు_ తమ్మారెడ్డి చలపతిరావు * చక్రవర్తి_ కొమ్మినేని అప్పారావు * చంద్రమోహన్_ మల్లంపల్లి చంద్రశేఖరరావు * ఛత్రపతి శేఖర్_ చంద్రశేఖర్ * చమ్మక్ చంద్ర_ చంద్ర నాయక్ * చిన్నా_ ఆరుగుంట జితేంద్ర రెడ్డి * చిరంజీవి_కొణిదెల శివశంకర వరప్రసాద్ * చిట్టిబాబు_ పుణ్యమూర్తుల సూర్యనారాయణ మూర్తి * చిలుకోటి కాశీ విశ్వనాధ్_ చిలుకోటి కాళీ విశ్వేశ్వరరావు == జ == * జగ్గయ్య_ కొంగర జగ్గయ్య * జగ్గారావు_ ఎస్. వి. జగ్గారావు * జగపతి బాబు_ వీరమాచనేని జగపతి బాబు * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ తూర్పు జయప్రకాష్ రెడ్డి * జీవా_ కొచ్చర్ల దయారత్నం * జెన్నీ_ పోలాప్రగడ జనార్ధనరావు * జె.డి.చక్రవర్తి_ నాగులపాటి శ్రీనివాస చక్రవర్తి * జె.వి.రమణమూర్తి_ జొన్నలగడ్డ వెంకట రమణ మూర్తి * జె.వి.సోమయాజులు_ జొన్నలగడ్డ వెంకట సుబ్రహ్మణ్య సోమయాజులు * జై ఆకాష్_ సతీష్ నాగేశ్వరన్ * జూనియర్ రేలంగి_ కాశీబోట్ల సత్యప్రసాద్ == డ == * డి.ఎస్.దీక్షితులు_ దీవి శ్రీనివాస దీక్షితులు * డాక్టర్ శివరామ కృష్ణయ్య_ కూచిబొట్ల శివరామ కృష్ణయ్య * దునియా విజయ్_ బి.ఆర్.విజయ్ కుమార్ * దొరస్వామి_ కొమండూరు దొరస్వామి అయ్యంగార్ == త == * తరుణ్_ తరుణ్ కుమార్ * తిరువీర్_ తిరుపతి రెడ్డి * తిరుపతి ప్రకాష్_ తిమ్మాపురం కరణం రవి ప్రకాష్ * త్రిగుణ్_ అరుణ్ అధిత్ * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ రామకృష్ణ సాయిబాబా * తాగుబోతు రమేష్_ రమేష్ రామిళ్ళ * తారక్_ నందమూరి జూనియర్ తారక రామారావు * తారకరత్న_ నందమూరి ఓబులేశ్ * త్యాగరాజు_పగడాల త్యాగరాజు నాయుడు == ద, ధ == * ధమ్_ విశ్వనాధం * ధన్ రాజ్_ ధన్ రాజ్ కోరనాని * ధూళిపాళ_ ధూళిపాళ సీతారామశాస్త్రి == ప == * ప్రభాస్_ ఉప్పలపాటి వెంకట సత్యనారాయణ ప్రభాస్ రాజు * ప్రవీణ్_ బెల్లంకొండ ప్రవీణ్ * ప్రశాంత్_ ప్రశాంత్ త్యాగరాజన్ * పృధ్వీరాజ్_ బలిరెడ్డి పృధ్వీరాజ్ * ఫణికాంత్_ కారెంకి ఫణికాంత్ * ఫిష్ వెంకట్_ ముంగిలంవెంకటేష్ * పి.ఎల్ నారాయణ_ పుదుక్కోటై లక్ష్మీనారాయణ * పోసాని సుధీర్ బాబు_ పోసాని నాగ సుధీర్ బాబు * పొట్టి ప్రసాద్_ కవివరపు ప్రసాదరావు * పొట్టి వీరయ్య_ గట్టు వీరయ్య * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == న == * నల్ల రామమూర్తి_ కోటపల్లి రామమూర్తి * నరేష్_ నరేష్ కృష్ణమూర్తి * నర్సింగ్ యాదవ్_ మైల నరసింహ యాదవ్ * నితిన్_ నితిన్ కుమార్ రెడ్డి * నాగయ్య _ ఉప్పలదడియం నాగేశ్వరం * నాగబాబు_ నాగేంద్రబాబు కొణిదల * నాగభూషణం_ చుండి నాగభూషణం * నాని_ ఘంటా నవీన్ బాబు * నాగ శౌర్య_ నాగ శౌర్య మూల్పురి * నూతన్ ప్రసాద్_ తడినాథ వరప్రసాద్ == ప == * పవన్ కళ్యాణ్_ కొణిదెల కళ్యాణ్ బాబు * పద్మనాభం_ బసవరాజు వెంకట పద్మనాభరావు * ప్రకాష్ రాజ్_ ప్రకాష్ రాయ్ * ప్రభాకర్ రెడ్డి_ మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి * పి.సూరిబాబు_ పువ్వుల సూరిబాబు * పి.జె.శర్మ_ పూడిపెద్ది జోగీశ్వర శర్మ * పేకేటి శివరాం_ పేకేటి శివరామ సుబ్బారావు == బ, భ == * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ బుగడ వెంకట సుబ్బారావు * బిత్తిరి సత్తి_ కావలి రవికుమార్ * బెనర్జీ_ మాగంటి వేణు బెనర్జీ * బొడ్డపాటి_ బొడ్డపాటి కృష్ణారావు * బ్రహ్మానందం_ కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం * బ్రహ్మాజీ_ సత్యవెంకట సుబ్రహ్మణ్య బ్రహ్మాజీరావు * భరణి_ తనికెళ్ళ భరణి * భానుచందర్_ మద్దూరి భానుచందర్ * భాను ప్రకాష్_ బొల్లంపల్లి భానుప్రకాష్ రావు == మ == * మహర్షి రాఘవ_గోగినేని రాఘవ * మనోజ్_ మంచు మనోజ్ కుమార్ * మనోజ్ నందన్_ కోడూరు మనోజ్ నందన్ * మల్లిఖార్జునరావు_ పీలా కాశీ మల్లిఖార్జునరావు * మమ్ముట్టి_ మహమ్మద్ కుట్టి ఇస్మాయిల్ పెని పరంబిల్ * మంచు విష్ణు_ మంచు విష్ణు వర్ధన్ * మారుతీరావు_ గొల్లపూడి మారుతీరావు * మాదాసు నాగయ్య_ వేదం నాగయ్య * మాస్టర్ భరత్_ భరత్ కుమార్ * మిక్కిలినేని_ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి * ముక్కామల_ముక్కామల కృష్ణమూర్తి * ముక్కురాజు_ సాగిరాజు రాజంరాజు * మునిపల్లె సుబ్బయ్య_ వల్లూరి వెంకట సుబ్బారావు * మురళీ మోహన్_ మాగంటి మురళీ మోహన్ * మెహర్ రమేష్_ చిక్కాల మెహర్ రమేష్ * మోహన్ బాబు_మంచు భక్తవత్సల నాయుడు * మోహన్ లాల్_ మోహన్ లాల్ విశ్వనాథన్ నాయర్ * మౌళి_ తిరువిదై మరుధూర్ సాంబమూర్తి గణపతి బాలకృష్ణ శాస్త్రి మౌళి == య == * యం.బాలయ్య_ మన్నవ బాలయ్య * యం. ప్రభాకరరెడ్డి _ మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి * యం.ఎస్.నారాయణ_ మైలవరపు సూర్యనారాయణ * యెన్నెన్జీ_ నరేందర్ గౌడ్ నాగులూరి == ర == * రవితేజ_భూపతిరాజు రవిశంకర్ రాజు * రజనీకాంత్_గోపాలరత్నం సుబ్రమణీయం * రమణారెడ్డి_తిక్కవరపు వెంకట రమణారెడ్డి * రమేష్ బాబు_ ఘట్టమనేని రమేష్ బాబు * రానా_ రామానాయుడు రానా దగ్గుబాటి * రాజబాబు_ పుణ్యమూర్తుల అప్పలరాజు * రాజనాల_ రాజనాల కాళేశ్వరరావు * రాళ్ళపల్లి_రాళ్ళపల్లి వెంకట నరసింహారావు * రేలంగి_ రేలంగి వెంకట్రామయ్య * రంగనాథ్_ తిరుమల సుందర శ్రీ రంగనాథ్ == వ == * విజయ రంగరాజు_ ఉదయ్ రాజు కుమార్ * విక్రమ్_ కెన్నడీ జాన్ విక్టరీ == శ == * శోభన్ బాబు_ఉప్పు శోభనాచలపతిరావు * శరత్ బాబు_ సత్యం బాబు దీక్షిత్ * శుభలేఖ సుధాకర్_ సూరవరుల సుధాకర్ * శ్రీధర్_ సూరపనేని శ్రీధర్ * శ్రీహరి_ రఘుముద్రి శ్రీహరి == స == * సత్యనారాయణ_ కైకాల సత్యనారాయణ * సాక్షి రంగారావు_రంగవరుల రంగారావు * సాయికుమార్_ పూడిపెద్ది సాయికుమార్ * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ చదలవాడ నారాయణరావు * సి ఎస్.ఆర్.ఆంజనేయులు_ చిలకలపూడి సీతారామాంజనేయులు * సుమంత్_ సుమంత్ కుమార్ యార్లగడ్డ * సుధాకర్_ బేతా సుధాకర్ * సురేష్_ మైసూర్ శేషయ్య సురేష్ బాబు నాయుడు * సుమన్_ సుమన్ తల్వార్ * సుప్రీత్_ సుప్రీత్ రెడ్డి * సునీల్_ ఇందుకూరి సునీల్ వర్మ * సుత్తి వేలు_ కురుమద్దాలి లక్ష్మీనరసింహారావు * సుత్తి వీరభద్రరావు_మామిడిపల్లి వీరభద్రరావు 77qvl7zsv0m7mztkkikrxraavf357y2 0 478674 4804202 4803218 2026-04-17T08:00:26Z Kopparthi janardhan1965 124192 తొలి చిత్రాలు 4804202 wikitext text/x-wiki సంవత్సరాల వారీగా జాబితా == 1932 == * కృష్ణారావు సింధూరి_ భక్త ప్రహ్లాద( బాల నటుడు) * చిత్రపు నరసింహారావు_భక్త ప్రహ్లాద * పులిపాటి వెంకటేశ్వర్లు_ చింతామణి * యడవల్లి సూర్యనారాయణ_ పాదుకా పట్టాభిషేకం == 1933 == * ఆరణి సత్యనారాయణ_ రామదాసు * కల్యాణం రఘురామయ్య_ పృధ్వీపుత్ర * పారుపల్లి సత్యనారాయణ _ సావిత్రి == 1934 == * కొచ్చర్లకోట సత్యనారాయణ_ సీతాకళ్యాణం == 1935 == * అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి_ హరిశ్చంద్ర * కంచి నరసింహారావు_హరిశ్చంద్ర * చొప్పల్లి సూర్యనారాయణ_ సతీ సక్కుబాయి * తుంగల చలపతిరావు_ సతీ సక్కుబాయి * ప్రయాగ నరసింహస్వామి_ భీష్మ * రేలంగి_శ్రీకృష్ణ తులాభారం == 1936 == * చిత్తజల్లు శ్రీనివాసరావు_ సతీ అనసూయ( బాలనటుడు) * దొమ్మేటి సూర్యనారాయణ_ ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం * బందా కనకలింగేశ్వరరావు_ ద్రౌపదీ మాన సంరక్షణ == 1937 == * అంజిగాడు_విజయదశమి * ముదిగొండ లింగమూర్తి_ తుకారాం == 1938 == * గోవిందరాజు సుబ్బారావు_ మాలపిల్ల * గౌరుపతి శాస్త్రి_ గృహలక్ష్మి * గాలి వెంకటేశ్వరరావు_ మాలపిల్ల * చిత్తూరు నాగయ్య_గృహలక్ష్మి * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ కచదేవయాని == 1939 == * కస్తూరి శివరావు_ వర విక్రయం * చీరాల బాలకృష్ణ మూర్తి_ ఉషాపరిణయం *దైతా గోపాలం _ వరవిక్రయం *బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం_ మళ్ళీపెళ్ళి == 1940 == * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ జీవనజ్యోతి == 1941 == * అక్కినేని నాగేశ్వరరావు_ ధర్మపత్ని * ఉప్పులూరి హనుమంతరావు * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ అపవాదు( నటుడిగా) * డాక్టర్ శివరామకృష్ణయ్య_ భలేపెళ్లి == 1942 == * జంధ్యాల గౌరీనాథ శాస్త్రి_ భక్త పోతన == 1945 == * పద్మనాభం_ మాయాలోకం == 1946 == * ఎస్.వి.రంగారావు_వరూధిని == 1949 == * నందమూరి తారక రామారావు _మనదేశం * మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి_ దీక్ష == 1950 == * గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు_అదృష్టదీపుడు == 1951 == * కాంతారావు_ నిర్దోషి * చిడతల అప్పారావు_ పెంకిపిల్ల == 1952 == * అల్లు రామలింగయ్య_ పుట్టిల్లు * కోడూరి అచ్చయ్య చౌదరి_ పల్లెటూరు * చలం_ దాసి * జగ్గయ్య_ ప్రియురాలు * నాగభూషణం_ పల్లెటూరు * పేకేటి శివరాం_ శాంతి == 1953 == * రాజనాల_ ప్రతిజ్ఞ == 1954 == * పి.జె.శర్మ_ అన్నదాత == 1957 == * జె.వి.రమణమూర్తి_యం.ఎల్.ఎ == 1958 == * మన్నవ బాలయ్య _ఎత్తుకు పై ఎత్తు * రావికొండలరావు_శోభ == 1959 == * కైకాల సత్యనారాయణ_ సిపాయి కూతురు * పొట్టి ప్రసాద్_ అప్పుచేసి పప్పుకూడు * నెల్లూరు కాంతారావు_ రేచుక్క పగటిచుక్క == 1960 == * కె. జె. సారథి _ సీతారామ కళ్యాణం * జగ్గారావు_ సమాజం * దగ్గుబాటి రామానాయుడు_ నమ్మిన బంటు * మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి_చివరకు మిగిలేది * రామకృష్ణ_ నిత్యకళ్యాణం పచ్చ తోరణం * రాజబాబు_సమాజం == 1961 == * కుప్పిలి వెంకటేశ్వరరావు_ వాగ్దానం == 1962 == * ధూళిపాళ_ భీష్మ == 1963 == * ఆర్.ఎన్.సుదర్శన్_ విజయనగర వీర పుత్రుని కథ * దండమూడి రాజగోపాల్_ నర్తనశాల == 1964 == * త్యాగరాజు_ మంచి మనిషి * భాను ప్రకాష్_ డాక్టర్ చక్రవర్తి == 1965 == * శోభన్ బాబు_వీరాభిమన్యు (కథానాయకుడు గా) * కె.వి.చలం_హరిశ్చంద్ర == 1966 == * కృష్ణంరాజు_ చిలకా గోరింక * గరిమెళ్ళ విశ్వేశ్వరరావు_ పొట్టి ప్లీడర్( బాలనటుడు) * చలపతిరావు_ గూఢచారి116 * రావుగోపాలరావు_ భక్త పోతన == 1967 == * చంద్రమోహన్_ రంగులరాట్నం * జగ్గారావు_ సాక్షి * నందమూరి హరికృష్ణ_శ్రీ కృష్ణావతారం == 1968. == * అర్జా జనార్ధనరావు_ వీరాంజనేయ == 1969 == * కె.కె. శర్మ_ ప్రతీకారం * దేవదాస్ కనకాల_ బుద్ధిమంతుడు * పొట్టి వీరయ్య_అగ్గివీరుడు * రంగనాథ్_బుద్ధిమంతుడు == 1970 == * దుత్తలూరి రామారావు_ ఒకే కుటుంబం * శ్రీధర్_ తల్లా పెళ్ళామా * టి.ఎస్.విజయచందర్_ మరో ప్రపంచం == 1971 == * చంద్రమౌళి_ అంతామన మంచికే == 1972 == * నరేష్_పండంటి కాపురం(బాలనటుడు) * మల్లిఖార్జునరావు_ తులసి * హేమసుందర్_ విచిత్ర బంధం == 1973 == * గిరిబాబు_ జగమేమాయ * నూతన్ ప్రసాద్_ అందాల రాముడు * మురళీమోహన్_జగమేమాయ * శరత్ బాబు_రామరాజ్యం(కథానాయకుడిగా) * సునీల్ కుమార్ మిశ్రో_ ఆడది == 1974 == * నరసింహ రాజు_ నీడలేని ఆడది * నందమూరి బాలకృష్ణ_ తాతమ్మ కల * నర్రా వెంకటేశ్వరరావు_ చదువు సంస్కారం * మాదాల రంగారావు_ చైర్మన్ చలమయ్య * రమేష్ బాబు_అల్లూరిసీతారామరాజు(బాలనటుడిగా == 1975 == * ఈశ్వరరావు_ స్వర్గం నరకం * చింతపెంట సత్యనారాయణరావు_ సొమ్మొకడిది సోకొకడిది * జీవా_ తొలికోడి కూసింది * మోహన్ బాబు_ స్వర్గం నరకం * సాయికుమార్_ దేవుడు చేసిన పెళ్లి(బాలనటుడు) == 1976 == * వంకాయల సత్యనారాయణ_ నీడలేని ఆడది == 1977 == * రాజేంద్ర ప్రసాద్_ స్నేహం( బాలనటుడు) == 1978 == == 1979 == * అల్లు అరవింద్_ మావుళ్ళో మహా శివుడు * చిరంజీవి_ పునాదిరాళ్ళు * జె.వి.సోమయాజులు_ రారా కృష్ణయ్య * ప్రసాద్ బాబు_ పునాదిరాళ్ళు * నర్సింగ్ యాదవ్_ హేమాహేమీలు * మహేష్ బాబు_ నీడ(బాలనటుడు) == 1980 == * గౌతంరాజు_ వసంతగీతం * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ మాభూమి * పోకూరి బాబూరావు_ యువతరం కదిలింది == 1981 == * ఆలీ_ సీతాకోక చిలుక (బాల నటుడు) * కార్తీక్_ సీతాకోక చిలుక * జాగర్లమూడి రాధాకృష్ణమూర్తి_ప్రేమ నాటకం * తొట్టెంపూడి కృష్ణ_ ఎర్రమల్లెలు * ప్రదీప్_ ముద్ద మందారం * శివకృష్ణ_ మరోమలుపు == 1982 == * గొల్లపూడి మారుతీరావు _ ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య * నరేష్_ నాలుగు స్తంభాలాట(హీరో గా) * శుభలేఖ సుధాకర్_ శుభలేఖ == 1983 == * కోడి రామకృష్ణ_ మాఇంటికి రండి * చక్రి తోలేటి_ సాగర సంగమం ( బాలనటుడు) * బి.నరసింగరావు_ రంగులకల == 1984 == * పుచ్చా పూర్ణానందం_ ఆనంద భైరవి == 1985. == * అల్లు అర్జున్_ విజేత( బాల నటుడు) * తనికెళ్ళ భరణి_ కంచు కవచం * రాజశేఖర్_ వందేమాతరం == 1986 == * * అక్కినేని నాగార్జున_ విక్రమ్ * కళ్యాణ చక్రవర్తి_అత్తగారు స్వాగతం * చరణ్ రాజ్_ ప్రతిఘటన * తులసీరామ్_ పసుపుతాడు * వెంకటేష్_ కలియుగ పాండవులు == 1987 == * ఆహుతి ప్రసాద్_ఆహుతి * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం_శ్రీ తాతావతారo(సత్యాగ్రహం మొదట విడుదల) * చందన లక్ష్మీ నరసింహారావు_ నాకూ పెళ్ళాంకావాలి * జెన్నీ_ అహ నా పెళ్ళంట * నిలల్ గల్ రవి_ గౌతమి * యం.వి.ఎస్.హరనాథరావు_ స్వయంకృషి * రమేష్ బాబు_ సామ్రాట్(కథానాయకుడిగా) == 1988 == * ఆనంద చక్రపాణి_ దాసి * ఎన్.జె.బిక్షు_ కళ్ళు * కళ్ళు చిదంబరం_ కళ్ళు * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ బ్రహ్మపుత్రుడు * భూపాల్ రెడ్డి_ దాసి * శివాజీరాజా_ కళ్ళు == 1989 == * ఉత్తేజ్_ శివ * కళ్యాణ్ రామ్_ బాలగోపాలుడు ( బాలనటుడు) * కాదంబరి కిరణ్_ శివ * జగపతి బాబు_ సింహస్వప్నం * జె డి.చక్రవర్తి_ శివ * ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం_ జయమ్ము నిశ్చయంమురా * దేవరాజ్_ భారతనారి == 1990 == * అనంత్_నారీ నారీ నడుమ మురారి * చింతలపూడి త్రినాధరావు_ అంకుశం * పరిటాల ఓంకార్_ పోలీస్ భార్య * నిట్టల శ్రీరామమూర్తి_ ప్రేమా జిందాబాద్ == 1991 == * అరవింద్ స్వామి_ దళపతి * కొల్లా అశోక్ కుమార్_ భారత్ బంద్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ భారత్ బంద్ * చిన్నా _ మధురానగరిలో * తిరుపతి ప్రకాష్_ నాని * బాలాధిత్య_ ఎదురింటి మొగుడు పక్కింటి పెళ్ళాం( బాలనటుడిగా) * వల్లభనేని జనార్దన్_ స్టువర్టుపురం దొంగలు * శ్రీకాంత్_ పీపుల్స్ ఎన్ కౌంటర్ == 1992 == * శ్రీహరి_ ధర్మక్షేత్రం == 1993 == * అజిత్ కుమార్_ ప్రేమ పుస్తకం * గుండు సుదర్శన్_ మిస్టర్ పెళ్ళాం * ప్రశాంత్_ తొలిముద్దు * పృథ్వీరాజ్_ ఆ ఒక్కటి అడక్కు == 1994 == * కోసూరి వేణు గోపాల్_ తెగింపు * తోటపల్లి మధు_అల్లరి పోలీస్ * విజయ రంగరాజు_ భైరవ ద్వీపం == 1995 == * కె.విశ్వనాధ్_ శుభసంకల్పం ( నటుడు గా) * తోటపల్లి మధు_ మాయాబజార్ * ప్రభుదేవా_ కుర్రాడు బాబోయ్ == 1996 == * గిరిధర్_ ప్రేమంటే ఇదేరా * జూనియర్ ఎన్టీఆర్_ బాల రామాయణం( బాలనటుడు గా) * పవన్ కళ్యాణ్_అక్కడ అమ్మాయి ఇక్కడ అబ్బాయి == 1997 == * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_పగడాల పడవ (విడుదల కాలేదు)_ ఉగాది * జనార్ధన మహర్షి_ పట్టుకోండి చూద్దాం * దువ్వాసి మోహన్_ కోరుకున్న ప్రియుడు * యం.ఎస్.నారాయణ_మానాన్నకు పెళ్లి == 1998 == * అయ్యప్ప పి శర్మ_ ఈశ్వర్ అల్లా * ఉపేంద్ర_ కన్యాదానం * జి.వి.సుధాకర్ నాయుడు_ అంతఃపురం * దాసరి అరుణ్ కుమార్_ గ్రీకు వీరుడు == 1999 == * ఆశీష్ విద్యార్థి_ ఎ.కె.47 * కౌశల్ ప్రసాద్ మండా_ రాజకుమారుడు * మహేష్ బాబు_ రాజకుమారుడు(కథానాయకుడు గా) * వేణు_ స్వయంవరం * సుమంత్_ ప్రేమకథ == 2000 == * అజయ్_ కౌరవుడు * అనీష్ కురువిల్లా_ డాలర్ డ్రీమ్స్ * ఉదయ్ కిరణ్_ చిత్రం * చిత్రం శ్రీను_ చిత్రం * తరుణ్_ నువ్వే కావాలి( కథానాయకుడు గా) == 2001 == * అర్జున్ బజ్వా( దీపక్) _ సంపంగి * గోపీచంద్_ తొలివలపు * జోగి నాయుడు_ మా ఆవిడ మీదొట్టు మీ ఆవిడ చాలా మంచిది * జై ఆకాష్_ రామ్మా చిలకమ్మా * తారక్_ నిన్ను చూడాలని( కథానాయకుడు గా) == 2002 == * అల్లరి నరేష్_ అల్లరి * అడవి శేషు_ సొంతం * ఆదిత్య ఓం_ లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో * ఆర్యన్ రాజేష్_ హాయ్ * కారుమంచి రఘు_ ఆది * తారకరత్న_ ఒకటో నెంబర్ కుర్రాడు * నితిన్_ జయం * ప్రభాస్_ ఈశ్వర్ * ప్రకాష్ కోవెలమూడి_ నీతో * ఫణికాంత్_ ఆది * ఫిష్ వెంకట్_ ఆది == 2003 == * అల్లు అర్జున్_ గంగోత్రి * అభిషేక్_ ఐతే * కొండవలస లక్ష్మణరావు_ ఔను వాళ్ళిద్దరూ ఇష్టపడ్డారు * పవన్ మల్హోత్రా_ ఐతే * పెనుమత్స సుబ్బరాజు_ ఖడ్గం * నిఖిల్ సిద్ధార్థ_ సంబరం * సుప్రీత్_ జానీ == 2004 == * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ శీను వాసంతి లక్ష్మీ * గోపీచంద్ లగడపాటి_ ఆనంద్ * చమ్మక్ చంద్ర_ జై * తుమ్మలపల్లి రామ సత్యనారాయణ_ S.P. సింహ IPS * ధన్ రాజు_జై * నవదీప్_ ఆనందమానందమాయే * రవికృష్ణ_7 జీ బృందావనం కాలనీ * రమేష్ చౌదరి_ విద్యార్థి * విక్రమ్_ కొడుకు == 2005 == * కమల్ కామరాజు_ ఛత్రపతి * కిషోర్_ హ్యాపీ * ఛత్రపతి శేఖర్_ ఛత్రపతి * తాగుబోతు రమేష్_ జగడం * నారిపెద్ది శివన్నారాయణ_ గ్రహణం * ప్రభు_ చంద్రముఖి == 2006 == * ఆది పినిశెట్టి_ ఒక' వి' చిత్రం * నందు_ ఫోటో * రామ్ పోతినేని_ దేవదాసు == 2007 == * రామ్ చరణ్ తేజ_ చిరుత * గోపరాజు విజయ్_ శ్రీసత్యనారాయణ స్వామి * బిత్తిరి సత్తి_ సీమశాస్త్రి * వైభవ్_గొడవ == 2008 == * అనుమోలు సుశాంత్_ కాళిదాసు * అవసరాల శ్రీనివాస్_అష్టాచెమ్మా * కృష్ణుడు_ వినాయకుడు * తనీష్_ నచ్చావులే * నాని_అష్టాచెమ్మా * ప్రవీణ్_ కొత్త బంగారులోకం == 2009 == * కోట ప్రసాద్_ సిద్ధం * చరణ్ దీప్ సూరినేని_ బాణం * చైతన్య కృష్ణ_ నిన్ను కలిశాక * త్రిగుణ్_ కథ * నాగ చైతన్య_ జోష్ * నారా రోహిత్_ బాణం == 2010 == * అరవింద్ కృష్ణ_ యంగ్ ఇండియా * ఆదిత్య బాబు_ చలాకి * పోసాని సుధీర్ బాబు_ ఏంమాయ చేసావే == 2011 == * ఆదిత్య_ ప్రేమకావాలి * ఆది_ ప్రేమకావాలి * నాగ శౌర్య_క్రికెట్ గర్ల్స్ అండ్ బీర్ * ప్రదీప్ మాచిరాజు_ 100/. లవ్ == 2012 == * అభిజీత్ దుద్దల_ లైఫ్ ఈజ్ బ్యూటిఫుల్ * నవీన్ చంద్ర_ అందాల రాక్షసి == 2013 == * అల్లు శిరీష్_ గౌరవం * కిరీటి దామరాజు_ సెకండ్ హ్యాండ్ * రాజ్ తరుణ్_ ఉయ్యాల జంపాలా == 2014 == * అభినవ్ గోమఠం_ మైనే ప్యార్ కియా * కత్తి మహేష్_ హృదయ కాలేయం * గెటప్ శ్రీను_ దిక్కులు చూడకు రామయ్య * తేజస్ కంచెర్ల_ ఉలవచారు బిర్యానీ * బెల్లంకొండ సాయి శ్రీనివాస్_ అల్లుడు శీను * సాయి ధరమ్ తేజ్_ రేయ్ == 2015 == * అక్కినేని అఖిల్_ అఖిల్( కథానాయకుడు గా) * ఆకాష్ పూరి_ ఆంధ్రాపోకిరి( కథానాయకుడు గా) * చైతన్య రావు మాదాడి_ బందూక్ * నితిన్ సత్య_ మూడుముక్కల్లో చెప్పాలంటే == 2016 == * అభయ్ నవీన్ బేతిగంటి_ పెళ్లిచూపులు * తిరువీర్_ బొమ్మల రామారం * రోషన్ మేకా_ నిర్మలా కాన్వెంట్ * ప్రియదర్శి పులికొండ_ టెర్రర్ == 2017 == * ఇషాన్_ రోగ్ * కార్తికేయ గుమ్మకొండ _ ప్రేమతో మీ కార్తీక్ * మార్గానీ భరత్_ ఓయ్ నిన్నే * హరీష్ కళ్యాణ్_ కాదలి == 2018 == * అభిరాన్ బన్నీ_ కిరాక్ పార్టీ * కళ్యాణ్ దేవ్_ విజేత * కిషోర్ కుమార్ పొలిమేర_ కేరాఫ్ కంచరపాలెం * జయరామ్_ భాగమతి * జీవన్ కుమార్_ ఈ నగరానికి ఏమైంది * తల్లాడ సాయికృష్ణ_ ఎందరో మహానుభావులు == 2019 == * ఆనంద్ దేవరకొండ_ దొరసాని * కిరణ్ అబ్బవరం_ రాజావారు రాణిగారు * జగదీష్ ప్రతాప్ బండారి_ మల్లేశం * నవీన్ పోలిశెట్టి_ ఏజెంట్ సాయి శ్రీనివాస ఆత్రేయ * నరేష్ అగస్త్య_మత్తు వదలరా * శ్రీ సింహ_ మత్తు వదలరా == 2020 == * అజయ్ మంకెనపల్లి_ మధ * గోపరాజు రమణ_ మిడిల్ క్లాస్ మెలోడీస్ * శివ కందుకూరి_ చూసీ చూడంగానే == 2021 == * యేన్నెన్జీ_ మొఘల్ == 2022 == * తిరువీర్_ మసూద * ప్రసాద్ బెహరా_ అలిపిరికి అల్లంత దూరంలో * బాబా భాస్కర్_ నేను మీకు బాగా కావాల్సిన వాడిని == 2023 == * చైతన్య జొన్నలగడ్డ_ బబుల్ గమ్ * జి.వి.బాబు_ బలగం * దేవ్ మోహన్_ శాకుంతలం * నార్నే నితిన్_ మ్యాడ్ == 2024 == * ధర్మ కాకాని_ డ్రింకర్ సాయి * నవదీప్_ జై 6b11uas6az0vkm8rp4yy1lzzbendfb5 4804227 4804202 2026-04-17T11:08:45Z Kopparthi janardhan1965 124192 తొలి చిత్రాలు 4804227 wikitext text/x-wiki సంవత్సరాల వారీగా జాబితా == 1932 == * కృష్ణారావు సింధూరి_ భక్త ప్రహ్లాద( బాల నటుడు) * చిత్రపు నరసింహారావు_భక్త ప్రహ్లాద * పులిపాటి వెంకటేశ్వర్లు_ చింతామణి * యడవల్లి సూర్యనారాయణ_ పాదుకా పట్టాభిషేకం == 1933 == * ఆరణి సత్యనారాయణ_ రామదాసు * కల్యాణం రఘురామయ్య_ పృధ్వీపుత్ర * పారుపల్లి సత్యనారాయణ _ సావిత్రి == 1934 == * కొచ్చర్లకోట సత్యనారాయణ_ సీతాకళ్యాణం == 1935 == * అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి_ హరిశ్చంద్ర * కంచి నరసింహారావు_హరిశ్చంద్ర * చొప్పల్లి సూర్యనారాయణ_ సతీ సక్కుబాయి * తుంగల చలపతిరావు_ సతీ సక్కుబాయి * ప్రయాగ నరసింహస్వామి_ భీష్మ * రేలంగి_శ్రీకృష్ణ తులాభారం == 1936 == * చిత్తజల్లు శ్రీనివాసరావు_ సతీ అనసూయ( బాలనటుడు) * దొమ్మేటి సూర్యనారాయణ_ ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం * బందా కనకలింగేశ్వరరావు_ ద్రౌపదీ మాన సంరక్షణ == 1937 == * అంజిగాడు_విజయదశమి * ముదిగొండ లింగమూర్తి_ తుకారాం == 1938 == * గోవిందరాజు సుబ్బారావు_ మాలపిల్ల * గౌరుపతి శాస్త్రి_ గృహలక్ష్మి * గాలి వెంకటేశ్వరరావు_ మాలపిల్ల * చిత్తూరు నాగయ్య_గృహలక్ష్మి * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ కచదేవయాని == 1939 == * కస్తూరి శివరావు_ వర విక్రయం * చీరాల బాలకృష్ణ మూర్తి_ ఉషాపరిణయం *దైతా గోపాలం _ వరవిక్రయం *బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం_ మళ్ళీపెళ్ళి == 1940 == * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ జీవనజ్యోతి == 1941 == * అక్కినేని నాగేశ్వరరావు_ ధర్మపత్ని * ఉప్పులూరి హనుమంతరావు * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ అపవాదు( నటుడిగా) * డాక్టర్ శివరామకృష్ణయ్య_ భలేపెళ్లి == 1942 == * జంధ్యాల గౌరీనాథ శాస్త్రి_ భక్త పోతన == 1945 == * పద్మనాభం_ మాయాలోకం == 1946 == * ఎస్.వి.రంగారావు_వరూధిని == 1949 == * నందమూరి తారక రామారావు _మనదేశం * మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి_ దీక్ష == 1950 == * గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు_అదృష్టదీపుడు == 1951 == * కాంతారావు_ నిర్దోషి * చిడతల అప్పారావు_ పెంకిపిల్ల == 1952 == * అల్లు రామలింగయ్య_ పుట్టిల్లు * కోడూరి అచ్చయ్య చౌదరి_ పల్లెటూరు * చలం_ దాసి * జగ్గయ్య_ ప్రియురాలు * నాగభూషణం_ పల్లెటూరు * పేకేటి శివరాం_ శాంతి == 1953 == * రాజనాల_ ప్రతిజ్ఞ == 1954 == * పి.జె.శర్మ_ అన్నదాత * బొడ్డపాటి_ అమర సందేశం == 1957 == * జె.వి.రమణమూర్తి_యం.ఎల్.ఎ == 1958 == * మన్నవ బాలయ్య _ఎత్తుకు పై ఎత్తు * రావికొండలరావు_శోభ == 1959 == * కైకాల సత్యనారాయణ_ సిపాయి కూతురు * పొట్టి ప్రసాద్_ అప్పుచేసి పప్పుకూడు * నెల్లూరు కాంతారావు_ రేచుక్క పగటిచుక్క == 1960 == * కె. జె. సారథి _ సీతారామ కళ్యాణం * జగ్గారావు_ సమాజం * దగ్గుబాటి రామానాయుడు_ నమ్మిన బంటు * మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి_చివరకు మిగిలేది * రామకృష్ణ_ నిత్యకళ్యాణం పచ్చ తోరణం * రాజబాబు_సమాజం == 1961 == * కుప్పిలి వెంకటేశ్వరరావు_ వాగ్దానం == 1962 == * ధూళిపాళ_ భీష్మ == 1963 == * ఆర్.ఎన్.సుదర్శన్_ విజయనగర వీర పుత్రుని కథ * దండమూడి రాజగోపాల్_ నర్తనశాల == 1964 == * త్యాగరాజు_ మంచి మనిషి * భాను ప్రకాష్_ డాక్టర్ చక్రవర్తి == 1965 == * శోభన్ బాబు_వీరాభిమన్యు (కథానాయకుడు గా) * కె.వి.చలం_హరిశ్చంద్ర == 1966 == * కృష్ణంరాజు_ చిలకా గోరింక * గరిమెళ్ళ విశ్వేశ్వరరావు_ పొట్టి ప్లీడర్( బాలనటుడు) * చలపతిరావు_ గూఢచారి116 * రావుగోపాలరావు_ భక్త పోతన == 1967 == * చంద్రమోహన్_ రంగులరాట్నం * జగ్గారావు_ సాక్షి * నందమూరి హరికృష్ణ_శ్రీ కృష్ణావతారం == 1968. == * అర్జా జనార్ధనరావు_ వీరాంజనేయ == 1969 == * కె.కె. శర్మ_ ప్రతీకారం * దేవదాస్ కనకాల_ బుద్ధిమంతుడు * పొట్టి వీరయ్య_అగ్గివీరుడు * రంగనాథ్_బుద్ధిమంతుడు == 1970 == * దుత్తలూరి రామారావు_ ఒకే కుటుంబం * శ్రీధర్_ తల్లా పెళ్ళామా * టి.ఎస్.విజయచందర్_ మరో ప్రపంచం == 1971 == * చంద్రమౌళి_ అంతామన మంచికే == 1972 == * నరేష్_పండంటి కాపురం(బాలనటుడు) * మల్లిఖార్జునరావు_ తులసి * హేమసుందర్_ విచిత్ర బంధం == 1973 == * గిరిబాబు_ జగమేమాయ * నూతన్ ప్రసాద్_ అందాల రాముడు * మురళీమోహన్_జగమేమాయ * శరత్ బాబు_రామరాజ్యం(కథానాయకుడిగా) * సునీల్ కుమార్ మిశ్రో_ ఆడది == 1974 == * నరసింహ రాజు_ నీడలేని ఆడది * నందమూరి బాలకృష్ణ_ తాతమ్మ కల * నర్రా వెంకటేశ్వరరావు_ చదువు సంస్కారం * మాదాల రంగారావు_ చైర్మన్ చలమయ్య * రమేష్ బాబు_అల్లూరిసీతారామరాజు(బాలనటుడిగా == 1975 == * ఈశ్వరరావు_ స్వర్గం నరకం * చింతపెంట సత్యనారాయణరావు_ సొమ్మొకడిది సోకొకడిది * జీవా_ తొలికోడి కూసింది * మోహన్ బాబు_ స్వర్గం నరకం * సాయికుమార్_ దేవుడు చేసిన పెళ్లి(బాలనటుడు) == 1976 == * వంకాయల సత్యనారాయణ_ నీడలేని ఆడది == 1977 == * రాజేంద్ర ప్రసాద్_ స్నేహం( బాలనటుడు) == 1978 == == 1979 == * అల్లు అరవింద్_ మావుళ్ళో మహా శివుడు * చిరంజీవి_ పునాదిరాళ్ళు * జె.వి.సోమయాజులు_ రారా కృష్ణయ్య * ప్రసాద్ బాబు_ పునాదిరాళ్ళు * నర్సింగ్ యాదవ్_ హేమాహేమీలు * మహేష్ బాబు_ నీడ(బాలనటుడు) == 1980 == * గౌతంరాజు_ వసంతగీతం * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ మాభూమి * పోకూరి బాబూరావు_ యువతరం కదిలింది * బేతా సుధాకర్_ సృష్టి రహస్యాలు == 1981 == * ఆలీ_ సీతాకోక చిలుక (బాల నటుడు) * కార్తీక్_ సీతాకోక చిలుక * జాగర్లమూడి రాధాకృష్ణమూర్తి_ప్రేమ నాటకం * తొట్టెంపూడి కృష్ణ_ ఎర్రమల్లెలు * ప్రదీప్_ ముద్ద మందారం * శివకృష్ణ_ మరోమలుపు == 1982 == * గొల్లపూడి మారుతీరావు _ ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య * నరేష్_ నాలుగు స్తంభాలాట(హీరో గా) * శుభలేఖ సుధాకర్_ శుభలేఖ == 1983 == * కోడి రామకృష్ణ_ మాఇంటికి రండి * చక్రి తోలేటి_ సాగర సంగమం ( బాలనటుడు) * బి.నరసింగరావు_ రంగులకల == 1984 == * పుచ్చా పూర్ణానందం_ ఆనంద భైరవి == 1985. == * అల్లు అర్జున్_ విజేత( బాల నటుడు) * తనికెళ్ళ భరణి_ కంచు కవచం * మంచు విష్ణు_ రగిలే గుండెలు( బాలనటుడు) * రాజశేఖర్_ వందేమాతరం == 1986 == * * అక్కినేని నాగార్జున_ విక్రమ్ * కళ్యాణ చక్రవర్తి_అత్తగారు స్వాగతం * చరణ్ రాజ్_ ప్రతిఘటన * తులసీరామ్_ పసుపుతాడు * వెంకటేష్_ కలియుగ పాండవులు == 1987 == * ఆహుతి ప్రసాద్_ఆహుతి * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం_శ్రీ తాతావతారo(సత్యాగ్రహం మొదట విడుదల) * చందన లక్ష్మీ నరసింహారావు_ నాకూ పెళ్ళాంకావాలి * జెన్నీ_ అహ నా పెళ్ళంట * నిలల్ గల్ రవి_ గౌతమి * యం.వి.ఎస్.హరనాథరావు_ స్వయంకృషి * రమేష్ బాబు_ సామ్రాట్(కథానాయకుడిగా) == 1988 == * ఆనంద చక్రపాణి_ దాసి * ఎన్.జె.బిక్షు_ కళ్ళు * కళ్ళు చిదంబరం_ కళ్ళు * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ బ్రహ్మపుత్రుడు * భూపాల్ రెడ్డి_ దాసి * శివాజీరాజా_ కళ్ళు == 1989 == * ఉత్తేజ్_ శివ * కళ్యాణ్ రామ్_ బాలగోపాలుడు ( బాలనటుడు) * కాదంబరి కిరణ్_ శివ * జగపతి బాబు_ సింహస్వప్నం * జె డి.చక్రవర్తి_ శివ * ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం_ జయమ్ము నిశ్చయంమురా * దేవరాజ్_ భారతనారి == 1990 == * అనంత్_నారీ నారీ నడుమ మురారి * చింతలపూడి త్రినాధరావు_ అంకుశం * నిట్టల శ్రీరామమూర్తి_ ప్రేమా జిందాబాద్ * పరిటాల ఓంకార్_ పోలీస్ భార్య * బ్రహ్మాజీ _ ఆడది == 1991 == * అరవింద్ స్వామి_ దళపతి * కొల్లా అశోక్ కుమార్_ భారత్ బంద్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ భారత్ బంద్ * చిన్నా _ మధురానగరిలో * తిరుపతి ప్రకాష్_ నాని * బాలాధిత్య_ ఎదురింటి మొగుడు పక్కింటి పెళ్ళాం( బాలనటుడిగా) * వల్లభనేని జనార్దన్_ స్టువర్టుపురం దొంగలు * శ్రీకాంత్_ పీపుల్స్ ఎన్ కౌంటర్ == 1992 == * శ్రీహరి_ ధర్మక్షేత్రం == 1993 == * అజిత్ కుమార్_ ప్రేమ పుస్తకం * గుండు సుదర్శన్_ మిస్టర్ పెళ్ళాం * ప్రశాంత్_ తొలిముద్దు * పృథ్వీరాజ్_ ఆ ఒక్కటి అడక్కు * మంచు మనోజ్_ మేజర్ చంద్రకాంత్( బాలనటుడు) == 1994 == * కోసూరి వేణు గోపాల్_ తెగింపు * తోటపల్లి మధు_అల్లరి పోలీస్ * విజయ రంగరాజు_ భైరవ ద్వీపం == 1995 == * కె.విశ్వనాధ్_ శుభసంకల్పం ( నటుడు గా) * తోటపల్లి మధు_ మాయాబజార్ * ప్రభుదేవా_ కుర్రాడు బాబోయ్ == 1996 == * గిరిధర్_ ప్రేమంటే ఇదేరా * జూనియర్ ఎన్టీఆర్_ బాల రామాయణం( బాలనటుడు గా) * పవన్ కళ్యాణ్_అక్కడ అమ్మాయి ఇక్కడ అబ్బాయి == 1997 == * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_పగడాల పడవ (విడుదల కాలేదు)_ ఉగాది * జనార్ధన మహర్షి_ పట్టుకోండి చూద్దాం * దువ్వాసి మోహన్_ కోరుకున్న ప్రియుడు * యం.ఎస్.నారాయణ_మానాన్నకు పెళ్లి == 1998 == * అయ్యప్ప పి శర్మ_ ఈశ్వర్ అల్లా * ఉపేంద్ర_ కన్యాదానం * జి.వి.సుధాకర్ నాయుడు_ అంతఃపురం * దాసరి అరుణ్ కుమార్_ గ్రీకు వీరుడు == 1999 == * ఆశీష్ విద్యార్థి_ ఎ.కె.47 * కౌశల్ ప్రసాద్ మండా_ రాజకుమారుడు * మహేష్ బాబు_ రాజకుమారుడు(కథానాయకుడు గా) * వేణు_ స్వయంవరం * సుమంత్_ ప్రేమకథ == 2000 == * అజయ్_ కౌరవుడు * అనీష్ కురువిల్లా_ డాలర్ డ్రీమ్స్ * ఉదయ్ కిరణ్_ చిత్రం * చిత్రం శ్రీను_ చిత్రం * తరుణ్_ నువ్వే కావాలి( కథానాయకుడు గా) == 2001 == * అర్జున్ బజ్వా( దీపక్) _ సంపంగి * గోపీచంద్_ తొలివలపు * జోగి నాయుడు_ మా ఆవిడ మీదొట్టు మీ ఆవిడ చాలా మంచిది * జై ఆకాష్_ రామ్మా చిలకమ్మా * తారక్_ నిన్ను చూడాలని( కథానాయకుడు గా) == 2002 == * అల్లరి నరేష్_ అల్లరి * అడవి శేషు_ సొంతం * ఆదిత్య ఓం_ లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో * ఆర్యన్ రాజేష్_ హాయ్ * కారుమంచి రఘు_ ఆది * తారకరత్న_ ఒకటో నెంబర్ కుర్రాడు * నితిన్_ జయం * ప్రభాస్_ ఈశ్వర్ * ప్రకాష్ కోవెలమూడి_ నీతో * ఫణికాంత్_ ఆది * ఫిష్ వెంకట్_ ఆది == 2003 == * అల్లు అర్జున్_ గంగోత్రి * అభిషేక్_ ఐతే * కొండవలస లక్ష్మణరావు_ ఔను వాళ్ళిద్దరూ ఇష్టపడ్డారు * నిఖిల్ సిద్ధార_ సంబరం * పవన్ మల్హోత్రా_ ఐతే * పెనుమత్స సుబ్బరాజు_ ఖడ్గం * మంచు విష్ణు వర్ధన్ _ విష్ణు ( కథానాయకుడు గా) * సుప్రీత్_ జానీ == 2004 == * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ శీను వాసంతి లక్ష్మీ * గోపీచంద్ లగడపాటి_ ఆనంద్ * చమ్మక్ చంద్ర_ జై * తుమ్మలపల్లి రామ సత్యనారాయణ_ S.P. సింహ IPS * ధన్ రాజు_జై * నవదీప్_ ఆనందమానందమాయే * మనోజ్_ దొంగ దొంగది( కథానాయకుడు గా) * రవికృష్ణ_7 జీ బృందావనం కాలనీ * రమేష్ చౌదరి_ విద్యార్థి * విక్రమ్_ కొడుకు == 2005 == * కమల్ కామరాజు_ ఛత్రపతి * కిషోర్_ హ్యాపీ * ఛత్రపతి శేఖర్_ ఛత్రపతి * తాగుబోతు రమేష్_ జగడం * నారిపెద్ది శివన్నారాయణ_ గ్రహణం * ప్రభు_ చంద్రముఖి == 2006 == * ఆది పినిశెట్టి_ ఒక' వి' చిత్రం * నందు_ ఫోటో * భరత్ రెడ్డి_ ఒక'వి'చిత్రం * రామ్ పోతినేని_ దేవదాసు == 2007 == * రామ్ చరణ్ తేజ_ చిరుత * గోపరాజు విజయ్_ శ్రీసత్యనారాయణ స్వామి * బిత్తిరి సత్తి_ సీమశాస్త్రి * వైభవ్_గొడవ == 2008 == * అనుమోలు సుశాంత్_ కాళిదాసు * అవసరాల శ్రీనివాస్_అష్టాచెమ్మా * కృష్ణుడు_ వినాయకుడు * తనీష్_ నచ్చావులే * నాని_అష్టాచెమ్మా * ప్రవీణ్_ కొత్త బంగారులోకం == 2009 == * కోట ప్రసాద్_ సిద్ధం * చరణ్ దీప్ సూరినేని_ బాణం * చైతన్య కృష్ణ_ నిన్ను కలిశాక * త్రిగుణ్_ కథ * నాగ చైతన్య_ జోష్ * నారా రోహిత్_ బాణం * మల్లెడి రవికుమార్_ జంక్షన్ == 2010 == * అరవింద్ కృష్ణ_ యంగ్ ఇండియా * ఆదిత్య బాబు_ చలాకి * పోసాని సుధీర్ బాబు_ ఏంమాయ చేసావే * మాదాసు నాగయ్య_ వేదం == 2011 == * ఆదిత్య_ ప్రేమకావాలి * ఆది_ ప్రేమకావాలి * నాగ శౌర్య_క్రికెట్ గర్ల్స్ అండ్ బీర్ * ప్రదీప్ మాచిరాజు_ 100/. లవ్ == 2012 == * అభిజీత్ దుద్దల_ లైఫ్ ఈజ్ బ్యూటిఫుల్ * నవీన్ చంద్ర_ అందాల రాక్షసి == 2013 == * అల్లు శిరీష్_ గౌరవం * కిరీటి దామరాజు_ సెకండ్ హ్యాండ్ * రాజ్ తరుణ్_ ఉయ్యాల జంపాలా == 2014 == * అభినవ్ గోమఠం_ మైనే ప్యార్ కియా * కత్తి మహేష్_ హృదయ కాలేయం * గెటప్ శ్రీను_ దిక్కులు చూడకు రామయ్య * తేజస్ కంచెర్ల_ ఉలవచారు బిర్యానీ * బెల్లంకొండ సాయి శ్రీనివాస్_ అల్లుడు శీను * సాయి ధరమ్ తేజ్_ రేయ్ == 2015 == * అక్కినేని అఖిల్_ అఖిల్( కథానాయకుడు గా) * ఆకాష్ పూరి_ ఆంధ్రాపోకిరి( కథానాయకుడు గా) * చైతన్య రావు మాదాడి_ బందూక్ * నితిన్ సత్య_ మూడుముక్కల్లో చెప్పాలంటే * భద్రం_ జ్యోతిలక్ష్మి == 2016 == * అభయ్ నవీన్ బేతిగంటి_ పెళ్లిచూపులు * తిరువీర్_ బొమ్మల రామారం * రోషన్ మేకా_ నిర్మలా కాన్వెంట్ * ప్రియదర్శి పులికొండ_ టెర్రర్ == 2017 == * ఇషాన్_ రోగ్ * కార్తికేయ గుమ్మకొండ _ ప్రేమతో మీ కార్తీక్ * మార్గానీ భరత్_ ఓయ్ నిన్నే * హరీష్ కళ్యాణ్_ కాదలి == 2018 == * అభిరాన్ బన్నీ_ కిరాక్ పార్టీ * కళ్యాణ్ దేవ్_ విజేత * కిషోర్ కుమార్ పొలిమేర_ కేరాఫ్ కంచరపాలెం * జయరామ్_ భాగమతి * జీవన్ కుమార్_ ఈ నగరానికి ఏమైంది * తల్లాడ సాయికృష్ణ_ ఎందరో మహానుభావులు == 2019 == * ఆనంద్ దేవరకొండ_ దొరసాని * కిరణ్ అబ్బవరం_ రాజావారు రాణిగారు * జగదీష్ ప్రతాప్ బండారి_ మల్లేశం * నవీన్ పోలిశెట్టి_ ఏజెంట్ సాయి శ్రీనివాస ఆత్రేయ * నరేష్ అగస్త్య_మత్తు వదలరా * శ్రీ సింహ_ మత్తు వదలరా == 2020 == * అజయ్ మంకెనపల్లి_ మధ * గోపరాజు రమణ_ మిడిల్ క్లాస్ మెలోడీస్ * శివ కందుకూరి_ చూసీ చూడంగానే == 2021 == * యేన్నెన్జీ_ మొఘల్ == 2022 == * తిరువీర్_ మసూద * ప్రసాద్ బెహరా_ అలిపిరికి అల్లంత దూరంలో * బాబా భాస్కర్_ నేను మీకు బాగా కావాల్సిన వాడిని == 2023 == * చైతన్య జొన్నలగడ్డ_ బబుల్ గమ్ * జి.వి.బాబు_ బలగం * దేవ్ మోహన్_ శాకుంతలం * నార్నే నితిన్_ మ్యాడ్ == 2024 == * ధర్మ కాకాని_ డ్రింకర్ సాయి * నవదీప్_ జై g6e71tuiaqyqfx32rzxc7bxg2q2mozi 4804228 4804227 2026-04-17T11:46:07Z Kopparthi janardhan1965 124192 తొలి చిత్రాలు 4804228 wikitext text/x-wiki సంవత్సరాల వారీగా జాబితా == 1932 == * కృష్ణారావు సింధూరి_ భక్త ప్రహ్లాద( బాల నటుడు) * చిత్రపు నరసింహారావు_భక్త ప్రహ్లాద * పులిపాటి వెంకటేశ్వర్లు_ చింతామణి * యడవల్లి సూర్యనారాయణ_ పాదుకా పట్టాభిషేకం == 1933 == * ఆరణి సత్యనారాయణ_ రామదాసు * కల్యాణం రఘురామయ్య_ పృధ్వీపుత్ర * పారుపల్లి సత్యనారాయణ _ సావిత్రి == 1934 == * కొచ్చర్లకోట సత్యనారాయణ_ సీతాకళ్యాణం * మాధవపెద్ది వెంకటరామయ్య_ సీతాకళ్యాణం == 1935 == * అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి_ హరిశ్చంద్ర * కంచి నరసింహారావు_హరిశ్చంద్ర * చొప్పల్లి సూర్యనారాయణ_ సతీ సక్కుబాయి * తుంగల చలపతిరావు_ సతీ సక్కుబాయి * ప్రయాగ నరసింహస్వామి_ భీష్మ * రేలంగి_శ్రీకృష్ణ తులాభారం == 1936 == * చిత్తజల్లు శ్రీనివాసరావు_ సతీ అనసూయ( బాలనటుడు) * దొమ్మేటి సూర్యనారాయణ_ ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం * బందా కనకలింగేశ్వరరావు_ ద్రౌపదీ మాన సంరక్షణ == 1937 == * అంజిగాడు_విజయదశమి * ముదిగొండ లింగమూర్తి_ తుకారాం == 1938 == * గోవిందరాజు సుబ్బారావు_ మాలపిల్ల * గౌరుపతి శాస్త్రి_ గృహలక్ష్మి * గాలి వెంకటేశ్వరరావు_ మాలపిల్ల * చిత్తూరు నాగయ్య_గృహలక్ష్మి * బి.ఏ.సుబ్బారావు_ కచదేవయాని == 1939 == * కస్తూరి శివరావు_ వర విక్రయం * చీరాల బాలకృష్ణ మూర్తి_ ఉషాపరిణయం *దైతా గోపాలం _ వరవిక్రయం *బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం_ మళ్ళీపెళ్ళి == 1940 == * సి.హెచ్.నారాయణరావు_ జీవనజ్యోతి == 1941 == * అక్కినేని నాగేశ్వరరావు_ ధర్మపత్ని * ఉప్పులూరి హనుమంతరావు * కె.ఎస్.ప్రకాశరావు_ అపవాదు( నటుడిగా) * డాక్టర్ శివరామకృష్ణయ్య_ భలేపెళ్లి == 1942 == * జంధ్యాల గౌరీనాథ శాస్త్రి_ భక్త పోతన == 1945 == * పద్మనాభం_ మాయాలోకం == 1946 == * ఎస్.వి.రంగారావు_వరూధిని == 1948 == * మహంకాళి వెంకయ్య_ వింధ్యరాణి == 1949 == * నందమూరి తారక రామారావు _మనదేశం * మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి_ దీక్ష == 1950 == * గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు_అదృష్టదీపుడు * మాధవపెద్ది సత్యం_ షావుకారు == 1951 == * కాంతారావు_ నిర్దోషి * చిడతల అప్పారావు_ పెంకిపిల్ల == 1952 == * అల్లు రామలింగయ్య_ పుట్టిల్లు * కోడూరి అచ్చయ్య చౌదరి_ పల్లెటూరు * చలం_ దాసి * జగ్గయ్య_ ప్రియురాలు * నాగభూషణం_ పల్లెటూరు * పేకేటి శివరాం_ శాంతి == 1953 == * రాజనాల_ ప్రతిజ్ఞ == 1954 == * పి.జె.శర్మ_ అన్నదాత * బొడ్డపాటి_ అమర సందేశం == 1957 == * జె.వి.రమణమూర్తి_యం.ఎల్.ఎ == 1958 == * మన్నవ బాలయ్య _ఎత్తుకు పై ఎత్తు * రావికొండలరావు_శోభ == 1959 == * కైకాల సత్యనారాయణ_ సిపాయి కూతురు * పొట్టి ప్రసాద్_ అప్పుచేసి పప్పుకూడు * నెల్లూరు కాంతారావు_ రేచుక్క పగటిచుక్క == 1960 == * కె. జె. సారథి _ సీతారామ కళ్యాణం * జగ్గారావు_ సమాజం * దగ్గుబాటి రామానాయుడు_ నమ్మిన బంటు * మందాడి ప్రభాకరరెడ్డి_చివరకు మిగిలేది * రామకృష్ణ_ నిత్యకళ్యాణం పచ్చ తోరణం * రాజబాబు_సమాజం == 1961 == * కుప్పిలి వెంకటేశ్వరరావు_ వాగ్దానం == 1962 == * ధూళిపాళ_ భీష్మ == 1963 == * ఆర్.ఎన్.సుదర్శన్_ విజయనగర వీర పుత్రుని కథ * దండమూడి రాజగోపాల్_ నర్తనశాల * భాను ప్రకాష్_ చదువుకున్న అమ్మాయిలు == 1964 == * త్యాగరాజు_ మంచి మనిషి == 1965 == * శోభన్ బాబు_వీరాభిమన్యు (కథానాయకుడు గా) * కె.వి.చలం_హరిశ్చంద్ర == 1966 == * కృష్ణంరాజు_ చిలకా గోరింక * గరిమెళ్ళ విశ్వేశ్వరరావు_ పొట్టి ప్లీడర్( బాలనటుడు) * చలపతిరావు_ గూఢచారి116 * రావుగోపాలరావు_ భక్త పోతన == 1967 == * చంద్రమోహన్_ రంగులరాట్నం * జగ్గారావు_ సాక్షి * నందమూరి హరికృష్ణ_శ్రీ కృష్ణావతారం == 1968. == * అర్జా జనార్ధనరావు_ వీరాంజనేయ == 1969 == * కె.కె. శర్మ_ ప్రతీకారం * దేవదాస్ కనకాల_ బుద్ధిమంతుడు * పొట్టి వీరయ్య_అగ్గివీరుడు * రంగనాథ్_బుద్ధిమంతుడు == 1970 == * దుత్తలూరి రామారావు_ ఒకే కుటుంబం * శ్రీధర్_ తల్లా పెళ్ళామా * టి.ఎస్.విజయచందర్_ మరో ప్రపంచం == 1971 == * చంద్రమౌళి_ అంతామన మంచికే == 1972 == * నరేష్_పండంటి కాపురం(బాలనటుడు) * మల్లిఖార్జునరావు_ తులసి * హేమసుందర్_ విచిత్ర బంధం == 1973 == * గిరిబాబు_ జగమేమాయ * నూతన్ ప్రసాద్_ అందాల రాముడు * మురళీమోహన్_జగమేమాయ * శరత్ బాబు_రామరాజ్యం(కథానాయకుడిగా) * సునీల్ కుమార్ మిశ్రో_ ఆడది == 1974 == * నరసింహ రాజు_ నీడలేని ఆడది * నందమూరి బాలకృష్ణ_ తాతమ్మ కల * నర్రా వెంకటేశ్వరరావు_ చదువు సంస్కారం * మాదాల రంగారావు_ చైర్మన్ చలమయ్య * రమేష్ బాబు_అల్లూరిసీతారామరాజు(బాలనటుడిగా == 1975 == * ఈశ్వరరావు_ స్వర్గం నరకం * చింతపెంట సత్యనారాయణరావు_ సొమ్మొకడిది సోకొకడిది * జీవా_ తొలికోడి కూసింది * మోహన్ బాబు_ స్వర్గం నరకం * సాయికుమార్_ దేవుడు చేసిన పెళ్లి(బాలనటుడు) * సుత్తి వీరభద్రరావు_ బలిపీఠం == 1976 == * వంకాయల సత్యనారాయణ_ నీడలేని ఆడది == 1977 == * రాజేంద్ర ప్రసాద్_ స్నేహం( బాలనటుడు) == 1978 == == 1979 == * అల్లు అరవింద్_ మావుళ్ళో మహా శివుడు * చిరంజీవి_ పునాదిరాళ్ళు * జె.వి.సోమయాజులు_ రారా కృష్ణయ్య * ప్రసాద్ బాబు_ పునాదిరాళ్ళు * నర్సింగ్ యాదవ్_ హేమాహేమీలు * మహేష్ బాబు_ నీడ(బాలనటుడు) * మక్కపాటి కృష్ణమోహన్_ == 1980 == * గౌతంరాజు_ వసంతగీతం * త్రిపురనేని సాయిచంద్_ మాభూమి * పోకూరి బాబూరావు_ యువతరం కదిలింది * బేతా సుధాకర్_ సృష్టి రహస్యాలు == 1981 == * ఆలీ_ సీతాకోక చిలుక (బాల నటుడు) * కార్తీక్_ సీతాకోక చిలుక * జాగర్లమూడి రాధాకృష్ణమూర్తి_ప్రేమ నాటకం * తొట్టెంపూడి కృష్ణ_ ఎర్రమల్లెలు * ప్రదీప్_ ముద్ద మందారం * బెనర్జీ_ హరిశ్చంద్రుడు * మాదాల రవి_ ఎర్ర మల్లెలు( బాలనటుడు) * శివకృష్ణ_ మరోమలుపు == 1982 == * గొల్లపూడి మారుతీరావు _ ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య * నరేష్_ నాలుగు స్తంభాలాట(హీరో గా) * శుభలేఖ సుధాకర్_ శుభలేఖ == 1983 == * కోడి రామకృష్ణ_ మాఇంటికి రండి * చక్రి తోలేటి_ సాగర సంగమం ( బాలనటుడు) * బి.నరసింగరావు_ రంగులకల == 1984 == * పుచ్చా పూర్ణానందం_ ఆనంద భైరవి == 1985. == * అల్లు అర్జున్_ విజేత( బాల నటుడు) * తనికెళ్ళ భరణి_ కంచు కవచం * మంచు విష్ణు_ రగిలే గుండెలు( బాలనటుడు) * రాజశేఖర్_ వందేమాతరం == 1986 == * * అక్కినేని నాగార్జున_ విక్రమ్ * కళ్యాణ చక్రవర్తి_అత్తగారు స్వాగతం * చరణ్ రాజ్_ ప్రతిఘటన * తులసీరామ్_ పసుపుతాడు * వెంకటేష్_ కలియుగ పాండవులు == 1987 == * ఆహుతి ప్రసాద్_ఆహుతి * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం_శ్రీ తాతావతారo(సత్యాగ్రహం మొదట విడుదల) * చందన లక్ష్మీ నరసింహారావు_ నాకూ పెళ్ళాంకావాలి * జెన్నీ_ అహ నా పెళ్ళంట * నిలల్ గల్ రవి_ గౌతమి * యం.వి.ఎస్.హరనాథరావు_ స్వయంకృషి * రమేష్ బాబు_ సామ్రాట్(కథానాయకుడిగా) * షణ్ముఖ శ్రీనివాస్_ జేబుదొంగ ( బాలనటుడు) == 1988 == * ఆనంద చక్రపాణి_ దాసి * ఎన్.జె.బిక్షు_ కళ్ళు * కళ్ళు చిదంబరం_ కళ్ళు * కృష్ణ భగవాన్_ మహర్షి * జయప్రకాష్ రెడ్డి_ బ్రహ్మపుత్రుడు * భూపాల్ రెడ్డి_ దాసి * శివాజీరాజా_ కళ్ళు == 1989 == * ఉత్తేజ్_ శివ * కళ్యాణ్ రామ్_ బాలగోపాలుడు ( బాలనటుడు) * కాదంబరి కిరణ్_ శివ * జగపతి బాబు_ సింహస్వప్నం * జె డి.చక్రవర్తి_ శివ * ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం_ జయమ్ము నిశ్చయంమురా * దేవరాజ్_ భారతనారి == 1990 == * అనంత్_నారీ నారీ నడుమ మురారి * చింతలపూడి త్రినాధరావు_ అంకుశం * నిట్టల శ్రీరామమూర్తి_ ప్రేమా జిందాబాద్ * పరిటాల ఓంకార్_ పోలీస్ భార్య * బ్రహ్మాజీ _ ఆడది == 1991 == * అరవింద్ స్వామి_ దళపతి * కొల్లా అశోక్ కుమార్_ భారత్ బంద్ * కాస్ట్యూమ్స్ కృష్ణ_ భారత్ బంద్ * చిన్నా _ మధురానగరిలో * తిరుపతి ప్రకాష్_ నాని * బాలాధిత్య_ ఎదురింటి మొగుడు పక్కింటి పెళ్ళాం( బాలనటుడిగా) * వల్లభనేని జనార్దన్_ స్టువర్టుపురం దొంగలు * శ్రీకాంత్_ పీపుల్స్ ఎన్ కౌంటర్ == 1992 == * శ్రీహరి_ ధర్మక్షేత్రం == 1993 == * అజిత్ కుమార్_ ప్రేమ పుస్తకం * గుండు సుదర్శన్_ మిస్టర్ పెళ్ళాం * ప్రశాంత్_ తొలిముద్దు * పృథ్వీరాజ్_ ఆ ఒక్కటి అడక్కు * మనోజ్ కె జయన్_ సరిగమలు * మంచు మనోజ్_ మేజర్ చంద్రకాంత్( బాలనటుడు) == 1994 == * కోసూరి వేణు గోపాల్_ తెగింపు * తోటపల్లి మధు_అల్లరి పోలీస్ * మహేంద్రన్_ పెదరాయుడు * విజయ రంగరాజు_ భైరవ ద్వీపం == 1995 == * కె.విశ్వనాధ్_ శుభసంకల్పం ( నటుడు గా) * ప్రభుదేవా_ కుర్రాడు బాబోయ్ == 1996 == * గిరిధర్_ ప్రేమంటే ఇదేరా * జూనియర్ ఎన్టీఆర్_ బాల రామాయణం( బాలనటుడు గా) * పవన్ కళ్యాణ్_అక్కడ అమ్మాయి ఇక్కడ అబ్బాయి == 1997 == * ఎస్.వి.కృష్ణారెడ్డి_పగడాల పడవ (విడుదల కాలేదు)_ ఉగాది * జనార్ధన మహర్షి_ పట్టుకోండి చూద్దాం * దువ్వాసి మోహన్_ కోరుకున్న ప్రియుడు * యం.ఎస్.నారాయణ_మానాన్నకు పెళ్లి == 1998 == * అయ్యప్ప పి శర్మ_ ఈశ్వర్ అల్లా * ఉపేంద్ర_ కన్యాదానం * జి.వి.సుధాకర్ నాయుడు_ అంతఃపురం * దాసరి అరుణ్ కుమార్_ గ్రీకు వీరుడు == 1999 == * ఆశీష్ విద్యార్థి_ ఎ.కె.47 * కౌశల్ ప్రసాద్ మండా_ రాజకుమారుడు * మధుసూదన్ రావు_ అంతఃపురం * మహేష్ బాబు_ రాజకుమారుడు(కథానాయకుడు గా) * వేణు_ స్వయంవరం * సుమంత్_ ప్రేమకథ == 2000 == * అజయ్_ కౌరవుడు * అనీష్ కురువిల్లా_ డాలర్ డ్రీమ్స్ * ఉదయ్ కిరణ్_ చిత్రం * చిత్రం శ్రీను_ చిత్రం * తరుణ్_ నువ్వే కావాలి( కథానాయకుడు గా) == 2001 == * అర్జున్ బజ్వా( దీపక్) _ సంపంగి * గోపీచంద్_ తొలివలపు * జోగి నాయుడు_ మా ఆవిడ మీదొట్టు మీ ఆవిడ చాలా మంచిది * జై ఆకాష్_ రామ్మా చిలకమ్మా * తారక్_ నిన్ను చూడాలని( కథానాయకుడు గా) * మధునందన్_ నువ్వు నేను == 2002 == * అల్లరి నరేష్_ అల్లరి * అడవి శేషు_ సొంతం * ఆదిత్య ఓం_ లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో * ఆర్యన్ రాజేష్_ హాయ్ * కారుమంచి రఘు_ ఆది * తారకరత్న_ ఒకటో నెంబర్ కుర్రాడు * నితిన్_ జయం * ప్రభాస్_ ఈశ్వర్ * ప్రకాష్ కోవెలమూడి_ నీతో * ఫణికాంత్_ ఆది * ఫిష్ వెంకట్_ ఆది == 2003 == * అల్లు అర్జున్_ గంగోత్రి * అభిషేక్_ ఐతే * కొండవలస లక్ష్మణరావు_ ఔను వాళ్ళిద్దరూ ఇష్టపడ్డారు * నిఖిల్ సిద్ధార_ సంబరం * పవన్ మల్హోత్రా_ ఐతే * పెనుమత్స సుబ్బరాజు_ ఖడ్గం * మంచు విష్ణు వర్ధన్ _ విష్ణు ( కథానాయకుడు గా) * సుప్రీత్_ జానీ == 2004 == * ఆర్.పి.పట్నాయక్_ శీను వాసంతి లక్ష్మీ * గోపీచంద్ లగడపాటి_ ఆనంద్ * చమ్మక్ చంద్ర_ జై * తుమ్మలపల్లి రామ సత్యనారాయణ_ S.P. సింహ IPS * ధన్ రాజు_జై * నవదీప్_ ఆనందమానందమాయే * భరత్ కుమార్_ అంజి * మనోజ్_ దొంగ దొంగది( కథానాయకుడు గా) * మాదాల రవి_ నేను సైతం * రవికృష్ణ_7 జీ బృందావనం కాలనీ * రమేష్ చౌదరి_ విద్యార్థి * విక్రమ్_ కొడుకు == 2005 == * కమల్ కామరాజు_ ఛత్రపతి * కిషోర్_ హ్యాపీ * ఛత్రపతి శేఖర్_ ఛత్రపతి * తాగుబోతు రమేష్_ జగడం * నారిపెద్ది శివన్నారాయణ_ గ్రహణం * ప్రభు_ చంద్రముఖి == 2006 == * ఆది పినిశెట్టి_ ఒక' వి' చిత్రం * నందు_ ఫోటో * భరత్ రెడ్డి_ ఒక'వి'చిత్రం * రామ్ పోతినేని_ దేవదాసు == 2007 == * రామ్ చరణ్ తేజ_ చిరుత * గోపరాజు విజయ్_ శ్రీసత్యనారాయణ స్వామి * బిత్తిరి సత్తి_ సీమశాస్త్రి * వైభవ్_గొడవ == 2008 == * అనుమోలు సుశాంత్_ కాళిదాసు * అవసరాల శ్రీనివాస్_అష్టాచెమ్మా * కృష్ణుడు_ వినాయకుడు * తనీష్_ నచ్చావులే * నాని_అష్టాచెమ్మా * ప్రవీణ్_ కొత్త బంగారులోకం == 2009 == * కోట ప్రసాద్_ సిద్ధం * చరణ్ దీప్ సూరినేని_ బాణం * చైతన్య కృష్ణ_ నిన్ను కలిశాక * త్రిగుణ్_ కథ * నాగ చైతన్య_ జోష్ * నారా రోహిత్_ బాణం * మల్లెడి రవికుమార్_ జంక్షన్ == 2010 == * అరవింద్ కృష్ణ_ యంగ్ ఇండియా * ఆదిత్య బాబు_ చలాకి * పోసాని సుధీర్ బాబు_ ఏంమాయ చేసావే * మాదాసు నాగయ్య_ వేదం == 2011 == * ఆదిత్య_ ప్రేమకావాలి * ఆది_ ప్రేమకావాలి * నాగ శౌర్య_క్రికెట్ గర్ల్స్ అండ్ బీర్ * ప్రదీప్ మాచిరాజు_ 100/. లవ్ == 2012 == * అభిజీత్ దుద్దల_ లైఫ్ ఈజ్ బ్యూటిఫుల్ * నవీన్ చంద్ర_ అందాల రాక్షసి == 2013 == * అల్లు శిరీష్_ గౌరవం * కిరీటి దామరాజు_ సెకండ్ హ్యాండ్ * మహత్ రాఘవేంద్ర_ బ్యాక్ బెంచ్ విద్యార్ధి * రాజ్ తరుణ్_ ఉయ్యాల జంపాలా == 2014 == * అభినవ్ గోమఠం_ మైనే ప్యార్ కియా * కత్తి మహేష్_ హృదయ కాలేయం * గెటప్ శ్రీను_ దిక్కులు చూడకు రామయ్య * తేజస్ కంచెర్ల_ ఉలవచారు బిర్యానీ * బెల్లంకొండ సాయి శ్రీనివాస్_ అల్లుడు శీను * సాయి ధరమ్ తేజ్_ రేయ్ == 2015 == * అక్కినేని అఖిల్_ అఖిల్( కథానాయకుడు గా) * ఆకాష్ పూరి_ ఆంధ్రాపోకిరి( కథానాయకుడు గా) * చైతన్య రావు మాదాడి_ బందూక్ * నితిన్ సత్య_ మూడుముక్కల్లో చెప్పాలంటే * భద్రం_ జ్యోతిలక్ష్మి == 2016 == * అభయ్ నవీన్ బేతిగంటి_ పెళ్లిచూపులు * తిరువీర్_ బొమ్మల రామారం * రోషన్ మేకా_ నిర్మలా కాన్వెంట్ * ప్రియదర్శి పులికొండ_ టెర్రర్ == 2017 == * ఇషాన్_ రోగ్ * కార్తికేయ గుమ్మకొండ _ ప్రేమతో మీ కార్తీక్ * మార్గానీ భరత్_ ఓయ్ నిన్నే * మాగంటి శ్రీనాథ్_ ఇదేం దెయ్యం * హరీష్ కళ్యాణ్_ కాదలి == 2018 == * అభిరాన్ బన్నీ_ కిరాక్ పార్టీ * కళ్యాణ్ దేవ్_ విజేత * కిషోర్ కుమార్ పొలిమేర_ కేరాఫ్ కంచరపాలెం * జయరామ్_ భాగమతి * జీవన్ కుమార్_ ఈ నగరానికి ఏమైంది * తల్లాడ సాయికృష్ణ_ ఎందరో మహానుభావులు == 2019 == * ఆనంద్ దేవరకొండ_ దొరసాని * కిరణ్ అబ్బవరం_ రాజావారు రాణిగారు * జగదీష్ ప్రతాప్ బండారి_ మల్లేశం * నవీన్ పోలిశెట్టి_ ఏజెంట్ సాయి శ్రీనివాస ఆత్రేయ * నరేష్ అగస్త్య_మత్తు వదలరా * శ్రీ సింహ_ మత్తు వదలరా == 2020 == * అజయ్ మంకెనపల్లి_ మధ * గోపరాజు రమణ_ మిడిల్ క్లాస్ మెలోడీస్ * శివ కందుకూరి_ చూసీ చూడంగానే == 2021 == * యేన్నెన్జీ_ మొఘల్ == 2022 == * తిరువీర్_ మసూద * ప్రసాద్ బెహరా_ అలిపిరికి అల్లంత దూరంలో * బాబా భాస్కర్_ నేను మీకు బాగా కావాల్సిన వాడిని == 2023 == * చైతన్య జొన్నలగడ్డ_ బబుల్ గమ్ * జి.వి.బాబు_ బలగం * దేవ్ మోహన్_ శాకుంతలం * నార్నే నితిన్_ మ్యాడ్ == 2024 == * ధర్మ కాకాని_ డ్రింకర్ సాయి * నవదీప్_ జై h11qmvc2rzm3g3mtbla6nqqfrhkewkg 0 486893 4804129 4803180 2026-04-17T02:04:32Z స్వరలాసిక 13980 /* క్రీడాకారులు */ 4804129 wikitext text/x-wiki ఇది '''ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్ల''' జాబితా. టెస్ట్ మ్యాచ్ అనేది రెండు ప్రముఖ క్రికెట్ దేశాల మధ్య ప్రతి వైపు రెండు ఇన్నింగ్స్ ఆడే క్రికెట్ మ్యాచ్. ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు తరఫున ఆడటం ద్వారా ప్రతి క్రీడాకారుడు తన టెస్ట్ టోపీని గెలుచుకున్న క్రమంలో ఈ జాబితా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఒకే టెస్ట్ మ్యాచ్లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తన మొదటి టెస్ట్ క్యాప్ను గెలుచుకున్నప్పుడు, ఆ ఆటగాళ్ళు ఇంటిపేరు ప్రకారం అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ జట్టు ధరించే ముందు భాగంలో అనధికార వలసరాజ్యాల యుగం ఆస్ట్రేలియన్ కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ తో ముదురు ఆకుపచ్చ టోపీకి "బ్యాగీ గ్రీన్" అనే పేరు పెట్టారు ==క్రీడాకారులు== గణాంకాలు 8 జనవరి 2026 నాటికి సరైనవి.<ref>[http://www.espncricinfo.com/Australia/content/player/caps.html?country=2;class=1 List of Australia Test Cricketers]</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Batting Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Bowling Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- ! colspan=4 | ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్లు ! colspan=5 | బ్యాటింగ్ ! colspan=6 | బౌలింగ్ ! colspan=2 | ఫీల్డింగ్ |- ! width="4%"|క్యాప్ ! width="15%"|పేరు ! width="15%"|కెరీర్ ! width="4%"|మ్యాచ్‌లు ! width="4%"|ఇన్నింగ్స్ ! width="4%"|నాటౌట్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|అదిక స్కోర్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|బంతులు ! width="4%"|మెయిడన్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|వికెట్లు ! width="5%"|బెస్ట్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|క్యాచ్‌లు ! width="5%"|స్టంప్‌లు |- ||1||[[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్]]||1877–1879||3||6||2||239||165*||59.75||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||2||జాక్ బ్లాక్‌హామ్||1877–1894||35||62||11||800||74||15.69||–||–||–||–||–||–||37||24 |- ||3||బ్రాన్స్‌బి కూపర్||1877||1||2||0||18||15||9.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||4||టామ్ గారెట్ట్||1877–1888||19||33||6||339||51*||12.56||2728||296||970||36||6/78||26.94||7||– |- ||5||డేవ్ గ్రెగొరీ||1877–1879||3||5||2||60||43||20.00||20||1||9||–||–||–||0||– |- ||6||నెడ్ గ్రెగొరీ||1877||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||7||జాన్ హొడ్జస్||1877||2||4||1||10||8||3.33||136||9||84||6||2/7||14.00||0||– |- ||8||టామ్ హొరాన్||1877–1885||15||27||2||471||124||18.84||373||45||143||11||6/40||13.00||6||– |- ||9||టామ్ కెండల్||1877||2||4||1||39||17*||13.00||563||56||215||14||7/55||15.36||2||– |- ||10||[[బిల్లీ మిడ్ వింటర్]]||1877–1887||8{{efn|name=also-england|[[Billy Midwinter]], [[Billy Murdoch (cricketer)|Billy Murdoch]], [[J. J. Ferris|John Ferris]], [[Sammy Woods]] and [[Albert Trott]] also played Test cricket for [[England cricket team|England]]. In all cases, only their records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||14||1||174||37||13.38||949||104||333||14||5/78||23.79||10||– |- ||11||నాట్ థామ్సన్||1877||2||4||0||67||41||16.75||112||16||31||1||1/14||31.00||3||– |- ||12||థామస్ కెల్లీ||1877–1879||2||3||0||64||35||21.33||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||13||బిల్లీ మర్దోచ్||1877–1890||18{{efn|name=also-england}}||33||5||896||211||32.00||–||–||–||–||–||–||14||0 |- ||14||ఫ్రెడ్ స్పాఫోర్త్||1877–1887||18||29||6||217||50||9.43||4185||416||1731||94||7/44||18.41||11||– |- ||15||ఫ్రాంక్ అల్లన్||1879||1||1||0||5||5||5.00||180||15||80||4||2/30||20.00||0||– |- ||16||అలిక్ బానర్‌మాన్||1879–1893||28||50||2||1108||94||23.08||292||17||163||4||3/111||40.75||21||– |- ||17||హారీ బాయిల్||1879–1884||12||16||4||153||36*||12.75||1743||175||641||32||6/42||20.03||10||– |- ||18||జార్జ్ అలెగ్జాండర్||1880–1884||2||4||0||52||33||13.00||168||13||93||2||2/69||46.50||2||– |- ||19||జార్జ్ బొన్నొర్||1880–1888||17||30||0||512||128||17.07||164||16||84||2||1/5||42.00||16||– |- ||20||టామ్ గ్రౌబె||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||21||పెర్సీ మెక్‌డోనెల్||1880–1888||19||34||1||955||147||28.94||52||1||53||0||–||–||6||– |- ||22||విలియమ్ మౌల్||1||2||0||40||34||20.00||51||4||23||3||3/23||7.67||1||– |- ||23||జోయ్ పాల్మర్||1880–1886||17||25||4||296||48||14.10||4517||452||1678||78||7/65||21.51||13||– |- ||24||జిమ్ స్లైట్||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||25||విల్లియం కూపర్||1882–1884||2||3||1||13||7||6.50||446||31||226||9||6/120||25.11||1||– |- ||26||ఎడ్విన్ ఎవాన్స్||1882–1886||6||10||2||82||33||10.25||1237||166||332||7||3/64||47.43||5||– |- ||27||జార్జ్ గిఫ్ఫెన్||1882–1896||31||53||0||1238||161||23.36||6391||434||2791||103||7/117||27.10||24||– |- ||28||హుగ్ మాస్సీ||1882–1885||9||16||0||249||55||15.56||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||29||జార్జ్ కౌల్హ్‌హార్డ్||1882||1||1||1||6||6*||–||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||30||శామీ జోన్స్||1882–1888||12||24||4||428||87||21.40||262||26||112||6||4/47||18.67||12||– |- ||31||టప్ స్కాట్||1884–1886||8||14||1||359||102||27.62||28||1||26||–||–||–||8||– |- ||32||విలియమ్ బ్రూస్||1885–1895||14||26||2||702||80||29.25||988||72||440||12||3/88||36.67||12||– |- ||33||అఫ్ఫీ జార్విస్||1885–1895||11||21||3||303||82||16.83||–||–||–||–||–||–||9||9 |- ||34||పెర్చీ మార్||1885||1||2||0||5||5||2.50||48||6||14||0||–||–||0||– |- ||35||శామ్యూల్ మోరిస్||1885||1||2||1||14||10*||14.00||136||14||73||2||2/73||36.50||–||– |- ||36||హారీ మస్‌గ్రోవ్||1885||1||2||0||13||9||6.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||37||రోనాల్డ్ పోప్||1885||1||2||0||3||3||1.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||38||డిగ్గర్ రాబర్ట్‌సన్||1885||1||2||0||2||2||1.00||44||3||24||0||–||–||0||– |- ||39||బిల్లీ ట్రంబుల్||1885–1886||7||13||1||243||59||20.25||600||59||222||10||3/29||22.20||3||– |- ||40||జాక్ వారల్||1885–1899||11||22||3||478||76||25.16||255||29||127||1||1/97||127.00||13||– |- ||41||పాట్రిక్ మెక్‌షేన్||1885–1888||3||6||1||26||12*||5.20||108||9||48||1||1/39||48.00||2||– |- ||42||ఫ్రాన్సిస్ వాల్టర్స్||1885||1||2||0||12||7||6.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||43||జాన్ మెక్‌ఇల్‌వ్రైత్||1886||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||44||జె. జె. ఫెర్రిస్||1887–1890||8{{efn|name=also-england}}||16||4||98||20*||8.17||2030||224||684||48||5/26||14.25||4||– |- ||45||హ్యారీ మోజెస్||1887–1895||6||10||0||198||33||19.80||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||46||ఛార్లెస్ టర్నర్||1887–1895||17||32||4||323||29||11.54||5179||457||1670||101||7/43||16.53||8||– |- ||47||రెజినాల్డ్ అల్లెన్||1887||1||2||0||44||30||22.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||48||ఫ్రెడ్రిక్ బర్టన్||1887–1888||2||4||2||4||2*||2.00||–||–||–||–||–||–||1||1 |- ||49||జాన్ కొట్టమ్ ||1887||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||50||వాల్టర్ గిఫ్ఫెన్||1887–1892||3||6||0||11||3||1.83||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||51||జాక్ లైయాన్స్||1887–1897||14||27||0||731||134||27.07||316||17||149||6||5/30||24.83||3||– |- ||52||జాక్ ఎడ్వర్డ్స్||1888||3||6||1||48||26||9.60||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||53||హారీ ట్రాట్||1888–1898||24||42||0||921||143||21.93||1891||47||1019||29||4/71||35.14||21||– |- ||54||సామీ వుడ్స్||1888||3{{efn|name=also-england}}||6||0||32||18||5.33||217||18||121||5||2/35||24.20||1||– |- ||55||జాక్ బరెట్ట్||1890||2||4||1||80||67*||26.67||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||56||కెన్నెత్ బర్న్||1890||2||4||0||41||19||10.25||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||57||పర్సీ ఛార్ల్‌టన్||1890||2||4||0||29||11||7.25||45||1||24||3||3/18||8.00||0||– |- ||58||సిడ్ గ్రెగొరీ||1890–1912||58||100||7||2282||201||24.54||30||0||33||0||–||–||25||– |- ||59||హుగ్ ట్రంబుల్||1890–1904||32||57||14||851||70||19.79||8099||452||3072||141||8/65||21.79||45||– |- ||60||[[సిడ్నీ కాల్వే]]||1892–1895||3||6||1||87||41||17.40||471||33||142||6||5/37||23.67||–||– |- ||61||హారీ డాన్మన్||1892–1896||5||10||1||75||15||8.33||54||2||22||0||–||–||1||– |- ||62||బాబ్ మెక్లియోడ్||1892–1893||6||11||0||146||31||13.27||1089||67||382||12||5/53||31.83||3||– |- ||63||హారీ గ్రాహమ్||1893–1896||6||10||0||301||107||30.10||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||64|| జో డార్లింగ్||1894–1905||34||60||2||1657||178||28.57||–||–||–||–||–||–||27||– |- ||65||ఫ్రాంక్ ఇరడేల్||1894–1899||14||23||1||807||140||36.68||12||1||3||0||–||–||16||– |- ||66||ఎర్నీ జోన్స్||1894–1902||19||26||1||126||20||5.04||3754||161||1857||64||7/88||29.02||21||– |- ||67||ఛార్లీ మెక్‌లీడ్||1894–1905||17||29||5||573||112||23.88||3374||171||1325||33||5/65||40.15||9||– |- ||68||జాక్ రీడ్‌మన్||1894||1||2||0||21||17||10.50||57||2||24||1||1/12||24.00||1||– |- ||69||ఆర్థర్ కానింగ్‌హామ్||1895||1||2||0||13||10||6.50||186||9||76||2||2/17||38.00||0||– |- ||70||జాన్ హారీ||1895||1||2||0||8||6||4.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||71||ఆల్బర్ట్ ట్రాట్||1895||3{{efn|name=also-england}}||5||3||205||85*||102.50||474||17||192||9||8/43||21.33||4||– |- ||72||టామ్ మెక్ కిబ్బిన్||1895–1898||5||8||2||88||28*||14.67||1032||41||496||17||3/35||29.18||4||– |- ||73||ఛార్లెస్ ఈడి||1896–1902||2||4||1||20||10*||6.67||223||14||112||7||3/30||16.00||2||– |- ||74||క్లెమ్ హిల్||1896–1912||49||89||2||3412||191||39.22||–||–||–||–||–||–||33||– |- ||75||జిమ్ కెల్లీ||1896–1905||36||56||17||664||46*||17.03||–||–||–||–||–||–||43||20 |- ||76||మాంటీ నోబెల్||1898–1909||42||73||7||1997||133||30.26||7159||361||3025||121||7/17||25.00||26||– |- ||77||బిల్ హావెల్||1898–1904||18||27||6||158||35||7.52||3892||245||1407||49||5/81||28.71||12||– |- ||78||ఫ్రాంక్ లావెర్||1899–1909||15||23||6||196||45||11.53||2361||121||964||37||8/31||26.05||8||– |- ||79||విక్టర్ ట్రంపర్||1899–1912||48||89||8||3163||214*||39.05||546||20||317||8||3/60||39.63||31||– |- ||80||వార్విక్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్||1902–1921||50||84||10||2863||159*||38.69||8022||407||2923||87||6/35||33.60||44||– |- ||81||రెగ్గీ డఫ్||1902–1905||22||40||3||1317||146||35.59||180||8||85||4||2/43||21.25||14||– |- ||82||బెర్ట్ హాప్కిన్స్||1902–1909||20||33||2||509||43||16.42||1327||49||696||26||4/81||26.77||11||– |- ||83||జాక్ సాండర్స్||1902–1908||14||23||6||39||11*||2.29||3565||116||1796||79||7/34||22.73||5||– |- ||84||జో ట్రావెర్స్||1902||1||2||0||10||9||5.00||48||2||14||1||1/14||14.00||1||– |- ||85||టిబ్బీ కాటర్||1904–1912||21||37||2||457||45||13.06||4633||86||2549||89||7/148||28.64||8||– |- ||86||పీయర్ మెక్‌అలిస్టర్||1904–1909||8||16||1||252||41||16.80||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||87||ఆల్గ్య్ గెహ్ర్స్||1904–1911||6||11||0||221||67||20.09||6||0||4||0||–||–||6||– |- ||88||సామీ కార్టర్||1907–1921||28||47||9||873||72||22.97||–||–||–||–||–||–||44||21 |- ||89||గెర్రీ హాజ్లిట్||1907–1912||9||12||4||89||34*||11.13||1563||74||623||23||7/25||27.09||4||– |- ||90||ఛార్లీ మెకార్ట్నీ||1907–1926||35||55||4||2131||170||41.78||3561||177||1240||45||7/58||27.56||17||– |- ||91||వెర్నాన్ రాన్స్ఫోర్డ్||1907–1912||20||38||6||1211||143*||37.84||43||3||28||1||1/9||28.00||10||– |- ||92||[[రోజర్ హార్టిగాన్]]||1908||2||4||0||170||116||42.50||12||0||7||0||–||–||1||– |- ||93||జాక్ ఓ'కానొర్||1908–1909||4||8||1||86||20||12.29||692||24||340||13||5/40||26.15||3||– |- ||94||వారెన్ బార్డ్స్‌లే||1909–1926||41||66||5||2469||193*||40.48||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||95||బిల్ విట్టీ||1909–1912||14||19||7||161||39*||13.42||3357||163||1373||65||6/17||21.12||4||– |- ||96||ఛార్లీ కెల్లెవే||1910–1928||26||42||4||1422||147||37.42||4363||146||1683||52||5/33||32.37||24||– |- ||97||హెచ్.వి. హార్డెర్న్||1911–1912||7||13||2||254||50||23.09||2148||49||1075||46||7/90||23.37||6||– |- ||98||రాయ్ మిన్నెట్||1911–1912||9||15||0||391||90||26.07||589||26||290||11||4/34||26.36||0||– |- ||99||జిమ్మీ మాథ్యూస్||1912||8||10||1||153||53||17.00||1081||46||419||16||4/29||26.19||7||– |- ||100||[[జాన్ మెక్‌లారెన్]]||1912||1||2||2||0||0*||–||144||3||70||1||1/23||70.00||0||– |- ||101||బార్లో కార్కీక్||1912||6||5||2||16||6*||5.33||–||–||–||–||–||–||6||0 |- ||102||సిడ్ ఎమెరీ||1912||4||2||0||6||5||3.00||462||13||249||5||2/46||49.80||2||– |- ||103||క్లాడ్ జెన్నింగ్స్||1912||6||8||2||107||32||17.83||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||104||డేవిడ్ స్మిత్||1912||2||3||1||30||24*||15.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||105||ఎడ్గర్ మైన్||1912–1921||4||4||1||64||25*||21.33||6||0||1||0||–||–||2||– |- ||106||హెర్బీ కొలిన్స్||1920–1926||19||31||1||1352||203||45.07||654||31||252||4||2/47||63.00||13||– |- ||107||జాక్ గ్రెగొరీ ||1920–1928||24||34||3||1146||119||36.97||5582||138||2648||85||7/69||31.15||37||– |- ||108||ఆర్థర్ మైలీ||1920–1926||21||29||9||222||46*||11.10||6119||115||3358||99||9/121||33.92||14||– |- ||109||బెర్ట్ ఓల్డ్‌ఫీల్డ్||1920–1937||54||80||17||1427||65*||22.65||–||–||–||–||–||–||78||52 |- ||110||నిప్ పెల్ల్యూ||1920–1921||10||14||1||484||116||37.23||78||3||34||0||–||–||4||– |- ||111||జాక్ రైడర్||1920–1929||20||32||5||1394||201*||51.63||1897||71||743||17||2/20||43.71||17||– |- ||112||జానీ టెయ్లర్||1920–1926||20||28||0||997||108||35.61||114||5||45||1||1/25||45.00||11||– |- ||113||రాయ్ పార్క్||1921||1||1||0||0||0||0.00||6||0||9||0||–||–||0||– |- ||114||టెడ్ మెక్‌డోనాల్డ్||1921||11||12||5||116||36||16.57||2885||90||1431||43||5/32||33.28||3||– |- ||115||టామీ ఆండ్రూస్||1921–1926||16||23||1||592||94||26.91||156||5||116||1||1/23||116.00||12||– |- ||116||హంటర్ హెన్డ్రీ||1921–1929||11||18||2||335||112||20.94||1706||73||640||16||3/36||40.00||10||– |- ||117||బిల్ పాన్స్ఫోర్డ్||1924–1934||29||48||4||2122||266||48.23||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||118||ఆర్థర్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1926||9||13||0||403||100||31.00||1812||91||521||12||2/20||43.42||1||– |- ||119||విక్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1936||19||30||0||706||138||23.53||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||120||ఆల్బర్ట్ హార్ట్‌కాప్ఫ్||1925||1||2||0||80||80||40.00||240||2||134||1||1/120||134.00||0||– |- ||121||[[క్లారీ గ్రిమ్మెట్]]||1925–1936||37||50||10||557||50||13.93||14513||736||5231||216||7/40||24.22||17||– |- ||122||అలన్ కిపాక్స్||1925–1934||22||34||1||1192||146||36.12||72||5||19||0||–||–||13||– |- ||123||బిల్ వుడ్‌ఫుల్||1926–1934||35||54||4||2300||161||46.00||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||124||[[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్|డాణ్ బ్రాడ్‌మాన్]]||1928–1948||52||80||10||6996||334||99.94||160||3||72||2||1/8||36.00||32||– |- ||125||బెర్ట్ ఐరన్‌మాంగర్||1928–1933||14||21||5||42||12||2.63||4695||328||1330||74||7/23||17.97||3||– |- ||126||డాన్ బ్లాకీ||1928–1929||3||6||3||24||11*||8.00||1260||51||444||14||6/94||31.71||2||– |- ||127||ఓటో నాథ్లింగ్||1928||1||2||0||52||44||26.00||276||15||72||0||–||–||0||– |- ||128||{{sortname|Ted|à Beckett}}||1929–1932||4||7||–||143||41||20.43||1062||47||317||3||1/41||105.67||4||– |- ||129||[[రాన్ ఆక్సెన్‌హామ్]]||1929–1931||7||10||–||151||48||15.10||1802||112||522||14||4/39||37.29||4||– |- ||130||ఆర్చీ జాక్సన్||1929–1931||8||11||1||474||164||47.40||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||131||అలన్ ఫెయిర్‌ఫాక్స్||1929–1931||10||12||4||410||65||51.25||1520||54||645||21||4/31||30.71||15||– |- ||132||[[పెర్సి హార్నిబ్రూక్]]||1929–1930||6||7||1||60||26||10.00||1579||63||664||17||7/92||39.06||7||– |- ||133||టిమ్ వాల్||1929–1934||18||24||5||121||20||6.37||4812||154||2010||56||5/14||35.89||11||– |- ||134||స్టాన్ మెకాబె||1930–1938||39||62||5||2748||232||48.21||3746||127||1543||36||4/13||42.86||41||– |- ||135||[[అలెక్ హర్వుడ్]]||1930–1931||2||2||0||5||5||2.50||517||28||170||11||4/22||15.45||2||– |- ||136||కీత్ రిగ్||1931–1937||8||12||0||401||127||33.42||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||137||జాక్ నిట్స్చెక్||1931||2||2||0||53||47||26.50||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||138||ఫిలిప్ లీ||1931–1933||2||3||0||57||42||19.00||436||19||212||5||4/111||42.40||1||– |- ||139||బిల్ హంట్||1932||1||1||0||0||0||0.00||96||2||39||0||–||–||1||– |- ||140||బిల్ ఓ'రీల్లి||1932–1946||27||39||7||410||56*||12.81||10024||585||3254||144||7/54||22.60||7||– |- ||141||పడ్ థర్లో||1932||1||1||0||0||0||0.00||234||7||86||0||–||–||0||– |- ||142||జాక్ ఫింగ్ల్‌టన్||1932–1938||18||29||1||1189||136||42.46||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||143||లారీ నాష్||1932–1937||2||2||0||30||17||15.00||311||12||126||10||4/18||12.60||6||– |- ||144||లిస్లే నాగెల్||1932||1||2||1||21||21*||21.00||262||9||110||2||2/110||55.00||0||– |- ||145||లియో ఓ బ్రీన్||1933–1936||5||8||0||211||61||26.38||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||146||[[ఎర్నెస్ట్ బ్రోమ్లీ]]||1933–1934||2||4||0||38||26||9.50||60||4||19||0||–||–||2||– |- ||147||లెన్ డార్లింగ్||1933–1937||12||18||1||474||85||27.88||162||7||65||0||–||–||8||– |- ||148||హామీ లవ్||1933||1||2||0||8||5||4.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||149||హారీ అలెక్జాండర్||1933||1||2||1||17||17*||17.00||276||3||154||1||1/129||154.00||0||– |- ||150||[[బిల్ బ్రౌన్]]||1934–1948||22||35||1||1592||206*||46.82||–||–||–||–||–||–||14||– |- ||151||ఆర్థర్ చిప్పర్‌ఫీల్డ్||1934–1938||14||20||3||552||109||32.47||924||28||437||5||3/91||87.40||15||– |- ||152||హన్స్ ఎబెలింగ్||1934||1||2||0||43||41||21.50||186||9||89||3||3/74||29.67||0||– |- ||153||చక్ ఫ్లీట్‌వుడ్-స్మిత్||1935–1938||10||11||5||54||16*||9.00||3093||78||1570||42||6/110||37.38||0||– |- ||154||ఎన్రీ మెకార్మిక్||1935–1938||12||14||5||54||17*||6.00||2107||50||1079||36||4/101||29.97||8||– |- ||155||జాక్ బాడ్‌కాక్||1936–1938||7||12||1||160||118||14.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||156||రే రాబిన్‌సన్||1936||1||2||0||5||3||2.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||157||మోరిస్ సీవర్స్||1936–1937||3||6||1||67||25*||13.40||602||25||161||9||5/21||17.89||4||– |- ||158||ఫ్రాంక్ వార్డ్||1936–1938||4||8||2||36||18||6.00||1268||30||574||11||6/102||52.18||1||– |- ||159||రాస్ గ్రెగొరీ||1937||2||3||0||153||80||51.00||24||0||14||0||–||–||1||– |- ||160||బెన్ బార్నెట్||1938||4||8||1||195||57||27.86||–||–||–||–||–||–||3||2 |- ||161||లిండ్‌సే హాసెట్||1938–1953||43||69||3||3073||198*||46.56||111||2||78||0||–||–||30||– |- ||162||మెర్విన్ వెయిట్||1938||2||3||0||11||8||3.67||552||23||190||1||1/150||190.00||1||– |- ||163||సిడ్ బార్నెస్||1938–1948||13||19||2||1072||234||63.06||594||11||218||4||2/25||54.50||14||– |- ||164||అయాన్ జాన్‌సన్||1946–1956||45||66||12||1000||77||18.52||8780||330||3182||109||7/44||29.19||30||– |- ||165||[[రే లిండ్‌వాల్]]||1946–1960||61||84||13||1502||118||21.15||13650||419||5251||228||7/38||23.03||26||– |- ||166||[[కోలిన్ మెక్‌కూల్]]||1946–1950||14||17||4||459||104*||35.31||2504||44||958||36||5/41||26.61||14||– |- ||167||కెన్ మ్యూల్‌మాన్||1946||1||1||0||0||0||0.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||168||కీత్ మిల్లర్||1946–1956||55||87||7||2958||147||36.98||10461||337||3906||170||7/60||22.98||38||– |- ||169||[[డాన్ టాలన్]]||1946–1953||21||26||3||394||92||17.13||–||–||–||–||–||–||50||8 |- ||170||ఎర్నీ తోషాక్||1946–1948||12||11||6||73||20*||14.60||3140||155||989||47||6/29||21.04||4||– |- ||171||ఆర్థర్ మారిస్||1946–1955||46||79||3||3533||206||46.49||111||1||50||2||1/5||25.00||15||– |- ||172||జార్జ్ ట్రైబ్||1946–1947||3||3||1||35||25*||17.50||760||9||330||2||2/48||165.00||0||– |- ||173||ఫ్రెడ్ ఫ్రీర్||1946||1||1||1||28||28*||–||160||3||74||3||2/49||24.67||0||– |- ||174||బ్రూస్ డూలాండ్||1947–1948||3||5||1||76||29||19.00||880||9||419||9||4/69||46.56||3||– |- ||175||మెర్వ్ హార్వే||1947||1||2||0||43||31||21.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||176||రాన్ హామెన్స్||1947–1948||3||4||1||81||30*||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||177||బిల్ జాన్స్టన్||1947–1955||40||49||25||273||29||11.38||11048||372||3826||160||6/44||23.91||16||– |- ||178||నీల్ హార్వే||1948–1963||79||137||10||6149||205||48.42||414||23||120||3||1/8||40.00||64||– |- ||179||లెన్ జాన్సన్||1948||1||1||1||25||25*||–||282||10||74||6||3/8||12.33||2||– |- ||180||శామ్ లాక్స్టన్||1948–1951||12||15||0||554||101||36.93||906||20||349||8||3/55||43.63||7||– |- ||181||డౌగ్ రింగ్{||1948–1953||13||21||2||426||67||22.42||3024||69||1305||35||6/72||37.29||5||– |- ||182||రాన్ సాగ్గర్స్||1948–1950||6||5||2||30||14||10.00||–||–||–||–||–||–||16||8 |- ||183||జాక్ మొరొనీ||1949–1952||7||12||1||383||118||34.82||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||184||జెఫ్ నోబ్లెట్||1950–1953||3||4||1||22||13*||7.33||774||25||183||7||3/21||26.14||1||– |- ||185||జాక్ ఐవర్‌సన్||1950–1951||5||7||3||3||1*||0.75||1108||29||320||21||6/27||15.24||2||– |- ||186||కెన్ ఆర్చర్||1950–1951||5||9||0||234||48||26.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||187||జిమ్ బుర్క్||1951–1959||24||44||7||1280||189||34.59||814||41||230||8||4/37||28.75||18||– |- ||188||గ్రామ్ హోల్||1951–1955||18||33||2||789||66||25.45||398||14||126||3||1/9||42.00||21||– |- ||189||గిల్ లాంగ్లీ||1951–1956||26||37||12||374||53||14.96||–||–||–||–||–||–||83||15 |- ||190||రిచీ బెనాడ్||1952–1964||63||97||7||2201||122||24.46||19108||805||6704||248||7/72||27.03||65||– |- ||191||కొలిన్ మెక్ డోనాల్డ్||1952–1961||47||83||4||3107||170||39.33||8||0||3||0||–||–||14||– |- ||192||జార్జ్ థామ్స్||1952||1||2||0||44||28||22.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||193||రాన్ ఆర్చర్||1953–1956||19||30||1||713||128||24.59||3576||160||1318||48||5/53||27.46||20||– |- ||194||అయాన్ క్రెగ్||1953–1958||11||18||0||358||53||19.89||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||195||అలన్ డేవిడ్‌సన్||1953–1963||44||61||7||1328||80||24.59||11587||431||3819||186||7/93||20.53||42||– |- ||196||జాక్ హిల్||1953–1955||3||6||3||21||8*||7.00||606||29||273||8||3/35||34.13||2||– |- ||197||జిమ్ డి కోర్సి||1953||3||6||1||81||41||16.20||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||198||లెస్ ఫావెల్||1954–1961||19||31||3||757||101||27.04||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||199||లెన్ మడాక్స్||1955–1956||7||12||2||177||69||17.70||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||200||[[పీటర్ బర్జ్]]||1955–1966||42||68||8||2290||181||38.17||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||201||{{sortname|Bill|Watson|Bill Watson (cricketer)}}||1955||4||7||1||106||30||17.67||6||0||5||0||–||–||2||– |- ||202||{{sortname|Pat|Crawford}}||1956||4||5||2||53||34||17.67||437||27||107||7||3/28||15.29||1||– |- ||203||{{sortname|Ken|Mackay}}||1956–1963||37||52||7||1507||89||33.49||5792||267||1721||50||6/42||34.42||16||– |- ||204||{{sortname|John|Rutherford|John Rutherford (Australian cricketer)}}||1956||1||1||0||30||30||30.00||36||2||15||1||1/11||15.00||0||– |- ||205||{{sortname|Jack|Wilson|Jack Wilson (Australian cricketer)}}||1956||1||–||–||–||–||–||216||17||64||1||1/25||64.00||0||– |- ||206||{{sortname|Wally|Grout}}||1957–1966||51||67||8||890||74||15.08||–||–||–||–||–||–||163||24 |- ||207||{{sortname|Lindsay|Kline}}||1957–1961||13||16||9||58||15*||8.29||2373||113||776||34||7/75||22.82||9||– |- ||208||{{sortname|Ian|Meckiff}}||1957–1963||18||20||7||154||45*||11.85||3734||120||1423||45||6/38||31.62||9||– |- ||209||{{sortname|Bob|Simpson|Bob Simpson (cricketer)}}||1957–1978||62||111||7||4869||311||46.82||6881||253||3001||71||5/57||42.27||110||– |- ||210||{{sortname|Ron|Gaunt}}||1958–1964||3||4||2||6||3||3.00||716||14||310||7||3/53||44.29||1||– |- ||211||{{sortname|Norm|O'Neill}}||1958–1965||42||69||8||2779||181||45.56||1392||48||667||17||4/41||39.24||21||– |- ||212||{{sortname|Keith|Slater}}||1959||1||1||1||1||1*||–||256||9||101||2||2/40||50.50||0||– |- ||213||{{sortname|Gordon|Rorke}}||1959||4||4||2||9||7||4.50||703||26||203||10||3/23||20.30||1||– |- ||214||{{sortname|Gavin|Stevens}}||1959–1960||4||7||0||112||28||16.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||215||{{sortname|Barry|Jarman}}||1959–1969||19||30||3||400||78||14.81||–||–||–||–||–||–||50||4 |- ||216||{{sortname|Johnny|Martin|Johnny Martin (cricketer)}}||1961–1967||8||13||1||214||55||17.83||1846||57||832||17||3/56||48.94||5||– |- ||217||{{sortname|Frank|Misson}}||1961||5||5||3||38||25*||19.00||1197||30||616||16||4/58||38.50||6||– |- ||218||{{sortname|Des|Hoare}}||1961||1||2||0||35||35||17.50||232||0||156||2||2/68||78.00||2||– |- ||219||{{sortname|Bill|Lawry}}||1961–1971||67||123||12||5234||210||47.15||14||1||6||0||–||–||30||– |- ||220||{{sortname|Graham|McKenzie}}||1961–1971||60||89||12||945||76||12.27||17681||547||7328||246||8/71||29.79||34||– |- ||221||{{sortname|Brian|Booth}}||1961–1966||29||48||6||1773||169||42.21||436||27||146||3||2/33||48.67||17||– |- ||222||{{sortname|Colin|Guest}}||1963||1||1||0||11||11||11.00||144||0||59||0||–||–||0||– |- ||223||{{sortname|Barry|Shepherd}}||1963–1965||9||14||2||502||96||41.83||26||1||9||0||–||–||2||– |- ||224||{{sortname|Neil|Hawke}}||1963–1968||27||37||15||365||45*||16.59||6974||238||2677||91||7/105||29.42||9||– |- ||225||{{sortname|Alan|Connolly|dab=cricketer}}||1963–1971||29||45||20||260||37||10.40||7818||289||2981||102||6/47||29.23||17||– |- ||226||{{sortname|Tom|Veivers}}||1963–1967||21||30||4||813||88||31.27||4191||195||1375||33||4/68||41.67||7||– |- ||227||{{sortname|Ian|Redpath}}||1964–1976||66||120||11||4737||171||43.46||64||2||41||0||–||–||83||– |- ||228||{{sortname|Grahame|Corling}}||1964||5||4||1||5||3||1.67||1159||50||447||12||4/60||37.25||0||– |- ||229||{{sortname|Bob|Cowper}}||1964–1968||27||46||2||2061||307||46.84||3005||138||1139||36||4/48||31.64||21||– |- ||230||{{sortname|Rex|Sellers|Rex Sellers (cricketer)}}||1964||1||1||0||0||0||0.00||30||1||17||0||–||–||1||– |- ||231||{{sortname|Ian|Chappell}}||1964–1980||75||136||10||5345||196||42.42||2873||87||1316||20||2/21||65.80||105||– |- ||232||{{sortname|David|Sincock}}||1964–1966||3||4||1||80||29||26.67||724||7||410||8||3/67||51.25||2||– |- ||233||{{sortname|Laurie|Mayne}}||1965–1970||6||11||3||76||13||9.50||1251||37||628||19||4/43||33.05||3||– |- ||234||{{sortname|Peter|Philpott}}||1965–1966||8||10||1||93||22||10.33||2262||67||1000||26||5/90||38.46||5||– |- ||235||{{sortname|Grahame|Thomas}}||1965–1966||8||12||1||325||61||29.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||236||{{sortname|Peter|Allan|Peter Allan (Australian cricketer)}}||1965||1||–||–||–||–||–||192||6||83||2||2/58||41.50||0||– |- ||237||{{sortname|Doug|Walters}}||1965–1981||74||125||14||5357||250||48.26||3295||79||1425||49||5/66||29.08||43||– |- ||238||{{sortname|Keith|Stackpole}}||1966–1974||43||80||5||2807||207||37.43||2321||86||1001||15||2/33||66.73||47||– |- ||239||{{sortname|David|Renneberg}}||1966–1968||8||13||7||22||9||3.67||1598||42||830||23||5/39||36.09||2||– |- ||240||{{sortname|Brian|Taber}}||1966–1970||16||27||5||353||48||16.05||–||–||–||–||–||–||56||4 |- ||241||{{sortname|Graeme|Watson|Graeme Watson (cricketer)}}||1967–1972||5||9||0||97||50||10.78||552||23||254||6||2/67||42.33||1||– |- ||242||{{sortname|John|Gleeson|John Gleeson (cricketer)}}||1967–1972||29||46||8||395||45||10.39||8857||378||3367||93||5/61||36.20||17||– |- ||243||{{sortname|Paul|Sheahan}}||1967–1974||31||53||6||1594||127||33.91||–||–||–||–||–||–||17||– |- ||244||{{sortname|Eric|Freeman|Eric Freeman (cricketer)}}||1968–1970||11||18||0||345||76||19.17||2183||58||1128||34||4/52||33.18||5||– |- ||245||{{sortname|Les|Joslin}}||1968||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||246||{{sortname|John|Inverarity}}||1968–1972||6||11||1||174||56||17.40||372||26||93||4||3/26||23.25||4||– |- ||247||{{sortname|Ashley|Mallett}}||1968–1980||38||50||13||430||43*||11.62||9990||419||3940||132||8/59||29.85||30||– |- ||248||{{sortname|Terry|Jenner}}||1970–1975||9||14||5||208||74||23.11||1881||62||749||24||5/90||31.21||5||– |- ||249||{{sortname|Rod|Marsh}}||1970–1984||96||150||13||3633||132||26.52||72||1||54||0||–||–||343||12 |- ||250||{{sortname|Alan|Thomson|Alan Thomson (cricketer)}}||1970–1971||4||5||4||22||12*||22.00||1519||33||654||12||3/79||54.50||0||– |- ||251||{{sortname|Greg|Chappell}}||1970–1984||87||151||19||7110||247*||53.86||5327||208||1913||47||5/61||40.70||122||– |- ||252||{{sortname|Ross|Duncan}}||1971||1||1||0||3||3||3.00||112||4||30||0||–||–||0||– |- ||253||{{sortname|Kerry|O'Keeffe}}||1971–1977||24||34||9||644||85||25.76||5384||189||2018||53||5/101||38.08||15||– |- ||254||{{sortname|Dennis|Lillee}}||1971–1984||70||90||24||905||73*||13.71||18467||652||8493||355||7/83||23.92||23||– |- ||255||{{sortname|Tony|Dell}}||1971–1974||2||2||2||6||3*||–||559||18||160||6||3/65||26.67||0||– |- ||256||{{sortname|Ken|Eastwood}}||1971||1||2||0||5||5||2.50||40||0||21||1||1/21||21.00||0||– |- ||257||{{sortname|David|Colley}}||1972||3||4||0||84||54||21.00||729||20||312||6||3/83||52.00||1||– |- ||258||{{sortname|Bruce|Francis}}||1972||3||5||0||52||27||10.40||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||259||{{sortname|Ross|Edwards|Ross Edwards (cricketer)}}||1972–1975||20||32||3||1171||170*||40.38||12||–||20||–||–||–||7||– |- ||260||{{sortname|Bob|Massie}}||1972–1973||6||8||1||78||42||11.14||1739||74||647||31||8/53||20.87||1||– |- ||261||{{sortname|John|Benaud}}||1972–1973||3||5||0||223||142||44.60||24||1||12||2||2/12||6.00||–||– |- ||262||{{sortname|Jeff|Thomson}}||1973–1985||51||73||20||679||49||12.81||10535||301||5601||200||6/46||28.01||20||– |- ||263||{{sortname|Max|Walker}}||1973–1977||34||43||13||586||78*||19.53||10094||380||3792||138||8/143||27.48||12||– |- ||264||{{sortname|John|Watkins|John Watkins (Australian cricketer)}}||1973||1||2||1||39||36||39.00||48||1||21||0||–||–||1||– |- ||265||{{sortname|Jeff|Hammond|Jeff Hammond (cricketer)}}||1973||5||5||2||28||19||9.33||1031||47||488||15||4/38||32.53||2||– |- ||266||{{sortname|Ian|Davis|Ian Davis (cricketer)}}||1974–1977||15||27||1||692||105||26.62||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||267||{{sortname|Gary|Gilmour}}||1974–1977||15||22||1||483||101||23.00||2661||51||1406||54||6/85||26.04||8||– |- ||268||{{sortname|Geoff|Dymock}}||1974–1980||21||32||7||236||31*||9.44||5545||179||2116||78||7/67||27.13||1||– |- ||269||{{sortname|Alan|Hurst|Alan Hurst (cricketer)}}||1974–1979||12||20||3||102||26||6.00||3054||74||1200||43||5/28||27.91||3||– |- ||270||{{sortname|Ashley|Woodcock}}||1974||1||1||0||27||27||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||271||{{sortname|Wally|Edwards}}||1974||3||6||0||68||30||11.33||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||272||{{sortname|Rick|McCosker}}||1975–1980||25||46||5||1622||127||39.56||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||273||{{sortname|Alan|Turner|Alan Turner (cricketer)}}||1975–1977||14||27||1||768||136||29.54||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||274||{{sortname|Gary|Cosier}}||1975–1978||18||32||1||897||168||28.94||899||30||341||5||2/26||68.20||14||– |- ||275||{{sortname|Graham|Yallop}}||1976–1984||39||70||3||2756||268||41.13||192||5||116||1||1/21||116.00||23||– |- ||276||{{sortname|David|Hookes}}||1977–1985||23||41||3||1306||143*||34.37||96||4||41||1||1/4||41.00||12||– |- ||277||{{sortname|Len|Pascoe}}||1977–1982||14||19||9||106||30*||10.60||3403||112||1668||64||5/59||26.06||2||– |- ||278||{{sortname|Richie|Robinson}}||1977||3||6||0||100||34||16.67||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||279||{{sortname|Craig|Serjeant}}||1977–1978||12||23||1||522||124||23.73||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||280||{{sortname|Ray|Bright}}||1977–1986||25||39||8||445||33||14.35||5541||298||2180||53||7/87||41.13||13||– |- ||281||{{sortname|Kim|Hughes}}||1977–1984||70||124||6||4415||213||37.42||85||4||28||0||–||–||50||– |- ||282||{{sortname|Mick|Malone|Mick Malone (cricketer)}}||1977||1||1||0||46||46||46.00||342||24||77||6||5/63||12.83||0||– |- ||283||{{sortname|Wayne|Clark|Wayne Clark (cricketer)}}||1977–1979||10||19||2||98||33||5.76||2793||63||1265||44||4/46||28.75||6||– |- ||284||{{sortname|Paul|Hibbert}}||1977||1||2||0||15||13||7.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||285||{{sortname|Tony|Mann|Tony Mann (cricketer)}}||1977–1978||4||8||0||189||105||23.63||552||4||316||4||3/12||79.00||2||– |- ||286||{{sortname|David|Ogilvie|David Ogilvie (cricketer)}}||1977–1978||5||10||0||178||47||17.80||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||287||{{sortname|Steve|Rixon}}||1977–1985||13||24||3||394||54||18.76||–||–||–||–||–||–||42||5 |- ||288||{{sortname|Peter|Toohey}}||1977–1980||15||29||1||893||122||31.89||2||0||4||0||–||–||9||– |- ||289||{{sortname|John|Dyson|John Dyson (cricketer, born 1954)}}||1977–1984||30||58||7||1359||127*||26.65||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||290||{{sortname|Sam|Gannon}}||1977–1978||3||5||4||3||3*||3.00||726||13||361||11||4/77||32.82||3||– |- ||291||{{sortname|Ian|Callen}}||1978||1||2||2||26||22*||–||440||5||191||6||3/83||31.83||1||– |- ||292||{{sortname|Rick|Darling}}||1978–1979||14||27||1||697||91||26.81||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||293||{{sortname|Graeme|Wood|Graeme Wood (cricketer)}}||1978–1988||59||112||6||3374||172||31.83||–||–||–||–||–||–||41||– |- ||294||{{sortname|Bruce|Yardley}}||1978–1983||33||54||4||978||74||19.56||8909||379||3986||126||7/98||31.63||31||– |- ||295||{{sortname|Jim|Higgs}}||1978–1981||22||36||16||111||16||5.55||4752||176||2057||66||7/143||31.17||3||– |- ||296||{{sortname|Trevor|Laughlin}}||1978||3||5||0||87||35||17.40||516||16||262||6||5/101||43.67||3||– |- ||297||{{sortname|Rodney|Hogg}}||1978–1984||38||58||13||439||52||9.76||7633||230||3503||123||6/74||28.48||7||– |- ||298||{{sortname|John|Maclean|John Maclean (Australian cricketer)}}||1978–1979||4||8||1||79||33*||11.29||–||–||–||–||–||–||18||0 |- ||299||{{sortname|Allan|Border}}||1978–1994||156||265||44||11174||205||50.56||4009||197||1525||39||7/46||39.10||156||– |- ||300||{{sortname|Phil|Carlson}}||1979||2||4||0||23||21||5.75||368||10||99||2||2/41||49.50||2||– |- ||301||{{sortname|Kevin|Wright|dab=cricketer}}||1979||10||18||5||219||55*||16.85||–||–||–||–||–||–||31||4 |- ||302||{{sortname|Andrew|Hilditch}}||1979–1985||18||34||0||1073||119||31.56||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||303||{{sortname|Peter|Sleep}}||1979–1990||14||21||1||483||90||24.15||2982||132||1397||31||5/72||45.06||4||– |- ||304||{{sortname|Dav|Whatmore}}||1979||7||13||0||293||77||22.54||30||2||11||0||–||–||13||– |- ||305||{{sortname|Jeff|Moss|Jeff Moss (cricketer)}}||1979||1||2||1||60||38*||60.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||306||{{sortname|Bruce|Laird}}||1979–1982||21||40||2||1341||92||35.29||18||1||12||0||–||–||16||– |- ||307||{{sortname|Julien|Wiener}}||1979–1980||6||11||0||281||93||25.55||78||4||41||0||–||–||4||– |- ||308||{{sortname|Graeme|Beard}}||1980||3||5||0||114||49||22.80||259||17||109||1||1/26||109.00||0||– |- ||309||{{sortname|Geoff|Lawson|Geoff Lawson (cricketer)}}||1980–1989||46||68||12||894||74||15.96||11118||386||5501||180||8/112||30.56||10||– |- ||310||{{sortname|Terry|Alderman}}||1981–1991||41||53||22||203||26*||6.55||10181||432||4616||170||6/47||27.15||27||– |- ||311||{{sortname|Trevor|Chappell}}||1981||3||6||1||79||27||15.80||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||312||{{sortname|Martin|Kent}}||1981||3||6||0||171||54||28.50||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||313||{{sortname|Mike|Whitney}}||1981–1992||12||19||8||68||13||6.18||2672||90||1325||39||7/27||33.97||2||– |- ||314||{{sortname|Dirk|Wellham}}||1981–1987||6||11||0||257||103||23.36||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||315||{{sortname|Greg|Ritchie}}||1982–1987||30||53||5||1690||146||35.21||6||0||10||0||–||–||14||– |- ||316||{{sortname|Carl|Rackemann}}||1982–1991||12||14||4||53||15*||5.30||2719||132||1137||39||6/86||29.15||2||– |- ||317||{{sortname|Kepler|Wessels}}||1982–1985||24{{efn|[[Kepler Wessels]] also played for [[South Africa national cricket team|South Africa]]. Only his records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||42||1||1761||179||42.95||90||3||42||0||–||–||20||– |- ||318||{{sortname|Tom|Hogan}}||1983–1984||7||12||1||205||42*||18.64||1436||54||706||15||5/66||47.07||2||– |- ||319||{{sortname|Roger|Woolley}}||1983–1984||2||2||0||21||13||10.50||–||–||–||–||–||–||7||0 |- ||320||{{sortname|Wayne B.|Phillips}}||1983–1986||27||48||2||1485||159||32.28||–||–||–||–||–||–||52||0 |- ||321||{{sortname|John|Maguire|John Maguire (cricketer)}}||1983–1984||3||5||1||28||15*||7.00||616||21||323||10||4/57||32.30||2||– |- ||322||{{sortname|Greg|Matthews}}||1983–1993||33||53||8||1849||130||41.09||6271||256||2942||61||5/103||48.23||17||– |- ||323||{{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer, born 1961)}}||1984||3||5||0||41||12||8.20||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||324||{{sortname|Dean|Jones|Dean Jones (cricketer)}}||1984–1992||52||89||11||3631||216||46.55||198||15||64||1||1/5||64.00||34||– |- ||325||{{sortname|David|Boon}}||1984–1996||107||190||20||7422||200||43.66||36||3||14||–||–||–||99||– |- ||326||{{sortname|Bob|Holland}}||1984–1986||11||15||4||35||10||3.18||2889||124||1352||34||6/54||39.76||5||– |- ||327||{{sortname|Murray|Bennett}}||1984–1985||3||5||2||71||23||23.67||665||24||325||6||3/79||54.17||5||– |- ||328||{{sortname|Craig|McDermott}}||1984–1996||71||90||13||940||42*||12.21||16586||579||8332||291||8/97||28.63||19||– |- ||329||{{sortname|Simon|O'Donnell}}||1985||6||10||3||206||48||29.43||940||37||504||6||3/37||84.00||4||– |- ||330||{{sortname|Dave|Gilbert|Dave Gilbert (Australian cricketer)}}||1985–1986||9||12||4||57||15||7.13||1647||49||843||16||3/48||52.69||0||– |- ||331||{{sortname|Robbie|Kerr|Robbie Kerr (Australian cricketer)}}||1985||2||4||0||31||17||7.75||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||332||{{sortname|Merv|Hughes}}||1985–1994||53||70||8||1032||72*||16.65||12285||499||6017||212||8/87||28.38||23||– |- ||333||{{sortname|Geoff|Marsh}}||1985–1992||50||93||7||2854||138||33.19||–||–||–||–||–||–||38||– |- ||334||{{sortname|Bruce|Reid}}||1985–1992||27||34||14||93||13||4.65||6244||244||2784||113||7/51||24.64||5||– |- ||335||{{sortname|Steve|Waugh}}||1985–2004||168||260||46||10927||200||51.06||7805||332||3445||92||5/28||37.45||112||– |- ||336||{{sortname|Simon|Davis|Simon Davis (Australian cricketer)}}||1986||1||1||0||0||0||0.00||150||4||70||0||–||–||0||– |- ||337||{{sortname|Tim|Zoehrer}}||1986–1987||10||14||2||246||52*||20.50||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||338||{{sortname|Chris|Matthews|Chris Matthews (cricketer)}}||1986–1988||3||5||0||54||32||10.80||570||18||313||6||3/95||52.17||1||– |- ||339||{{sortname|Greg|Dyer}}||1986–1988||6||6||0||131||60||21.83||–||–||–||–||–||–||22||2 |- ||340||పీటర్ టైలర్||1987–1991||13||19||3||431||87||26.94||2227||101||1068||27||6/78||39.56||10||– |- ||341||మైక్ వెలెట్టా||1987–1990||8||11||0||207||39||18.82||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||342||టిమ్ మే||1987–1995||24||28||12||225||42*||14.06||6577||321||2606||75||5/9||34.75||6||– |- ||343||టోనీ డోడ్‌మైడ్||1987–1992||10||15||6||202||50||22.44||2184||92||953||34||6/58||28.03||6||– |- ||344||[[ఇయాన్ హీలీ]]||1988–1999||119||182||23||4356||161*||27.40||–||–||–||–||–||–||366||29 |- ||345||ట్రెవర్ హాన్స్||1989||7||7||1||136||40||22.67||1528||84||580||17||3/59||34.12||3||– |- ||346||[[మార్క్ టేలర్ (క్రికెటర్)|మార్క్ టేలర్]]||1989–1999||104||186||13||7525||334*||43.50||42||3||26||1||1/11||26.00||157||– |- ||347||గ్రెగ్ ఛాపెల్||1989–1990||4||4||0||10||6||2.50||951||29||503||13||3/79||38.69||1||– |- ||348||టామ్ మూడీ||1989–1992||8||14||0||456||106||32.57||432||19||147||2||1/17||73.50||9||– |- ||349||[[మార్క్ వా (క్రికెటర్)|మార్క్ వా]]||1991–2002||128||209||17||8029||153*||41.82||4853||171||2429||59||5/40||41.17||181||– |- ||350||[[షేన్ వార్న్]]||1992–2007||145||199||17||3154||99||17.32||40704||1761||17995||708||8/71||25.41||125||– |- ||351||వేన్ ఎన్. ఫిలిప్స్||1992||1||2||0||22||14||11.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||352||[[పాల్ రీఫెల్]]||1992–1998||35||50||14||955||79*||26.53||6403||279||2804||104||6/71||26.96||15||– |- ||353||డామీన్ మార్టిన్||1992–2006||67||109||14||4406||165||46.37||348||16||168||2||1/0||84.00||36||– |- ||354||[[జస్టిన్ లాంగర్]]||1993–2007||105||182||12||7696||250||45.27||6||0||3||0||–||–||73||– |- ||355||జో ఏంజెల్||1993–1995||4||7||1||35||11||5.83||748||24||463||10||3/54||46.30||1||– |- ||356||బ్రెండన్ జూలియన్||1993–1995||7||9||1||128||56*||16.00||1098||43||599||15||4/36||39.93||4||– |- ||357||మైఖేల్ స్లాటర్||1993–2001||74||131||7||5312||219||42.84||25||1||10||1||1/4||10.00||33||– |- ||358||[[గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్]]||1993–2007||124||138||51||641||61||7.36||29248||1470||12186||563||8/24||21.64||38||– |- ||359||[[మాథ్యూ హేడెన్]]||1994–2009||103||184||14||8625||380||50.74||54||0||40||0||–||–||128||– |- ||360||మైఖేల్ బెవన్||1994–1998||18||30||3||785||91||29.07||1285||30||703||29||6/82||24.24||8||– |- ||361||డామీన్ ఫ్లెమింగ్||1994–2001||20||19||3||305||71*||19.06||4129||153||1942||75||5/30||25.89||9||– |- ||362||ఫిల్ ఎమిరి||1994||1||1||1||8||8*||–||–||–||–||–||–||–||5||1 |- ||363||గ్రెగ్ బ్లెవెట్||1995–2000||46||79||4||2552||214||34.03||1436||60||720||14||2/9||51.43||45||– |- ||364||పీటర్ మెక్లింటైర్||1995–1996||2||4||1||22||16||7.33||393||10||194||5||3/103||38.80||0||– |- ||365||[[స్టువర్ట్ లా]]||1995||1||1||1||54||54*||–||18||1||9||0||–||–||1||– |- ||366||[[రికీ పాంటింగ్]]||1995–2012||168||287||29||13378||257||51.85||587||24||276||5||1/0||55.20||196||– |- ||367||బ్రాడ్ హాగ్||1996–2008||7||10||3||186||79||26.57||1524||40||933||17||4/133||54.88||1||– |- ||368||మాథ్యూ ఇలియట్||1996–2004||21||36||1||1172||199||33.49||12||1||4||0||–||–||14||– |- ||369||[[మైఖేల్ కాస్ప్రోవిచ్]]||1996–2006||38||54||12||445||25||10.60||7140||245||3716||113||7/36||32.89||16||– |- ||370||[[జేసన్ గిలెస్పీ]]||1996–2006||71||93||28||1218||201*||18.74||14234||630||6770||259||7/37||26.14||27||– |- ||371||[[ఆండీ బిచెల్]]||1997–2003||19||22||1||355||71||16.90||3336||111||1870||58||5/60||32.24||16||– |- ||372||[[షాన్ యంగ్]]||1997||1||2||1||4||4*||4.00||48||3||13||0||–||–||0||– |- ||373||సైమన్ కుక్||1997||2||2||2||3||3*||–||224||10||142||7||5/39||20.29||0||– |- ||374||స్టువర్ట్ మెక్‌గిల్||1998–2008||44||47||11||349||43||9.69||11237||365||6038||208||8/108||29.02||16||– |- ||375||గావిన్ రాబర్ట్‌సన్||1998||4||7||0||140||57||20.00||898||19||515||13||4/72||39.62||1||– |- ||376||[[పాల్ విల్సన్]]||1998||1||2||2||0||0*||–||72||2||50||0||–||–||0||– |- ||377||ఆడమ్ డేల్||1998–1999||2||3||0||6||5||2.00||348||19||187||6||3/71||31.17||0||– |- ||378||డారెన్ లెహ్మన్||1998–2004||27||42||2||1798||177||44.95||974||36||412||15||3/42||27.47||11||– |- ||379||కోలిన్ మిల్లర్||1998–2001||18||24||3||174||43||8.29||4091||163||1805||69||5/32||26.16||6||– |- ||380||మాథ్యూ నికల్సన్||1998||1||2||0||14||9||7.00||150||4||115||4||3/56||28.75||0||– |- ||381||[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]]||1999–2008||96||137||20||5570||204*||47.60||–||–||–||–||–||–||379||37 |- ||382||స్కాట్ ముల్లర్||1999||2||2||2||6||6*||–||348||8||258||7||3/68||36.86||2||– |- ||383||[[బ్రెట్ లీ (క్రికెటర్)|బ్రెట్ లీ]]||1999–2010||76||90||18||1451||64||20.15||16531||547||9554||310||5/30||30.81||23||– |- ||384||సైమన్ కటిచ్||2001–2010||56||99||6||4188||157||45.03||1039||15||653||21||6/65||30.23||39||– |- ||385||[[మార్టిన్ లవ్]]||2002–2003||5||8||3||233||100*||46.60||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||386||బ్రాడ్ విలియమ్స్||2003–2004||4||6||3||23||10*||7.66||852||0|||406||9||4/53||45.1||4||– |- ||387||నాథన్ బ్రాకెన్||2003–2005||5||6||2||70||37||17.50||1110||53||505||12||4/48||42.08||2||– |- ||388||[[ఆండ్రూ సైమండ్స్]]||2004–2009||26||41||5||1462||162*||40.61||2094||81||896||24||3/50||37.22||22||– |- ||389||మైఖేల్ క్లార్క్||2004–2015||115||198||22||8643||329*||49.10||2435||62||1184||31||6/9||38.19||134||– |- ||390||నాథన్ హౌరిట్జ్||2004–2010||17||24||7||426||75||25.05||4200||143||2205||63||5/53||34.98||3||– |- ||391||[[షేన్ వాట్సన్]]||2005–2015||59||99||3||3731||176||35.20||5495||240||2526||75||6/33||33.68||45||– |- ||392|| షౌన్ టైట్||2005–2008||3||5||2||20||8||6.66||414||6||302||5||3/97||60.40||1||– |- ||393||మైఖేల్ హస్సే||2005–2013||79||137||16||6235||195||51.52||588||4||306||7||1/0||43.71||85||– |- ||394||[[బ్రాడ్ హడ్జ్]]||2005–2008||6||11||2||503||203*||55.88||12||0||8||0||–||–||9||– |- ||395||ఫిల్ జేక్స్||2005–2008||11||19||0||902||150||47.47||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||396||స్టువర్ట్ క్లార్క్||2006–2009||24||26||7||248||39||13.05||5146||230||2243||94||5/32||23.86||4||– |- ||397||డాన్ కుల్లెన్||2006||1||–||–||–||–||–||84||0||54||1||1/25||54.00||0||– |- ||398||[[మిచెల్ జాన్సన్]]||2007–2015||73||109||16||2065||123*||22.20||16001||514||8891||313||8/61||28.40||27||– |- ||399||[[క్రిస్ రోజర్స్]]||2008–2015||25||48||1||2015||173||42.87||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||400||బ్రాడ్ హాడిన్||2008–2015||66||112||13||3266||169||32.98||–||–||–||–||–||–||262||8 |- ||401||బ్యూ కాసాన్||2008||1||1||–||10||10||10.00||192||4||129||3||3/86||43.00||2||– |- ||402||[[కామెరాన్ వైట్]]||2008||4||7||2||146||46||29.20||558||8||342||5||2/71||68.40||1||– |- ||403||[[పీటర్ సిడిల్]]||2008–2019||67||94||15||1164||51||14.73||13907||615||6777||221||6/54||30.66||19||– |- ||404||జేసన్ క్రెజ్జా||2008||2||4||1||71||32||23.66||743||8||562||13||8/215||43.23||4||– |- ||405||డౌగ్ బొలింగర్||2009–2010||12||14||7||54||21||7.71||2401||78||1296||50||5/28||25.92||2||– |- ||406||[[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్]]||2009||4||6||1||107||68||21.40||732||40||300||9||3/25||33.33||2||– |- ||407||బెన్ హిల్ఫెన్‌హాస్||2009–2012||27||38||12||355||56*||13.65||6078||258||2822||99||5/75||28.50||7||– |- ||408||[[ఫిలిప్ హ్యూస్]]||2009–2013||26||49||2||1535||160||32.65||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||409||మార్కస్ నార్త్||2009–2010||21||35||2||1171||128||35.48||1258||37||591||14||6/55||42.21||17||– |- ||410||బ్రైస్ మెక్‌గెయిన్||2009||1||2||0||2||2||1.00||108||2||148||0||–||–||0||– |- ||411||గ్రాహమ్‌ మనౌ||2009||1||2||1||21||13*||21.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||412||[[క్లింట్ మెక్‌కే]]||2009||1||1||0||10||10||10.00||168||5||101||1||1/56||101.00||1||– |- ||413||[[ర్యాన్ హారిస్]]||2010–2015||27||37||10||578||74||19.32||5472||233||2528||111||7/117||22.77||13||– |- ||414||టిమ్‌ పైనీ||2010–2021||35||57||10||1534||92||32.63||–||–||–||–||–||–||150||7 |- ||415||'''[[స్టీవ్ స్మిత్]]'''||2010–||123||220||28||10763||239||56.05||1470||28||1008||19||3/18||53.05||215||– |- ||416||[[పీటర్ జార్జ్]]||2010||1||2||0||2||2||1.00||168||3||77||2||2/48||38.50||0||– |- ||417||[[జేవియర్ డోహెర్టీ]]||2010–2013||4||7||3||51||18*||12.75||918||36||548||7||3/131||78.29||2||– |- ||418||మిఖాయెల్ బీర్||2011–2012||2||3||1||6||2*||3.00||406||13||178||3||2/56||59.33||1||– |- ||419||[[ఉస్మాన్ ఖవాజా]]||2011–2026||88||159||14||6229||232||42.95||18||0||8||0||–||–||68||– |- ||420||ట్రెంట్ కోప్‌లాండ్||2011||3||4||1||39||23*||13.00||648||34||227||6||2/24||37.83||2||– |- ||421||'''నాథన్ లైయాన్'''||2011–||141||180||49||1651||47||12.60||34832||1100||17099||567||8/50||30.15||64||– |- ||422||షౌన్ మార్ష్||2011–2019||38||68||2||2265||182||34.31||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||423||'''[[పాట్ కమ్మిన్స్]]'''||2011–||72||107||13||1567||64*||16.67||14391||521||6946||315||6/23||22.05||36||– |- ||424||జేమ్స్ పాటిన్సన్||2011–2020||21||25||9||417||47*||26.06||3963||142||2133||81||5/27||26.33||6||– |- ||425||'''[[మిచెల్ స్టార్క్]]'''||2011–||105||154||33||2478||99||20.47||20013||621||11481||433||7/58||26.51||46||– |- ||426||[[డేవిడ్ వార్నర్]]||2011–2024||112||205||8||8786||335*||44.59||342||1||269||4||2/45||67.25||91||– |- ||427||ఎడ్ కొవన్||2011–2013||18||32||0||1001||136||31.28||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||428||మాథ్యూ వేడ్||2012–2021||36||63||9||1613||117||29.87||30||1||28||0||–||–||74||11 |- ||429||రాబ్ క్వినీ||2012||2||3||0||9||9||3.00||150||12||29||0||–||–||5||– |- ||430||జాన్ హేస్టింగ్స్||2012||1||2||0||52||32||26.00||234||3||153||1||1/51||153.00||1||– |- ||431||జాక్సన్ బర్డ్||2012–2017||9||9||6||43||19*||14.33||1934||80||1042||34||5/59||30.64||2||– |- ||432||మోయ్సెస్ హెన్రిక్స్||2013–2016||4||8||1||164||81*||23.42||330||12||164||2||1/48||82.00||1||– |- ||433||[[గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]]||2013–2017||7||14||1||339||104||26.07||462||4||341||8||4/127||42.62||5||– |- ||434||[[ఆష్టన్ అగర్]]||2013–2023||5||7||1||195||98||32.50||1006||36||468||9||3/46||52.00||0||– |- ||435||జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్||2013||1||2||0||45||23||22.50||166||4||98||6||4/51||16.33||0||– |- ||436||జార్జ్ బెయిలీ||2013–2014||5||8||1||183||53||26.14||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||437||అలెక్స్ డూలన్||2014||4||8||0||191||89||23.88||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||438||[[మిచెల్ మార్ష్]]||2014–2024||46||80||7||2083||181||28.53||3483||92||2061||51||5/46||40.41||27||– |- ||439||స్టీవ్ ఓ'కీఫ్||2014–2017||9||13||4||86||25||9.55||2228||68||1029||35||6/35||29.40||0||– |- ||440||'''[[జోష్ హాజెల్‌వుడ్]]'''||2014–||76||96||47||565||39||11.53||15423||657||7144||295||6/67||24.21||30||– |- ||441||[[జో బర్న్స్]]||2014–2020||23||40||1||1442||180||36.97||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||442||ఆడమ్ వోగ్స్||2015–2016||20||31||7||1485||269*||61.87||76||1||44||0||–||–||15||– |- ||443||పీటర్ నెవిల్||2015–2016||17||23||2||468||66||22.28||–||–||–||–||–||–||61||2 |- ||444||జాన్ హాలాండ్||2016–2018||4||7||5||6||3||3.00||960||23||574||9||3/83||63.77||1||– |- ||445||కల్లమ్ ఫెర్గూసన్||2016||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||446||జో మెన్నీ||2016||1||2||0||10||10||5.00||168||5||85||1||1/85||85.00||–||– |- ||447||[[పీటర్ హ్యాండ్‌స్కాంబ్]]||2016–2023||20||35||6||1079||110||37.20||–||–||–||–||–||–||30||– |- ||448||నిక్ మాడిన్సన్||2016||3||4||0||27||22||6.75||36||0||27||0||–||–||2||– |- ||449||[[మాట్ రెన్‌షా]]||2016–2023||14||24||2||645||184||29.31||30||0||20||0||–||–||9||– |- ||450||హిల్టన్ కార్ట్‌రైట్||2017||2||2||0||55||37||27.50||54||1||31||0||–||–||0||– |- ||451||కామెరాన్ బాంక్రాఫ్ట్||2017–2019||10||18||1||446||82*||26.23||–||–||–||–||–||–||16||– |- ||452||ఛాద్ సేయర్స్||2018||1||2||0||0||–||0.00||294||11||146||2||2/78||73.00||1||– |- ||453||[[ఆరోన్ ఫించ్]]||2018||5||10||0||278||62||27.80||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||454||'''[[ట్రావిస్ హెడ్]]'''||2018–||65||111||6||4592||175||43.73||1019||14||633||16||4/10||39.56||34||– |- ||455||'''[[మార్నస్ లబుషేన్]]'''||2018–||63||114||9||4694||215||44.70||1316||20||834||14||3/45||59.57||51||– |- ||456||మార్కస్ హారిస్||2018–2022||14||26||2||607||79||25.29||–||–||–||–||–||–||8||– |- ||457||కర్టిస్ పాటర్‌సన్||2019||2||2||1||144||114*||144.00||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||458||'''జ్యే రిచర్డ్‌సన్'''||2019–||4||5||1||25||9||6.25||591||30||273||13||5/42||21.00||0||– |- ||459||'''[[కామెరాన్ గ్రీన్]]'''||2020–||37||59||6||1736||174*||32.75||2561||68||1519||39||5/27||38.94||38||– |- ||460||విల్ పకోవ్స్కీ||2021||1||2||0||72||62||36.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||461||'''[[అలెక్స్ కారీ]]'''||2021–||48||73||8||2333||156||35.89||–||–||–||–||–||–||186||19 |- ||462||'''[[మైఖేల్ నెసెర్]]'''||2021–||5||7||0||131||35||18.71||778||20||416||22||5/42||18.90||4||– |- ||463||'''స్కాట్ బొలాండ్'''||2021–||19||24||9||125||21*||8.33||3191||122||1524||82||6/7||18.58||9||– |- ||464||మిట్చెల్ స్వెప్సన్||2022||4||5||1||28||15*||7.00||892||14||458||10||3/55||45.80||2||– |- ||465||'''టాడ్ మర్ఫీ'''||2023–||7||10||1||122||41||13.55||1157||34||619||22||7/124||28.13||3||– |- ||466||'''[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]]'''||2023–||5||6||2||18||6||4.50||1026||30||555||25||5/16||22.20||2||– |- ||467||నాథన్ మెక్‌స్వీని||2024||3||6||1||72||39||14.40||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||468||'''[[సామ్ కొన్‌స్టాస్ (ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారుడు)|సామ్ కొన్‌స్టాస్]]'''||2024–||5||10||0||163||60||16.30||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||469||'''బ్యూ వెబ్‌స్టర్'''||2025–||8||13||2||452||72||41.09||487||14||270||11||3/64||24.54||12||– |- ||470||'''[[జోష్ ఇంగ్లిస్]]'''||2025–||5||7||0||184||102||26.28||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||471||'''[[కూపర్ కానల్లీ]]'''||2025–||1||1||0||4||4||4.00||30||1||21||0||–||–||0||– |- ||472||'''బ్రెన్‌డన్ డాగెట్'''||2025–|| 2|| 2||1 |20 |13 |20.00 |290 |4 |215 |7 |3/51 |30.71 |1 |– |- ||473||'''జేక్ వెదరాల్డ్'''||2025–|| 5|| 10||1 |201 |72 |22.33 |– |– |– |– |– |– |1 |– |} ==షర్ట్ నెంబర్ల చరిత్ర== Since the [[2019 Ashes series]], there has been an introduction of names and numbers on all Test players' shirts as with ODI/T20 shirts in an effort to engage new fans and help identify the players.<ref>{{cite web | url=https://www.cricket.com.au/news/test-whites-names-numbers-australia-a-tim-paine-ashes-test-championship/2019-07-08 | title=New look revealed for Test shirts | publisher=cricket.com.au | date=8 July 2019 | access-date=5 November 2019 | author=Ferris, Sam }}</ref> This forms part of the inaugural [[World Test Championship|ICC World Test Championship]], a league competition between the top nine Test nations spread over a two-year period, culminating in a Final between the top two teams.<ref>{{cite web | url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/21006055/test-odi-leagues-approved-icc-board | title=Test, ODI leagues approved by ICC Board | publisher=ESPNcricinfo| date=13 October 2017 | access-date=30 July 2019 | author=Brettig, Daniel }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! S/N ! Current<ref>{{citation|url=https://www.cricket365.com/world-test-championship/england-and-australia-confirm-ashes-squad-numbers/|title=England and Australia confirm Ashes squad numbers|date=31 July 2019|publisher=cricket365.com}} Retrieved on 5 November 2019.</ref> ! Past |- | 1|| || [[Usman Khawaja]] (2019–2025) |- | 2|| [[Josh Philippe]] (Australia A) || |- | 4|| [[Alex Carey (cricketer)|Alex Carey]]|| |- | 6|| [[Sam Konstas]]|| |- | 7|| [[Matthew Renshaw]] || [[Tim Paine]] (2019–2021) |- | 8|| [[Mitchell Marsh]] || |- | 9|| [[Cooper Connolly]] || |- | 10|| [[Will Pucovski]] || [[Peter Siddle]] (2019) |- | 11|| [[Joel Paris]] (Australia A) || |- | 13|| – || [[Matthew Wade]] (2019–2021) |- | 14|| [[Marcus Harris (cricketer)|Marcus Harris]] || |- | 15|| – || [[Joe Burns (cricketer)|Joe Burns]] (2019–2020) |- | 16|| [[Nathan McSweeney]]||[[Mark Steketee]] & [[Brendan Doggett]] (both Australia A) |- | 18|| [[Michael Neser]]|| |- | 19|| [[Scott Boland]] || [[James Pattinson]] (2019–2020) |- | 21|| [[Beau Webster]] |- | 22|| [[Mitchell Swepson]]|| |- | 27|| [[Henry Hunt (cricketer)|Henry Hunt]] (Australia A) || |- | 28|| [[Lance Morris]] || |- | 30|| [[Pat Cummins]] || |- | 31|| || [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (2019–2024) |- | 33|| [[Marnus Labuschagne]] || |- | 35|| [[Brendan Doggett]] || |- | 36|| [[Todd Murphy]] || |- | 38|| [[Josh Hazlewood]] || |- | 42|| [[Cameron Green]] || |- | 43|| [[Cameron Bancroft]] || |- | 46|| [[Ashton Agar]] || |- | 48|| [[Josh Inglis]] || |- | 49|| [[Steve Smith (cricketer)|Steve Smith]] || |- | 50|| [[Matthew Kuhnemann]] || |- | 53|| [[Nic Maddinson]] (Australia A) || |- | 54|| [[Peter Handscomb]] || |- | 56|| [[Mitchell Starc]] || |- | 59|| [[James Pierson|Jimmy Pierson]] (Australia A) || |- | 60|| [[Jhye Richardson]] || |- | 62|| [[Travis Head]] || |- | 66|| [[Jake Weatherald]] || [[Nathan McAndrew]] (Australia A) |- | 67|| [[Nathan Lyon]] || |- | 71|| [[Bryce Street]] (Australia A) || |- | 72|| [[Campbell Kellaway]] (Australia A) || [[Matt Renshaw]] (2020–2022) |- | 74|| [[Tim Ward (cricketer)|Tim Ward]] (Australia A) || |- | 75|| [[Nathan McSweeney]] (Australia A) || |- | 76|| [[Mitchell Perry]] (Australia A) || |- | 80|| [[Jordan Buckingham]] (Australia A) || |- | 81|| [[Caleb Jewell]] (Australia A) || |- | 82|| [[Ben Dwarshuis]] (Australia A) || |- | 86|| [[Will Sutherland]] (Australia A) || |- | 87|| [[Liam Hatcher]] (Australia A) || |- |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[Test cricket]] * [[Australia national cricket team]] * [[List of Australia national cricket captains]] * [[List of Australia ODI cricketers]] * [[List of Australia Twenty20 International cricketers]] == నోట్స్ == {{notelist}} == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20090929211727/http://www.cricket.com.au/site/_content/document/00000344-source.pdf Cricket Australia] * [http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerCountryList.asp Howstat] {{Australians with 100 or more Test caps}} [[Category:Australia Test cricketers| ]] [[Category:Lists of Australian cricketers|Test cricketers]] [[Category:Lists of Test cricketers|Australian]] jsfht9ps96k7surzfj08rg16yia9h9c 4804144 4804129 2026-04-17T03:26:58Z స్వరలాసిక 13980 /* క్రీడాకారులు */ 4804144 wikitext text/x-wiki ఇది '''ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్ల''' జాబితా. టెస్ట్ మ్యాచ్ అనేది రెండు ప్రముఖ క్రికెట్ దేశాల మధ్య ప్రతి వైపు రెండు ఇన్నింగ్స్ ఆడే క్రికెట్ మ్యాచ్. ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు తరఫున ఆడటం ద్వారా ప్రతి క్రీడాకారుడు తన టెస్ట్ టోపీని గెలుచుకున్న క్రమంలో ఈ జాబితా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఒకే టెస్ట్ మ్యాచ్లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తన మొదటి టెస్ట్ క్యాప్ను గెలుచుకున్నప్పుడు, ఆ ఆటగాళ్ళు ఇంటిపేరు ప్రకారం అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ జట్టు ధరించే ముందు భాగంలో అనధికార వలసరాజ్యాల యుగం ఆస్ట్రేలియన్ కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ తో ముదురు ఆకుపచ్చ టోపీకి "బ్యాగీ గ్రీన్" అనే పేరు పెట్టారు ==క్రీడాకారులు== గణాంకాలు 8 జనవరి 2026 నాటికి సరైనవి.<ref>[http://www.espncricinfo.com/Australia/content/player/caps.html?country=2;class=1 List of Australia Test Cricketers]</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Batting Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Bowling Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- ! colspan=4 | ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్లు ! colspan=5 | బ్యాటింగ్ ! colspan=6 | బౌలింగ్ ! colspan=2 | ఫీల్డింగ్ |- ! width="4%"|క్యాప్ ! width="15%"|పేరు ! width="15%"|కెరీర్ ! width="4%"|మ్యాచ్‌లు ! width="4%"|ఇన్నింగ్స్ ! width="4%"|నాటౌట్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|అదిక స్కోర్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|బంతులు ! width="4%"|మెయిడన్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|వికెట్లు ! width="5%"|బెస్ట్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|క్యాచ్‌లు ! width="5%"|స్టంప్‌లు |- ||1||[[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్]]||1877–1879||3||6||2||239||165*||59.75||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||2||జాక్ బ్లాక్‌హామ్||1877–1894||35||62||11||800||74||15.69||–||–||–||–||–||–||37||24 |- ||3||బ్రాన్స్‌బి కూపర్||1877||1||2||0||18||15||9.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||4||టామ్ గారెట్ట్||1877–1888||19||33||6||339||51*||12.56||2728||296||970||36||6/78||26.94||7||– |- ||5||డేవ్ గ్రెగొరీ||1877–1879||3||5||2||60||43||20.00||20||1||9||–||–||–||0||– |- ||6||నెడ్ గ్రెగొరీ||1877||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||7||జాన్ హొడ్జస్||1877||2||4||1||10||8||3.33||136||9||84||6||2/7||14.00||0||– |- ||8||టామ్ హొరాన్||1877–1885||15||27||2||471||124||18.84||373||45||143||11||6/40||13.00||6||– |- ||9||టామ్ కెండల్||1877||2||4||1||39||17*||13.00||563||56||215||14||7/55||15.36||2||– |- ||10||[[బిల్లీ మిడ్ వింటర్]]||1877–1887||8{{efn|name=also-england|[[Billy Midwinter]], [[Billy Murdoch (cricketer)|Billy Murdoch]], [[J. J. Ferris|John Ferris]], [[Sammy Woods]] and [[Albert Trott]] also played Test cricket for [[England cricket team|England]]. In all cases, only their records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||14||1||174||37||13.38||949||104||333||14||5/78||23.79||10||– |- ||11||నాట్ థామ్సన్||1877||2||4||0||67||41||16.75||112||16||31||1||1/14||31.00||3||– |- ||12||థామస్ కెల్లీ||1877–1879||2||3||0||64||35||21.33||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||13||బిల్లీ మర్దోచ్||1877–1890||18{{efn|name=also-england}}||33||5||896||211||32.00||–||–||–||–||–||–||14||0 |- ||14||ఫ్రెడ్ స్పాఫోర్త్||1877–1887||18||29||6||217||50||9.43||4185||416||1731||94||7/44||18.41||11||– |- ||15||ఫ్రాంక్ అల్లన్||1879||1||1||0||5||5||5.00||180||15||80||4||2/30||20.00||0||– |- ||16||అలిక్ బానర్‌మాన్||1879–1893||28||50||2||1108||94||23.08||292||17||163||4||3/111||40.75||21||– |- ||17||హారీ బాయిల్||1879–1884||12||16||4||153||36*||12.75||1743||175||641||32||6/42||20.03||10||– |- ||18||జార్జ్ అలెగ్జాండర్||1880–1884||2||4||0||52||33||13.00||168||13||93||2||2/69||46.50||2||– |- ||19||జార్జ్ బొన్నొర్||1880–1888||17||30||0||512||128||17.07||164||16||84||2||1/5||42.00||16||– |- ||20||టామ్ గ్రౌబె||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||21||పెర్సీ మెక్‌డోనెల్||1880–1888||19||34||1||955||147||28.94||52||1||53||0||–||–||6||– |- ||22||విలియమ్ మౌల్||1||2||0||40||34||20.00||51||4||23||3||3/23||7.67||1||– |- ||23||జోయ్ పాల్మర్||1880–1886||17||25||4||296||48||14.10||4517||452||1678||78||7/65||21.51||13||– |- ||24||జిమ్ స్లైట్||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||25||విల్లియం కూపర్||1882–1884||2||3||1||13||7||6.50||446||31||226||9||6/120||25.11||1||– |- ||26||ఎడ్విన్ ఎవాన్స్||1882–1886||6||10||2||82||33||10.25||1237||166||332||7||3/64||47.43||5||– |- ||27||జార్జ్ గిఫ్ఫెన్||1882–1896||31||53||0||1238||161||23.36||6391||434||2791||103||7/117||27.10||24||– |- ||28||హుగ్ మాస్సీ||1882–1885||9||16||0||249||55||15.56||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||29||జార్జ్ కౌల్హ్‌హార్డ్||1882||1||1||1||6||6*||–||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||30||శామీ జోన్స్||1882–1888||12||24||4||428||87||21.40||262||26||112||6||4/47||18.67||12||– |- ||31||టప్ స్కాట్||1884–1886||8||14||1||359||102||27.62||28||1||26||–||–||–||8||– |- ||32||విలియమ్ బ్రూస్||1885–1895||14||26||2||702||80||29.25||988||72||440||12||3/88||36.67||12||– |- ||33||అఫ్ఫీ జార్విస్||1885–1895||11||21||3||303||82||16.83||–||–||–||–||–||–||9||9 |- ||34||పెర్చీ మార్||1885||1||2||0||5||5||2.50||48||6||14||0||–||–||0||– |- ||35||శామ్యూల్ మోరిస్||1885||1||2||1||14||10*||14.00||136||14||73||2||2/73||36.50||–||– |- ||36||హారీ మస్‌గ్రోవ్||1885||1||2||0||13||9||6.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||37||రోనాల్డ్ పోప్||1885||1||2||0||3||3||1.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||38||డిగ్గర్ రాబర్ట్‌సన్||1885||1||2||0||2||2||1.00||44||3||24||0||–||–||0||– |- ||39||బిల్లీ ట్రంబుల్||1885–1886||7||13||1||243||59||20.25||600||59||222||10||3/29||22.20||3||– |- ||40||జాక్ వారల్||1885–1899||11||22||3||478||76||25.16||255||29||127||1||1/97||127.00||13||– |- ||41||పాట్రిక్ మెక్‌షేన్||1885–1888||3||6||1||26||12*||5.20||108||9||48||1||1/39||48.00||2||– |- ||42||ఫ్రాన్సిస్ వాల్టర్స్||1885||1||2||0||12||7||6.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||43||జాన్ మెక్‌ఇల్‌వ్రైత్||1886||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||44||జె. జె. ఫెర్రిస్||1887–1890||8{{efn|name=also-england}}||16||4||98||20*||8.17||2030||224||684||48||5/26||14.25||4||– |- ||45||హ్యారీ మోజెస్||1887–1895||6||10||0||198||33||19.80||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||46||ఛార్లెస్ టర్నర్||1887–1895||17||32||4||323||29||11.54||5179||457||1670||101||7/43||16.53||8||– |- ||47||రెజినాల్డ్ అల్లెన్||1887||1||2||0||44||30||22.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||48||ఫ్రెడ్రిక్ బర్టన్||1887–1888||2||4||2||4||2*||2.00||–||–||–||–||–||–||1||1 |- ||49||జాన్ కొట్టమ్ ||1887||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||50||వాల్టర్ గిఫ్ఫెన్||1887–1892||3||6||0||11||3||1.83||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||51||జాక్ లైయాన్స్||1887–1897||14||27||0||731||134||27.07||316||17||149||6||5/30||24.83||3||– |- ||52||జాక్ ఎడ్వర్డ్స్||1888||3||6||1||48||26||9.60||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||53||హారీ ట్రాట్||1888–1898||24||42||0||921||143||21.93||1891||47||1019||29||4/71||35.14||21||– |- ||54||సామీ వుడ్స్||1888||3{{efn|name=also-england}}||6||0||32||18||5.33||217||18||121||5||2/35||24.20||1||– |- ||55||జాక్ బరెట్ట్||1890||2||4||1||80||67*||26.67||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||56||కెన్నెత్ బర్న్||1890||2||4||0||41||19||10.25||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||57||పర్సీ ఛార్ల్‌టన్||1890||2||4||0||29||11||7.25||45||1||24||3||3/18||8.00||0||– |- ||58||సిడ్ గ్రెగొరీ||1890–1912||58||100||7||2282||201||24.54||30||0||33||0||–||–||25||– |- ||59||హుగ్ ట్రంబుల్||1890–1904||32||57||14||851||70||19.79||8099||452||3072||141||8/65||21.79||45||– |- ||60||[[సిడ్నీ కాల్వే]]||1892–1895||3||6||1||87||41||17.40||471||33||142||6||5/37||23.67||–||– |- ||61||హారీ డాన్మన్||1892–1896||5||10||1||75||15||8.33||54||2||22||0||–||–||1||– |- ||62||బాబ్ మెక్లియోడ్||1892–1893||6||11||0||146||31||13.27||1089||67||382||12||5/53||31.83||3||– |- ||63||హారీ గ్రాహమ్||1893–1896||6||10||0||301||107||30.10||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||64|| జో డార్లింగ్||1894–1905||34||60||2||1657||178||28.57||–||–||–||–||–||–||27||– |- ||65||ఫ్రాంక్ ఇరడేల్||1894–1899||14||23||1||807||140||36.68||12||1||3||0||–||–||16||– |- ||66||ఎర్నీ జోన్స్||1894–1902||19||26||1||126||20||5.04||3754||161||1857||64||7/88||29.02||21||– |- ||67||ఛార్లీ మెక్‌లీడ్||1894–1905||17||29||5||573||112||23.88||3374||171||1325||33||5/65||40.15||9||– |- ||68||జాక్ రీడ్‌మన్||1894||1||2||0||21||17||10.50||57||2||24||1||1/12||24.00||1||– |- ||69||ఆర్థర్ కానింగ్‌హామ్||1895||1||2||0||13||10||6.50||186||9||76||2||2/17||38.00||0||– |- ||70||జాన్ హారీ||1895||1||2||0||8||6||4.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||71||ఆల్బర్ట్ ట్రాట్||1895||3{{efn|name=also-england}}||5||3||205||85*||102.50||474||17||192||9||8/43||21.33||4||– |- ||72||టామ్ మెక్ కిబ్బిన్||1895–1898||5||8||2||88||28*||14.67||1032||41||496||17||3/35||29.18||4||– |- ||73||ఛార్లెస్ ఈడి||1896–1902||2||4||1||20||10*||6.67||223||14||112||7||3/30||16.00||2||– |- ||74||క్లెమ్ హిల్||1896–1912||49||89||2||3412||191||39.22||–||–||–||–||–||–||33||– |- ||75||జిమ్ కెల్లీ||1896–1905||36||56||17||664||46*||17.03||–||–||–||–||–||–||43||20 |- ||76||మాంటీ నోబెల్||1898–1909||42||73||7||1997||133||30.26||7159||361||3025||121||7/17||25.00||26||– |- ||77||బిల్ హావెల్||1898–1904||18||27||6||158||35||7.52||3892||245||1407||49||5/81||28.71||12||– |- ||78||ఫ్రాంక్ లావెర్||1899–1909||15||23||6||196||45||11.53||2361||121||964||37||8/31||26.05||8||– |- ||79||విక్టర్ ట్రంపర్||1899–1912||48||89||8||3163||214*||39.05||546||20||317||8||3/60||39.63||31||– |- ||80||వార్విక్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్||1902–1921||50||84||10||2863||159*||38.69||8022||407||2923||87||6/35||33.60||44||– |- ||81||రెగ్గీ డఫ్||1902–1905||22||40||3||1317||146||35.59||180||8||85||4||2/43||21.25||14||– |- ||82||బెర్ట్ హాప్కిన్స్||1902–1909||20||33||2||509||43||16.42||1327||49||696||26||4/81||26.77||11||– |- ||83||జాక్ సాండర్స్||1902–1908||14||23||6||39||11*||2.29||3565||116||1796||79||7/34||22.73||5||– |- ||84||జో ట్రావెర్స్||1902||1||2||0||10||9||5.00||48||2||14||1||1/14||14.00||1||– |- ||85||టిబ్బీ కాటర్||1904–1912||21||37||2||457||45||13.06||4633||86||2549||89||7/148||28.64||8||– |- ||86||పీయర్ మెక్‌అలిస్టర్||1904–1909||8||16||1||252||41||16.80||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||87||ఆల్గ్య్ గెహ్ర్స్||1904–1911||6||11||0||221||67||20.09||6||0||4||0||–||–||6||– |- ||88||సామీ కార్టర్||1907–1921||28||47||9||873||72||22.97||–||–||–||–||–||–||44||21 |- ||89||గెర్రీ హాజ్లిట్||1907–1912||9||12||4||89||34*||11.13||1563||74||623||23||7/25||27.09||4||– |- ||90||ఛార్లీ మెకార్ట్నీ||1907–1926||35||55||4||2131||170||41.78||3561||177||1240||45||7/58||27.56||17||– |- ||91||వెర్నాన్ రాన్స్ఫోర్డ్||1907–1912||20||38||6||1211||143*||37.84||43||3||28||1||1/9||28.00||10||– |- ||92||[[రోజర్ హార్టిగాన్]]||1908||2||4||0||170||116||42.50||12||0||7||0||–||–||1||– |- ||93||జాక్ ఓ'కానొర్||1908–1909||4||8||1||86||20||12.29||692||24||340||13||5/40||26.15||3||– |- ||94||వారెన్ బార్డ్స్‌లే||1909–1926||41||66||5||2469||193*||40.48||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||95||బిల్ విట్టీ||1909–1912||14||19||7||161||39*||13.42||3357||163||1373||65||6/17||21.12||4||– |- ||96||ఛార్లీ కెల్లెవే||1910–1928||26||42||4||1422||147||37.42||4363||146||1683||52||5/33||32.37||24||– |- ||97||హెచ్.వి. హార్డెర్న్||1911–1912||7||13||2||254||50||23.09||2148||49||1075||46||7/90||23.37||6||– |- ||98||రాయ్ మిన్నెట్||1911–1912||9||15||0||391||90||26.07||589||26||290||11||4/34||26.36||0||– |- ||99||జిమ్మీ మాథ్యూస్||1912||8||10||1||153||53||17.00||1081||46||419||16||4/29||26.19||7||– |- ||100||[[జాన్ మెక్‌లారెన్]]||1912||1||2||2||0||0*||–||144||3||70||1||1/23||70.00||0||– |- ||101||బార్లో కార్కీక్||1912||6||5||2||16||6*||5.33||–||–||–||–||–||–||6||0 |- ||102||సిడ్ ఎమెరీ||1912||4||2||0||6||5||3.00||462||13||249||5||2/46||49.80||2||– |- ||103||క్లాడ్ జెన్నింగ్స్||1912||6||8||2||107||32||17.83||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||104||డేవిడ్ స్మిత్||1912||2||3||1||30||24*||15.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||105||ఎడ్గర్ మైన్||1912–1921||4||4||1||64||25*||21.33||6||0||1||0||–||–||2||– |- ||106||హెర్బీ కొలిన్స్||1920–1926||19||31||1||1352||203||45.07||654||31||252||4||2/47||63.00||13||– |- ||107||జాక్ గ్రెగొరీ ||1920–1928||24||34||3||1146||119||36.97||5582||138||2648||85||7/69||31.15||37||– |- ||108||ఆర్థర్ మైలీ||1920–1926||21||29||9||222||46*||11.10||6119||115||3358||99||9/121||33.92||14||– |- ||109||బెర్ట్ ఓల్డ్‌ఫీల్డ్||1920–1937||54||80||17||1427||65*||22.65||–||–||–||–||–||–||78||52 |- ||110||నిప్ పెల్ల్యూ||1920–1921||10||14||1||484||116||37.23||78||3||34||0||–||–||4||– |- ||111||జాక్ రైడర్||1920–1929||20||32||5||1394||201*||51.63||1897||71||743||17||2/20||43.71||17||– |- ||112||జానీ టెయ్లర్||1920–1926||20||28||0||997||108||35.61||114||5||45||1||1/25||45.00||11||– |- ||113||రాయ్ పార్క్||1921||1||1||0||0||0||0.00||6||0||9||0||–||–||0||– |- ||114||టెడ్ మెక్‌డోనాల్డ్||1921||11||12||5||116||36||16.57||2885||90||1431||43||5/32||33.28||3||– |- ||115||టామీ ఆండ్రూస్||1921–1926||16||23||1||592||94||26.91||156||5||116||1||1/23||116.00||12||– |- ||116||హంటర్ హెన్డ్రీ||1921–1929||11||18||2||335||112||20.94||1706||73||640||16||3/36||40.00||10||– |- ||117||బిల్ పాన్స్ఫోర్డ్||1924–1934||29||48||4||2122||266||48.23||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||118||ఆర్థర్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1926||9||13||0||403||100||31.00||1812||91||521||12||2/20||43.42||1||– |- ||119||విక్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1936||19||30||0||706||138||23.53||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||120||ఆల్బర్ట్ హార్ట్‌కాప్ఫ్||1925||1||2||0||80||80||40.00||240||2||134||1||1/120||134.00||0||– |- ||121||[[క్లారీ గ్రిమ్మెట్]]||1925–1936||37||50||10||557||50||13.93||14513||736||5231||216||7/40||24.22||17||– |- ||122||అలన్ కిపాక్స్||1925–1934||22||34||1||1192||146||36.12||72||5||19||0||–||–||13||– |- ||123||బిల్ వుడ్‌ఫుల్||1926–1934||35||54||4||2300||161||46.00||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||124||[[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్|డాణ్ బ్రాడ్‌మాన్]]||1928–1948||52||80||10||6996||334||99.94||160||3||72||2||1/8||36.00||32||– |- ||125||బెర్ట్ ఐరన్‌మాంగర్||1928–1933||14||21||5||42||12||2.63||4695||328||1330||74||7/23||17.97||3||– |- ||126||డాన్ బ్లాకీ||1928–1929||3||6||3||24||11*||8.00||1260||51||444||14||6/94||31.71||2||– |- ||127||ఓటో నాథ్లింగ్||1928||1||2||0||52||44||26.00||276||15||72||0||–||–||0||– |- ||128||{{sortname|Ted|à Beckett}}||1929–1932||4||7||–||143||41||20.43||1062||47||317||3||1/41||105.67||4||– |- ||129||[[రాన్ ఆక్సెన్‌హామ్]]||1929–1931||7||10||–||151||48||15.10||1802||112||522||14||4/39||37.29||4||– |- ||130||ఆర్చీ జాక్సన్||1929–1931||8||11||1||474||164||47.40||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||131||అలన్ ఫెయిర్‌ఫాక్స్||1929–1931||10||12||4||410||65||51.25||1520||54||645||21||4/31||30.71||15||– |- ||132||[[పెర్సి హార్నిబ్రూక్]]||1929–1930||6||7||1||60||26||10.00||1579||63||664||17||7/92||39.06||7||– |- ||133||టిమ్ వాల్||1929–1934||18||24||5||121||20||6.37||4812||154||2010||56||5/14||35.89||11||– |- ||134||స్టాన్ మెకాబె||1930–1938||39||62||5||2748||232||48.21||3746||127||1543||36||4/13||42.86||41||– |- ||135||[[అలెక్ హర్వుడ్]]||1930–1931||2||2||0||5||5||2.50||517||28||170||11||4/22||15.45||2||– |- ||136||కీత్ రిగ్||1931–1937||8||12||0||401||127||33.42||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||137||జాక్ నిట్స్చెక్||1931||2||2||0||53||47||26.50||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||138||ఫిలిప్ లీ||1931–1933||2||3||0||57||42||19.00||436||19||212||5||4/111||42.40||1||– |- ||139||బిల్ హంట్||1932||1||1||0||0||0||0.00||96||2||39||0||–||–||1||– |- ||140||బిల్ ఓ'రీల్లి||1932–1946||27||39||7||410||56*||12.81||10024||585||3254||144||7/54||22.60||7||– |- ||141||పడ్ థర్లో||1932||1||1||0||0||0||0.00||234||7||86||0||–||–||0||– |- ||142||జాక్ ఫింగ్ల్‌టన్||1932–1938||18||29||1||1189||136||42.46||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||143||లారీ నాష్||1932–1937||2||2||0||30||17||15.00||311||12||126||10||4/18||12.60||6||– |- ||144||లిస్లే నాగెల్||1932||1||2||1||21||21*||21.00||262||9||110||2||2/110||55.00||0||– |- ||145||లియో ఓ బ్రీన్||1933–1936||5||8||0||211||61||26.38||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||146||[[ఎర్నెస్ట్ బ్రోమ్లీ]]||1933–1934||2||4||0||38||26||9.50||60||4||19||0||–||–||2||– |- ||147||లెన్ డార్లింగ్||1933–1937||12||18||1||474||85||27.88||162||7||65||0||–||–||8||– |- ||148||హామీ లవ్||1933||1||2||0||8||5||4.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||149||హారీ అలెక్జాండర్||1933||1||2||1||17||17*||17.00||276||3||154||1||1/129||154.00||0||– |- ||150||[[బిల్ బ్రౌన్]]||1934–1948||22||35||1||1592||206*||46.82||–||–||–||–||–||–||14||– |- ||151||ఆర్థర్ చిప్పర్‌ఫీల్డ్||1934–1938||14||20||3||552||109||32.47||924||28||437||5||3/91||87.40||15||– |- ||152||హన్స్ ఎబెలింగ్||1934||1||2||0||43||41||21.50||186||9||89||3||3/74||29.67||0||– |- ||153||చక్ ఫ్లీట్‌వుడ్-స్మిత్||1935–1938||10||11||5||54||16*||9.00||3093||78||1570||42||6/110||37.38||0||– |- ||154||ఎన్రీ మెకార్మిక్||1935–1938||12||14||5||54||17*||6.00||2107||50||1079||36||4/101||29.97||8||– |- ||155||జాక్ బాడ్‌కాక్||1936–1938||7||12||1||160||118||14.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||156||రే రాబిన్‌సన్||1936||1||2||0||5||3||2.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||157||మోరిస్ సీవర్స్||1936–1937||3||6||1||67||25*||13.40||602||25||161||9||5/21||17.89||4||– |- ||158||ఫ్రాంక్ వార్డ్||1936–1938||4||8||2||36||18||6.00||1268||30||574||11||6/102||52.18||1||– |- ||159||రాస్ గ్రెగొరీ||1937||2||3||0||153||80||51.00||24||0||14||0||–||–||1||– |- ||160||బెన్ బార్నెట్||1938||4||8||1||195||57||27.86||–||–||–||–||–||–||3||2 |- ||161||లిండ్‌సే హాసెట్||1938–1953||43||69||3||3073||198*||46.56||111||2||78||0||–||–||30||– |- ||162||మెర్విన్ వెయిట్||1938||2||3||0||11||8||3.67||552||23||190||1||1/150||190.00||1||– |- ||163||సిడ్ బార్నెస్||1938–1948||13||19||2||1072||234||63.06||594||11||218||4||2/25||54.50||14||– |- ||164||అయాన్ జాన్‌సన్||1946–1956||45||66||12||1000||77||18.52||8780||330||3182||109||7/44||29.19||30||– |- ||165||[[రే లిండ్‌వాల్]]||1946–1960||61||84||13||1502||118||21.15||13650||419||5251||228||7/38||23.03||26||– |- ||166||[[కోలిన్ మెక్‌కూల్]]||1946–1950||14||17||4||459||104*||35.31||2504||44||958||36||5/41||26.61||14||– |- ||167||కెన్ మ్యూల్‌మాన్||1946||1||1||0||0||0||0.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||168||కీత్ మిల్లర్||1946–1956||55||87||7||2958||147||36.98||10461||337||3906||170||7/60||22.98||38||– |- ||169||[[డాన్ టాలన్]]||1946–1953||21||26||3||394||92||17.13||–||–||–||–||–||–||50||8 |- ||170||ఎర్నీ తోషాక్||1946–1948||12||11||6||73||20*||14.60||3140||155||989||47||6/29||21.04||4||– |- ||171||ఆర్థర్ మారిస్||1946–1955||46||79||3||3533||206||46.49||111||1||50||2||1/5||25.00||15||– |- ||172||జార్జ్ ట్రైబ్||1946–1947||3||3||1||35||25*||17.50||760||9||330||2||2/48||165.00||0||– |- ||173||ఫ్రెడ్ ఫ్రీర్||1946||1||1||1||28||28*||–||160||3||74||3||2/49||24.67||0||– |- ||174||బ్రూస్ డూలాండ్||1947–1948||3||5||1||76||29||19.00||880||9||419||9||4/69||46.56||3||– |- ||175||మెర్వ్ హార్వే||1947||1||2||0||43||31||21.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||176||రాన్ హామెన్స్||1947–1948||3||4||1||81||30*||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||177||బిల్ జాన్స్టన్||1947–1955||40||49||25||273||29||11.38||11048||372||3826||160||6/44||23.91||16||– |- ||178||నీల్ హార్వే||1948–1963||79||137||10||6149||205||48.42||414||23||120||3||1/8||40.00||64||– |- ||179||లెన్ జాన్సన్||1948||1||1||1||25||25*||–||282||10||74||6||3/8||12.33||2||– |- ||180||శామ్ లాక్స్టన్||1948–1951||12||15||0||554||101||36.93||906||20||349||8||3/55||43.63||7||– |- ||181||డౌగ్ రింగ్{||1948–1953||13||21||2||426||67||22.42||3024||69||1305||35||6/72||37.29||5||– |- ||182||రాన్ సాగ్గర్స్||1948–1950||6||5||2||30||14||10.00||–||–||–||–||–||–||16||8 |- ||183||జాక్ మొరొనీ||1949–1952||7||12||1||383||118||34.82||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||184||జెఫ్ నోబ్లెట్||1950–1953||3||4||1||22||13*||7.33||774||25||183||7||3/21||26.14||1||– |- ||185||జాక్ ఐవర్‌సన్||1950–1951||5||7||3||3||1*||0.75||1108||29||320||21||6/27||15.24||2||– |- ||186||కెన్ ఆర్చర్||1950–1951||5||9||0||234||48||26.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||187||జిమ్ బుర్క్||1951–1959||24||44||7||1280||189||34.59||814||41||230||8||4/37||28.75||18||– |- ||188||గ్రామ్ హోల్||1951–1955||18||33||2||789||66||25.45||398||14||126||3||1/9||42.00||21||– |- ||189||గిల్ లాంగ్లీ||1951–1956||26||37||12||374||53||14.96||–||–||–||–||–||–||83||15 |- ||190||రిచీ బెనాడ్||1952–1964||63||97||7||2201||122||24.46||19108||805||6704||248||7/72||27.03||65||– |- ||191||కొలిన్ మెక్ డోనాల్డ్||1952–1961||47||83||4||3107||170||39.33||8||0||3||0||–||–||14||– |- ||192||జార్జ్ థామ్స్||1952||1||2||0||44||28||22.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||193||రాన్ ఆర్చర్||1953–1956||19||30||1||713||128||24.59||3576||160||1318||48||5/53||27.46||20||– |- ||194||అయాన్ క్రెగ్||1953–1958||11||18||0||358||53||19.89||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||195||అలన్ డేవిడ్‌సన్||1953–1963||44||61||7||1328||80||24.59||11587||431||3819||186||7/93||20.53||42||– |- ||196||జాక్ హిల్||1953–1955||3||6||3||21||8*||7.00||606||29||273||8||3/35||34.13||2||– |- ||197||జిమ్ డి కోర్సి||1953||3||6||1||81||41||16.20||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||198||లెస్ ఫావెల్||1954–1961||19||31||3||757||101||27.04||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||199||లెన్ మడాక్స్||1955–1956||7||12||2||177||69||17.70||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||200||[[పీటర్ బర్జ్]]||1955–1966||42||68||8||2290||181||38.17||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||201||{{sortname|Bill|Watson|Bill Watson (cricketer)}}||1955||4||7||1||106||30||17.67||6||0||5||0||–||–||2||– |- ||202||{{sortname|Pat|Crawford}}||1956||4||5||2||53||34||17.67||437||27||107||7||3/28||15.29||1||– |- ||203||{{sortname|Ken|Mackay}}||1956–1963||37||52||7||1507||89||33.49||5792||267||1721||50||6/42||34.42||16||– |- ||204||{{sortname|John|Rutherford|John Rutherford (Australian cricketer)}}||1956||1||1||0||30||30||30.00||36||2||15||1||1/11||15.00||0||– |- ||205||{{sortname|Jack|Wilson|Jack Wilson (Australian cricketer)}}||1956||1||–||–||–||–||–||216||17||64||1||1/25||64.00||0||– |- ||206||{{sortname|Wally|Grout}}||1957–1966||51||67||8||890||74||15.08||–||–||–||–||–||–||163||24 |- ||207||{{sortname|Lindsay|Kline}}||1957–1961||13||16||9||58||15*||8.29||2373||113||776||34||7/75||22.82||9||– |- ||208||{{sortname|Ian|Meckiff}}||1957–1963||18||20||7||154||45*||11.85||3734||120||1423||45||6/38||31.62||9||– |- ||209||{{sortname|Bob|Simpson|Bob Simpson (cricketer)}}||1957–1978||62||111||7||4869||311||46.82||6881||253||3001||71||5/57||42.27||110||– |- ||210||{{sortname|Ron|Gaunt}}||1958–1964||3||4||2||6||3||3.00||716||14||310||7||3/53||44.29||1||– |- ||211||{{sortname|Norm|O'Neill}}||1958–1965||42||69||8||2779||181||45.56||1392||48||667||17||4/41||39.24||21||– |- ||212||{{sortname|Keith|Slater}}||1959||1||1||1||1||1*||–||256||9||101||2||2/40||50.50||0||– |- ||213||{{sortname|Gordon|Rorke}}||1959||4||4||2||9||7||4.50||703||26||203||10||3/23||20.30||1||– |- ||214||{{sortname|Gavin|Stevens}}||1959–1960||4||7||0||112||28||16.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||215||{{sortname|Barry|Jarman}}||1959–1969||19||30||3||400||78||14.81||–||–||–||–||–||–||50||4 |- ||216||{{sortname|Johnny|Martin|Johnny Martin (cricketer)}}||1961–1967||8||13||1||214||55||17.83||1846||57||832||17||3/56||48.94||5||– |- ||217||{{sortname|Frank|Misson}}||1961||5||5||3||38||25*||19.00||1197||30||616||16||4/58||38.50||6||– |- ||218||{{sortname|Des|Hoare}}||1961||1||2||0||35||35||17.50||232||0||156||2||2/68||78.00||2||– |- ||219||{{sortname|Bill|Lawry}}||1961–1971||67||123||12||5234||210||47.15||14||1||6||0||–||–||30||– |- ||220||{{sortname|Graham|McKenzie}}||1961–1971||60||89||12||945||76||12.27||17681||547||7328||246||8/71||29.79||34||– |- ||221||{{sortname|Brian|Booth}}||1961–1966||29||48||6||1773||169||42.21||436||27||146||3||2/33||48.67||17||– |- ||222||{{sortname|Colin|Guest}}||1963||1||1||0||11||11||11.00||144||0||59||0||–||–||0||– |- ||223||{{sortname|Barry|Shepherd}}||1963–1965||9||14||2||502||96||41.83||26||1||9||0||–||–||2||– |- ||224||{{sortname|Neil|Hawke}}||1963–1968||27||37||15||365||45*||16.59||6974||238||2677||91||7/105||29.42||9||– |- ||225||{{sortname|Alan|Connolly|dab=cricketer}}||1963–1971||29||45||20||260||37||10.40||7818||289||2981||102||6/47||29.23||17||– |- ||226||{{sortname|Tom|Veivers}}||1963–1967||21||30||4||813||88||31.27||4191||195||1375||33||4/68||41.67||7||– |- ||227||{{sortname|Ian|Redpath}}||1964–1976||66||120||11||4737||171||43.46||64||2||41||0||–||–||83||– |- ||228||{{sortname|Grahame|Corling}}||1964||5||4||1||5||3||1.67||1159||50||447||12||4/60||37.25||0||– |- ||229||{{sortname|Bob|Cowper}}||1964–1968||27||46||2||2061||307||46.84||3005||138||1139||36||4/48||31.64||21||– |- ||230||{{sortname|Rex|Sellers|Rex Sellers (cricketer)}}||1964||1||1||0||0||0||0.00||30||1||17||0||–||–||1||– |- ||231||{{sortname|Ian|Chappell}}||1964–1980||75||136||10||5345||196||42.42||2873||87||1316||20||2/21||65.80||105||– |- ||232||{{sortname|David|Sincock}}||1964–1966||3||4||1||80||29||26.67||724||7||410||8||3/67||51.25||2||– |- ||233||{{sortname|Laurie|Mayne}}||1965–1970||6||11||3||76||13||9.50||1251||37||628||19||4/43||33.05||3||– |- ||234||{{sortname|Peter|Philpott}}||1965–1966||8||10||1||93||22||10.33||2262||67||1000||26||5/90||38.46||5||– |- ||235||{{sortname|Grahame|Thomas}}||1965–1966||8||12||1||325||61||29.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||236||{{sortname|Peter|Allan|Peter Allan (Australian cricketer)}}||1965||1||–||–||–||–||–||192||6||83||2||2/58||41.50||0||– |- ||237||{{sortname|Doug|Walters}}||1965–1981||74||125||14||5357||250||48.26||3295||79||1425||49||5/66||29.08||43||– |- ||238||{{sortname|Keith|Stackpole}}||1966–1974||43||80||5||2807||207||37.43||2321||86||1001||15||2/33||66.73||47||– |- ||239||{{sortname|David|Renneberg}}||1966–1968||8||13||7||22||9||3.67||1598||42||830||23||5/39||36.09||2||– |- ||240||{{sortname|Brian|Taber}}||1966–1970||16||27||5||353||48||16.05||–||–||–||–||–||–||56||4 |- ||241||{{sortname|Graeme|Watson|Graeme Watson (cricketer)}}||1967–1972||5||9||0||97||50||10.78||552||23||254||6||2/67||42.33||1||– |- ||242||{{sortname|John|Gleeson|John Gleeson (cricketer)}}||1967–1972||29||46||8||395||45||10.39||8857||378||3367||93||5/61||36.20||17||– |- ||243||{{sortname|Paul|Sheahan}}||1967–1974||31||53||6||1594||127||33.91||–||–||–||–||–||–||17||– |- ||244||{{sortname|Eric|Freeman|Eric Freeman (cricketer)}}||1968–1970||11||18||0||345||76||19.17||2183||58||1128||34||4/52||33.18||5||– |- ||245||{{sortname|Les|Joslin}}||1968||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||246||{{sortname|John|Inverarity}}||1968–1972||6||11||1||174||56||17.40||372||26||93||4||3/26||23.25||4||– |- ||247||{{sortname|Ashley|Mallett}}||1968–1980||38||50||13||430||43*||11.62||9990||419||3940||132||8/59||29.85||30||– |- ||248||{{sortname|Terry|Jenner}}||1970–1975||9||14||5||208||74||23.11||1881||62||749||24||5/90||31.21||5||– |- ||249||{{sortname|Rod|Marsh}}||1970–1984||96||150||13||3633||132||26.52||72||1||54||0||–||–||343||12 |- ||250||{{sortname|Alan|Thomson|Alan Thomson (cricketer)}}||1970–1971||4||5||4||22||12*||22.00||1519||33||654||12||3/79||54.50||0||– |- ||251||{{sortname|Greg|Chappell}}||1970–1984||87||151||19||7110||247*||53.86||5327||208||1913||47||5/61||40.70||122||– |- ||252||{{sortname|Ross|Duncan}}||1971||1||1||0||3||3||3.00||112||4||30||0||–||–||0||– |- ||253||{{sortname|Kerry|O'Keeffe}}||1971–1977||24||34||9||644||85||25.76||5384||189||2018||53||5/101||38.08||15||– |- ||254||{{sortname|Dennis|Lillee}}||1971–1984||70||90||24||905||73*||13.71||18467||652||8493||355||7/83||23.92||23||– |- ||255||{{sortname|Tony|Dell}}||1971–1974||2||2||2||6||3*||–||559||18||160||6||3/65||26.67||0||– |- ||256||{{sortname|Ken|Eastwood}}||1971||1||2||0||5||5||2.50||40||0||21||1||1/21||21.00||0||– |- ||257||{{sortname|David|Colley}}||1972||3||4||0||84||54||21.00||729||20||312||6||3/83||52.00||1||– |- ||258||{{sortname|Bruce|Francis}}||1972||3||5||0||52||27||10.40||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||259||{{sortname|Ross|Edwards|Ross Edwards (cricketer)}}||1972–1975||20||32||3||1171||170*||40.38||12||–||20||–||–||–||7||– |- ||260||{{sortname|Bob|Massie}}||1972–1973||6||8||1||78||42||11.14||1739||74||647||31||8/53||20.87||1||– |- ||261||{{sortname|John|Benaud}}||1972–1973||3||5||0||223||142||44.60||24||1||12||2||2/12||6.00||–||– |- ||262||{{sortname|Jeff|Thomson}}||1973–1985||51||73||20||679||49||12.81||10535||301||5601||200||6/46||28.01||20||– |- ||263||{{sortname|Max|Walker}}||1973–1977||34||43||13||586||78*||19.53||10094||380||3792||138||8/143||27.48||12||– |- ||264||{{sortname|John|Watkins|John Watkins (Australian cricketer)}}||1973||1||2||1||39||36||39.00||48||1||21||0||–||–||1||– |- ||265||{{sortname|Jeff|Hammond|Jeff Hammond (cricketer)}}||1973||5||5||2||28||19||9.33||1031||47||488||15||4/38||32.53||2||– |- ||266||{{sortname|Ian|Davis|Ian Davis (cricketer)}}||1974–1977||15||27||1||692||105||26.62||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||267||{{sortname|Gary|Gilmour}}||1974–1977||15||22||1||483||101||23.00||2661||51||1406||54||6/85||26.04||8||– |- ||268||{{sortname|Geoff|Dymock}}||1974–1980||21||32||7||236||31*||9.44||5545||179||2116||78||7/67||27.13||1||– |- ||269||{{sortname|Alan|Hurst|Alan Hurst (cricketer)}}||1974–1979||12||20||3||102||26||6.00||3054||74||1200||43||5/28||27.91||3||– |- ||270||{{sortname|Ashley|Woodcock}}||1974||1||1||0||27||27||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||271||{{sortname|Wally|Edwards}}||1974||3||6||0||68||30||11.33||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||272||{{sortname|Rick|McCosker}}||1975–1980||25||46||5||1622||127||39.56||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||273||{{sortname|Alan|Turner|Alan Turner (cricketer)}}||1975–1977||14||27||1||768||136||29.54||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||274||{{sortname|Gary|Cosier}}||1975–1978||18||32||1||897||168||28.94||899||30||341||5||2/26||68.20||14||– |- ||275||{{sortname|Graham|Yallop}}||1976–1984||39||70||3||2756||268||41.13||192||5||116||1||1/21||116.00||23||– |- ||276||{{sortname|David|Hookes}}||1977–1985||23||41||3||1306||143*||34.37||96||4||41||1||1/4||41.00||12||– |- ||277||{{sortname|Len|Pascoe}}||1977–1982||14||19||9||106||30*||10.60||3403||112||1668||64||5/59||26.06||2||– |- ||278||{{sortname|Richie|Robinson}}||1977||3||6||0||100||34||16.67||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||279||{{sortname|Craig|Serjeant}}||1977–1978||12||23||1||522||124||23.73||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||280||{{sortname|Ray|Bright}}||1977–1986||25||39||8||445||33||14.35||5541||298||2180||53||7/87||41.13||13||– |- ||281||{{sortname|Kim|Hughes}}||1977–1984||70||124||6||4415||213||37.42||85||4||28||0||–||–||50||– |- ||282||{{sortname|Mick|Malone|Mick Malone (cricketer)}}||1977||1||1||0||46||46||46.00||342||24||77||6||5/63||12.83||0||– |- ||283||{{sortname|Wayne|Clark|Wayne Clark (cricketer)}}||1977–1979||10||19||2||98||33||5.76||2793||63||1265||44||4/46||28.75||6||– |- ||284||{{sortname|Paul|Hibbert}}||1977||1||2||0||15||13||7.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||285||{{sortname|Tony|Mann|Tony Mann (cricketer)}}||1977–1978||4||8||0||189||105||23.63||552||4||316||4||3/12||79.00||2||– |- ||286||{{sortname|David|Ogilvie|David Ogilvie (cricketer)}}||1977–1978||5||10||0||178||47||17.80||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||287||{{sortname|Steve|Rixon}}||1977–1985||13||24||3||394||54||18.76||–||–||–||–||–||–||42||5 |- ||288||{{sortname|Peter|Toohey}}||1977–1980||15||29||1||893||122||31.89||2||0||4||0||–||–||9||– |- ||289||{{sortname|John|Dyson|John Dyson (cricketer, born 1954)}}||1977–1984||30||58||7||1359||127*||26.65||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||290||{{sortname|Sam|Gannon}}||1977–1978||3||5||4||3||3*||3.00||726||13||361||11||4/77||32.82||3||– |- ||291||{{sortname|Ian|Callen}}||1978||1||2||2||26||22*||–||440||5||191||6||3/83||31.83||1||– |- ||292||{{sortname|Rick|Darling}}||1978–1979||14||27||1||697||91||26.81||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||293||{{sortname|Graeme|Wood|Graeme Wood (cricketer)}}||1978–1988||59||112||6||3374||172||31.83||–||–||–||–||–||–||41||– |- ||294||{{sortname|Bruce|Yardley}}||1978–1983||33||54||4||978||74||19.56||8909||379||3986||126||7/98||31.63||31||– |- ||295||{{sortname|Jim|Higgs}}||1978–1981||22||36||16||111||16||5.55||4752||176||2057||66||7/143||31.17||3||– |- ||296||{{sortname|Trevor|Laughlin}}||1978||3||5||0||87||35||17.40||516||16||262||6||5/101||43.67||3||– |- ||297||{{sortname|Rodney|Hogg}}||1978–1984||38||58||13||439||52||9.76||7633||230||3503||123||6/74||28.48||7||– |- ||298||{{sortname|John|Maclean|John Maclean (Australian cricketer)}}||1978–1979||4||8||1||79||33*||11.29||–||–||–||–||–||–||18||0 |- ||299||{{sortname|Allan|Border}}||1978–1994||156||265||44||11174||205||50.56||4009||197||1525||39||7/46||39.10||156||– |- ||300||{{sortname|Phil|Carlson}}||1979||2||4||0||23||21||5.75||368||10||99||2||2/41||49.50||2||– |- ||301||[[కెవిన్ రైట్]]||1979||10||18||5||219||55*||16.85||–||–||–||–||–||–||31||4 |- ||302||{{sortname|Andrew|Hilditch}}||1979–1985||18||34||0||1073||119||31.56||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||303||{{sortname|Peter|Sleep}}||1979–1990||14||21||1||483||90||24.15||2982||132||1397||31||5/72||45.06||4||– |- ||304||{{sortname|Dav|Whatmore}}||1979||7||13||0||293||77||22.54||30||2||11||0||–||–||13||– |- ||305||[[జెఫ్ మాస్]]||1979||1||2||1||60||38*||60.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||306||{{sortname|Bruce|Laird}}||1979–1982||21||40||2||1341||92||35.29||18||1||12||0||–||–||16||– |- ||307||{{sortname|Julien|Wiener}}||1979–1980||6||11||0||281||93||25.55||78||4||41||0||–||–||4||– |- ||308||{{sortname|Graeme|Beard}}||1980||3||5||0||114||49||22.80||259||17||109||1||1/26||109.00||0||– |- ||309||{{sortname|Geoff|Lawson|Geoff Lawson (cricketer)}}||1980–1989||46||68||12||894||74||15.96||11118||386||5501||180||8/112||30.56||10||– |- ||310||{{sortname|Terry|Alderman}}||1981–1991||41||53||22||203||26*||6.55||10181||432||4616||170||6/47||27.15||27||– |- ||311||{{sortname|Trevor|Chappell}}||1981||3||6||1||79||27||15.80||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||312||{{sortname|Martin|Kent}}||1981||3||6||0||171||54||28.50||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||313||{{sortname|Mike|Whitney}}||1981–1992||12||19||8||68||13||6.18||2672||90||1325||39||7/27||33.97||2||– |- ||314||{{sortname|Dirk|Wellham}}||1981–1987||6||11||0||257||103||23.36||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||315||{{sortname|Greg|Ritchie}}||1982–1987||30||53||5||1690||146||35.21||6||0||10||0||–||–||14||– |- ||316||{{sortname|Carl|Rackemann}}||1982–1991||12||14||4||53||15*||5.30||2719||132||1137||39||6/86||29.15||2||– |- ||317||{{sortname|Kepler|Wessels}}||1982–1985||24{{efn|[[Kepler Wessels]] also played for [[South Africa national cricket team|South Africa]]. Only his records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||42||1||1761||179||42.95||90||3||42||0||–||–||20||– |- ||318||{{sortname|Tom|Hogan}}||1983–1984||7||12||1||205||42*||18.64||1436||54||706||15||5/66||47.07||2||– |- ||319||{{sortname|Roger|Woolley}}||1983–1984||2||2||0||21||13||10.50||–||–||–||–||–||–||7||0 |- ||320||{{sortname|Wayne B.|Phillips}}||1983–1986||27||48||2||1485||159||32.28||–||–||–||–||–||–||52||0 |- ||321||{{sortname|John|Maguire|John Maguire (cricketer)}}||1983–1984||3||5||1||28||15*||7.00||616||21||323||10||4/57||32.30||2||– |- ||322||{{sortname|Greg|Matthews}}||1983–1993||33||53||8||1849||130||41.09||6271||256||2942||61||5/103||48.23||17||– |- ||323||{{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer, born 1961)}}||1984||3||5||0||41||12||8.20||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||324||{{sortname|Dean|Jones|Dean Jones (cricketer)}}||1984–1992||52||89||11||3631||216||46.55||198||15||64||1||1/5||64.00||34||– |- ||325||{{sortname|David|Boon}}||1984–1996||107||190||20||7422||200||43.66||36||3||14||–||–||–||99||– |- ||326||{{sortname|Bob|Holland}}||1984–1986||11||15||4||35||10||3.18||2889||124||1352||34||6/54||39.76||5||– |- ||327||{{sortname|Murray|Bennett}}||1984–1985||3||5||2||71||23||23.67||665||24||325||6||3/79||54.17||5||– |- ||328||{{sortname|Craig|McDermott}}||1984–1996||71||90||13||940||42*||12.21||16586||579||8332||291||8/97||28.63||19||– |- ||329||{{sortname|Simon|O'Donnell}}||1985||6||10||3||206||48||29.43||940||37||504||6||3/37||84.00||4||– |- ||330||{{sortname|Dave|Gilbert|Dave Gilbert (Australian cricketer)}}||1985–1986||9||12||4||57||15||7.13||1647||49||843||16||3/48||52.69||0||– |- ||331||{{sortname|Robbie|Kerr|Robbie Kerr (Australian cricketer)}}||1985||2||4||0||31||17||7.75||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||332||{{sortname|Merv|Hughes}}||1985–1994||53||70||8||1032||72*||16.65||12285||499||6017||212||8/87||28.38||23||– |- ||333||{{sortname|Geoff|Marsh}}||1985–1992||50||93||7||2854||138||33.19||–||–||–||–||–||–||38||– |- ||334||{{sortname|Bruce|Reid}}||1985–1992||27||34||14||93||13||4.65||6244||244||2784||113||7/51||24.64||5||– |- ||335||{{sortname|Steve|Waugh}}||1985–2004||168||260||46||10927||200||51.06||7805||332||3445||92||5/28||37.45||112||– |- ||336||{{sortname|Simon|Davis|Simon Davis (Australian cricketer)}}||1986||1||1||0||0||0||0.00||150||4||70||0||–||–||0||– |- ||337||{{sortname|Tim|Zoehrer}}||1986–1987||10||14||2||246||52*||20.50||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||338||{{sortname|Chris|Matthews|Chris Matthews (cricketer)}}||1986–1988||3||5||0||54||32||10.80||570||18||313||6||3/95||52.17||1||– |- ||339||{{sortname|Greg|Dyer}}||1986–1988||6||6||0||131||60||21.83||–||–||–||–||–||–||22||2 |- ||340||పీటర్ టైలర్||1987–1991||13||19||3||431||87||26.94||2227||101||1068||27||6/78||39.56||10||– |- ||341||మైక్ వెలెట్టా||1987–1990||8||11||0||207||39||18.82||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||342||టిమ్ మే||1987–1995||24||28||12||225||42*||14.06||6577||321||2606||75||5/9||34.75||6||– |- ||343||టోనీ డోడ్‌మైడ్||1987–1992||10||15||6||202||50||22.44||2184||92||953||34||6/58||28.03||6||– |- ||344||[[ఇయాన్ హీలీ]]||1988–1999||119||182||23||4356||161*||27.40||–||–||–||–||–||–||366||29 |- ||345||ట్రెవర్ హాన్స్||1989||7||7||1||136||40||22.67||1528||84||580||17||3/59||34.12||3||– |- ||346||[[మార్క్ టేలర్ (క్రికెటర్)|మార్క్ టేలర్]]||1989–1999||104||186||13||7525||334*||43.50||42||3||26||1||1/11||26.00||157||– |- ||347||గ్రెగ్ ఛాపెల్||1989–1990||4||4||0||10||6||2.50||951||29||503||13||3/79||38.69||1||– |- ||348||టామ్ మూడీ||1989–1992||8||14||0||456||106||32.57||432||19||147||2||1/17||73.50||9||– |- ||349||[[మార్క్ వా (క్రికెటర్)|మార్క్ వా]]||1991–2002||128||209||17||8029||153*||41.82||4853||171||2429||59||5/40||41.17||181||– |- ||350||[[షేన్ వార్న్]]||1992–2007||145||199||17||3154||99||17.32||40704||1761||17995||708||8/71||25.41||125||– |- ||351||వేన్ ఎన్. ఫిలిప్స్||1992||1||2||0||22||14||11.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||352||[[పాల్ రీఫెల్]]||1992–1998||35||50||14||955||79*||26.53||6403||279||2804||104||6/71||26.96||15||– |- ||353||డామీన్ మార్టిన్||1992–2006||67||109||14||4406||165||46.37||348||16||168||2||1/0||84.00||36||– |- ||354||[[జస్టిన్ లాంగర్]]||1993–2007||105||182||12||7696||250||45.27||6||0||3||0||–||–||73||– |- ||355||జో ఏంజెల్||1993–1995||4||7||1||35||11||5.83||748||24||463||10||3/54||46.30||1||– |- ||356||బ్రెండన్ జూలియన్||1993–1995||7||9||1||128||56*||16.00||1098||43||599||15||4/36||39.93||4||– |- ||357||మైఖేల్ స్లాటర్||1993–2001||74||131||7||5312||219||42.84||25||1||10||1||1/4||10.00||33||– |- ||358||[[గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్]]||1993–2007||124||138||51||641||61||7.36||29248||1470||12186||563||8/24||21.64||38||– |- ||359||[[మాథ్యూ హేడెన్]]||1994–2009||103||184||14||8625||380||50.74||54||0||40||0||–||–||128||– |- ||360||మైఖేల్ బెవన్||1994–1998||18||30||3||785||91||29.07||1285||30||703||29||6/82||24.24||8||– |- ||361||డామీన్ ఫ్లెమింగ్||1994–2001||20||19||3||305||71*||19.06||4129||153||1942||75||5/30||25.89||9||– |- ||362||ఫిల్ ఎమిరి||1994||1||1||1||8||8*||–||–||–||–||–||–||–||5||1 |- ||363||గ్రెగ్ బ్లెవెట్||1995–2000||46||79||4||2552||214||34.03||1436||60||720||14||2/9||51.43||45||– |- ||364||పీటర్ మెక్లింటైర్||1995–1996||2||4||1||22||16||7.33||393||10||194||5||3/103||38.80||0||– |- ||365||[[స్టువర్ట్ లా]]||1995||1||1||1||54||54*||–||18||1||9||0||–||–||1||– |- ||366||[[రికీ పాంటింగ్]]||1995–2012||168||287||29||13378||257||51.85||587||24||276||5||1/0||55.20||196||– |- ||367||బ్రాడ్ హాగ్||1996–2008||7||10||3||186||79||26.57||1524||40||933||17||4/133||54.88||1||– |- ||368||మాథ్యూ ఇలియట్||1996–2004||21||36||1||1172||199||33.49||12||1||4||0||–||–||14||– |- ||369||[[మైఖేల్ కాస్ప్రోవిచ్]]||1996–2006||38||54||12||445||25||10.60||7140||245||3716||113||7/36||32.89||16||– |- ||370||[[జేసన్ గిలెస్పీ]]||1996–2006||71||93||28||1218||201*||18.74||14234||630||6770||259||7/37||26.14||27||– |- ||371||[[ఆండీ బిచెల్]]||1997–2003||19||22||1||355||71||16.90||3336||111||1870||58||5/60||32.24||16||– |- ||372||[[షాన్ యంగ్]]||1997||1||2||1||4||4*||4.00||48||3||13||0||–||–||0||– |- ||373||సైమన్ కుక్||1997||2||2||2||3||3*||–||224||10||142||7||5/39||20.29||0||– |- ||374||స్టువర్ట్ మెక్‌గిల్||1998–2008||44||47||11||349||43||9.69||11237||365||6038||208||8/108||29.02||16||– |- ||375||గావిన్ రాబర్ట్‌సన్||1998||4||7||0||140||57||20.00||898||19||515||13||4/72||39.62||1||– |- ||376||[[పాల్ విల్సన్]]||1998||1||2||2||0||0*||–||72||2||50||0||–||–||0||– |- ||377||ఆడమ్ డేల్||1998–1999||2||3||0||6||5||2.00||348||19||187||6||3/71||31.17||0||– |- ||378||డారెన్ లెహ్మన్||1998–2004||27||42||2||1798||177||44.95||974||36||412||15||3/42||27.47||11||– |- ||379||కోలిన్ మిల్లర్||1998–2001||18||24||3||174||43||8.29||4091||163||1805||69||5/32||26.16||6||– |- ||380||మాథ్యూ నికల్సన్||1998||1||2||0||14||9||7.00||150||4||115||4||3/56||28.75||0||– |- ||381||[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]]||1999–2008||96||137||20||5570||204*||47.60||–||–||–||–||–||–||379||37 |- ||382||స్కాట్ ముల్లర్||1999||2||2||2||6||6*||–||348||8||258||7||3/68||36.86||2||– |- ||383||[[బ్రెట్ లీ (క్రికెటర్)|బ్రెట్ లీ]]||1999–2010||76||90||18||1451||64||20.15||16531||547||9554||310||5/30||30.81||23||– |- ||384||సైమన్ కటిచ్||2001–2010||56||99||6||4188||157||45.03||1039||15||653||21||6/65||30.23||39||– |- ||385||[[మార్టిన్ లవ్]]||2002–2003||5||8||3||233||100*||46.60||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||386||బ్రాడ్ విలియమ్స్||2003–2004||4||6||3||23||10*||7.66||852||0|||406||9||4/53||45.1||4||– |- ||387||నాథన్ బ్రాకెన్||2003–2005||5||6||2||70||37||17.50||1110||53||505||12||4/48||42.08||2||– |- ||388||[[ఆండ్రూ సైమండ్స్]]||2004–2009||26||41||5||1462||162*||40.61||2094||81||896||24||3/50||37.22||22||– |- ||389||మైఖేల్ క్లార్క్||2004–2015||115||198||22||8643||329*||49.10||2435||62||1184||31||6/9||38.19||134||– |- ||390||నాథన్ హౌరిట్జ్||2004–2010||17||24||7||426||75||25.05||4200||143||2205||63||5/53||34.98||3||– |- ||391||[[షేన్ వాట్సన్]]||2005–2015||59||99||3||3731||176||35.20||5495||240||2526||75||6/33||33.68||45||– |- ||392|| షౌన్ టైట్||2005–2008||3||5||2||20||8||6.66||414||6||302||5||3/97||60.40||1||– |- ||393||మైఖేల్ హస్సే||2005–2013||79||137||16||6235||195||51.52||588||4||306||7||1/0||43.71||85||– |- ||394||[[బ్రాడ్ హడ్జ్]]||2005–2008||6||11||2||503||203*||55.88||12||0||8||0||–||–||9||– |- ||395||ఫిల్ జేక్స్||2005–2008||11||19||0||902||150||47.47||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||396||స్టువర్ట్ క్లార్క్||2006–2009||24||26||7||248||39||13.05||5146||230||2243||94||5/32||23.86||4||– |- ||397||డాన్ కుల్లెన్||2006||1||–||–||–||–||–||84||0||54||1||1/25||54.00||0||– |- ||398||[[మిచెల్ జాన్సన్]]||2007–2015||73||109||16||2065||123*||22.20||16001||514||8891||313||8/61||28.40||27||– |- ||399||[[క్రిస్ రోజర్స్]]||2008–2015||25||48||1||2015||173||42.87||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||400||బ్రాడ్ హాడిన్||2008–2015||66||112||13||3266||169||32.98||–||–||–||–||–||–||262||8 |- ||401||బ్యూ కాసాన్||2008||1||1||–||10||10||10.00||192||4||129||3||3/86||43.00||2||– |- ||402||[[కామెరాన్ వైట్]]||2008||4||7||2||146||46||29.20||558||8||342||5||2/71||68.40||1||– |- ||403||[[పీటర్ సిడిల్]]||2008–2019||67||94||15||1164||51||14.73||13907||615||6777||221||6/54||30.66||19||– |- ||404||జేసన్ క్రెజ్జా||2008||2||4||1||71||32||23.66||743||8||562||13||8/215||43.23||4||– |- ||405||డౌగ్ బొలింగర్||2009–2010||12||14||7||54||21||7.71||2401||78||1296||50||5/28||25.92||2||– |- ||406||[[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్]]||2009||4||6||1||107||68||21.40||732||40||300||9||3/25||33.33||2||– |- ||407||బెన్ హిల్ఫెన్‌హాస్||2009–2012||27||38||12||355||56*||13.65||6078||258||2822||99||5/75||28.50||7||– |- ||408||[[ఫిలిప్ హ్యూస్]]||2009–2013||26||49||2||1535||160||32.65||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||409||మార్కస్ నార్త్||2009–2010||21||35||2||1171||128||35.48||1258||37||591||14||6/55||42.21||17||– |- ||410||బ్రైస్ మెక్‌గెయిన్||2009||1||2||0||2||2||1.00||108||2||148||0||–||–||0||– |- ||411||గ్రాహమ్‌ మనౌ||2009||1||2||1||21||13*||21.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||412||[[క్లింట్ మెక్‌కే]]||2009||1||1||0||10||10||10.00||168||5||101||1||1/56||101.00||1||– |- ||413||[[ర్యాన్ హారిస్]]||2010–2015||27||37||10||578||74||19.32||5472||233||2528||111||7/117||22.77||13||– |- ||414||టిమ్‌ పైనీ||2010–2021||35||57||10||1534||92||32.63||–||–||–||–||–||–||150||7 |- ||415||'''[[స్టీవ్ స్మిత్]]'''||2010–||123||220||28||10763||239||56.05||1470||28||1008||19||3/18||53.05||215||– |- ||416||[[పీటర్ జార్జ్]]||2010||1||2||0||2||2||1.00||168||3||77||2||2/48||38.50||0||– |- ||417||[[జేవియర్ డోహెర్టీ]]||2010–2013||4||7||3||51||18*||12.75||918||36||548||7||3/131||78.29||2||– |- ||418||మిఖాయెల్ బీర్||2011–2012||2||3||1||6||2*||3.00||406||13||178||3||2/56||59.33||1||– |- ||419||[[ఉస్మాన్ ఖవాజా]]||2011–2026||88||159||14||6229||232||42.95||18||0||8||0||–||–||68||– |- ||420||ట్రెంట్ కోప్‌లాండ్||2011||3||4||1||39||23*||13.00||648||34||227||6||2/24||37.83||2||– |- ||421||'''నాథన్ లైయాన్'''||2011–||141||180||49||1651||47||12.60||34832||1100||17099||567||8/50||30.15||64||– |- ||422||షౌన్ మార్ష్||2011–2019||38||68||2||2265||182||34.31||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||423||'''[[పాట్ కమ్మిన్స్]]'''||2011–||72||107||13||1567||64*||16.67||14391||521||6946||315||6/23||22.05||36||– |- ||424||జేమ్స్ పాటిన్సన్||2011–2020||21||25||9||417||47*||26.06||3963||142||2133||81||5/27||26.33||6||– |- ||425||'''[[మిచెల్ స్టార్క్]]'''||2011–||105||154||33||2478||99||20.47||20013||621||11481||433||7/58||26.51||46||– |- ||426||[[డేవిడ్ వార్నర్]]||2011–2024||112||205||8||8786||335*||44.59||342||1||269||4||2/45||67.25||91||– |- ||427||ఎడ్ కొవన్||2011–2013||18||32||0||1001||136||31.28||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||428||మాథ్యూ వేడ్||2012–2021||36||63||9||1613||117||29.87||30||1||28||0||–||–||74||11 |- ||429||రాబ్ క్వినీ||2012||2||3||0||9||9||3.00||150||12||29||0||–||–||5||– |- ||430||జాన్ హేస్టింగ్స్||2012||1||2||0||52||32||26.00||234||3||153||1||1/51||153.00||1||– |- ||431||జాక్సన్ బర్డ్||2012–2017||9||9||6||43||19*||14.33||1934||80||1042||34||5/59||30.64||2||– |- ||432||మోయ్సెస్ హెన్రిక్స్||2013–2016||4||8||1||164||81*||23.42||330||12||164||2||1/48||82.00||1||– |- ||433||[[గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]]||2013–2017||7||14||1||339||104||26.07||462||4||341||8||4/127||42.62||5||– |- ||434||[[ఆష్టన్ అగర్]]||2013–2023||5||7||1||195||98||32.50||1006||36||468||9||3/46||52.00||0||– |- ||435||జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్||2013||1||2||0||45||23||22.50||166||4||98||6||4/51||16.33||0||– |- ||436||జార్జ్ బెయిలీ||2013–2014||5||8||1||183||53||26.14||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||437||అలెక్స్ డూలన్||2014||4||8||0||191||89||23.88||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||438||[[మిచెల్ మార్ష్]]||2014–2024||46||80||7||2083||181||28.53||3483||92||2061||51||5/46||40.41||27||– |- ||439||స్టీవ్ ఓ'కీఫ్||2014–2017||9||13||4||86||25||9.55||2228||68||1029||35||6/35||29.40||0||– |- ||440||'''[[జోష్ హాజెల్‌వుడ్]]'''||2014–||76||96||47||565||39||11.53||15423||657||7144||295||6/67||24.21||30||– |- ||441||[[జో బర్న్స్]]||2014–2020||23||40||1||1442||180||36.97||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||442||ఆడమ్ వోగ్స్||2015–2016||20||31||7||1485||269*||61.87||76||1||44||0||–||–||15||– |- ||443||పీటర్ నెవిల్||2015–2016||17||23||2||468||66||22.28||–||–||–||–||–||–||61||2 |- ||444||జాన్ హాలాండ్||2016–2018||4||7||5||6||3||3.00||960||23||574||9||3/83||63.77||1||– |- ||445||కల్లమ్ ఫెర్గూసన్||2016||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||446||జో మెన్నీ||2016||1||2||0||10||10||5.00||168||5||85||1||1/85||85.00||–||– |- ||447||[[పీటర్ హ్యాండ్‌స్కాంబ్]]||2016–2023||20||35||6||1079||110||37.20||–||–||–||–||–||–||30||– |- ||448||నిక్ మాడిన్సన్||2016||3||4||0||27||22||6.75||36||0||27||0||–||–||2||– |- ||449||[[మాట్ రెన్‌షా]]||2016–2023||14||24||2||645||184||29.31||30||0||20||0||–||–||9||– |- ||450||హిల్టన్ కార్ట్‌రైట్||2017||2||2||0||55||37||27.50||54||1||31||0||–||–||0||– |- ||451||కామెరాన్ బాంక్రాఫ్ట్||2017–2019||10||18||1||446||82*||26.23||–||–||–||–||–||–||16||– |- ||452||ఛాద్ సేయర్స్||2018||1||2||0||0||–||0.00||294||11||146||2||2/78||73.00||1||– |- ||453||[[ఆరోన్ ఫించ్]]||2018||5||10||0||278||62||27.80||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||454||'''[[ట్రావిస్ హెడ్]]'''||2018–||65||111||6||4592||175||43.73||1019||14||633||16||4/10||39.56||34||– |- ||455||'''[[మార్నస్ లబుషేన్]]'''||2018–||63||114||9||4694||215||44.70||1316||20||834||14||3/45||59.57||51||– |- ||456||మార్కస్ హారిస్||2018–2022||14||26||2||607||79||25.29||–||–||–||–||–||–||8||– |- ||457||కర్టిస్ పాటర్‌సన్||2019||2||2||1||144||114*||144.00||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||458||'''జ్యే రిచర్డ్‌సన్'''||2019–||4||5||1||25||9||6.25||591||30||273||13||5/42||21.00||0||– |- ||459||'''[[కామెరాన్ గ్రీన్]]'''||2020–||37||59||6||1736||174*||32.75||2561||68||1519||39||5/27||38.94||38||– |- ||460||విల్ పకోవ్స్కీ||2021||1||2||0||72||62||36.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||461||'''[[అలెక్స్ కారీ]]'''||2021–||48||73||8||2333||156||35.89||–||–||–||–||–||–||186||19 |- ||462||'''[[మైఖేల్ నెసెర్]]'''||2021–||5||7||0||131||35||18.71||778||20||416||22||5/42||18.90||4||– |- ||463||'''స్కాట్ బొలాండ్'''||2021–||19||24||9||125||21*||8.33||3191||122||1524||82||6/7||18.58||9||– |- ||464||మిట్చెల్ స్వెప్సన్||2022||4||5||1||28||15*||7.00||892||14||458||10||3/55||45.80||2||– |- ||465||'''టాడ్ మర్ఫీ'''||2023–||7||10||1||122||41||13.55||1157||34||619||22||7/124||28.13||3||– |- ||466||'''[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]]'''||2023–||5||6||2||18||6||4.50||1026||30||555||25||5/16||22.20||2||– |- ||467||నాథన్ మెక్‌స్వీని||2024||3||6||1||72||39||14.40||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||468||'''[[సామ్ కొన్‌స్టాస్ (ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారుడు)|సామ్ కొన్‌స్టాస్]]'''||2024–||5||10||0||163||60||16.30||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||469||'''బ్యూ వెబ్‌స్టర్'''||2025–||8||13||2||452||72||41.09||487||14||270||11||3/64||24.54||12||– |- ||470||'''[[జోష్ ఇంగ్లిస్]]'''||2025–||5||7||0||184||102||26.28||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||471||'''[[కూపర్ కానల్లీ]]'''||2025–||1||1||0||4||4||4.00||30||1||21||0||–||–||0||– |- ||472||'''బ్రెన్‌డన్ డాగెట్'''||2025–|| 2|| 2||1 |20 |13 |20.00 |290 |4 |215 |7 |3/51 |30.71 |1 |– |- ||473||'''జేక్ వెదరాల్డ్'''||2025–|| 5|| 10||1 |201 |72 |22.33 |– |– |– |– |– |– |1 |– |} ==షర్ట్ నెంబర్ల చరిత్ర== Since the [[2019 Ashes series]], there has been an introduction of names and numbers on all Test players' shirts as with ODI/T20 shirts in an effort to engage new fans and help identify the players.<ref>{{cite web | url=https://www.cricket.com.au/news/test-whites-names-numbers-australia-a-tim-paine-ashes-test-championship/2019-07-08 | title=New look revealed for Test shirts | publisher=cricket.com.au | date=8 July 2019 | access-date=5 November 2019 | author=Ferris, Sam }}</ref> This forms part of the inaugural [[World Test Championship|ICC World Test Championship]], a league competition between the top nine Test nations spread over a two-year period, culminating in a Final between the top two teams.<ref>{{cite web | url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/21006055/test-odi-leagues-approved-icc-board | title=Test, ODI leagues approved by ICC Board | publisher=ESPNcricinfo| date=13 October 2017 | access-date=30 July 2019 | author=Brettig, Daniel }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! S/N ! Current<ref>{{citation|url=https://www.cricket365.com/world-test-championship/england-and-australia-confirm-ashes-squad-numbers/|title=England and Australia confirm Ashes squad numbers|date=31 July 2019|publisher=cricket365.com}} Retrieved on 5 November 2019.</ref> ! Past |- | 1|| || [[Usman Khawaja]] (2019–2025) |- | 2|| [[Josh Philippe]] (Australia A) || |- | 4|| [[Alex Carey (cricketer)|Alex Carey]]|| |- | 6|| [[Sam Konstas]]|| |- | 7|| [[Matthew Renshaw]] || [[Tim Paine]] (2019–2021) |- | 8|| [[Mitchell Marsh]] || |- | 9|| [[Cooper Connolly]] || |- | 10|| [[Will Pucovski]] || [[Peter Siddle]] (2019) |- | 11|| [[Joel Paris]] (Australia A) || |- | 13|| – || [[Matthew Wade]] (2019–2021) |- | 14|| [[Marcus Harris (cricketer)|Marcus Harris]] || |- | 15|| – || [[Joe Burns (cricketer)|Joe Burns]] (2019–2020) |- | 16|| [[Nathan McSweeney]]||[[Mark Steketee]] & [[Brendan Doggett]] (both Australia A) |- | 18|| [[Michael Neser]]|| |- | 19|| [[Scott Boland]] || [[James Pattinson]] (2019–2020) |- | 21|| [[Beau Webster]] |- | 22|| [[Mitchell Swepson]]|| |- | 27|| [[Henry Hunt (cricketer)|Henry Hunt]] (Australia A) || |- | 28|| [[Lance Morris]] || |- | 30|| [[Pat Cummins]] || |- | 31|| || [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (2019–2024) |- | 33|| [[Marnus Labuschagne]] || |- | 35|| [[Brendan Doggett]] || |- | 36|| [[Todd Murphy]] || |- | 38|| [[Josh Hazlewood]] || |- | 42|| [[Cameron Green]] || |- | 43|| [[Cameron Bancroft]] || |- | 46|| [[Ashton Agar]] || |- | 48|| [[Josh Inglis]] || |- | 49|| [[Steve Smith (cricketer)|Steve Smith]] || |- | 50|| [[Matthew Kuhnemann]] || |- | 53|| [[Nic Maddinson]] (Australia A) || |- | 54|| [[Peter Handscomb]] || |- | 56|| [[Mitchell Starc]] || |- | 59|| [[James Pierson|Jimmy Pierson]] (Australia A) || |- | 60|| [[Jhye Richardson]] || |- | 62|| [[Travis Head]] || |- | 66|| [[Jake Weatherald]] || [[Nathan McAndrew]] (Australia A) |- | 67|| [[Nathan Lyon]] || |- | 71|| [[Bryce Street]] (Australia A) || |- | 72|| [[Campbell Kellaway]] (Australia A) || [[Matt Renshaw]] (2020–2022) |- | 74|| [[Tim Ward (cricketer)|Tim Ward]] (Australia A) || |- | 75|| [[Nathan McSweeney]] (Australia A) || |- | 76|| [[Mitchell Perry]] (Australia A) || |- | 80|| [[Jordan Buckingham]] (Australia A) || |- | 81|| [[Caleb Jewell]] (Australia A) || |- | 82|| [[Ben Dwarshuis]] (Australia A) || |- | 86|| [[Will Sutherland]] (Australia A) || |- | 87|| [[Liam Hatcher]] (Australia A) || |- |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[Test cricket]] * [[Australia national cricket team]] * [[List of Australia national cricket captains]] * [[List of Australia ODI cricketers]] * [[List of Australia Twenty20 International cricketers]] == నోట్స్ == {{notelist}} == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20090929211727/http://www.cricket.com.au/site/_content/document/00000344-source.pdf Cricket Australia] * [http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerCountryList.asp Howstat] {{Australians with 100 or more Test caps}} [[Category:Australia Test cricketers| ]] [[Category:Lists of Australian cricketers|Test cricketers]] [[Category:Lists of Test cricketers|Australian]] pki8i8j5ruh42zpd3m2rfd1977g6shd 4804189 4804144 2026-04-17T06:21:21Z స్వరలాసిక 13980 /* క్రీడాకారులు */ 4804189 wikitext text/x-wiki ఇది '''ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్ల''' జాబితా. టెస్ట్ మ్యాచ్ అనేది రెండు ప్రముఖ క్రికెట్ దేశాల మధ్య ప్రతి వైపు రెండు ఇన్నింగ్స్ ఆడే క్రికెట్ మ్యాచ్. ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు తరఫున ఆడటం ద్వారా ప్రతి క్రీడాకారుడు తన టెస్ట్ టోపీని గెలుచుకున్న క్రమంలో ఈ జాబితా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఒకే టెస్ట్ మ్యాచ్లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తన మొదటి టెస్ట్ క్యాప్ను గెలుచుకున్నప్పుడు, ఆ ఆటగాళ్ళు ఇంటిపేరు ప్రకారం అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ జట్టు ధరించే ముందు భాగంలో అనధికార వలసరాజ్యాల యుగం ఆస్ట్రేలియన్ కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ తో ముదురు ఆకుపచ్చ టోపీకి "బ్యాగీ గ్రీన్" అనే పేరు పెట్టారు ==క్రీడాకారులు== గణాంకాలు 8 జనవరి 2026 నాటికి సరైనవి.<ref>[http://www.espncricinfo.com/Australia/content/player/caps.html?country=2;class=1 List of Australia Test Cricketers]</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Batting Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Bowling Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- ! colspan=4 | ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్లు ! colspan=5 | బ్యాటింగ్ ! colspan=6 | బౌలింగ్ ! colspan=2 | ఫీల్డింగ్ |- ! width="4%"|క్యాప్ ! width="15%"|పేరు ! width="15%"|కెరీర్ ! width="4%"|మ్యాచ్‌లు ! width="4%"|ఇన్నింగ్స్ ! width="4%"|నాటౌట్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|అదిక స్కోర్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|బంతులు ! width="4%"|మెయిడన్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|వికెట్లు ! width="5%"|బెస్ట్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|క్యాచ్‌లు ! width="5%"|స్టంప్‌లు |- ||1||[[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్]]||1877–1879||3||6||2||239||165*||59.75||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||2||జాక్ బ్లాక్‌హామ్||1877–1894||35||62||11||800||74||15.69||–||–||–||–||–||–||37||24 |- ||3||బ్రాన్స్‌బి కూపర్||1877||1||2||0||18||15||9.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||4||టామ్ గారెట్ట్||1877–1888||19||33||6||339||51*||12.56||2728||296||970||36||6/78||26.94||7||– |- ||5||డేవ్ గ్రెగొరీ||1877–1879||3||5||2||60||43||20.00||20||1||9||–||–||–||0||– |- ||6||నెడ్ గ్రెగొరీ||1877||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||7||జాన్ హొడ్జస్||1877||2||4||1||10||8||3.33||136||9||84||6||2/7||14.00||0||– |- ||8||టామ్ హొరాన్||1877–1885||15||27||2||471||124||18.84||373||45||143||11||6/40||13.00||6||– |- ||9||టామ్ కెండల్||1877||2||4||1||39||17*||13.00||563||56||215||14||7/55||15.36||2||– |- ||10||[[బిల్లీ మిడ్ వింటర్]]||1877–1887||8{{efn|name=also-england|[[Billy Midwinter]], [[Billy Murdoch (cricketer)|Billy Murdoch]], [[J. J. Ferris|John Ferris]], [[Sammy Woods]] and [[Albert Trott]] also played Test cricket for [[England cricket team|England]]. In all cases, only their records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||14||1||174||37||13.38||949||104||333||14||5/78||23.79||10||– |- ||11||నాట్ థామ్సన్||1877||2||4||0||67||41||16.75||112||16||31||1||1/14||31.00||3||– |- ||12||థామస్ కెల్లీ||1877–1879||2||3||0||64||35||21.33||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||13||బిల్లీ మర్దోచ్||1877–1890||18{{efn|name=also-england}}||33||5||896||211||32.00||–||–||–||–||–||–||14||0 |- ||14||ఫ్రెడ్ స్పాఫోర్త్||1877–1887||18||29||6||217||50||9.43||4185||416||1731||94||7/44||18.41||11||– |- ||15||ఫ్రాంక్ అల్లన్||1879||1||1||0||5||5||5.00||180||15||80||4||2/30||20.00||0||– |- ||16||అలిక్ బానర్‌మాన్||1879–1893||28||50||2||1108||94||23.08||292||17||163||4||3/111||40.75||21||– |- ||17||హారీ బాయిల్||1879–1884||12||16||4||153||36*||12.75||1743||175||641||32||6/42||20.03||10||– |- ||18||జార్జ్ అలెగ్జాండర్||1880–1884||2||4||0||52||33||13.00||168||13||93||2||2/69||46.50||2||– |- ||19||జార్జ్ బొన్నొర్||1880–1888||17||30||0||512||128||17.07||164||16||84||2||1/5||42.00||16||– |- ||20||టామ్ గ్రౌబె||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||21||పెర్సీ మెక్‌డోనెల్||1880–1888||19||34||1||955||147||28.94||52||1||53||0||–||–||6||– |- ||22||విలియమ్ మౌల్||1||2||0||40||34||20.00||51||4||23||3||3/23||7.67||1||– |- ||23||జోయ్ పాల్మర్||1880–1886||17||25||4||296||48||14.10||4517||452||1678||78||7/65||21.51||13||– |- ||24||జిమ్ స్లైట్||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||25||విల్లియం కూపర్||1882–1884||2||3||1||13||7||6.50||446||31||226||9||6/120||25.11||1||– |- ||26||ఎడ్విన్ ఎవాన్స్||1882–1886||6||10||2||82||33||10.25||1237||166||332||7||3/64||47.43||5||– |- ||27||జార్జ్ గిఫ్ఫెన్||1882–1896||31||53||0||1238||161||23.36||6391||434||2791||103||7/117||27.10||24||– |- ||28||హుగ్ మాస్సీ||1882–1885||9||16||0||249||55||15.56||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||29||జార్జ్ కౌల్హ్‌హార్డ్||1882||1||1||1||6||6*||–||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||30||శామీ జోన్స్||1882–1888||12||24||4||428||87||21.40||262||26||112||6||4/47||18.67||12||– |- ||31||టప్ స్కాట్||1884–1886||8||14||1||359||102||27.62||28||1||26||–||–||–||8||– |- ||32||విలియమ్ బ్రూస్||1885–1895||14||26||2||702||80||29.25||988||72||440||12||3/88||36.67||12||– |- ||33||అఫ్ఫీ జార్విస్||1885–1895||11||21||3||303||82||16.83||–||–||–||–||–||–||9||9 |- ||34||పెర్చీ మార్||1885||1||2||0||5||5||2.50||48||6||14||0||–||–||0||– |- ||35||శామ్యూల్ మోరిస్||1885||1||2||1||14||10*||14.00||136||14||73||2||2/73||36.50||–||– |- ||36||హారీ మస్‌గ్రోవ్||1885||1||2||0||13||9||6.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||37||రోనాల్డ్ పోప్||1885||1||2||0||3||3||1.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||38||డిగ్గర్ రాబర్ట్‌సన్||1885||1||2||0||2||2||1.00||44||3||24||0||–||–||0||– |- ||39||బిల్లీ ట్రంబుల్||1885–1886||7||13||1||243||59||20.25||600||59||222||10||3/29||22.20||3||– |- ||40||జాక్ వారల్||1885–1899||11||22||3||478||76||25.16||255||29||127||1||1/97||127.00||13||– |- ||41||పాట్రిక్ మెక్‌షేన్||1885–1888||3||6||1||26||12*||5.20||108||9||48||1||1/39||48.00||2||– |- ||42||ఫ్రాన్సిస్ వాల్టర్స్||1885||1||2||0||12||7||6.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||43||జాన్ మెక్‌ఇల్‌వ్రైత్||1886||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||44||జె. జె. ఫెర్రిస్||1887–1890||8{{efn|name=also-england}}||16||4||98||20*||8.17||2030||224||684||48||5/26||14.25||4||– |- ||45||హ్యారీ మోజెస్||1887–1895||6||10||0||198||33||19.80||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||46||ఛార్లెస్ టర్నర్||1887–1895||17||32||4||323||29||11.54||5179||457||1670||101||7/43||16.53||8||– |- ||47||రెజినాల్డ్ అల్లెన్||1887||1||2||0||44||30||22.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||48||ఫ్రెడ్రిక్ బర్టన్||1887–1888||2||4||2||4||2*||2.00||–||–||–||–||–||–||1||1 |- ||49||జాన్ కొట్టమ్ ||1887||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||50||వాల్టర్ గిఫ్ఫెన్||1887–1892||3||6||0||11||3||1.83||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||51||జాక్ లైయాన్స్||1887–1897||14||27||0||731||134||27.07||316||17||149||6||5/30||24.83||3||– |- ||52||జాక్ ఎడ్వర్డ్స్||1888||3||6||1||48||26||9.60||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||53||హారీ ట్రాట్||1888–1898||24||42||0||921||143||21.93||1891||47||1019||29||4/71||35.14||21||– |- ||54||సామీ వుడ్స్||1888||3{{efn|name=also-england}}||6||0||32||18||5.33||217||18||121||5||2/35||24.20||1||– |- ||55||జాక్ బరెట్ట్||1890||2||4||1||80||67*||26.67||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||56||కెన్నెత్ బర్న్||1890||2||4||0||41||19||10.25||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||57||పర్సీ ఛార్ల్‌టన్||1890||2||4||0||29||11||7.25||45||1||24||3||3/18||8.00||0||– |- ||58||సిడ్ గ్రెగొరీ||1890–1912||58||100||7||2282||201||24.54||30||0||33||0||–||–||25||– |- ||59||హుగ్ ట్రంబుల్||1890–1904||32||57||14||851||70||19.79||8099||452||3072||141||8/65||21.79||45||– |- ||60||[[సిడ్నీ కాల్వే]]||1892–1895||3||6||1||87||41||17.40||471||33||142||6||5/37||23.67||–||– |- ||61||హారీ డాన్మన్||1892–1896||5||10||1||75||15||8.33||54||2||22||0||–||–||1||– |- ||62||బాబ్ మెక్లియోడ్||1892–1893||6||11||0||146||31||13.27||1089||67||382||12||5/53||31.83||3||– |- ||63||హారీ గ్రాహమ్||1893–1896||6||10||0||301||107||30.10||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||64|| జో డార్లింగ్||1894–1905||34||60||2||1657||178||28.57||–||–||–||–||–||–||27||– |- ||65||ఫ్రాంక్ ఇరడేల్||1894–1899||14||23||1||807||140||36.68||12||1||3||0||–||–||16||– |- ||66||ఎర్నీ జోన్స్||1894–1902||19||26||1||126||20||5.04||3754||161||1857||64||7/88||29.02||21||– |- ||67||ఛార్లీ మెక్‌లీడ్||1894–1905||17||29||5||573||112||23.88||3374||171||1325||33||5/65||40.15||9||– |- ||68||జాక్ రీడ్‌మన్||1894||1||2||0||21||17||10.50||57||2||24||1||1/12||24.00||1||– |- ||69||ఆర్థర్ కానింగ్‌హామ్||1895||1||2||0||13||10||6.50||186||9||76||2||2/17||38.00||0||– |- ||70||జాన్ హారీ||1895||1||2||0||8||6||4.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||71||ఆల్బర్ట్ ట్రాట్||1895||3{{efn|name=also-england}}||5||3||205||85*||102.50||474||17||192||9||8/43||21.33||4||– |- ||72||టామ్ మెక్ కిబ్బిన్||1895–1898||5||8||2||88||28*||14.67||1032||41||496||17||3/35||29.18||4||– |- ||73||ఛార్లెస్ ఈడి||1896–1902||2||4||1||20||10*||6.67||223||14||112||7||3/30||16.00||2||– |- ||74||క్లెమ్ హిల్||1896–1912||49||89||2||3412||191||39.22||–||–||–||–||–||–||33||– |- ||75||జిమ్ కెల్లీ||1896–1905||36||56||17||664||46*||17.03||–||–||–||–||–||–||43||20 |- ||76||మాంటీ నోబెల్||1898–1909||42||73||7||1997||133||30.26||7159||361||3025||121||7/17||25.00||26||– |- ||77||బిల్ హావెల్||1898–1904||18||27||6||158||35||7.52||3892||245||1407||49||5/81||28.71||12||– |- ||78||ఫ్రాంక్ లావెర్||1899–1909||15||23||6||196||45||11.53||2361||121||964||37||8/31||26.05||8||– |- ||79||విక్టర్ ట్రంపర్||1899–1912||48||89||8||3163||214*||39.05||546||20||317||8||3/60||39.63||31||– |- ||80||వార్విక్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్||1902–1921||50||84||10||2863||159*||38.69||8022||407||2923||87||6/35||33.60||44||– |- ||81||రెగ్గీ డఫ్||1902–1905||22||40||3||1317||146||35.59||180||8||85||4||2/43||21.25||14||– |- ||82||బెర్ట్ హాప్కిన్స్||1902–1909||20||33||2||509||43||16.42||1327||49||696||26||4/81||26.77||11||– |- ||83||జాక్ సాండర్స్||1902–1908||14||23||6||39||11*||2.29||3565||116||1796||79||7/34||22.73||5||– |- ||84||జో ట్రావెర్స్||1902||1||2||0||10||9||5.00||48||2||14||1||1/14||14.00||1||– |- ||85||టిబ్బీ కాటర్||1904–1912||21||37||2||457||45||13.06||4633||86||2549||89||7/148||28.64||8||– |- ||86||పీయర్ మెక్‌అలిస్టర్||1904–1909||8||16||1||252||41||16.80||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||87||ఆల్గ్య్ గెహ్ర్స్||1904–1911||6||11||0||221||67||20.09||6||0||4||0||–||–||6||– |- ||88||సామీ కార్టర్||1907–1921||28||47||9||873||72||22.97||–||–||–||–||–||–||44||21 |- ||89||గెర్రీ హాజ్లిట్||1907–1912||9||12||4||89||34*||11.13||1563||74||623||23||7/25||27.09||4||– |- ||90||ఛార్లీ మెకార్ట్నీ||1907–1926||35||55||4||2131||170||41.78||3561||177||1240||45||7/58||27.56||17||– |- ||91||వెర్నాన్ రాన్స్ఫోర్డ్||1907–1912||20||38||6||1211||143*||37.84||43||3||28||1||1/9||28.00||10||– |- ||92||[[రోజర్ హార్టిగాన్]]||1908||2||4||0||170||116||42.50||12||0||7||0||–||–||1||– |- ||93||జాక్ ఓ'కానొర్||1908–1909||4||8||1||86||20||12.29||692||24||340||13||5/40||26.15||3||– |- ||94||వారెన్ బార్డ్స్‌లే||1909–1926||41||66||5||2469||193*||40.48||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||95||బిల్ విట్టీ||1909–1912||14||19||7||161||39*||13.42||3357||163||1373||65||6/17||21.12||4||– |- ||96||ఛార్లీ కెల్లెవే||1910–1928||26||42||4||1422||147||37.42||4363||146||1683||52||5/33||32.37||24||– |- ||97||హెచ్.వి. హార్డెర్న్||1911–1912||7||13||2||254||50||23.09||2148||49||1075||46||7/90||23.37||6||– |- ||98||రాయ్ మిన్నెట్||1911–1912||9||15||0||391||90||26.07||589||26||290||11||4/34||26.36||0||– |- ||99||జిమ్మీ మాథ్యూస్||1912||8||10||1||153||53||17.00||1081||46||419||16||4/29||26.19||7||– |- ||100||[[జాన్ మెక్‌లారెన్]]||1912||1||2||2||0||0*||–||144||3||70||1||1/23||70.00||0||– |- ||101||బార్లో కార్కీక్||1912||6||5||2||16||6*||5.33||–||–||–||–||–||–||6||0 |- ||102||సిడ్ ఎమెరీ||1912||4||2||0||6||5||3.00||462||13||249||5||2/46||49.80||2||– |- ||103||క్లాడ్ జెన్నింగ్స్||1912||6||8||2||107||32||17.83||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||104||డేవిడ్ స్మిత్||1912||2||3||1||30||24*||15.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||105||ఎడ్గర్ మైన్||1912–1921||4||4||1||64||25*||21.33||6||0||1||0||–||–||2||– |- ||106||హెర్బీ కొలిన్స్||1920–1926||19||31||1||1352||203||45.07||654||31||252||4||2/47||63.00||13||– |- ||107||జాక్ గ్రెగొరీ ||1920–1928||24||34||3||1146||119||36.97||5582||138||2648||85||7/69||31.15||37||– |- ||108||ఆర్థర్ మైలీ||1920–1926||21||29||9||222||46*||11.10||6119||115||3358||99||9/121||33.92||14||– |- ||109||బెర్ట్ ఓల్డ్‌ఫీల్డ్||1920–1937||54||80||17||1427||65*||22.65||–||–||–||–||–||–||78||52 |- ||110||నిప్ పెల్ల్యూ||1920–1921||10||14||1||484||116||37.23||78||3||34||0||–||–||4||– |- ||111||జాక్ రైడర్||1920–1929||20||32||5||1394||201*||51.63||1897||71||743||17||2/20||43.71||17||– |- ||112||జానీ టెయ్లర్||1920–1926||20||28||0||997||108||35.61||114||5||45||1||1/25||45.00||11||– |- ||113||రాయ్ పార్క్||1921||1||1||0||0||0||0.00||6||0||9||0||–||–||0||– |- ||114||టెడ్ మెక్‌డోనాల్డ్||1921||11||12||5||116||36||16.57||2885||90||1431||43||5/32||33.28||3||– |- ||115||టామీ ఆండ్రూస్||1921–1926||16||23||1||592||94||26.91||156||5||116||1||1/23||116.00||12||– |- ||116||హంటర్ హెన్డ్రీ||1921–1929||11||18||2||335||112||20.94||1706||73||640||16||3/36||40.00||10||– |- ||117||బిల్ పాన్స్ఫోర్డ్||1924–1934||29||48||4||2122||266||48.23||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||118||ఆర్థర్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1926||9||13||0||403||100||31.00||1812||91||521||12||2/20||43.42||1||– |- ||119||విక్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1936||19||30||0||706||138||23.53||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||120||ఆల్బర్ట్ హార్ట్‌కాప్ఫ్||1925||1||2||0||80||80||40.00||240||2||134||1||1/120||134.00||0||– |- ||121||[[క్లారీ గ్రిమ్మెట్]]||1925–1936||37||50||10||557||50||13.93||14513||736||5231||216||7/40||24.22||17||– |- ||122||అలన్ కిపాక్స్||1925–1934||22||34||1||1192||146||36.12||72||5||19||0||–||–||13||– |- ||123||బిల్ వుడ్‌ఫుల్||1926–1934||35||54||4||2300||161||46.00||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||124||[[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్|డాణ్ బ్రాడ్‌మాన్]]||1928–1948||52||80||10||6996||334||99.94||160||3||72||2||1/8||36.00||32||– |- ||125||బెర్ట్ ఐరన్‌మాంగర్||1928–1933||14||21||5||42||12||2.63||4695||328||1330||74||7/23||17.97||3||– |- ||126||డాన్ బ్లాకీ||1928–1929||3||6||3||24||11*||8.00||1260||51||444||14||6/94||31.71||2||– |- ||127||ఓటో నాథ్లింగ్||1928||1||2||0||52||44||26.00||276||15||72||0||–||–||0||– |- ||128||{{sortname|Ted|à Beckett}}||1929–1932||4||7||–||143||41||20.43||1062||47||317||3||1/41||105.67||4||– |- ||129||[[రాన్ ఆక్సెన్‌హామ్]]||1929–1931||7||10||–||151||48||15.10||1802||112||522||14||4/39||37.29||4||– |- ||130||ఆర్చీ జాక్సన్||1929–1931||8||11||1||474||164||47.40||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||131||అలన్ ఫెయిర్‌ఫాక్స్||1929–1931||10||12||4||410||65||51.25||1520||54||645||21||4/31||30.71||15||– |- ||132||[[పెర్సి హార్నిబ్రూక్]]||1929–1930||6||7||1||60||26||10.00||1579||63||664||17||7/92||39.06||7||– |- ||133||టిమ్ వాల్||1929–1934||18||24||5||121||20||6.37||4812||154||2010||56||5/14||35.89||11||– |- ||134||స్టాన్ మెకాబె||1930–1938||39||62||5||2748||232||48.21||3746||127||1543||36||4/13||42.86||41||– |- ||135||[[అలెక్ హర్వుడ్]]||1930–1931||2||2||0||5||5||2.50||517||28||170||11||4/22||15.45||2||– |- ||136||కీత్ రిగ్||1931–1937||8||12||0||401||127||33.42||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||137||జాక్ నిట్స్చెక్||1931||2||2||0||53||47||26.50||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||138||ఫిలిప్ లీ||1931–1933||2||3||0||57||42||19.00||436||19||212||5||4/111||42.40||1||– |- ||139||బిల్ హంట్||1932||1||1||0||0||0||0.00||96||2||39||0||–||–||1||– |- ||140||బిల్ ఓ'రీల్లి||1932–1946||27||39||7||410||56*||12.81||10024||585||3254||144||7/54||22.60||7||– |- ||141||పడ్ థర్లో||1932||1||1||0||0||0||0.00||234||7||86||0||–||–||0||– |- ||142||జాక్ ఫింగ్ల్‌టన్||1932–1938||18||29||1||1189||136||42.46||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||143||లారీ నాష్||1932–1937||2||2||0||30||17||15.00||311||12||126||10||4/18||12.60||6||– |- ||144||లిస్లే నాగెల్||1932||1||2||1||21||21*||21.00||262||9||110||2||2/110||55.00||0||– |- ||145||లియో ఓ బ్రీన్||1933–1936||5||8||0||211||61||26.38||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||146||[[ఎర్నెస్ట్ బ్రోమ్లీ]]||1933–1934||2||4||0||38||26||9.50||60||4||19||0||–||–||2||– |- ||147||లెన్ డార్లింగ్||1933–1937||12||18||1||474||85||27.88||162||7||65||0||–||–||8||– |- ||148||హామీ లవ్||1933||1||2||0||8||5||4.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||149||హారీ అలెక్జాండర్||1933||1||2||1||17||17*||17.00||276||3||154||1||1/129||154.00||0||– |- ||150||[[బిల్ బ్రౌన్]]||1934–1948||22||35||1||1592||206*||46.82||–||–||–||–||–||–||14||– |- ||151||ఆర్థర్ చిప్పర్‌ఫీల్డ్||1934–1938||14||20||3||552||109||32.47||924||28||437||5||3/91||87.40||15||– |- ||152||హన్స్ ఎబెలింగ్||1934||1||2||0||43||41||21.50||186||9||89||3||3/74||29.67||0||– |- ||153||చక్ ఫ్లీట్‌వుడ్-స్మిత్||1935–1938||10||11||5||54||16*||9.00||3093||78||1570||42||6/110||37.38||0||– |- ||154||ఎన్రీ మెకార్మిక్||1935–1938||12||14||5||54||17*||6.00||2107||50||1079||36||4/101||29.97||8||– |- ||155||జాక్ బాడ్‌కాక్||1936–1938||7||12||1||160||118||14.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||156||రే రాబిన్‌సన్||1936||1||2||0||5||3||2.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||157||మోరిస్ సీవర్స్||1936–1937||3||6||1||67||25*||13.40||602||25||161||9||5/21||17.89||4||– |- ||158||ఫ్రాంక్ వార్డ్||1936–1938||4||8||2||36||18||6.00||1268||30||574||11||6/102||52.18||1||– |- ||159||రాస్ గ్రెగొరీ||1937||2||3||0||153||80||51.00||24||0||14||0||–||–||1||– |- ||160||బెన్ బార్నెట్||1938||4||8||1||195||57||27.86||–||–||–||–||–||–||3||2 |- ||161||లిండ్‌సే హాసెట్||1938–1953||43||69||3||3073||198*||46.56||111||2||78||0||–||–||30||– |- ||162||మెర్విన్ వెయిట్||1938||2||3||0||11||8||3.67||552||23||190||1||1/150||190.00||1||– |- ||163||సిడ్ బార్నెస్||1938–1948||13||19||2||1072||234||63.06||594||11||218||4||2/25||54.50||14||– |- ||164||అయాన్ జాన్‌సన్||1946–1956||45||66||12||1000||77||18.52||8780||330||3182||109||7/44||29.19||30||– |- ||165||[[రే లిండ్‌వాల్]]||1946–1960||61||84||13||1502||118||21.15||13650||419||5251||228||7/38||23.03||26||– |- ||166||[[కోలిన్ మెక్‌కూల్]]||1946–1950||14||17||4||459||104*||35.31||2504||44||958||36||5/41||26.61||14||– |- ||167||కెన్ మ్యూల్‌మాన్||1946||1||1||0||0||0||0.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||168||కీత్ మిల్లర్||1946–1956||55||87||7||2958||147||36.98||10461||337||3906||170||7/60||22.98||38||– |- ||169||[[డాన్ టాలన్]]||1946–1953||21||26||3||394||92||17.13||–||–||–||–||–||–||50||8 |- ||170||ఎర్నీ తోషాక్||1946–1948||12||11||6||73||20*||14.60||3140||155||989||47||6/29||21.04||4||– |- ||171||ఆర్థర్ మారిస్||1946–1955||46||79||3||3533||206||46.49||111||1||50||2||1/5||25.00||15||– |- ||172||జార్జ్ ట్రైబ్||1946–1947||3||3||1||35||25*||17.50||760||9||330||2||2/48||165.00||0||– |- ||173||ఫ్రెడ్ ఫ్రీర్||1946||1||1||1||28||28*||–||160||3||74||3||2/49||24.67||0||– |- ||174||బ్రూస్ డూలాండ్||1947–1948||3||5||1||76||29||19.00||880||9||419||9||4/69||46.56||3||– |- ||175||మెర్వ్ హార్వే||1947||1||2||0||43||31||21.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||176||రాన్ హామెన్స్||1947–1948||3||4||1||81||30*||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||177||బిల్ జాన్స్టన్||1947–1955||40||49||25||273||29||11.38||11048||372||3826||160||6/44||23.91||16||– |- ||178||నీల్ హార్వే||1948–1963||79||137||10||6149||205||48.42||414||23||120||3||1/8||40.00||64||– |- ||179||లెన్ జాన్సన్||1948||1||1||1||25||25*||–||282||10||74||6||3/8||12.33||2||– |- ||180||శామ్ లాక్స్టన్||1948–1951||12||15||0||554||101||36.93||906||20||349||8||3/55||43.63||7||– |- ||181||డౌగ్ రింగ్{||1948–1953||13||21||2||426||67||22.42||3024||69||1305||35||6/72||37.29||5||– |- ||182||రాన్ సాగ్గర్స్||1948–1950||6||5||2||30||14||10.00||–||–||–||–||–||–||16||8 |- ||183||జాక్ మొరొనీ||1949–1952||7||12||1||383||118||34.82||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||184||జెఫ్ నోబ్లెట్||1950–1953||3||4||1||22||13*||7.33||774||25||183||7||3/21||26.14||1||– |- ||185||జాక్ ఐవర్‌సన్||1950–1951||5||7||3||3||1*||0.75||1108||29||320||21||6/27||15.24||2||– |- ||186||కెన్ ఆర్చర్||1950–1951||5||9||0||234||48||26.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||187||జిమ్ బుర్క్||1951–1959||24||44||7||1280||189||34.59||814||41||230||8||4/37||28.75||18||– |- ||188||గ్రామ్ హోల్||1951–1955||18||33||2||789||66||25.45||398||14||126||3||1/9||42.00||21||– |- ||189||గిల్ లాంగ్లీ||1951–1956||26||37||12||374||53||14.96||–||–||–||–||–||–||83||15 |- ||190||రిచీ బెనాడ్||1952–1964||63||97||7||2201||122||24.46||19108||805||6704||248||7/72||27.03||65||– |- ||191||కొలిన్ మెక్ డోనాల్డ్||1952–1961||47||83||4||3107||170||39.33||8||0||3||0||–||–||14||– |- ||192||జార్జ్ థామ్స్||1952||1||2||0||44||28||22.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||193||రాన్ ఆర్చర్||1953–1956||19||30||1||713||128||24.59||3576||160||1318||48||5/53||27.46||20||– |- ||194||అయాన్ క్రెగ్||1953–1958||11||18||0||358||53||19.89||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||195||అలన్ డేవిడ్‌సన్||1953–1963||44||61||7||1328||80||24.59||11587||431||3819||186||7/93||20.53||42||– |- ||196||జాక్ హిల్||1953–1955||3||6||3||21||8*||7.00||606||29||273||8||3/35||34.13||2||– |- ||197||జిమ్ డి కోర్సి||1953||3||6||1||81||41||16.20||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||198||లెస్ ఫావెల్||1954–1961||19||31||3||757||101||27.04||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||199||లెన్ మడాక్స్||1955–1956||7||12||2||177||69||17.70||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||200||[[పీటర్ బర్జ్]]||1955–1966||42||68||8||2290||181||38.17||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||201||{{sortname|Bill|Watson|Bill Watson (cricketer)}}||1955||4||7||1||106||30||17.67||6||0||5||0||–||–||2||– |- ||202||{{sortname|Pat|Crawford}}||1956||4||5||2||53||34||17.67||437||27||107||7||3/28||15.29||1||– |- ||203||{{sortname|Ken|Mackay}}||1956–1963||37||52||7||1507||89||33.49||5792||267||1721||50||6/42||34.42||16||– |- ||204||{{sortname|John|Rutherford|John Rutherford (Australian cricketer)}}||1956||1||1||0||30||30||30.00||36||2||15||1||1/11||15.00||0||– |- ||205||{{sortname|Jack|Wilson|Jack Wilson (Australian cricketer)}}||1956||1||–||–||–||–||–||216||17||64||1||1/25||64.00||0||– |- ||206||{{sortname|Wally|Grout}}||1957–1966||51||67||8||890||74||15.08||–||–||–||–||–||–||163||24 |- ||207||{{sortname|Lindsay|Kline}}||1957–1961||13||16||9||58||15*||8.29||2373||113||776||34||7/75||22.82||9||– |- ||208||{{sortname|Ian|Meckiff}}||1957–1963||18||20||7||154||45*||11.85||3734||120||1423||45||6/38||31.62||9||– |- ||209||{{sortname|Bob|Simpson|Bob Simpson (cricketer)}}||1957–1978||62||111||7||4869||311||46.82||6881||253||3001||71||5/57||42.27||110||– |- ||210||{{sortname|Ron|Gaunt}}||1958–1964||3||4||2||6||3||3.00||716||14||310||7||3/53||44.29||1||– |- ||211||{{sortname|Norm|O'Neill}}||1958–1965||42||69||8||2779||181||45.56||1392||48||667||17||4/41||39.24||21||– |- ||212||{{sortname|Keith|Slater}}||1959||1||1||1||1||1*||–||256||9||101||2||2/40||50.50||0||– |- ||213||{{sortname|Gordon|Rorke}}||1959||4||4||2||9||7||4.50||703||26||203||10||3/23||20.30||1||– |- ||214||{{sortname|Gavin|Stevens}}||1959–1960||4||7||0||112||28||16.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||215||{{sortname|Barry|Jarman}}||1959–1969||19||30||3||400||78||14.81||–||–||–||–||–||–||50||4 |- ||216||{{sortname|Johnny|Martin|Johnny Martin (cricketer)}}||1961–1967||8||13||1||214||55||17.83||1846||57||832||17||3/56||48.94||5||– |- ||217||{{sortname|Frank|Misson}}||1961||5||5||3||38||25*||19.00||1197||30||616||16||4/58||38.50||6||– |- ||218||{{sortname|Des|Hoare}}||1961||1||2||0||35||35||17.50||232||0||156||2||2/68||78.00||2||– |- ||219||{{sortname|Bill|Lawry}}||1961–1971||67||123||12||5234||210||47.15||14||1||6||0||–||–||30||– |- ||220||{{sortname|Graham|McKenzie}}||1961–1971||60||89||12||945||76||12.27||17681||547||7328||246||8/71||29.79||34||– |- ||221||{{sortname|Brian|Booth}}||1961–1966||29||48||6||1773||169||42.21||436||27||146||3||2/33||48.67||17||– |- ||222||{{sortname|Colin|Guest}}||1963||1||1||0||11||11||11.00||144||0||59||0||–||–||0||– |- ||223||{{sortname|Barry|Shepherd}}||1963–1965||9||14||2||502||96||41.83||26||1||9||0||–||–||2||– |- ||224||{{sortname|Neil|Hawke}}||1963–1968||27||37||15||365||45*||16.59||6974||238||2677||91||7/105||29.42||9||– |- ||225||{{sortname|Alan|Connolly|dab=cricketer}}||1963–1971||29||45||20||260||37||10.40||7818||289||2981||102||6/47||29.23||17||– |- ||226||{{sortname|Tom|Veivers}}||1963–1967||21||30||4||813||88||31.27||4191||195||1375||33||4/68||41.67||7||– |- ||227||{{sortname|Ian|Redpath}}||1964–1976||66||120||11||4737||171||43.46||64||2||41||0||–||–||83||– |- ||228||{{sortname|Grahame|Corling}}||1964||5||4||1||5||3||1.67||1159||50||447||12||4/60||37.25||0||– |- ||229||{{sortname|Bob|Cowper}}||1964–1968||27||46||2||2061||307||46.84||3005||138||1139||36||4/48||31.64||21||– |- ||230||{{sortname|Rex|Sellers|Rex Sellers (cricketer)}}||1964||1||1||0||0||0||0.00||30||1||17||0||–||–||1||– |- ||231||{{sortname|Ian|Chappell}}||1964–1980||75||136||10||5345||196||42.42||2873||87||1316||20||2/21||65.80||105||– |- ||232||{{sortname|David|Sincock}}||1964–1966||3||4||1||80||29||26.67||724||7||410||8||3/67||51.25||2||– |- ||233||{{sortname|Laurie|Mayne}}||1965–1970||6||11||3||76||13||9.50||1251||37||628||19||4/43||33.05||3||– |- ||234||{{sortname|Peter|Philpott}}||1965–1966||8||10||1||93||22||10.33||2262||67||1000||26||5/90||38.46||5||– |- ||235||{{sortname|Grahame|Thomas}}||1965–1966||8||12||1||325||61||29.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||236||{{sortname|Peter|Allan|Peter Allan (Australian cricketer)}}||1965||1||–||–||–||–||–||192||6||83||2||2/58||41.50||0||– |- ||237||{{sortname|Doug|Walters}}||1965–1981||74||125||14||5357||250||48.26||3295||79||1425||49||5/66||29.08||43||– |- ||238||{{sortname|Keith|Stackpole}}||1966–1974||43||80||5||2807||207||37.43||2321||86||1001||15||2/33||66.73||47||– |- ||239||{{sortname|David|Renneberg}}||1966–1968||8||13||7||22||9||3.67||1598||42||830||23||5/39||36.09||2||– |- ||240||{{sortname|Brian|Taber}}||1966–1970||16||27||5||353||48||16.05||–||–||–||–||–||–||56||4 |- ||241||{{sortname|Graeme|Watson|Graeme Watson (cricketer)}}||1967–1972||5||9||0||97||50||10.78||552||23||254||6||2/67||42.33||1||– |- ||242||{{sortname|John|Gleeson|John Gleeson (cricketer)}}||1967–1972||29||46||8||395||45||10.39||8857||378||3367||93||5/61||36.20||17||– |- ||243||{{sortname|Paul|Sheahan}}||1967–1974||31||53||6||1594||127||33.91||–||–||–||–||–||–||17||– |- ||244||{{sortname|Eric|Freeman|Eric Freeman (cricketer)}}||1968–1970||11||18||0||345||76||19.17||2183||58||1128||34||4/52||33.18||5||– |- ||245||{{sortname|Les|Joslin}}||1968||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||246||{{sortname|John|Inverarity}}||1968–1972||6||11||1||174||56||17.40||372||26||93||4||3/26||23.25||4||– |- ||247||{{sortname|Ashley|Mallett}}||1968–1980||38||50||13||430||43*||11.62||9990||419||3940||132||8/59||29.85||30||– |- ||248||{{sortname|Terry|Jenner}}||1970–1975||9||14||5||208||74||23.11||1881||62||749||24||5/90||31.21||5||– |- ||249||{{sortname|Rod|Marsh}}||1970–1984||96||150||13||3633||132||26.52||72||1||54||0||–||–||343||12 |- ||250||{{sortname|Alan|Thomson|Alan Thomson (cricketer)}}||1970–1971||4||5||4||22||12*||22.00||1519||33||654||12||3/79||54.50||0||– |- ||251||{{sortname|Greg|Chappell}}||1970–1984||87||151||19||7110||247*||53.86||5327||208||1913||47||5/61||40.70||122||– |- ||252||{{sortname|Ross|Duncan}}||1971||1||1||0||3||3||3.00||112||4||30||0||–||–||0||– |- ||253||{{sortname|Kerry|O'Keeffe}}||1971–1977||24||34||9||644||85||25.76||5384||189||2018||53||5/101||38.08||15||– |- ||254||{{sortname|Dennis|Lillee}}||1971–1984||70||90||24||905||73*||13.71||18467||652||8493||355||7/83||23.92||23||– |- ||255||{{sortname|Tony|Dell}}||1971–1974||2||2||2||6||3*||–||559||18||160||6||3/65||26.67||0||– |- ||256||{{sortname|Ken|Eastwood}}||1971||1||2||0||5||5||2.50||40||0||21||1||1/21||21.00||0||– |- ||257||{{sortname|David|Colley}}||1972||3||4||0||84||54||21.00||729||20||312||6||3/83||52.00||1||– |- ||258||{{sortname|Bruce|Francis}}||1972||3||5||0||52||27||10.40||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||259||{{sortname|Ross|Edwards|Ross Edwards (cricketer)}}||1972–1975||20||32||3||1171||170*||40.38||12||–||20||–||–||–||7||– |- ||260||{{sortname|Bob|Massie}}||1972–1973||6||8||1||78||42||11.14||1739||74||647||31||8/53||20.87||1||– |- ||261||{{sortname|John|Benaud}}||1972–1973||3||5||0||223||142||44.60||24||1||12||2||2/12||6.00||–||– |- ||262||{{sortname|Jeff|Thomson}}||1973–1985||51||73||20||679||49||12.81||10535||301||5601||200||6/46||28.01||20||– |- ||263||{{sortname|Max|Walker}}||1973–1977||34||43||13||586||78*||19.53||10094||380||3792||138||8/143||27.48||12||– |- ||264||{{sortname|John|Watkins|John Watkins (Australian cricketer)}}||1973||1||2||1||39||36||39.00||48||1||21||0||–||–||1||– |- ||265||{{sortname|Jeff|Hammond|Jeff Hammond (cricketer)}}||1973||5||5||2||28||19||9.33||1031||47||488||15||4/38||32.53||2||– |- ||266||{{sortname|Ian|Davis|Ian Davis (cricketer)}}||1974–1977||15||27||1||692||105||26.62||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||267||{{sortname|Gary|Gilmour}}||1974–1977||15||22||1||483||101||23.00||2661||51||1406||54||6/85||26.04||8||– |- ||268||{{sortname|Geoff|Dymock}}||1974–1980||21||32||7||236||31*||9.44||5545||179||2116||78||7/67||27.13||1||– |- ||269||{{sortname|Alan|Hurst|Alan Hurst (cricketer)}}||1974–1979||12||20||3||102||26||6.00||3054||74||1200||43||5/28||27.91||3||– |- ||270||{{sortname|Ashley|Woodcock}}||1974||1||1||0||27||27||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||271||{{sortname|Wally|Edwards}}||1974||3||6||0||68||30||11.33||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||272||{{sortname|Rick|McCosker}}||1975–1980||25||46||5||1622||127||39.56||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||273||{{sortname|Alan|Turner|Alan Turner (cricketer)}}||1975–1977||14||27||1||768||136||29.54||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||274||{{sortname|Gary|Cosier}}||1975–1978||18||32||1||897||168||28.94||899||30||341||5||2/26||68.20||14||– |- ||275||{{sortname|Graham|Yallop}}||1976–1984||39||70||3||2756||268||41.13||192||5||116||1||1/21||116.00||23||– |- ||276||{{sortname|David|Hookes}}||1977–1985||23||41||3||1306||143*||34.37||96||4||41||1||1/4||41.00||12||– |- ||277||{{sortname|Len|Pascoe}}||1977–1982||14||19||9||106||30*||10.60||3403||112||1668||64||5/59||26.06||2||– |- ||278||{{sortname|Richie|Robinson}}||1977||3||6||0||100||34||16.67||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||279||{{sortname|Craig|Serjeant}}||1977–1978||12||23||1||522||124||23.73||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||280||{{sortname|Ray|Bright}}||1977–1986||25||39||8||445||33||14.35||5541||298||2180||53||7/87||41.13||13||– |- ||281||{{sortname|Kim|Hughes}}||1977–1984||70||124||6||4415||213||37.42||85||4||28||0||–||–||50||– |- ||282||{{sortname|Mick|Malone|Mick Malone (cricketer)}}||1977||1||1||0||46||46||46.00||342||24||77||6||5/63||12.83||0||– |- ||283||{{sortname|Wayne|Clark|Wayne Clark (cricketer)}}||1977–1979||10||19||2||98||33||5.76||2793||63||1265||44||4/46||28.75||6||– |- ||284||{{sortname|Paul|Hibbert}}||1977||1||2||0||15||13||7.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||285||{{sortname|Tony|Mann|Tony Mann (cricketer)}}||1977–1978||4||8||0||189||105||23.63||552||4||316||4||3/12||79.00||2||– |- ||286||{{sortname|David|Ogilvie|David Ogilvie (cricketer)}}||1977–1978||5||10||0||178||47||17.80||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||287||{{sortname|Steve|Rixon}}||1977–1985||13||24||3||394||54||18.76||–||–||–||–||–||–||42||5 |- ||288||{{sortname|Peter|Toohey}}||1977–1980||15||29||1||893||122||31.89||2||0||4||0||–||–||9||– |- ||289||{{sortname|John|Dyson|John Dyson (cricketer, born 1954)}}||1977–1984||30||58||7||1359||127*||26.65||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||290||{{sortname|Sam|Gannon}}||1977–1978||3||5||4||3||3*||3.00||726||13||361||11||4/77||32.82||3||– |- ||291||{{sortname|Ian|Callen}}||1978||1||2||2||26||22*||–||440||5||191||6||3/83||31.83||1||– |- ||292||{{sortname|Rick|Darling}}||1978–1979||14||27||1||697||91||26.81||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||293||{{sortname|Graeme|Wood|Graeme Wood (cricketer)}}||1978–1988||59||112||6||3374||172||31.83||–||–||–||–||–||–||41||– |- ||294||{{sortname|Bruce|Yardley}}||1978–1983||33||54||4||978||74||19.56||8909||379||3986||126||7/98||31.63||31||– |- ||295||{{sortname|Jim|Higgs}}||1978–1981||22||36||16||111||16||5.55||4752||176||2057||66||7/143||31.17||3||– |- ||296||{{sortname|Trevor|Laughlin}}||1978||3||5||0||87||35||17.40||516||16||262||6||5/101||43.67||3||– |- ||297||{{sortname|Rodney|Hogg}}||1978–1984||38||58||13||439||52||9.76||7633||230||3503||123||6/74||28.48||7||– |- ||298||{{sortname|John|Maclean|John Maclean (Australian cricketer)}}||1978–1979||4||8||1||79||33*||11.29||–||–||–||–||–||–||18||0 |- ||299||{{sortname|Allan|Border}}||1978–1994||156||265||44||11174||205||50.56||4009||197||1525||39||7/46||39.10||156||– |- ||300||ఫిల్ కార్ల్‌సన్||1979||2||4||0||23||21||5.75||368||10||99||2||2/41||49.50||2||– |- ||301||[[కెవిన్ రైట్]]||1979||10||18||5||219||55*||16.85||–||–||–||–||–||–||31||4 |- ||302||ఆండ్రూ హిల్డిట్చ్||1979–1985||18||34||0||1073||119||31.56||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||303||పీటర్ స్లీప్||1979–1990||14||21||1||483||90||24.15||2982||132||1397||31||5/72||45.06||4||– |- ||304||డావ్ వాట్‌మోర్||1979||7||13||0||293||77||22.54||30||2||11||0||–||–||13||– |- ||305||[[జెఫ్ మాస్]]||1979||1||2||1||60||38*||60.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||306||బ్రూస్ లైర్డ్||1979–1982||21||40||2||1341||92||35.29||18||1||12||0||–||–||16||– |- ||307||జూలియన్ వైనర్||1979–1980||6||11||0||281||93||25.55||78||4||41||0||–||–||4||– |- ||308||గ్రీమ్ బియర్డ్||1980||3||5||0||114||49||22.80||259||17||109||1||1/26||109.00||0||– |- ||309||జెఫ్ లాసన్||1980–1989||46||68||12||894||74||15.96||11118||386||5501||180||8/112||30.56||10||– |- ||310||టెర్రీ ఆల్డర్మాన్||1981–1991||41||53||22||203||26*||6.55||10181||432||4616||170||6/47||27.15||27||– |- ||311||ట్రెవర్ ఛాపెల్||1981||3||6||1||79||27||15.80||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||312||మార్టిన్ కెంట్||1981||3||6||0||171||54||28.50||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||313||మైక్ విట్నీ||1981–1992||12||19||8||68||13||6.18||2672||90||1325||39||7/27||33.97||2||– |- ||314||డిర్క్ వెల్‌హామ్||1981–1987||6||11||0||257||103||23.36||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||315||[[గ్రెగ్ రిచీ]]||1982–1987||30||53||5||1690||146||35.21||6||0||10||0||–||–||14||– |- ||316||[[కార్ల్ రాకీమన్]]||1982–1991||12||14||4||53||15*||5.30||2719||132||1137||39||6/86||29.15||2||– |- ||317||[[కెప్లర్ వెస్సెల్స్]]||1982–1985||24{{efn|[[Kepler Wessels]] also played for [[South Africa national cricket team|South Africa]]. Only his records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||42||1||1761||179||42.95||90||3||42||0||–||–||20||– |- ||318||టామ్ హోగన్||1983–1984||7||12||1||205||42*||18.64||1436||54||706||15||5/66||47.07||2||– |- ||319||[[రోజర్ వూలీ]]||1983–1984||2||2||0||21||13||10.50||–||–||–||–||–||–||7||0 |- ||320||వేన్ బి. ఫిలిప్స్||1983–1986||27||48||2||1485||159||32.28||–||–||–||–||–||–||52||0 |- ||321||{{sortname|John|Maguire|John Maguire (cricketer)}}||1983–1984||3||5||1||28||15*||7.00||616||21||323||10||4/57||32.30||2||– |- ||322||{{sortname|Greg|Matthews}}||1983–1993||33||53||8||1849||130||41.09||6271||256||2942||61||5/103||48.23||17||– |- ||323||{{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer, born 1961)}}||1984||3||5||0||41||12||8.20||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||324||{{sortname|Dean|Jones|Dean Jones (cricketer)}}||1984–1992||52||89||11||3631||216||46.55||198||15||64||1||1/5||64.00||34||– |- ||325||{{sortname|David|Boon}}||1984–1996||107||190||20||7422||200||43.66||36||3||14||–||–||–||99||– |- ||326||{{sortname|Bob|Holland}}||1984–1986||11||15||4||35||10||3.18||2889||124||1352||34||6/54||39.76||5||– |- ||327||{{sortname|Murray|Bennett}}||1984–1985||3||5||2||71||23||23.67||665||24||325||6||3/79||54.17||5||– |- ||328||{{sortname|Craig|McDermott}}||1984–1996||71||90||13||940||42*||12.21||16586||579||8332||291||8/97||28.63||19||– |- ||329||{{sortname|Simon|O'Donnell}}||1985||6||10||3||206||48||29.43||940||37||504||6||3/37||84.00||4||– |- ||330||{{sortname|Dave|Gilbert|Dave Gilbert (Australian cricketer)}}||1985–1986||9||12||4||57||15||7.13||1647||49||843||16||3/48||52.69||0||– |- ||331||{{sortname|Robbie|Kerr|Robbie Kerr (Australian cricketer)}}||1985||2||4||0||31||17||7.75||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||332||{{sortname|Merv|Hughes}}||1985–1994||53||70||8||1032||72*||16.65||12285||499||6017||212||8/87||28.38||23||– |- ||333||{{sortname|Geoff|Marsh}}||1985–1992||50||93||7||2854||138||33.19||–||–||–||–||–||–||38||– |- ||334||{{sortname|Bruce|Reid}}||1985–1992||27||34||14||93||13||4.65||6244||244||2784||113||7/51||24.64||5||– |- ||335||{{sortname|Steve|Waugh}}||1985–2004||168||260||46||10927||200||51.06||7805||332||3445||92||5/28||37.45||112||– |- ||336||{{sortname|Simon|Davis|Simon Davis (Australian cricketer)}}||1986||1||1||0||0||0||0.00||150||4||70||0||–||–||0||– |- ||337||{{sortname|Tim|Zoehrer}}||1986–1987||10||14||2||246||52*||20.50||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||338||{{sortname|Chris|Matthews|Chris Matthews (cricketer)}}||1986–1988||3||5||0||54||32||10.80||570||18||313||6||3/95||52.17||1||– |- ||339||{{sortname|Greg|Dyer}}||1986–1988||6||6||0||131||60||21.83||–||–||–||–||–||–||22||2 |- ||340||పీటర్ టైలర్||1987–1991||13||19||3||431||87||26.94||2227||101||1068||27||6/78||39.56||10||– |- ||341||మైక్ వెలెట్టా||1987–1990||8||11||0||207||39||18.82||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||342||టిమ్ మే||1987–1995||24||28||12||225||42*||14.06||6577||321||2606||75||5/9||34.75||6||– |- ||343||టోనీ డోడ్‌మైడ్||1987–1992||10||15||6||202||50||22.44||2184||92||953||34||6/58||28.03||6||– |- ||344||[[ఇయాన్ హీలీ]]||1988–1999||119||182||23||4356||161*||27.40||–||–||–||–||–||–||366||29 |- ||345||ట్రెవర్ హాన్స్||1989||7||7||1||136||40||22.67||1528||84||580||17||3/59||34.12||3||– |- ||346||[[మార్క్ టేలర్ (క్రికెటర్)|మార్క్ టేలర్]]||1989–1999||104||186||13||7525||334*||43.50||42||3||26||1||1/11||26.00||157||– |- ||347||గ్రెగ్ ఛాపెల్||1989–1990||4||4||0||10||6||2.50||951||29||503||13||3/79||38.69||1||– |- ||348||టామ్ మూడీ||1989–1992||8||14||0||456||106||32.57||432||19||147||2||1/17||73.50||9||– |- ||349||[[మార్క్ వా (క్రికెటర్)|మార్క్ వా]]||1991–2002||128||209||17||8029||153*||41.82||4853||171||2429||59||5/40||41.17||181||– |- ||350||[[షేన్ వార్న్]]||1992–2007||145||199||17||3154||99||17.32||40704||1761||17995||708||8/71||25.41||125||– |- ||351||వేన్ ఎన్. ఫిలిప్స్||1992||1||2||0||22||14||11.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||352||[[పాల్ రీఫెల్]]||1992–1998||35||50||14||955||79*||26.53||6403||279||2804||104||6/71||26.96||15||– |- ||353||డామీన్ మార్టిన్||1992–2006||67||109||14||4406||165||46.37||348||16||168||2||1/0||84.00||36||– |- ||354||[[జస్టిన్ లాంగర్]]||1993–2007||105||182||12||7696||250||45.27||6||0||3||0||–||–||73||– |- ||355||జో ఏంజెల్||1993–1995||4||7||1||35||11||5.83||748||24||463||10||3/54||46.30||1||– |- ||356||బ్రెండన్ జూలియన్||1993–1995||7||9||1||128||56*||16.00||1098||43||599||15||4/36||39.93||4||– |- ||357||మైఖేల్ స్లాటర్||1993–2001||74||131||7||5312||219||42.84||25||1||10||1||1/4||10.00||33||– |- ||358||[[గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్]]||1993–2007||124||138||51||641||61||7.36||29248||1470||12186||563||8/24||21.64||38||– |- ||359||[[మాథ్యూ హేడెన్]]||1994–2009||103||184||14||8625||380||50.74||54||0||40||0||–||–||128||– |- ||360||మైఖేల్ బెవన్||1994–1998||18||30||3||785||91||29.07||1285||30||703||29||6/82||24.24||8||– |- ||361||డామీన్ ఫ్లెమింగ్||1994–2001||20||19||3||305||71*||19.06||4129||153||1942||75||5/30||25.89||9||– |- ||362||ఫిల్ ఎమిరి||1994||1||1||1||8||8*||–||–||–||–||–||–||–||5||1 |- ||363||గ్రెగ్ బ్లెవెట్||1995–2000||46||79||4||2552||214||34.03||1436||60||720||14||2/9||51.43||45||– |- ||364||పీటర్ మెక్లింటైర్||1995–1996||2||4||1||22||16||7.33||393||10||194||5||3/103||38.80||0||– |- ||365||[[స్టువర్ట్ లా]]||1995||1||1||1||54||54*||–||18||1||9||0||–||–||1||– |- ||366||[[రికీ పాంటింగ్]]||1995–2012||168||287||29||13378||257||51.85||587||24||276||5||1/0||55.20||196||– |- ||367||బ్రాడ్ హాగ్||1996–2008||7||10||3||186||79||26.57||1524||40||933||17||4/133||54.88||1||– |- ||368||మాథ్యూ ఇలియట్||1996–2004||21||36||1||1172||199||33.49||12||1||4||0||–||–||14||– |- ||369||[[మైఖేల్ కాస్ప్రోవిచ్]]||1996–2006||38||54||12||445||25||10.60||7140||245||3716||113||7/36||32.89||16||– |- ||370||[[జేసన్ గిలెస్పీ]]||1996–2006||71||93||28||1218||201*||18.74||14234||630||6770||259||7/37||26.14||27||– |- ||371||[[ఆండీ బిచెల్]]||1997–2003||19||22||1||355||71||16.90||3336||111||1870||58||5/60||32.24||16||– |- ||372||[[షాన్ యంగ్]]||1997||1||2||1||4||4*||4.00||48||3||13||0||–||–||0||– |- ||373||సైమన్ కుక్||1997||2||2||2||3||3*||–||224||10||142||7||5/39||20.29||0||– |- ||374||స్టువర్ట్ మెక్‌గిల్||1998–2008||44||47||11||349||43||9.69||11237||365||6038||208||8/108||29.02||16||– |- ||375||గావిన్ రాబర్ట్‌సన్||1998||4||7||0||140||57||20.00||898||19||515||13||4/72||39.62||1||– |- ||376||[[పాల్ విల్సన్]]||1998||1||2||2||0||0*||–||72||2||50||0||–||–||0||– |- ||377||ఆడమ్ డేల్||1998–1999||2||3||0||6||5||2.00||348||19||187||6||3/71||31.17||0||– |- ||378||డారెన్ లెహ్మన్||1998–2004||27||42||2||1798||177||44.95||974||36||412||15||3/42||27.47||11||– |- ||379||కోలిన్ మిల్లర్||1998–2001||18||24||3||174||43||8.29||4091||163||1805||69||5/32||26.16||6||– |- ||380||మాథ్యూ నికల్సన్||1998||1||2||0||14||9||7.00||150||4||115||4||3/56||28.75||0||– |- ||381||[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]]||1999–2008||96||137||20||5570||204*||47.60||–||–||–||–||–||–||379||37 |- ||382||స్కాట్ ముల్లర్||1999||2||2||2||6||6*||–||348||8||258||7||3/68||36.86||2||– |- ||383||[[బ్రెట్ లీ (క్రికెటర్)|బ్రెట్ లీ]]||1999–2010||76||90||18||1451||64||20.15||16531||547||9554||310||5/30||30.81||23||– |- ||384||సైమన్ కటిచ్||2001–2010||56||99||6||4188||157||45.03||1039||15||653||21||6/65||30.23||39||– |- ||385||[[మార్టిన్ లవ్]]||2002–2003||5||8||3||233||100*||46.60||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||386||బ్రాడ్ విలియమ్స్||2003–2004||4||6||3||23||10*||7.66||852||0|||406||9||4/53||45.1||4||– |- ||387||నాథన్ బ్రాకెన్||2003–2005||5||6||2||70||37||17.50||1110||53||505||12||4/48||42.08||2||– |- ||388||[[ఆండ్రూ సైమండ్స్]]||2004–2009||26||41||5||1462||162*||40.61||2094||81||896||24||3/50||37.22||22||– |- ||389||మైఖేల్ క్లార్క్||2004–2015||115||198||22||8643||329*||49.10||2435||62||1184||31||6/9||38.19||134||– |- ||390||నాథన్ హౌరిట్జ్||2004–2010||17||24||7||426||75||25.05||4200||143||2205||63||5/53||34.98||3||– |- ||391||[[షేన్ వాట్సన్]]||2005–2015||59||99||3||3731||176||35.20||5495||240||2526||75||6/33||33.68||45||– |- ||392|| షౌన్ టైట్||2005–2008||3||5||2||20||8||6.66||414||6||302||5||3/97||60.40||1||– |- ||393||మైఖేల్ హస్సే||2005–2013||79||137||16||6235||195||51.52||588||4||306||7||1/0||43.71||85||– |- ||394||[[బ్రాడ్ హడ్జ్]]||2005–2008||6||11||2||503||203*||55.88||12||0||8||0||–||–||9||– |- ||395||ఫిల్ జేక్స్||2005–2008||11||19||0||902||150||47.47||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||396||స్టువర్ట్ క్లార్క్||2006–2009||24||26||7||248||39||13.05||5146||230||2243||94||5/32||23.86||4||– |- ||397||డాన్ కుల్లెన్||2006||1||–||–||–||–||–||84||0||54||1||1/25||54.00||0||– |- ||398||[[మిచెల్ జాన్సన్]]||2007–2015||73||109||16||2065||123*||22.20||16001||514||8891||313||8/61||28.40||27||– |- ||399||[[క్రిస్ రోజర్స్]]||2008–2015||25||48||1||2015||173||42.87||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||400||బ్రాడ్ హాడిన్||2008–2015||66||112||13||3266||169||32.98||–||–||–||–||–||–||262||8 |- ||401||బ్యూ కాసాన్||2008||1||1||–||10||10||10.00||192||4||129||3||3/86||43.00||2||– |- ||402||[[కామెరాన్ వైట్]]||2008||4||7||2||146||46||29.20||558||8||342||5||2/71||68.40||1||– |- ||403||[[పీటర్ సిడిల్]]||2008–2019||67||94||15||1164||51||14.73||13907||615||6777||221||6/54||30.66||19||– |- ||404||జేసన్ క్రెజ్జా||2008||2||4||1||71||32||23.66||743||8||562||13||8/215||43.23||4||– |- ||405||డౌగ్ బొలింగర్||2009–2010||12||14||7||54||21||7.71||2401||78||1296||50||5/28||25.92||2||– |- ||406||[[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్]]||2009||4||6||1||107||68||21.40||732||40||300||9||3/25||33.33||2||– |- ||407||బెన్ హిల్ఫెన్‌హాస్||2009–2012||27||38||12||355||56*||13.65||6078||258||2822||99||5/75||28.50||7||– |- ||408||[[ఫిలిప్ హ్యూస్]]||2009–2013||26||49||2||1535||160||32.65||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||409||మార్కస్ నార్త్||2009–2010||21||35||2||1171||128||35.48||1258||37||591||14||6/55||42.21||17||– |- ||410||బ్రైస్ మెక్‌గెయిన్||2009||1||2||0||2||2||1.00||108||2||148||0||–||–||0||– |- ||411||గ్రాహమ్‌ మనౌ||2009||1||2||1||21||13*||21.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||412||[[క్లింట్ మెక్‌కే]]||2009||1||1||0||10||10||10.00||168||5||101||1||1/56||101.00||1||– |- ||413||[[ర్యాన్ హారిస్]]||2010–2015||27||37||10||578||74||19.32||5472||233||2528||111||7/117||22.77||13||– |- ||414||టిమ్‌ పైనీ||2010–2021||35||57||10||1534||92||32.63||–||–||–||–||–||–||150||7 |- ||415||'''[[స్టీవ్ స్మిత్]]'''||2010–||123||220||28||10763||239||56.05||1470||28||1008||19||3/18||53.05||215||– |- ||416||[[పీటర్ జార్జ్]]||2010||1||2||0||2||2||1.00||168||3||77||2||2/48||38.50||0||– |- ||417||[[జేవియర్ డోహెర్టీ]]||2010–2013||4||7||3||51||18*||12.75||918||36||548||7||3/131||78.29||2||– |- ||418||మిఖాయెల్ బీర్||2011–2012||2||3||1||6||2*||3.00||406||13||178||3||2/56||59.33||1||– |- ||419||[[ఉస్మాన్ ఖవాజా]]||2011–2026||88||159||14||6229||232||42.95||18||0||8||0||–||–||68||– |- ||420||ట్రెంట్ కోప్‌లాండ్||2011||3||4||1||39||23*||13.00||648||34||227||6||2/24||37.83||2||– |- ||421||'''నాథన్ లైయాన్'''||2011–||141||180||49||1651||47||12.60||34832||1100||17099||567||8/50||30.15||64||– |- ||422||షౌన్ మార్ష్||2011–2019||38||68||2||2265||182||34.31||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||423||'''[[పాట్ కమ్మిన్స్]]'''||2011–||72||107||13||1567||64*||16.67||14391||521||6946||315||6/23||22.05||36||– |- ||424||జేమ్స్ పాటిన్సన్||2011–2020||21||25||9||417||47*||26.06||3963||142||2133||81||5/27||26.33||6||– |- ||425||'''[[మిచెల్ స్టార్క్]]'''||2011–||105||154||33||2478||99||20.47||20013||621||11481||433||7/58||26.51||46||– |- ||426||[[డేవిడ్ వార్నర్]]||2011–2024||112||205||8||8786||335*||44.59||342||1||269||4||2/45||67.25||91||– |- ||427||ఎడ్ కొవన్||2011–2013||18||32||0||1001||136||31.28||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||428||మాథ్యూ వేడ్||2012–2021||36||63||9||1613||117||29.87||30||1||28||0||–||–||74||11 |- ||429||రాబ్ క్వినీ||2012||2||3||0||9||9||3.00||150||12||29||0||–||–||5||– |- ||430||జాన్ హేస్టింగ్స్||2012||1||2||0||52||32||26.00||234||3||153||1||1/51||153.00||1||– |- ||431||జాక్సన్ బర్డ్||2012–2017||9||9||6||43||19*||14.33||1934||80||1042||34||5/59||30.64||2||– |- ||432||మోయ్సెస్ హెన్రిక్స్||2013–2016||4||8||1||164||81*||23.42||330||12||164||2||1/48||82.00||1||– |- ||433||[[గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]]||2013–2017||7||14||1||339||104||26.07||462||4||341||8||4/127||42.62||5||– |- ||434||[[ఆష్టన్ అగర్]]||2013–2023||5||7||1||195||98||32.50||1006||36||468||9||3/46||52.00||0||– |- ||435||జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్||2013||1||2||0||45||23||22.50||166||4||98||6||4/51||16.33||0||– |- ||436||జార్జ్ బెయిలీ||2013–2014||5||8||1||183||53||26.14||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||437||అలెక్స్ డూలన్||2014||4||8||0||191||89||23.88||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||438||[[మిచెల్ మార్ష్]]||2014–2024||46||80||7||2083||181||28.53||3483||92||2061||51||5/46||40.41||27||– |- ||439||స్టీవ్ ఓ'కీఫ్||2014–2017||9||13||4||86||25||9.55||2228||68||1029||35||6/35||29.40||0||– |- ||440||'''[[జోష్ హాజెల్‌వుడ్]]'''||2014–||76||96||47||565||39||11.53||15423||657||7144||295||6/67||24.21||30||– |- ||441||[[జో బర్న్స్]]||2014–2020||23||40||1||1442||180||36.97||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||442||ఆడమ్ వోగ్స్||2015–2016||20||31||7||1485||269*||61.87||76||1||44||0||–||–||15||– |- ||443||పీటర్ నెవిల్||2015–2016||17||23||2||468||66||22.28||–||–||–||–||–||–||61||2 |- ||444||జాన్ హాలాండ్||2016–2018||4||7||5||6||3||3.00||960||23||574||9||3/83||63.77||1||– |- ||445||కల్లమ్ ఫెర్గూసన్||2016||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||446||జో మెన్నీ||2016||1||2||0||10||10||5.00||168||5||85||1||1/85||85.00||–||– |- ||447||[[పీటర్ హ్యాండ్‌స్కాంబ్]]||2016–2023||20||35||6||1079||110||37.20||–||–||–||–||–||–||30||– |- ||448||నిక్ మాడిన్సన్||2016||3||4||0||27||22||6.75||36||0||27||0||–||–||2||– |- ||449||[[మాట్ రెన్‌షా]]||2016–2023||14||24||2||645||184||29.31||30||0||20||0||–||–||9||– |- ||450||హిల్టన్ కార్ట్‌రైట్||2017||2||2||0||55||37||27.50||54||1||31||0||–||–||0||– |- ||451||కామెరాన్ బాంక్రాఫ్ట్||2017–2019||10||18||1||446||82*||26.23||–||–||–||–||–||–||16||– |- ||452||ఛాద్ సేయర్స్||2018||1||2||0||0||–||0.00||294||11||146||2||2/78||73.00||1||– |- ||453||[[ఆరోన్ ఫించ్]]||2018||5||10||0||278||62||27.80||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||454||'''[[ట్రావిస్ హెడ్]]'''||2018–||65||111||6||4592||175||43.73||1019||14||633||16||4/10||39.56||34||– |- ||455||'''[[మార్నస్ లబుషేన్]]'''||2018–||63||114||9||4694||215||44.70||1316||20||834||14||3/45||59.57||51||– |- ||456||మార్కస్ హారిస్||2018–2022||14||26||2||607||79||25.29||–||–||–||–||–||–||8||– |- ||457||కర్టిస్ పాటర్‌సన్||2019||2||2||1||144||114*||144.00||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||458||'''జ్యే రిచర్డ్‌సన్'''||2019–||4||5||1||25||9||6.25||591||30||273||13||5/42||21.00||0||– |- ||459||'''[[కామెరాన్ గ్రీన్]]'''||2020–||37||59||6||1736||174*||32.75||2561||68||1519||39||5/27||38.94||38||– |- ||460||విల్ పకోవ్స్కీ||2021||1||2||0||72||62||36.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||461||'''[[అలెక్స్ కారీ]]'''||2021–||48||73||8||2333||156||35.89||–||–||–||–||–||–||186||19 |- ||462||'''[[మైఖేల్ నెసెర్]]'''||2021–||5||7||0||131||35||18.71||778||20||416||22||5/42||18.90||4||– |- ||463||'''స్కాట్ బొలాండ్'''||2021–||19||24||9||125||21*||8.33||3191||122||1524||82||6/7||18.58||9||– |- ||464||మిట్చెల్ స్వెప్సన్||2022||4||5||1||28||15*||7.00||892||14||458||10||3/55||45.80||2||– |- ||465||'''టాడ్ మర్ఫీ'''||2023–||7||10||1||122||41||13.55||1157||34||619||22||7/124||28.13||3||– |- ||466||'''[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]]'''||2023–||5||6||2||18||6||4.50||1026||30||555||25||5/16||22.20||2||– |- ||467||నాథన్ మెక్‌స్వీని||2024||3||6||1||72||39||14.40||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||468||'''[[సామ్ కొన్‌స్టాస్ (ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారుడు)|సామ్ కొన్‌స్టాస్]]'''||2024–||5||10||0||163||60||16.30||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||469||'''బ్యూ వెబ్‌స్టర్'''||2025–||8||13||2||452||72||41.09||487||14||270||11||3/64||24.54||12||– |- ||470||'''[[జోష్ ఇంగ్లిస్]]'''||2025–||5||7||0||184||102||26.28||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||471||'''[[కూపర్ కానల్లీ]]'''||2025–||1||1||0||4||4||4.00||30||1||21||0||–||–||0||– |- ||472||'''బ్రెన్‌డన్ డాగెట్'''||2025–|| 2|| 2||1 |20 |13 |20.00 |290 |4 |215 |7 |3/51 |30.71 |1 |– |- ||473||'''జేక్ వెదరాల్డ్'''||2025–|| 5|| 10||1 |201 |72 |22.33 |– |– |– |– |– |– |1 |– |} ==షర్ట్ నెంబర్ల చరిత్ర== Since the [[2019 Ashes series]], there has been an introduction of names and numbers on all Test players' shirts as with ODI/T20 shirts in an effort to engage new fans and help identify the players.<ref>{{cite web | url=https://www.cricket.com.au/news/test-whites-names-numbers-australia-a-tim-paine-ashes-test-championship/2019-07-08 | title=New look revealed for Test shirts | publisher=cricket.com.au | date=8 July 2019 | access-date=5 November 2019 | author=Ferris, Sam }}</ref> This forms part of the inaugural [[World Test Championship|ICC World Test Championship]], a league competition between the top nine Test nations spread over a two-year period, culminating in a Final between the top two teams.<ref>{{cite web | url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/21006055/test-odi-leagues-approved-icc-board | title=Test, ODI leagues approved by ICC Board | publisher=ESPNcricinfo| date=13 October 2017 | access-date=30 July 2019 | author=Brettig, Daniel }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! S/N ! Current<ref>{{citation|url=https://www.cricket365.com/world-test-championship/england-and-australia-confirm-ashes-squad-numbers/|title=England and Australia confirm Ashes squad numbers|date=31 July 2019|publisher=cricket365.com}} Retrieved on 5 November 2019.</ref> ! Past |- | 1|| || [[Usman Khawaja]] (2019–2025) |- | 2|| [[Josh Philippe]] (Australia A) || |- | 4|| [[Alex Carey (cricketer)|Alex Carey]]|| |- | 6|| [[Sam Konstas]]|| |- | 7|| [[Matthew Renshaw]] || [[Tim Paine]] (2019–2021) |- | 8|| [[Mitchell Marsh]] || |- | 9|| [[Cooper Connolly]] || |- | 10|| [[Will Pucovski]] || [[Peter Siddle]] (2019) |- | 11|| [[Joel Paris]] (Australia A) || |- | 13|| – || [[Matthew Wade]] (2019–2021) |- | 14|| [[Marcus Harris (cricketer)|Marcus Harris]] || |- | 15|| – || [[Joe Burns (cricketer)|Joe Burns]] (2019–2020) |- | 16|| [[Nathan McSweeney]]||[[Mark Steketee]] & [[Brendan Doggett]] (both Australia A) |- | 18|| [[Michael Neser]]|| |- | 19|| [[Scott Boland]] || [[James Pattinson]] (2019–2020) |- | 21|| [[Beau Webster]] |- | 22|| [[Mitchell Swepson]]|| |- | 27|| [[Henry Hunt (cricketer)|Henry Hunt]] (Australia A) || |- | 28|| [[Lance Morris]] || |- | 30|| [[Pat Cummins]] || |- | 31|| || [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (2019–2024) |- | 33|| [[Marnus Labuschagne]] || |- | 35|| [[Brendan Doggett]] || |- | 36|| [[Todd Murphy]] || |- | 38|| [[Josh Hazlewood]] || |- | 42|| [[Cameron Green]] || |- | 43|| [[Cameron Bancroft]] || |- | 46|| [[Ashton Agar]] || |- | 48|| [[Josh Inglis]] || |- | 49|| [[Steve Smith (cricketer)|Steve Smith]] || |- | 50|| [[Matthew Kuhnemann]] || |- | 53|| [[Nic Maddinson]] (Australia A) || |- | 54|| [[Peter Handscomb]] || |- | 56|| [[Mitchell Starc]] || |- | 59|| [[James Pierson|Jimmy Pierson]] (Australia A) || |- | 60|| [[Jhye Richardson]] || |- | 62|| [[Travis Head]] || |- | 66|| [[Jake Weatherald]] || [[Nathan McAndrew]] (Australia A) |- | 67|| [[Nathan Lyon]] || |- | 71|| [[Bryce Street]] (Australia A) || |- | 72|| [[Campbell Kellaway]] (Australia A) || [[Matt Renshaw]] (2020–2022) |- | 74|| [[Tim Ward (cricketer)|Tim Ward]] (Australia A) || |- | 75|| [[Nathan McSweeney]] (Australia A) || |- | 76|| [[Mitchell Perry]] (Australia A) || |- | 80|| [[Jordan Buckingham]] (Australia A) || |- | 81|| [[Caleb Jewell]] (Australia A) || |- | 82|| [[Ben Dwarshuis]] (Australia A) || |- | 86|| [[Will Sutherland]] (Australia A) || |- | 87|| [[Liam Hatcher]] (Australia A) || |- |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[Test cricket]] * [[Australia national cricket team]] * [[List of Australia national cricket captains]] * [[List of Australia ODI cricketers]] * [[List of Australia Twenty20 International cricketers]] == నోట్స్ == {{notelist}} == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20090929211727/http://www.cricket.com.au/site/_content/document/00000344-source.pdf Cricket Australia] * [http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerCountryList.asp Howstat] {{Australians with 100 or more Test caps}} [[Category:Australia Test cricketers| ]] [[Category:Lists of Australian cricketers|Test cricketers]] [[Category:Lists of Test cricketers|Australian]] ktun5951k7iv3ph5i9x3py1s9t4tpun 4804195 4804189 2026-04-17T07:05:46Z స్వరలాసిక 13980 /* క్రీడాకారులు */ 4804195 wikitext text/x-wiki ఇది '''ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్ల''' జాబితా. టెస్ట్ మ్యాచ్ అనేది రెండు ప్రముఖ క్రికెట్ దేశాల మధ్య ప్రతి వైపు రెండు ఇన్నింగ్స్ ఆడే క్రికెట్ మ్యాచ్. ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు తరఫున ఆడటం ద్వారా ప్రతి క్రీడాకారుడు తన టెస్ట్ టోపీని గెలుచుకున్న క్రమంలో ఈ జాబితా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఒకే టెస్ట్ మ్యాచ్లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ మంది ఆటగాళ్ళు తన మొదటి టెస్ట్ క్యాప్ను గెలుచుకున్నప్పుడు, ఆ ఆటగాళ్ళు ఇంటిపేరు ప్రకారం అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ జట్టు ధరించే ముందు భాగంలో అనధికార వలసరాజ్యాల యుగం ఆస్ట్రేలియన్ కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ తో ముదురు ఆకుపచ్చ టోపీకి "బ్యాగీ గ్రీన్" అనే పేరు పెట్టారు ==క్రీడాకారులు== గణాంకాలు 8 జనవరి 2026 నాటికి సరైనవి.<ref>[http://www.espncricinfo.com/Australia/content/player/caps.html?country=2;class=1 List of Australia Test Cricketers]</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Batting Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=2;type=team |title=Australia Test Bowling Averages |publisher=ESPNcricinfo|access-date=29 January 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- ! colspan=4 | ఆస్ట్రేలియా టెస్ట్ క్రికెటర్లు ! colspan=5 | బ్యాటింగ్ ! colspan=6 | బౌలింగ్ ! colspan=2 | ఫీల్డింగ్ |- ! width="4%"|క్యాప్ ! width="15%"|పేరు ! width="15%"|కెరీర్ ! width="4%"|మ్యాచ్‌లు ! width="4%"|ఇన్నింగ్స్ ! width="4%"|నాటౌట్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|అదిక స్కోర్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|బంతులు ! width="4%"|మెయిడన్ ! width="5%"|పరుగులు ! width="5%"|వికెట్లు ! width="5%"|బెస్ట్ ! width="5%"|సగటు ! width="5%"|క్యాచ్‌లు ! width="5%"|స్టంప్‌లు |- ||1||[[చార్లెస్ బాన్నర్‌మన్]]||1877–1879||3||6||2||239||165*||59.75||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||2||జాక్ బ్లాక్‌హామ్||1877–1894||35||62||11||800||74||15.69||–||–||–||–||–||–||37||24 |- ||3||బ్రాన్స్‌బి కూపర్||1877||1||2||0||18||15||9.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||4||టామ్ గారెట్ట్||1877–1888||19||33||6||339||51*||12.56||2728||296||970||36||6/78||26.94||7||– |- ||5||డేవ్ గ్రెగొరీ||1877–1879||3||5||2||60||43||20.00||20||1||9||–||–||–||0||– |- ||6||నెడ్ గ్రెగొరీ||1877||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||7||జాన్ హొడ్జస్||1877||2||4||1||10||8||3.33||136||9||84||6||2/7||14.00||0||– |- ||8||టామ్ హొరాన్||1877–1885||15||27||2||471||124||18.84||373||45||143||11||6/40||13.00||6||– |- ||9||టామ్ కెండల్||1877||2||4||1||39||17*||13.00||563||56||215||14||7/55||15.36||2||– |- ||10||[[బిల్లీ మిడ్ వింటర్]]||1877–1887||8{{efn|name=also-england|[[Billy Midwinter]], [[Billy Murdoch (cricketer)|Billy Murdoch]], [[J. J. Ferris|John Ferris]], [[Sammy Woods]] and [[Albert Trott]] also played Test cricket for [[England cricket team|England]]. In all cases, only their records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||14||1||174||37||13.38||949||104||333||14||5/78||23.79||10||– |- ||11||నాట్ థామ్సన్||1877||2||4||0||67||41||16.75||112||16||31||1||1/14||31.00||3||– |- ||12||థామస్ కెల్లీ||1877–1879||2||3||0||64||35||21.33||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||13||బిల్లీ మర్దోచ్||1877–1890||18{{efn|name=also-england}}||33||5||896||211||32.00||–||–||–||–||–||–||14||0 |- ||14||ఫ్రెడ్ స్పాఫోర్త్||1877–1887||18||29||6||217||50||9.43||4185||416||1731||94||7/44||18.41||11||– |- ||15||ఫ్రాంక్ అల్లన్||1879||1||1||0||5||5||5.00||180||15||80||4||2/30||20.00||0||– |- ||16||అలిక్ బానర్‌మాన్||1879–1893||28||50||2||1108||94||23.08||292||17||163||4||3/111||40.75||21||– |- ||17||హారీ బాయిల్||1879–1884||12||16||4||153||36*||12.75||1743||175||641||32||6/42||20.03||10||– |- ||18||జార్జ్ అలెగ్జాండర్||1880–1884||2||4||0||52||33||13.00||168||13||93||2||2/69||46.50||2||– |- ||19||జార్జ్ బొన్నొర్||1880–1888||17||30||0||512||128||17.07||164||16||84||2||1/5||42.00||16||– |- ||20||టామ్ గ్రౌబె||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||21||పెర్సీ మెక్‌డోనెల్||1880–1888||19||34||1||955||147||28.94||52||1||53||0||–||–||6||– |- ||22||విలియమ్ మౌల్||1||2||0||40||34||20.00||51||4||23||3||3/23||7.67||1||– |- ||23||జోయ్ పాల్మర్||1880–1886||17||25||4||296||48||14.10||4517||452||1678||78||7/65||21.51||13||– |- ||24||జిమ్ స్లైట్||1880||1||2||0||11||11||5.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||25||విల్లియం కూపర్||1882–1884||2||3||1||13||7||6.50||446||31||226||9||6/120||25.11||1||– |- ||26||ఎడ్విన్ ఎవాన్స్||1882–1886||6||10||2||82||33||10.25||1237||166||332||7||3/64||47.43||5||– |- ||27||జార్జ్ గిఫ్ఫెన్||1882–1896||31||53||0||1238||161||23.36||6391||434||2791||103||7/117||27.10||24||– |- ||28||హుగ్ మాస్సీ||1882–1885||9||16||0||249||55||15.56||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||29||జార్జ్ కౌల్హ్‌హార్డ్||1882||1||1||1||6||6*||–||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||30||శామీ జోన్స్||1882–1888||12||24||4||428||87||21.40||262||26||112||6||4/47||18.67||12||– |- ||31||టప్ స్కాట్||1884–1886||8||14||1||359||102||27.62||28||1||26||–||–||–||8||– |- ||32||విలియమ్ బ్రూస్||1885–1895||14||26||2||702||80||29.25||988||72||440||12||3/88||36.67||12||– |- ||33||అఫ్ఫీ జార్విస్||1885–1895||11||21||3||303||82||16.83||–||–||–||–||–||–||9||9 |- ||34||పెర్చీ మార్||1885||1||2||0||5||5||2.50||48||6||14||0||–||–||0||– |- ||35||శామ్యూల్ మోరిస్||1885||1||2||1||14||10*||14.00||136||14||73||2||2/73||36.50||–||– |- ||36||హారీ మస్‌గ్రోవ్||1885||1||2||0||13||9||6.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||37||రోనాల్డ్ పోప్||1885||1||2||0||3||3||1.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||38||డిగ్గర్ రాబర్ట్‌సన్||1885||1||2||0||2||2||1.00||44||3||24||0||–||–||0||– |- ||39||బిల్లీ ట్రంబుల్||1885–1886||7||13||1||243||59||20.25||600||59||222||10||3/29||22.20||3||– |- ||40||జాక్ వారల్||1885–1899||11||22||3||478||76||25.16||255||29||127||1||1/97||127.00||13||– |- ||41||పాట్రిక్ మెక్‌షేన్||1885–1888||3||6||1||26||12*||5.20||108||9||48||1||1/39||48.00||2||– |- ||42||ఫ్రాన్సిస్ వాల్టర్స్||1885||1||2||0||12||7||6.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||43||జాన్ మెక్‌ఇల్‌వ్రైత్||1886||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||44||జె. జె. ఫెర్రిస్||1887–1890||8{{efn|name=also-england}}||16||4||98||20*||8.17||2030||224||684||48||5/26||14.25||4||– |- ||45||హ్యారీ మోజెస్||1887–1895||6||10||0||198||33||19.80||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||46||ఛార్లెస్ టర్నర్||1887–1895||17||32||4||323||29||11.54||5179||457||1670||101||7/43||16.53||8||– |- ||47||రెజినాల్డ్ అల్లెన్||1887||1||2||0||44||30||22.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||48||ఫ్రెడ్రిక్ బర్టన్||1887–1888||2||4||2||4||2*||2.00||–||–||–||–||–||–||1||1 |- ||49||జాన్ కొట్టమ్ ||1887||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||50||వాల్టర్ గిఫ్ఫెన్||1887–1892||3||6||0||11||3||1.83||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||51||జాక్ లైయాన్స్||1887–1897||14||27||0||731||134||27.07||316||17||149||6||5/30||24.83||3||– |- ||52||జాక్ ఎడ్వర్డ్స్||1888||3||6||1||48||26||9.60||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||53||హారీ ట్రాట్||1888–1898||24||42||0||921||143||21.93||1891||47||1019||29||4/71||35.14||21||– |- ||54||సామీ వుడ్స్||1888||3{{efn|name=also-england}}||6||0||32||18||5.33||217||18||121||5||2/35||24.20||1||– |- ||55||జాక్ బరెట్ట్||1890||2||4||1||80||67*||26.67||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||56||కెన్నెత్ బర్న్||1890||2||4||0||41||19||10.25||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||57||పర్సీ ఛార్ల్‌టన్||1890||2||4||0||29||11||7.25||45||1||24||3||3/18||8.00||0||– |- ||58||సిడ్ గ్రెగొరీ||1890–1912||58||100||7||2282||201||24.54||30||0||33||0||–||–||25||– |- ||59||హుగ్ ట్రంబుల్||1890–1904||32||57||14||851||70||19.79||8099||452||3072||141||8/65||21.79||45||– |- ||60||[[సిడ్నీ కాల్వే]]||1892–1895||3||6||1||87||41||17.40||471||33||142||6||5/37||23.67||–||– |- ||61||హారీ డాన్మన్||1892–1896||5||10||1||75||15||8.33||54||2||22||0||–||–||1||– |- ||62||బాబ్ మెక్లియోడ్||1892–1893||6||11||0||146||31||13.27||1089||67||382||12||5/53||31.83||3||– |- ||63||హారీ గ్రాహమ్||1893–1896||6||10||0||301||107||30.10||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||64|| జో డార్లింగ్||1894–1905||34||60||2||1657||178||28.57||–||–||–||–||–||–||27||– |- ||65||ఫ్రాంక్ ఇరడేల్||1894–1899||14||23||1||807||140||36.68||12||1||3||0||–||–||16||– |- ||66||ఎర్నీ జోన్స్||1894–1902||19||26||1||126||20||5.04||3754||161||1857||64||7/88||29.02||21||– |- ||67||ఛార్లీ మెక్‌లీడ్||1894–1905||17||29||5||573||112||23.88||3374||171||1325||33||5/65||40.15||9||– |- ||68||జాక్ రీడ్‌మన్||1894||1||2||0||21||17||10.50||57||2||24||1||1/12||24.00||1||– |- ||69||ఆర్థర్ కానింగ్‌హామ్||1895||1||2||0||13||10||6.50||186||9||76||2||2/17||38.00||0||– |- ||70||జాన్ హారీ||1895||1||2||0||8||6||4.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||71||ఆల్బర్ట్ ట్రాట్||1895||3{{efn|name=also-england}}||5||3||205||85*||102.50||474||17||192||9||8/43||21.33||4||– |- ||72||టామ్ మెక్ కిబ్బిన్||1895–1898||5||8||2||88||28*||14.67||1032||41||496||17||3/35||29.18||4||– |- ||73||ఛార్లెస్ ఈడి||1896–1902||2||4||1||20||10*||6.67||223||14||112||7||3/30||16.00||2||– |- ||74||క్లెమ్ హిల్||1896–1912||49||89||2||3412||191||39.22||–||–||–||–||–||–||33||– |- ||75||జిమ్ కెల్లీ||1896–1905||36||56||17||664||46*||17.03||–||–||–||–||–||–||43||20 |- ||76||మాంటీ నోబెల్||1898–1909||42||73||7||1997||133||30.26||7159||361||3025||121||7/17||25.00||26||– |- ||77||బిల్ హావెల్||1898–1904||18||27||6||158||35||7.52||3892||245||1407||49||5/81||28.71||12||– |- ||78||ఫ్రాంక్ లావెర్||1899–1909||15||23||6||196||45||11.53||2361||121||964||37||8/31||26.05||8||– |- ||79||విక్టర్ ట్రంపర్||1899–1912||48||89||8||3163||214*||39.05||546||20||317||8||3/60||39.63||31||– |- ||80||వార్విక్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్||1902–1921||50||84||10||2863||159*||38.69||8022||407||2923||87||6/35||33.60||44||– |- ||81||రెగ్గీ డఫ్||1902–1905||22||40||3||1317||146||35.59||180||8||85||4||2/43||21.25||14||– |- ||82||బెర్ట్ హాప్కిన్స్||1902–1909||20||33||2||509||43||16.42||1327||49||696||26||4/81||26.77||11||– |- ||83||జాక్ సాండర్స్||1902–1908||14||23||6||39||11*||2.29||3565||116||1796||79||7/34||22.73||5||– |- ||84||జో ట్రావెర్స్||1902||1||2||0||10||9||5.00||48||2||14||1||1/14||14.00||1||– |- ||85||టిబ్బీ కాటర్||1904–1912||21||37||2||457||45||13.06||4633||86||2549||89||7/148||28.64||8||– |- ||86||పీయర్ మెక్‌అలిస్టర్||1904–1909||8||16||1||252||41||16.80||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||87||ఆల్గ్య్ గెహ్ర్స్||1904–1911||6||11||0||221||67||20.09||6||0||4||0||–||–||6||– |- ||88||సామీ కార్టర్||1907–1921||28||47||9||873||72||22.97||–||–||–||–||–||–||44||21 |- ||89||గెర్రీ హాజ్లిట్||1907–1912||9||12||4||89||34*||11.13||1563||74||623||23||7/25||27.09||4||– |- ||90||ఛార్లీ మెకార్ట్నీ||1907–1926||35||55||4||2131||170||41.78||3561||177||1240||45||7/58||27.56||17||– |- ||91||వెర్నాన్ రాన్స్ఫోర్డ్||1907–1912||20||38||6||1211||143*||37.84||43||3||28||1||1/9||28.00||10||– |- ||92||[[రోజర్ హార్టిగాన్]]||1908||2||4||0||170||116||42.50||12||0||7||0||–||–||1||– |- ||93||జాక్ ఓ'కానొర్||1908–1909||4||8||1||86||20||12.29||692||24||340||13||5/40||26.15||3||– |- ||94||వారెన్ బార్డ్స్‌లే||1909–1926||41||66||5||2469||193*||40.48||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||95||బిల్ విట్టీ||1909–1912||14||19||7||161||39*||13.42||3357||163||1373||65||6/17||21.12||4||– |- ||96||ఛార్లీ కెల్లెవే||1910–1928||26||42||4||1422||147||37.42||4363||146||1683||52||5/33||32.37||24||– |- ||97||హెచ్.వి. హార్డెర్న్||1911–1912||7||13||2||254||50||23.09||2148||49||1075||46||7/90||23.37||6||– |- ||98||రాయ్ మిన్నెట్||1911–1912||9||15||0||391||90||26.07||589||26||290||11||4/34||26.36||0||– |- ||99||జిమ్మీ మాథ్యూస్||1912||8||10||1||153||53||17.00||1081||46||419||16||4/29||26.19||7||– |- ||100||[[జాన్ మెక్‌లారెన్]]||1912||1||2||2||0||0*||–||144||3||70||1||1/23||70.00||0||– |- ||101||బార్లో కార్కీక్||1912||6||5||2||16||6*||5.33||–||–||–||–||–||–||6||0 |- ||102||సిడ్ ఎమెరీ||1912||4||2||0||6||5||3.00||462||13||249||5||2/46||49.80||2||– |- ||103||క్లాడ్ జెన్నింగ్స్||1912||6||8||2||107||32||17.83||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||104||డేవిడ్ స్మిత్||1912||2||3||1||30||24*||15.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||105||ఎడ్గర్ మైన్||1912–1921||4||4||1||64||25*||21.33||6||0||1||0||–||–||2||– |- ||106||హెర్బీ కొలిన్స్||1920–1926||19||31||1||1352||203||45.07||654||31||252||4||2/47||63.00||13||– |- ||107||జాక్ గ్రెగొరీ ||1920–1928||24||34||3||1146||119||36.97||5582||138||2648||85||7/69||31.15||37||– |- ||108||ఆర్థర్ మైలీ||1920–1926||21||29||9||222||46*||11.10||6119||115||3358||99||9/121||33.92||14||– |- ||109||బెర్ట్ ఓల్డ్‌ఫీల్డ్||1920–1937||54||80||17||1427||65*||22.65||–||–||–||–||–||–||78||52 |- ||110||నిప్ పెల్ల్యూ||1920–1921||10||14||1||484||116||37.23||78||3||34||0||–||–||4||– |- ||111||జాక్ రైడర్||1920–1929||20||32||5||1394||201*||51.63||1897||71||743||17||2/20||43.71||17||– |- ||112||జానీ టెయ్లర్||1920–1926||20||28||0||997||108||35.61||114||5||45||1||1/25||45.00||11||– |- ||113||రాయ్ పార్క్||1921||1||1||0||0||0||0.00||6||0||9||0||–||–||0||– |- ||114||టెడ్ మెక్‌డోనాల్డ్||1921||11||12||5||116||36||16.57||2885||90||1431||43||5/32||33.28||3||– |- ||115||టామీ ఆండ్రూస్||1921–1926||16||23||1||592||94||26.91||156||5||116||1||1/23||116.00||12||– |- ||116||హంటర్ హెన్డ్రీ||1921–1929||11||18||2||335||112||20.94||1706||73||640||16||3/36||40.00||10||– |- ||117||బిల్ పాన్స్ఫోర్డ్||1924–1934||29||48||4||2122||266||48.23||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||118||ఆర్థర్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1926||9||13||0||403||100||31.00||1812||91||521||12||2/20||43.42||1||– |- ||119||విక్ రిచర్డ్‌సన్||1924–1936||19||30||0||706||138||23.53||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||120||ఆల్బర్ట్ హార్ట్‌కాప్ఫ్||1925||1||2||0||80||80||40.00||240||2||134||1||1/120||134.00||0||– |- ||121||[[క్లారీ గ్రిమ్మెట్]]||1925–1936||37||50||10||557||50||13.93||14513||736||5231||216||7/40||24.22||17||– |- ||122||అలన్ కిపాక్స్||1925–1934||22||34||1||1192||146||36.12||72||5||19||0||–||–||13||– |- ||123||బిల్ వుడ్‌ఫుల్||1926–1934||35||54||4||2300||161||46.00||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||124||[[డోనాల్డ్ బ్రాడ్‌మాన్|డాణ్ బ్రాడ్‌మాన్]]||1928–1948||52||80||10||6996||334||99.94||160||3||72||2||1/8||36.00||32||– |- ||125||బెర్ట్ ఐరన్‌మాంగర్||1928–1933||14||21||5||42||12||2.63||4695||328||1330||74||7/23||17.97||3||– |- ||126||డాన్ బ్లాకీ||1928–1929||3||6||3||24||11*||8.00||1260||51||444||14||6/94||31.71||2||– |- ||127||ఓటో నాథ్లింగ్||1928||1||2||0||52||44||26.00||276||15||72||0||–||–||0||– |- ||128||{{sortname|Ted|à Beckett}}||1929–1932||4||7||–||143||41||20.43||1062||47||317||3||1/41||105.67||4||– |- ||129||[[రాన్ ఆక్సెన్‌హామ్]]||1929–1931||7||10||–||151||48||15.10||1802||112||522||14||4/39||37.29||4||– |- ||130||ఆర్చీ జాక్సన్||1929–1931||8||11||1||474||164||47.40||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||131||అలన్ ఫెయిర్‌ఫాక్స్||1929–1931||10||12||4||410||65||51.25||1520||54||645||21||4/31||30.71||15||– |- ||132||[[పెర్సి హార్నిబ్రూక్]]||1929–1930||6||7||1||60||26||10.00||1579||63||664||17||7/92||39.06||7||– |- ||133||టిమ్ వాల్||1929–1934||18||24||5||121||20||6.37||4812||154||2010||56||5/14||35.89||11||– |- ||134||స్టాన్ మెకాబె||1930–1938||39||62||5||2748||232||48.21||3746||127||1543||36||4/13||42.86||41||– |- ||135||[[అలెక్ హర్వుడ్]]||1930–1931||2||2||0||5||5||2.50||517||28||170||11||4/22||15.45||2||– |- ||136||కీత్ రిగ్||1931–1937||8||12||0||401||127||33.42||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||137||జాక్ నిట్స్చెక్||1931||2||2||0||53||47||26.50||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||138||ఫిలిప్ లీ||1931–1933||2||3||0||57||42||19.00||436||19||212||5||4/111||42.40||1||– |- ||139||బిల్ హంట్||1932||1||1||0||0||0||0.00||96||2||39||0||–||–||1||– |- ||140||బిల్ ఓ'రీల్లి||1932–1946||27||39||7||410||56*||12.81||10024||585||3254||144||7/54||22.60||7||– |- ||141||పడ్ థర్లో||1932||1||1||0||0||0||0.00||234||7||86||0||–||–||0||– |- ||142||జాక్ ఫింగ్ల్‌టన్||1932–1938||18||29||1||1189||136||42.46||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||143||లారీ నాష్||1932–1937||2||2||0||30||17||15.00||311||12||126||10||4/18||12.60||6||– |- ||144||లిస్లే నాగెల్||1932||1||2||1||21||21*||21.00||262||9||110||2||2/110||55.00||0||– |- ||145||లియో ఓ బ్రీన్||1933–1936||5||8||0||211||61||26.38||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||146||[[ఎర్నెస్ట్ బ్రోమ్లీ]]||1933–1934||2||4||0||38||26||9.50||60||4||19||0||–||–||2||– |- ||147||లెన్ డార్లింగ్||1933–1937||12||18||1||474||85||27.88||162||7||65||0||–||–||8||– |- ||148||హామీ లవ్||1933||1||2||0||8||5||4.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||149||హారీ అలెక్జాండర్||1933||1||2||1||17||17*||17.00||276||3||154||1||1/129||154.00||0||– |- ||150||[[బిల్ బ్రౌన్]]||1934–1948||22||35||1||1592||206*||46.82||–||–||–||–||–||–||14||– |- ||151||ఆర్థర్ చిప్పర్‌ఫీల్డ్||1934–1938||14||20||3||552||109||32.47||924||28||437||5||3/91||87.40||15||– |- ||152||హన్స్ ఎబెలింగ్||1934||1||2||0||43||41||21.50||186||9||89||3||3/74||29.67||0||– |- ||153||చక్ ఫ్లీట్‌వుడ్-స్మిత్||1935–1938||10||11||5||54||16*||9.00||3093||78||1570||42||6/110||37.38||0||– |- ||154||ఎన్రీ మెకార్మిక్||1935–1938||12||14||5||54||17*||6.00||2107||50||1079||36||4/101||29.97||8||– |- ||155||జాక్ బాడ్‌కాక్||1936–1938||7||12||1||160||118||14.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||156||రే రాబిన్‌సన్||1936||1||2||0||5||3||2.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||157||మోరిస్ సీవర్స్||1936–1937||3||6||1||67||25*||13.40||602||25||161||9||5/21||17.89||4||– |- ||158||ఫ్రాంక్ వార్డ్||1936–1938||4||8||2||36||18||6.00||1268||30||574||11||6/102||52.18||1||– |- ||159||రాస్ గ్రెగొరీ||1937||2||3||0||153||80||51.00||24||0||14||0||–||–||1||– |- ||160||బెన్ బార్నెట్||1938||4||8||1||195||57||27.86||–||–||–||–||–||–||3||2 |- ||161||లిండ్‌సే హాసెట్||1938–1953||43||69||3||3073||198*||46.56||111||2||78||0||–||–||30||– |- ||162||మెర్విన్ వెయిట్||1938||2||3||0||11||8||3.67||552||23||190||1||1/150||190.00||1||– |- ||163||సిడ్ బార్నెస్||1938–1948||13||19||2||1072||234||63.06||594||11||218||4||2/25||54.50||14||– |- ||164||అయాన్ జాన్‌సన్||1946–1956||45||66||12||1000||77||18.52||8780||330||3182||109||7/44||29.19||30||– |- ||165||[[రే లిండ్‌వాల్]]||1946–1960||61||84||13||1502||118||21.15||13650||419||5251||228||7/38||23.03||26||– |- ||166||[[కోలిన్ మెక్‌కూల్]]||1946–1950||14||17||4||459||104*||35.31||2504||44||958||36||5/41||26.61||14||– |- ||167||కెన్ మ్యూల్‌మాన్||1946||1||1||0||0||0||0.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||168||కీత్ మిల్లర్||1946–1956||55||87||7||2958||147||36.98||10461||337||3906||170||7/60||22.98||38||– |- ||169||[[డాన్ టాలన్]]||1946–1953||21||26||3||394||92||17.13||–||–||–||–||–||–||50||8 |- ||170||ఎర్నీ తోషాక్||1946–1948||12||11||6||73||20*||14.60||3140||155||989||47||6/29||21.04||4||– |- ||171||ఆర్థర్ మారిస్||1946–1955||46||79||3||3533||206||46.49||111||1||50||2||1/5||25.00||15||– |- ||172||జార్జ్ ట్రైబ్||1946–1947||3||3||1||35||25*||17.50||760||9||330||2||2/48||165.00||0||– |- ||173||ఫ్రెడ్ ఫ్రీర్||1946||1||1||1||28||28*||–||160||3||74||3||2/49||24.67||0||– |- ||174||బ్రూస్ డూలాండ్||1947–1948||3||5||1||76||29||19.00||880||9||419||9||4/69||46.56||3||– |- ||175||మెర్వ్ హార్వే||1947||1||2||0||43||31||21.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||176||రాన్ హామెన్స్||1947–1948||3||4||1||81||30*||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||177||బిల్ జాన్స్టన్||1947–1955||40||49||25||273||29||11.38||11048||372||3826||160||6/44||23.91||16||– |- ||178||నీల్ హార్వే||1948–1963||79||137||10||6149||205||48.42||414||23||120||3||1/8||40.00||64||– |- ||179||లెన్ జాన్సన్||1948||1||1||1||25||25*||–||282||10||74||6||3/8||12.33||2||– |- ||180||శామ్ లాక్స్టన్||1948–1951||12||15||0||554||101||36.93||906||20||349||8||3/55||43.63||7||– |- ||181||డౌగ్ రింగ్{||1948–1953||13||21||2||426||67||22.42||3024||69||1305||35||6/72||37.29||5||– |- ||182||రాన్ సాగ్గర్స్||1948–1950||6||5||2||30||14||10.00||–||–||–||–||–||–||16||8 |- ||183||జాక్ మొరొనీ||1949–1952||7||12||1||383||118||34.82||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||184||జెఫ్ నోబ్లెట్||1950–1953||3||4||1||22||13*||7.33||774||25||183||7||3/21||26.14||1||– |- ||185||జాక్ ఐవర్‌సన్||1950–1951||5||7||3||3||1*||0.75||1108||29||320||21||6/27||15.24||2||– |- ||186||కెన్ ఆర్చర్||1950–1951||5||9||0||234||48||26.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||187||జిమ్ బుర్క్||1951–1959||24||44||7||1280||189||34.59||814||41||230||8||4/37||28.75||18||– |- ||188||గ్రామ్ హోల్||1951–1955||18||33||2||789||66||25.45||398||14||126||3||1/9||42.00||21||– |- ||189||గిల్ లాంగ్లీ||1951–1956||26||37||12||374||53||14.96||–||–||–||–||–||–||83||15 |- ||190||రిచీ బెనాడ్||1952–1964||63||97||7||2201||122||24.46||19108||805||6704||248||7/72||27.03||65||– |- ||191||కొలిన్ మెక్ డోనాల్డ్||1952–1961||47||83||4||3107||170||39.33||8||0||3||0||–||–||14||– |- ||192||జార్జ్ థామ్స్||1952||1||2||0||44||28||22.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||193||రాన్ ఆర్చర్||1953–1956||19||30||1||713||128||24.59||3576||160||1318||48||5/53||27.46||20||– |- ||194||అయాన్ క్రెగ్||1953–1958||11||18||0||358||53||19.89||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||195||అలన్ డేవిడ్‌సన్||1953–1963||44||61||7||1328||80||24.59||11587||431||3819||186||7/93||20.53||42||– |- ||196||జాక్ హిల్||1953–1955||3||6||3||21||8*||7.00||606||29||273||8||3/35||34.13||2||– |- ||197||జిమ్ డి కోర్సి||1953||3||6||1||81||41||16.20||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||198||లెస్ ఫావెల్||1954–1961||19||31||3||757||101||27.04||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||199||లెన్ మడాక్స్||1955–1956||7||12||2||177||69||17.70||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||200||[[పీటర్ బర్జ్]]||1955–1966||42||68||8||2290||181||38.17||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||201||{{sortname|Bill|Watson|Bill Watson (cricketer)}}||1955||4||7||1||106||30||17.67||6||0||5||0||–||–||2||– |- ||202||{{sortname|Pat|Crawford}}||1956||4||5||2||53||34||17.67||437||27||107||7||3/28||15.29||1||– |- ||203||{{sortname|Ken|Mackay}}||1956–1963||37||52||7||1507||89||33.49||5792||267||1721||50||6/42||34.42||16||– |- ||204||{{sortname|John|Rutherford|John Rutherford (Australian cricketer)}}||1956||1||1||0||30||30||30.00||36||2||15||1||1/11||15.00||0||– |- ||205||{{sortname|Jack|Wilson|Jack Wilson (Australian cricketer)}}||1956||1||–||–||–||–||–||216||17||64||1||1/25||64.00||0||– |- ||206||{{sortname|Wally|Grout}}||1957–1966||51||67||8||890||74||15.08||–||–||–||–||–||–||163||24 |- ||207||{{sortname|Lindsay|Kline}}||1957–1961||13||16||9||58||15*||8.29||2373||113||776||34||7/75||22.82||9||– |- ||208||{{sortname|Ian|Meckiff}}||1957–1963||18||20||7||154||45*||11.85||3734||120||1423||45||6/38||31.62||9||– |- ||209||{{sortname|Bob|Simpson|Bob Simpson (cricketer)}}||1957–1978||62||111||7||4869||311||46.82||6881||253||3001||71||5/57||42.27||110||– |- ||210||{{sortname|Ron|Gaunt}}||1958–1964||3||4||2||6||3||3.00||716||14||310||7||3/53||44.29||1||– |- ||211||{{sortname|Norm|O'Neill}}||1958–1965||42||69||8||2779||181||45.56||1392||48||667||17||4/41||39.24||21||– |- ||212||{{sortname|Keith|Slater}}||1959||1||1||1||1||1*||–||256||9||101||2||2/40||50.50||0||– |- ||213||{{sortname|Gordon|Rorke}}||1959||4||4||2||9||7||4.50||703||26||203||10||3/23||20.30||1||– |- ||214||{{sortname|Gavin|Stevens}}||1959–1960||4||7||0||112||28||16.00||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||215||{{sortname|Barry|Jarman}}||1959–1969||19||30||3||400||78||14.81||–||–||–||–||–||–||50||4 |- ||216||{{sortname|Johnny|Martin|Johnny Martin (cricketer)}}||1961–1967||8||13||1||214||55||17.83||1846||57||832||17||3/56||48.94||5||– |- ||217||{{sortname|Frank|Misson}}||1961||5||5||3||38||25*||19.00||1197||30||616||16||4/58||38.50||6||– |- ||218||{{sortname|Des|Hoare}}||1961||1||2||0||35||35||17.50||232||0||156||2||2/68||78.00||2||– |- ||219||{{sortname|Bill|Lawry}}||1961–1971||67||123||12||5234||210||47.15||14||1||6||0||–||–||30||– |- ||220||{{sortname|Graham|McKenzie}}||1961–1971||60||89||12||945||76||12.27||17681||547||7328||246||8/71||29.79||34||– |- ||221||{{sortname|Brian|Booth}}||1961–1966||29||48||6||1773||169||42.21||436||27||146||3||2/33||48.67||17||– |- ||222||{{sortname|Colin|Guest}}||1963||1||1||0||11||11||11.00||144||0||59||0||–||–||0||– |- ||223||{{sortname|Barry|Shepherd}}||1963–1965||9||14||2||502||96||41.83||26||1||9||0||–||–||2||– |- ||224||{{sortname|Neil|Hawke}}||1963–1968||27||37||15||365||45*||16.59||6974||238||2677||91||7/105||29.42||9||– |- ||225||{{sortname|Alan|Connolly|dab=cricketer}}||1963–1971||29||45||20||260||37||10.40||7818||289||2981||102||6/47||29.23||17||– |- ||226||{{sortname|Tom|Veivers}}||1963–1967||21||30||4||813||88||31.27||4191||195||1375||33||4/68||41.67||7||– |- ||227||{{sortname|Ian|Redpath}}||1964–1976||66||120||11||4737||171||43.46||64||2||41||0||–||–||83||– |- ||228||{{sortname|Grahame|Corling}}||1964||5||4||1||5||3||1.67||1159||50||447||12||4/60||37.25||0||– |- ||229||{{sortname|Bob|Cowper}}||1964–1968||27||46||2||2061||307||46.84||3005||138||1139||36||4/48||31.64||21||– |- ||230||{{sortname|Rex|Sellers|Rex Sellers (cricketer)}}||1964||1||1||0||0||0||0.00||30||1||17||0||–||–||1||– |- ||231||{{sortname|Ian|Chappell}}||1964–1980||75||136||10||5345||196||42.42||2873||87||1316||20||2/21||65.80||105||– |- ||232||{{sortname|David|Sincock}}||1964–1966||3||4||1||80||29||26.67||724||7||410||8||3/67||51.25||2||– |- ||233||{{sortname|Laurie|Mayne}}||1965–1970||6||11||3||76||13||9.50||1251||37||628||19||4/43||33.05||3||– |- ||234||{{sortname|Peter|Philpott}}||1965–1966||8||10||1||93||22||10.33||2262||67||1000||26||5/90||38.46||5||– |- ||235||{{sortname|Grahame|Thomas}}||1965–1966||8||12||1||325||61||29.55||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||236||{{sortname|Peter|Allan|Peter Allan (Australian cricketer)}}||1965||1||–||–||–||–||–||192||6||83||2||2/58||41.50||0||– |- ||237||{{sortname|Doug|Walters}}||1965–1981||74||125||14||5357||250||48.26||3295||79||1425||49||5/66||29.08||43||– |- ||238||{{sortname|Keith|Stackpole}}||1966–1974||43||80||5||2807||207||37.43||2321||86||1001||15||2/33||66.73||47||– |- ||239||{{sortname|David|Renneberg}}||1966–1968||8||13||7||22||9||3.67||1598||42||830||23||5/39||36.09||2||– |- ||240||{{sortname|Brian|Taber}}||1966–1970||16||27||5||353||48||16.05||–||–||–||–||–||–||56||4 |- ||241||{{sortname|Graeme|Watson|Graeme Watson (cricketer)}}||1967–1972||5||9||0||97||50||10.78||552||23||254||6||2/67||42.33||1||– |- ||242||{{sortname|John|Gleeson|John Gleeson (cricketer)}}||1967–1972||29||46||8||395||45||10.39||8857||378||3367||93||5/61||36.20||17||– |- ||243||{{sortname|Paul|Sheahan}}||1967–1974||31||53||6||1594||127||33.91||–||–||–||–||–||–||17||– |- ||244||{{sortname|Eric|Freeman|Eric Freeman (cricketer)}}||1968–1970||11||18||0||345||76||19.17||2183||58||1128||34||4/52||33.18||5||– |- ||245||{{sortname|Les|Joslin}}||1968||1||2||0||9||7||4.50||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||246||{{sortname|John|Inverarity}}||1968–1972||6||11||1||174||56||17.40||372||26||93||4||3/26||23.25||4||– |- ||247||{{sortname|Ashley|Mallett}}||1968–1980||38||50||13||430||43*||11.62||9990||419||3940||132||8/59||29.85||30||– |- ||248||{{sortname|Terry|Jenner}}||1970–1975||9||14||5||208||74||23.11||1881||62||749||24||5/90||31.21||5||– |- ||249||{{sortname|Rod|Marsh}}||1970–1984||96||150||13||3633||132||26.52||72||1||54||0||–||–||343||12 |- ||250||{{sortname|Alan|Thomson|Alan Thomson (cricketer)}}||1970–1971||4||5||4||22||12*||22.00||1519||33||654||12||3/79||54.50||0||– |- ||251||{{sortname|Greg|Chappell}}||1970–1984||87||151||19||7110||247*||53.86||5327||208||1913||47||5/61||40.70||122||– |- ||252||{{sortname|Ross|Duncan}}||1971||1||1||0||3||3||3.00||112||4||30||0||–||–||0||– |- ||253||{{sortname|Kerry|O'Keeffe}}||1971–1977||24||34||9||644||85||25.76||5384||189||2018||53||5/101||38.08||15||– |- ||254||{{sortname|Dennis|Lillee}}||1971–1984||70||90||24||905||73*||13.71||18467||652||8493||355||7/83||23.92||23||– |- ||255||{{sortname|Tony|Dell}}||1971–1974||2||2||2||6||3*||–||559||18||160||6||3/65||26.67||0||– |- ||256||{{sortname|Ken|Eastwood}}||1971||1||2||0||5||5||2.50||40||0||21||1||1/21||21.00||0||– |- ||257||{{sortname|David|Colley}}||1972||3||4||0||84||54||21.00||729||20||312||6||3/83||52.00||1||– |- ||258||{{sortname|Bruce|Francis}}||1972||3||5||0||52||27||10.40||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||259||{{sortname|Ross|Edwards|Ross Edwards (cricketer)}}||1972–1975||20||32||3||1171||170*||40.38||12||–||20||–||–||–||7||– |- ||260||{{sortname|Bob|Massie}}||1972–1973||6||8||1||78||42||11.14||1739||74||647||31||8/53||20.87||1||– |- ||261||{{sortname|John|Benaud}}||1972–1973||3||5||0||223||142||44.60||24||1||12||2||2/12||6.00||–||– |- ||262||{{sortname|Jeff|Thomson}}||1973–1985||51||73||20||679||49||12.81||10535||301||5601||200||6/46||28.01||20||– |- ||263||{{sortname|Max|Walker}}||1973–1977||34||43||13||586||78*||19.53||10094||380||3792||138||8/143||27.48||12||– |- ||264||{{sortname|John|Watkins|John Watkins (Australian cricketer)}}||1973||1||2||1||39||36||39.00||48||1||21||0||–||–||1||– |- ||265||{{sortname|Jeff|Hammond|Jeff Hammond (cricketer)}}||1973||5||5||2||28||19||9.33||1031||47||488||15||4/38||32.53||2||– |- ||266||{{sortname|Ian|Davis|Ian Davis (cricketer)}}||1974–1977||15||27||1||692||105||26.62||–||–||–||–||–||–||9||– |- ||267||{{sortname|Gary|Gilmour}}||1974–1977||15||22||1||483||101||23.00||2661||51||1406||54||6/85||26.04||8||– |- ||268||{{sortname|Geoff|Dymock}}||1974–1980||21||32||7||236||31*||9.44||5545||179||2116||78||7/67||27.13||1||– |- ||269||{{sortname|Alan|Hurst|Alan Hurst (cricketer)}}||1974–1979||12||20||3||102||26||6.00||3054||74||1200||43||5/28||27.91||3||– |- ||270||{{sortname|Ashley|Woodcock}}||1974||1||1||0||27||27||27.00||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||271||{{sortname|Wally|Edwards}}||1974||3||6||0||68||30||11.33||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||272||{{sortname|Rick|McCosker}}||1975–1980||25||46||5||1622||127||39.56||–||–||–||–||–||–||21||– |- ||273||{{sortname|Alan|Turner|Alan Turner (cricketer)}}||1975–1977||14||27||1||768||136||29.54||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||274||{{sortname|Gary|Cosier}}||1975–1978||18||32||1||897||168||28.94||899||30||341||5||2/26||68.20||14||– |- ||275||{{sortname|Graham|Yallop}}||1976–1984||39||70||3||2756||268||41.13||192||5||116||1||1/21||116.00||23||– |- ||276||{{sortname|David|Hookes}}||1977–1985||23||41||3||1306||143*||34.37||96||4||41||1||1/4||41.00||12||– |- ||277||{{sortname|Len|Pascoe}}||1977–1982||14||19||9||106||30*||10.60||3403||112||1668||64||5/59||26.06||2||– |- ||278||{{sortname|Richie|Robinson}}||1977||3||6||0||100||34||16.67||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||279||{{sortname|Craig|Serjeant}}||1977–1978||12||23||1||522||124||23.73||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||280||{{sortname|Ray|Bright}}||1977–1986||25||39||8||445||33||14.35||5541||298||2180||53||7/87||41.13||13||– |- ||281||{{sortname|Kim|Hughes}}||1977–1984||70||124||6||4415||213||37.42||85||4||28||0||–||–||50||– |- ||282||{{sortname|Mick|Malone|Mick Malone (cricketer)}}||1977||1||1||0||46||46||46.00||342||24||77||6||5/63||12.83||0||– |- ||283||{{sortname|Wayne|Clark|Wayne Clark (cricketer)}}||1977–1979||10||19||2||98||33||5.76||2793||63||1265||44||4/46||28.75||6||– |- ||284||{{sortname|Paul|Hibbert}}||1977||1||2||0||15||13||7.50||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||285||{{sortname|Tony|Mann|Tony Mann (cricketer)}}||1977–1978||4||8||0||189||105||23.63||552||4||316||4||3/12||79.00||2||– |- ||286||{{sortname|David|Ogilvie|David Ogilvie (cricketer)}}||1977–1978||5||10||0||178||47||17.80||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||287||{{sortname|Steve|Rixon}}||1977–1985||13||24||3||394||54||18.76||–||–||–||–||–||–||42||5 |- ||288||{{sortname|Peter|Toohey}}||1977–1980||15||29||1||893||122||31.89||2||0||4||0||–||–||9||– |- ||289||{{sortname|John|Dyson|John Dyson (cricketer, born 1954)}}||1977–1984||30||58||7||1359||127*||26.65||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||290||{{sortname|Sam|Gannon}}||1977–1978||3||5||4||3||3*||3.00||726||13||361||11||4/77||32.82||3||– |- ||291||{{sortname|Ian|Callen}}||1978||1||2||2||26||22*||–||440||5||191||6||3/83||31.83||1||– |- ||292||{{sortname|Rick|Darling}}||1978–1979||14||27||1||697||91||26.81||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||293||{{sortname|Graeme|Wood|Graeme Wood (cricketer)}}||1978–1988||59||112||6||3374||172||31.83||–||–||–||–||–||–||41||– |- ||294||{{sortname|Bruce|Yardley}}||1978–1983||33||54||4||978||74||19.56||8909||379||3986||126||7/98||31.63||31||– |- ||295||{{sortname|Jim|Higgs}}||1978–1981||22||36||16||111||16||5.55||4752||176||2057||66||7/143||31.17||3||– |- ||296||{{sortname|Trevor|Laughlin}}||1978||3||5||0||87||35||17.40||516||16||262||6||5/101||43.67||3||– |- ||297||{{sortname|Rodney|Hogg}}||1978–1984||38||58||13||439||52||9.76||7633||230||3503||123||6/74||28.48||7||– |- ||298||{{sortname|John|Maclean|John Maclean (Australian cricketer)}}||1978–1979||4||8||1||79||33*||11.29||–||–||–||–||–||–||18||0 |- ||299||{{sortname|Allan|Border}}||1978–1994||156||265||44||11174||205||50.56||4009||197||1525||39||7/46||39.10||156||– |- ||300||ఫిల్ కార్ల్‌సన్||1979||2||4||0||23||21||5.75||368||10||99||2||2/41||49.50||2||– |- ||301||[[కెవిన్ రైట్]]||1979||10||18||5||219||55*||16.85||–||–||–||–||–||–||31||4 |- ||302||ఆండ్రూ హిల్డిట్చ్||1979–1985||18||34||0||1073||119||31.56||–||–||–||–||–||–||13||– |- ||303||పీటర్ స్లీప్||1979–1990||14||21||1||483||90||24.15||2982||132||1397||31||5/72||45.06||4||– |- ||304||డావ్ వాట్‌మోర్||1979||7||13||0||293||77||22.54||30||2||11||0||–||–||13||– |- ||305||[[జెఫ్ మాస్]]||1979||1||2||1||60||38*||60.00||–||–||–||–||–||–||–||– |- ||306||బ్రూస్ లైర్డ్||1979–1982||21||40||2||1341||92||35.29||18||1||12||0||–||–||16||– |- ||307||జూలియన్ వైనర్||1979–1980||6||11||0||281||93||25.55||78||4||41||0||–||–||4||– |- ||308||గ్రీమ్ బియర్డ్||1980||3||5||0||114||49||22.80||259||17||109||1||1/26||109.00||0||– |- ||309||జెఫ్ లాసన్||1980–1989||46||68||12||894||74||15.96||11118||386||5501||180||8/112||30.56||10||– |- ||310||టెర్రీ ఆల్డర్మాన్||1981–1991||41||53||22||203||26*||6.55||10181||432||4616||170||6/47||27.15||27||– |- ||311||ట్రెవర్ ఛాపెల్||1981||3||6||1||79||27||15.80||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||312||మార్టిన్ కెంట్||1981||3||6||0||171||54||28.50||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||313||మైక్ విట్నీ||1981–1992||12||19||8||68||13||6.18||2672||90||1325||39||7/27||33.97||2||– |- ||314||డిర్క్ వెల్‌హామ్||1981–1987||6||11||0||257||103||23.36||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||315||[[గ్రెగ్ రిచీ]]||1982–1987||30||53||5||1690||146||35.21||6||0||10||0||–||–||14||– |- ||316||[[కార్ల్ రాకీమన్]]||1982–1991||12||14||4||53||15*||5.30||2719||132||1137||39||6/86||29.15||2||– |- ||317||[[కెప్లర్ వెస్సెల్స్]]||1982–1985||24{{efn|[[Kepler Wessels]] also played for [[South Africa national cricket team|South Africa]]. Only his records for [[Australia national cricket team|Australia]] are given above.}}||42||1||1761||179||42.95||90||3||42||0||–||–||20||– |- ||318||టామ్ హోగన్||1983–1984||7||12||1||205||42*||18.64||1436||54||706||15||5/66||47.07||2||– |- ||319||[[రోజర్ వూలీ]]||1983–1984||2||2||0||21||13||10.50||–||–||–||–||–||–||7||0 |- ||320||వేన్ బి. ఫిలిప్స్||1983–1986||27||48||2||1485||159||32.28||–||–||–||–||–||–||52||0 |- ||321||జాన్ మగైర్||1983–1984||3||5||1||28||15*||7.00||616||21||323||10||4/57||32.30||2||– |- ||322||గ్రెగ్ మాథ్యూస్||1983–1993||33||53||8||1849||130||41.09||6271||256||2942||61||5/103||48.23||17||– |- ||323||స్టీవ్ స్మిత్||1984||3||5||0||41||12||8.20||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||324||[[డీన్ జోన్స్ (క్రికెట్ ఆటగాడు)|డీన్ జోన్స్]]||1984–1992||52||89||11||3631||216||46.55||198||15||64||1||1/5||64.00||34||– |- ||325||[[డేవిడ్ బూన్]]||1984–1996||107||190||20||7422||200||43.66||36||3||14||–||–||–||99||– |- ||326||[[బాబ్ హాలండ్]]||1984–1986||11||15||4||35||10||3.18||2889||124||1352||34||6/54||39.76||5||– |- ||327||ముర్రే బెన్నెట్||1984–1985||3||5||2||71||23||23.67||665||24||325||6||3/79||54.17||5||– |- ||328||[[క్రెయిగ్ మెక్‌డెర్మాట్]]||1984–1996||71||90||13||940||42*||12.21||16586||579||8332||291||8/97||28.63||19||– |- ||329||సైమన్ ఓ డన్నెల్ ||1985||6||10||3||206||48||29.43||940||37||504||6||3/37||84.00||4||– |- ||330||డేవ్ గిల్బర్ట్||1985–1986||9||12||4||57||15||7.13||1647||49||843||16||3/48||52.69||0||– |- ||331||రాబీ కెర్||1985||2||4||0||31||17||7.75||–||–||–||–||–||–||1||– |- ||332||మెర్వ్ హ్యూగ్స్||1985–1994||53||70||8||1032||72*||16.65||12285||499||6017||212||8/87||28.38||23||– |- ||333||జెఫ్ మార్ష్||1985–1992||50||93||7||2854||138||33.19||–||–||–||–||–||–||38||– |- ||334||బ్రూస్ రీడ్||1985–1992||27||34||14||93||13||4.65||6244||244||2784||113||7/51||24.64||5||– |- ||335||[[స్టీవ్ వా]]||1985–2004||168||260||46||10927||200||51.06||7805||332||3445||92||5/28||37.45||112||– |- ||336||సైమన్ డేవిస్||1986||1||1||0||0||0||0.00||150||4||70||0||–||–||0||– |- ||337||టిమ్ జోహ్రర్||1986–1987||10||14||2||246||52*||20.50||–||–||–||–||–||–||18||1 |- ||338||క్రిస్ మాథ్యూస్||1986–1988||3||5||0||54||32||10.80||570||18||313||6||3/95||52.17||1||– |- ||339||[[గ్రెగ్ డయ్యర్]]||1986–1988||6||6||0||131||60||21.83||–||–||–||–||–||–||22||2 |- ||340||పీటర్ టైలర్||1987–1991||13||19||3||431||87||26.94||2227||101||1068||27||6/78||39.56||10||– |- ||341||మైక్ వెలెట్టా||1987–1990||8||11||0||207||39||18.82||–||–||–||–||–||–||12||– |- ||342||టిమ్ మే||1987–1995||24||28||12||225||42*||14.06||6577||321||2606||75||5/9||34.75||6||– |- ||343||టోనీ డోడ్‌మైడ్||1987–1992||10||15||6||202||50||22.44||2184||92||953||34||6/58||28.03||6||– |- ||344||[[ఇయాన్ హీలీ]]||1988–1999||119||182||23||4356||161*||27.40||–||–||–||–||–||–||366||29 |- ||345||ట్రెవర్ హాన్స్||1989||7||7||1||136||40||22.67||1528||84||580||17||3/59||34.12||3||– |- ||346||[[మార్క్ టేలర్ (క్రికెటర్)|మార్క్ టేలర్]]||1989–1999||104||186||13||7525||334*||43.50||42||3||26||1||1/11||26.00||157||– |- ||347||గ్రెగ్ ఛాపెల్||1989–1990||4||4||0||10||6||2.50||951||29||503||13||3/79||38.69||1||– |- ||348||టామ్ మూడీ||1989–1992||8||14||0||456||106||32.57||432||19||147||2||1/17||73.50||9||– |- ||349||[[మార్క్ వా (క్రికెటర్)|మార్క్ వా]]||1991–2002||128||209||17||8029||153*||41.82||4853||171||2429||59||5/40||41.17||181||– |- ||350||[[షేన్ వార్న్]]||1992–2007||145||199||17||3154||99||17.32||40704||1761||17995||708||8/71||25.41||125||– |- ||351||వేన్ ఎన్. ఫిలిప్స్||1992||1||2||0||22||14||11.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||352||[[పాల్ రీఫెల్]]||1992–1998||35||50||14||955||79*||26.53||6403||279||2804||104||6/71||26.96||15||– |- ||353||డామీన్ మార్టిన్||1992–2006||67||109||14||4406||165||46.37||348||16||168||2||1/0||84.00||36||– |- ||354||[[జస్టిన్ లాంగర్]]||1993–2007||105||182||12||7696||250||45.27||6||0||3||0||–||–||73||– |- ||355||జో ఏంజెల్||1993–1995||4||7||1||35||11||5.83||748||24||463||10||3/54||46.30||1||– |- ||356||బ్రెండన్ జూలియన్||1993–1995||7||9||1||128||56*||16.00||1098||43||599||15||4/36||39.93||4||– |- ||357||మైఖేల్ స్లాటర్||1993–2001||74||131||7||5312||219||42.84||25||1||10||1||1/4||10.00||33||– |- ||358||[[గ్లెన్ మెక్‌గ్రాత్]]||1993–2007||124||138||51||641||61||7.36||29248||1470||12186||563||8/24||21.64||38||– |- ||359||[[మాథ్యూ హేడెన్]]||1994–2009||103||184||14||8625||380||50.74||54||0||40||0||–||–||128||– |- ||360||మైఖేల్ బెవన్||1994–1998||18||30||3||785||91||29.07||1285||30||703||29||6/82||24.24||8||– |- ||361||డామీన్ ఫ్లెమింగ్||1994–2001||20||19||3||305||71*||19.06||4129||153||1942||75||5/30||25.89||9||– |- ||362||ఫిల్ ఎమిరి||1994||1||1||1||8||8*||–||–||–||–||–||–||–||5||1 |- ||363||గ్రెగ్ బ్లెవెట్||1995–2000||46||79||4||2552||214||34.03||1436||60||720||14||2/9||51.43||45||– |- ||364||పీటర్ మెక్లింటైర్||1995–1996||2||4||1||22||16||7.33||393||10||194||5||3/103||38.80||0||– |- ||365||[[స్టువర్ట్ లా]]||1995||1||1||1||54||54*||–||18||1||9||0||–||–||1||– |- ||366||[[రికీ పాంటింగ్]]||1995–2012||168||287||29||13378||257||51.85||587||24||276||5||1/0||55.20||196||– |- ||367||బ్రాడ్ హాగ్||1996–2008||7||10||3||186||79||26.57||1524||40||933||17||4/133||54.88||1||– |- ||368||మాథ్యూ ఇలియట్||1996–2004||21||36||1||1172||199||33.49||12||1||4||0||–||–||14||– |- ||369||[[మైఖేల్ కాస్ప్రోవిచ్]]||1996–2006||38||54||12||445||25||10.60||7140||245||3716||113||7/36||32.89||16||– |- ||370||[[జేసన్ గిలెస్పీ]]||1996–2006||71||93||28||1218||201*||18.74||14234||630||6770||259||7/37||26.14||27||– |- ||371||[[ఆండీ బిచెల్]]||1997–2003||19||22||1||355||71||16.90||3336||111||1870||58||5/60||32.24||16||– |- ||372||[[షాన్ యంగ్]]||1997||1||2||1||4||4*||4.00||48||3||13||0||–||–||0||– |- ||373||సైమన్ కుక్||1997||2||2||2||3||3*||–||224||10||142||7||5/39||20.29||0||– |- ||374||స్టువర్ట్ మెక్‌గిల్||1998–2008||44||47||11||349||43||9.69||11237||365||6038||208||8/108||29.02||16||– |- ||375||గావిన్ రాబర్ట్‌సన్||1998||4||7||0||140||57||20.00||898||19||515||13||4/72||39.62||1||– |- ||376||[[పాల్ విల్సన్]]||1998||1||2||2||0||0*||–||72||2||50||0||–||–||0||– |- ||377||ఆడమ్ డేల్||1998–1999||2||3||0||6||5||2.00||348||19||187||6||3/71||31.17||0||– |- ||378||డారెన్ లెహ్మన్||1998–2004||27||42||2||1798||177||44.95||974||36||412||15||3/42||27.47||11||– |- ||379||కోలిన్ మిల్లర్||1998–2001||18||24||3||174||43||8.29||4091||163||1805||69||5/32||26.16||6||– |- ||380||మాథ్యూ నికల్సన్||1998||1||2||0||14||9||7.00||150||4||115||4||3/56||28.75||0||– |- ||381||[[ఆడమ్ గిల్‌క్రిస్ట్]]||1999–2008||96||137||20||5570||204*||47.60||–||–||–||–||–||–||379||37 |- ||382||స్కాట్ ముల్లర్||1999||2||2||2||6||6*||–||348||8||258||7||3/68||36.86||2||– |- ||383||[[బ్రెట్ లీ (క్రికెటర్)|బ్రెట్ లీ]]||1999–2010||76||90||18||1451||64||20.15||16531||547||9554||310||5/30||30.81||23||– |- ||384||సైమన్ కటిచ్||2001–2010||56||99||6||4188||157||45.03||1039||15||653||21||6/65||30.23||39||– |- ||385||[[మార్టిన్ లవ్]]||2002–2003||5||8||3||233||100*||46.60||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||386||బ్రాడ్ విలియమ్స్||2003–2004||4||6||3||23||10*||7.66||852||0|||406||9||4/53||45.1||4||– |- ||387||నాథన్ బ్రాకెన్||2003–2005||5||6||2||70||37||17.50||1110||53||505||12||4/48||42.08||2||– |- ||388||[[ఆండ్రూ సైమండ్స్]]||2004–2009||26||41||5||1462||162*||40.61||2094||81||896||24||3/50||37.22||22||– |- ||389||మైఖేల్ క్లార్క్||2004–2015||115||198||22||8643||329*||49.10||2435||62||1184||31||6/9||38.19||134||– |- ||390||నాథన్ హౌరిట్జ్||2004–2010||17||24||7||426||75||25.05||4200||143||2205||63||5/53||34.98||3||– |- ||391||[[షేన్ వాట్సన్]]||2005–2015||59||99||3||3731||176||35.20||5495||240||2526||75||6/33||33.68||45||– |- ||392|| షౌన్ టైట్||2005–2008||3||5||2||20||8||6.66||414||6||302||5||3/97||60.40||1||– |- ||393||మైఖేల్ హస్సే||2005–2013||79||137||16||6235||195||51.52||588||4||306||7||1/0||43.71||85||– |- ||394||[[బ్రాడ్ హడ్జ్]]||2005–2008||6||11||2||503||203*||55.88||12||0||8||0||–||–||9||– |- ||395||ఫిల్ జేక్స్||2005–2008||11||19||0||902||150||47.47||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||396||స్టువర్ట్ క్లార్క్||2006–2009||24||26||7||248||39||13.05||5146||230||2243||94||5/32||23.86||4||– |- ||397||డాన్ కుల్లెన్||2006||1||–||–||–||–||–||84||0||54||1||1/25||54.00||0||– |- ||398||[[మిచెల్ జాన్సన్]]||2007–2015||73||109||16||2065||123*||22.20||16001||514||8891||313||8/61||28.40||27||– |- ||399||[[క్రిస్ రోజర్స్]]||2008–2015||25||48||1||2015||173||42.87||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||400||బ్రాడ్ హాడిన్||2008–2015||66||112||13||3266||169||32.98||–||–||–||–||–||–||262||8 |- ||401||బ్యూ కాసాన్||2008||1||1||–||10||10||10.00||192||4||129||3||3/86||43.00||2||– |- ||402||[[కామెరాన్ వైట్]]||2008||4||7||2||146||46||29.20||558||8||342||5||2/71||68.40||1||– |- ||403||[[పీటర్ సిడిల్]]||2008–2019||67||94||15||1164||51||14.73||13907||615||6777||221||6/54||30.66||19||– |- ||404||జేసన్ క్రెజ్జా||2008||2||4||1||71||32||23.66||743||8||562||13||8/215||43.23||4||– |- ||405||డౌగ్ బొలింగర్||2009–2010||12||14||7||54||21||7.71||2401||78||1296||50||5/28||25.92||2||– |- ||406||[[ఆండ్రూ మెక్‌డోనాల్డ్]]||2009||4||6||1||107||68||21.40||732||40||300||9||3/25||33.33||2||– |- ||407||బెన్ హిల్ఫెన్‌హాస్||2009–2012||27||38||12||355||56*||13.65||6078||258||2822||99||5/75||28.50||7||– |- ||408||[[ఫిలిప్ హ్యూస్]]||2009–2013||26||49||2||1535||160||32.65||–||–||–||–||–||–||15||– |- ||409||మార్కస్ నార్త్||2009–2010||21||35||2||1171||128||35.48||1258||37||591||14||6/55||42.21||17||– |- ||410||బ్రైస్ మెక్‌గెయిన్||2009||1||2||0||2||2||1.00||108||2||148||0||–||–||0||– |- ||411||గ్రాహమ్‌ మనౌ||2009||1||2||1||21||13*||21.00||–||–||–||–||–||–||3||0 |- ||412||[[క్లింట్ మెక్‌కే]]||2009||1||1||0||10||10||10.00||168||5||101||1||1/56||101.00||1||– |- ||413||[[ర్యాన్ హారిస్]]||2010–2015||27||37||10||578||74||19.32||5472||233||2528||111||7/117||22.77||13||– |- ||414||టిమ్‌ పైనీ||2010–2021||35||57||10||1534||92||32.63||–||–||–||–||–||–||150||7 |- ||415||'''[[స్టీవ్ స్మిత్]]'''||2010–||123||220||28||10763||239||56.05||1470||28||1008||19||3/18||53.05||215||– |- ||416||[[పీటర్ జార్జ్]]||2010||1||2||0||2||2||1.00||168||3||77||2||2/48||38.50||0||– |- ||417||[[జేవియర్ డోహెర్టీ]]||2010–2013||4||7||3||51||18*||12.75||918||36||548||7||3/131||78.29||2||– |- ||418||మిఖాయెల్ బీర్||2011–2012||2||3||1||6||2*||3.00||406||13||178||3||2/56||59.33||1||– |- ||419||[[ఉస్మాన్ ఖవాజా]]||2011–2026||88||159||14||6229||232||42.95||18||0||8||0||–||–||68||– |- ||420||ట్రెంట్ కోప్‌లాండ్||2011||3||4||1||39||23*||13.00||648||34||227||6||2/24||37.83||2||– |- ||421||'''నాథన్ లైయాన్'''||2011–||141||180||49||1651||47||12.60||34832||1100||17099||567||8/50||30.15||64||– |- ||422||షౌన్ మార్ష్||2011–2019||38||68||2||2265||182||34.31||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||423||'''[[పాట్ కమ్మిన్స్]]'''||2011–||72||107||13||1567||64*||16.67||14391||521||6946||315||6/23||22.05||36||– |- ||424||జేమ్స్ పాటిన్సన్||2011–2020||21||25||9||417||47*||26.06||3963||142||2133||81||5/27||26.33||6||– |- ||425||'''[[మిచెల్ స్టార్క్]]'''||2011–||105||154||33||2478||99||20.47||20013||621||11481||433||7/58||26.51||46||– |- ||426||[[డేవిడ్ వార్నర్]]||2011–2024||112||205||8||8786||335*||44.59||342||1||269||4||2/45||67.25||91||– |- ||427||ఎడ్ కొవన్||2011–2013||18||32||0||1001||136||31.28||–||–||–||–||–||–||24||– |- ||428||మాథ్యూ వేడ్||2012–2021||36||63||9||1613||117||29.87||30||1||28||0||–||–||74||11 |- ||429||రాబ్ క్వినీ||2012||2||3||0||9||9||3.00||150||12||29||0||–||–||5||– |- ||430||జాన్ హేస్టింగ్స్||2012||1||2||0||52||32||26.00||234||3||153||1||1/51||153.00||1||– |- ||431||జాక్సన్ బర్డ్||2012–2017||9||9||6||43||19*||14.33||1934||80||1042||34||5/59||30.64||2||– |- ||432||మోయ్సెస్ హెన్రిక్స్||2013–2016||4||8||1||164||81*||23.42||330||12||164||2||1/48||82.00||1||– |- ||433||[[గ్లెన్ మాక్స్‌వెల్]]||2013–2017||7||14||1||339||104||26.07||462||4||341||8||4/127||42.62||5||– |- ||434||[[ఆష్టన్ అగర్]]||2013–2023||5||7||1||195||98||32.50||1006||36||468||9||3/46||52.00||0||– |- ||435||జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్||2013||1||2||0||45||23||22.50||166||4||98||6||4/51||16.33||0||– |- ||436||జార్జ్ బెయిలీ||2013–2014||5||8||1||183||53||26.14||–||–||–||–||–||–||10||– |- ||437||అలెక్స్ డూలన్||2014||4||8||0||191||89||23.88||–||–||–||–||–||–||4||– |- ||438||[[మిచెల్ మార్ష్]]||2014–2024||46||80||7||2083||181||28.53||3483||92||2061||51||5/46||40.41||27||– |- ||439||స్టీవ్ ఓ'కీఫ్||2014–2017||9||13||4||86||25||9.55||2228||68||1029||35||6/35||29.40||0||– |- ||440||'''[[జోష్ హాజెల్‌వుడ్]]'''||2014–||76||96||47||565||39||11.53||15423||657||7144||295||6/67||24.21||30||– |- ||441||[[జో బర్న్స్]]||2014–2020||23||40||1||1442||180||36.97||–||–||–||–||–||–||23||– |- ||442||ఆడమ్ వోగ్స్||2015–2016||20||31||7||1485||269*||61.87||76||1||44||0||–||–||15||– |- ||443||పీటర్ నెవిల్||2015–2016||17||23||2||468||66||22.28||–||–||–||–||–||–||61||2 |- ||444||జాన్ హాలాండ్||2016–2018||4||7||5||6||3||3.00||960||23||574||9||3/83||63.77||1||– |- ||445||కల్లమ్ ఫెర్గూసన్||2016||1||2||0||4||3||2.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||446||జో మెన్నీ||2016||1||2||0||10||10||5.00||168||5||85||1||1/85||85.00||–||– |- ||447||[[పీటర్ హ్యాండ్‌స్కాంబ్]]||2016–2023||20||35||6||1079||110||37.20||–||–||–||–||–||–||30||– |- ||448||నిక్ మాడిన్సన్||2016||3||4||0||27||22||6.75||36||0||27||0||–||–||2||– |- ||449||[[మాట్ రెన్‌షా]]||2016–2023||14||24||2||645||184||29.31||30||0||20||0||–||–||9||– |- ||450||హిల్టన్ కార్ట్‌రైట్||2017||2||2||0||55||37||27.50||54||1||31||0||–||–||0||– |- ||451||కామెరాన్ బాంక్రాఫ్ట్||2017–2019||10||18||1||446||82*||26.23||–||–||–||–||–||–||16||– |- ||452||ఛాద్ సేయర్స్||2018||1||2||0||0||–||0.00||294||11||146||2||2/78||73.00||1||– |- ||453||[[ఆరోన్ ఫించ్]]||2018||5||10||0||278||62||27.80||–||–||–||–||–||–||7||– |- ||454||'''[[ట్రావిస్ హెడ్]]'''||2018–||65||111||6||4592||175||43.73||1019||14||633||16||4/10||39.56||34||– |- ||455||'''[[మార్నస్ లబుషేన్]]'''||2018–||63||114||9||4694||215||44.70||1316||20||834||14||3/45||59.57||51||– |- ||456||మార్కస్ హారిస్||2018–2022||14||26||2||607||79||25.29||–||–||–||–||–||–||8||– |- ||457||కర్టిస్ పాటర్‌సన్||2019||2||2||1||144||114*||144.00||–||–||–||–||–||–||6||– |- ||458||'''జ్యే రిచర్డ్‌సన్'''||2019–||4||5||1||25||9||6.25||591||30||273||13||5/42||21.00||0||– |- ||459||'''[[కామెరాన్ గ్రీన్]]'''||2020–||37||59||6||1736||174*||32.75||2561||68||1519||39||5/27||38.94||38||– |- ||460||విల్ పకోవ్స్కీ||2021||1||2||0||72||62||36.00||–||–||–||–||–||–||0||– |- ||461||'''[[అలెక్స్ కారీ]]'''||2021–||48||73||8||2333||156||35.89||–||–||–||–||–||–||186||19 |- ||462||'''[[మైఖేల్ నెసెర్]]'''||2021–||5||7||0||131||35||18.71||778||20||416||22||5/42||18.90||4||– |- ||463||'''స్కాట్ బొలాండ్'''||2021–||19||24||9||125||21*||8.33||3191||122||1524||82||6/7||18.58||9||– |- ||464||మిట్చెల్ స్వెప్సన్||2022||4||5||1||28||15*||7.00||892||14||458||10||3/55||45.80||2||– |- ||465||'''టాడ్ మర్ఫీ'''||2023–||7||10||1||122||41||13.55||1157||34||619||22||7/124||28.13||3||– |- ||466||'''[[మాథ్యూ కుహ్నెమాన్]]'''||2023–||5||6||2||18||6||4.50||1026||30||555||25||5/16||22.20||2||– |- ||467||నాథన్ మెక్‌స్వీని||2024||3||6||1||72||39||14.40||–||–||–||–||–||–||3||– |- ||468||'''[[సామ్ కొన్‌స్టాస్ (ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారుడు)|సామ్ కొన్‌స్టాస్]]'''||2024–||5||10||0||163||60||16.30||–||–||–||–||–||–||5||– |- ||469||'''బ్యూ వెబ్‌స్టర్'''||2025–||8||13||2||452||72||41.09||487||14||270||11||3/64||24.54||12||– |- ||470||'''[[జోష్ ఇంగ్లిస్]]'''||2025–||5||7||0||184||102||26.28||–||–||–||–||–||–||2||– |- ||471||'''[[కూపర్ కానల్లీ]]'''||2025–||1||1||0||4||4||4.00||30||1||21||0||–||–||0||– |- ||472||'''బ్రెన్‌డన్ డాగెట్'''||2025–|| 2|| 2||1 |20 |13 |20.00 |290 |4 |215 |7 |3/51 |30.71 |1 |– |- ||473||'''జేక్ వెదరాల్డ్'''||2025–|| 5|| 10||1 |201 |72 |22.33 |– |– |– |– |– |– |1 |– |} ==షర్ట్ నెంబర్ల చరిత్ర== Since the [[2019 Ashes series]], there has been an introduction of names and numbers on all Test players' shirts as with ODI/T20 shirts in an effort to engage new fans and help identify the players.<ref>{{cite web | url=https://www.cricket.com.au/news/test-whites-names-numbers-australia-a-tim-paine-ashes-test-championship/2019-07-08 | title=New look revealed for Test shirts | publisher=cricket.com.au | date=8 July 2019 | access-date=5 November 2019 | author=Ferris, Sam }}</ref> This forms part of the inaugural [[World Test Championship|ICC World Test Championship]], a league competition between the top nine Test nations spread over a two-year period, culminating in a Final between the top two teams.<ref>{{cite web | url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/21006055/test-odi-leagues-approved-icc-board | title=Test, ODI leagues approved by ICC Board | publisher=ESPNcricinfo| date=13 October 2017 | access-date=30 July 2019 | author=Brettig, Daniel }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! S/N ! Current<ref>{{citation|url=https://www.cricket365.com/world-test-championship/england-and-australia-confirm-ashes-squad-numbers/|title=England and Australia confirm Ashes squad numbers|date=31 July 2019|publisher=cricket365.com}} Retrieved on 5 November 2019.</ref> ! Past |- | 1|| || [[Usman Khawaja]] (2019–2025) |- | 2|| [[Josh Philippe]] (Australia A) || |- | 4|| [[Alex Carey (cricketer)|Alex Carey]]|| |- | 6|| [[Sam Konstas]]|| |- | 7|| [[Matthew Renshaw]] || [[Tim Paine]] (2019–2021) |- | 8|| [[Mitchell Marsh]] || |- | 9|| [[Cooper Connolly]] || |- | 10|| [[Will Pucovski]] || [[Peter Siddle]] (2019) |- | 11|| [[Joel Paris]] (Australia A) || |- | 13|| – || [[Matthew Wade]] (2019–2021) |- | 14|| [[Marcus Harris (cricketer)|Marcus Harris]] || |- | 15|| – || [[Joe Burns (cricketer)|Joe Burns]] (2019–2020) |- | 16|| [[Nathan McSweeney]]||[[Mark Steketee]] & [[Brendan Doggett]] (both Australia A) |- | 18|| [[Michael Neser]]|| |- | 19|| [[Scott Boland]] || [[James Pattinson]] (2019–2020) |- | 21|| [[Beau Webster]] |- | 22|| [[Mitchell Swepson]]|| |- | 27|| [[Henry Hunt (cricketer)|Henry Hunt]] (Australia A) || |- | 28|| [[Lance Morris]] || |- | 30|| [[Pat Cummins]] || |- | 31|| || [[David Warner (cricketer)|David Warner]] (2019–2024) |- | 33|| [[Marnus Labuschagne]] || |- | 35|| [[Brendan Doggett]] || |- | 36|| [[Todd Murphy]] || |- | 38|| [[Josh Hazlewood]] || |- | 42|| [[Cameron Green]] || |- | 43|| [[Cameron Bancroft]] || |- | 46|| [[Ashton Agar]] || |- | 48|| [[Josh Inglis]] || |- | 49|| [[Steve Smith (cricketer)|Steve Smith]] || |- | 50|| [[Matthew Kuhnemann]] || |- | 53|| [[Nic Maddinson]] (Australia A) || |- | 54|| [[Peter Handscomb]] || |- | 56|| [[Mitchell Starc]] || |- | 59|| [[James Pierson|Jimmy Pierson]] (Australia A) || |- | 60|| [[Jhye Richardson]] || |- | 62|| [[Travis Head]] || |- | 66|| [[Jake Weatherald]] || [[Nathan McAndrew]] (Australia A) |- | 67|| [[Nathan Lyon]] || |- | 71|| [[Bryce Street]] (Australia A) || |- | 72|| [[Campbell Kellaway]] (Australia A) || [[Matt Renshaw]] (2020–2022) |- | 74|| [[Tim Ward (cricketer)|Tim Ward]] (Australia A) || |- | 75|| [[Nathan McSweeney]] (Australia A) || |- | 76|| [[Mitchell Perry]] (Australia A) || |- | 80|| [[Jordan Buckingham]] (Australia A) || |- | 81|| [[Caleb Jewell]] (Australia A) || |- | 82|| [[Ben Dwarshuis]] (Australia A) || |- | 86|| [[Will Sutherland]] (Australia A) || |- | 87|| [[Liam Hatcher]] (Australia A) || |- |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[Test cricket]] * [[Australia national cricket team]] * [[List of Australia national cricket captains]] * [[List of Australia ODI cricketers]] * [[List of Australia Twenty20 International cricketers]] == నోట్స్ == {{notelist}} == మూలాలు == <references /> ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20090929211727/http://www.cricket.com.au/site/_content/document/00000344-source.pdf Cricket Australia] * [http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerCountryList.asp Howstat] {{Australians with 100 or more Test caps}} [[Category:Australia Test cricketers| ]] [[Category:Lists of Australian cricketers|Test cricketers]] [[Category:Lists of Test cricketers|Australian]] bw0fspcdvnckq1t6hfygggk5urgommb 2 487885 4804091 4801680 2026-04-16T21:03:48Z CommonsDelinker 608 Sangameshwar_Reddy_(Reporter)_portrait.pngను తీసేసాను. బొమ్మను తొలగించింది:[[c:User:Infrogmation]]. కారణం: (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Sangameshwar Reddy (Reporter) portrait.png|]]). 4804091 wikitext text/x-wiki == సంగమేశ్వర్ రెడ్డి == '''సంగమేశ్వర్ రెడ్డి''' తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని సంగారెడ్డి జిల్లా, న్యాల్కల్ మండలానికి చెందిన స్థానిక వార్తల రిపోర్టర్ మరియు సామాజిక సేవకుడు. స్థానిక సమస్యలు, గ్రామ అభివృద్ధి అంశాలపై వార్తలు సేకరించి ప్రచారం చేస్తుంటారు.<ref>https://sthanikam.site/reporter_articles/reporter-sangameshwar-reddy</ref> == వ్యక్తిగత వివరాలు == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="background:#9ACD32;" | సంగమేశ్వర్ రెడ్డి |- | పేరు || సంగమేశ్వర్ రెడ్డి |- | జననం || న్యాల్కల్ మండలం, సంగారెడ్డి జిల్లా, తెలంగాణ, భారతదేశం |- | జాతీయత || భారతీయుడు |- | వృత్తి || స్థానిక వార్తల రిపోర్టింగ్ |} == కార్యక్రమాలు == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="background:#9ACD32;" | కార్యక్రమాలు |- | వివరాలు || స్థానిక స్థాయిలో వార్తా మరియు సామాజిక కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటున్నారు |} == సేవా కార్యక్రమాలు == సంగమేశ్వర్ రెడ్డి స్థానిక స్థాయిలో వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటున్నారు. దేవాలయాలలో నిర్వహించబడే అన్నదాన కార్యక్రమాలలో కూడా పాల్గొన్నట్లు కొన్ని స్థానిక వనరులు సూచిస్తున్నాయి. == ఆధారాలు == <references/> == బాహ్య లింకులు == * https://sthanikam.site/reporter_articles/reporter-sangameshwar-reddy pv5dis5mtc5ve0dz15z0eww412vtp0g 0 488098 4804146 4803604 2026-04-17T03:34:55Z T.sujatha 527 /* top */ 4804146 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక తిరుగుబాటును (coup) నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా ([[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]]) లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; ([[:en: Macina| మాసినా]]) పై [[:en: Mossi Kingdoms|Mossi]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాల్]] నాయకత్వంలోని Tuareg తెగవారికి సామ్రాజ్యం Timbuktu నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, Oualata కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|Mema]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|Sunni Ali Ber]] నాయకత్వంలో Tuareg వారి నుండి Timbuktuను అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో, [[:en: Mossi Kingdoms|Mossi]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré| ]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని, BaGhana ([[:en: Ghana Empire|Wagadou]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూద్ కీతా II [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో,{{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూద్]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాక్]] తర్వాత సాంగ్‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు— ...సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది మరియు రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే, మాలి రాజధానిపై సాంగ్‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, బిఘు (Bighu) పై దాడి చేసింది. 1571 నాటికి బెందుగు (Bendugu) మరియు కాలా (Kala) ప్రాంతాలపై సాంగ్‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాలపై తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం (Wolof Empire) విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన వూలి (Wuli) వంటి వాటిపై మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాస్]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిన్]]) మరి "బా" (ba) —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]]) ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''mansa'' (చక్రవర్తి) వారిని ''dyamani-tigui'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''dyamani-tigui'' లకు ''mansa'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''dyamani-tigui'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''mansa'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''farba'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''farin'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు మరియు బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక మరియు ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది, అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా, సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి, సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' ([[:en: Gbara| గ్బారా]]) తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి, అలాగే ([[:en: Mande| మాండే]]) సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|Bambuk]], [[:en: Siguiri|Bure]], [[:en: Gaoua|Lobi]], [[:en: Bono state|Akan]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతంపై 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ, 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా Antasar, Yantar'ras, Medussa మరియు [[:en: Lamtuna|Lemtuna]] బెర్బర్ తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata| Oualata]], [[:en: Timbuktu| Timbuktu]], [[:en: Koumbi Saleh|Koumbi]], [[:en: Gao| Gao]] నగరాల్లో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు, అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]] మరియు తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి Senegal, దక్షిణ [[:en: Mauritania| Mauritania]], Mali, ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| Burkina Faso]], పశ్చిమ [[:en: Niger|Niger]], [[:en: the Gambia| the Gambia]], [[:en: Guinea-Bissau| Guinea-Bissau]], Guinea, [[:en: Ivory Coast| Ivory Coast]], ఉత్తర Ghana దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు {{convert|478819|sqmi|km2}} విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari| ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *ఘనా ({{transliteration|ar|Ghāna}}): పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. *జాఫున్ ({{transliteration|ar|Zāfūn}}): [[:en: Diafunu|దియాఫును]]{{sfn|Hunwick|1999b|p=94}} *తిరాఫ్కా ({{transliteration|ar|Tirafkā}}):{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|Tirankā}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' (Tiraqqa) అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్ (Kayes), నియోరో (Nioro) మధ్య ఉన్న [[:en: Tringa, Mali|తిరింగా]] కావచ్చు, లేదా {{Smallcaps|trnqh}} అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా [[:en: Futa Toro|ఫుటా టోరో]] అయి ఉండవచ్చు. *[[:en: Takrur|తక్రూరు]] ({{transliteration|ar|Takrūr}}): సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, [[:en: jolof Empire|జోలోఫ్]]కు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా ({{transliteration|ar|Sanghāna}}): సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు '' [[:en: Sanghana| సంగానా]] అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} *{{Smallcaps|bānbʿw}} ({{langx|ar|بانبعو}}) లేదా {{smallcaps|bānbġw}} ({{langx|ar|بانبغو}}): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[Bambuk]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది, కానీ దీని గుర్తింపుపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=445}} * Zarqatabana ({{transliteration|ar|Zarqaṭābanā}}) *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది {{transliteration|ar|Banbarā}} అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ముద్రణ దోషం (typographical error) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=446}} * Damura ({{transliteration|ar|Damūrā}}) * Zagha ​​({{transliteration|ar|Zāghā}}): [[:en: Dia, Mali|Dia]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా' (Mansa)కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=287}} * Kabura ({{transliteration|ar|Kāburā}}): నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=287,415}} Zagha ​​మాదిరిగానే, దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|Walata]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం.{{sfn|Blanchard|2001|p=1119}} * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * Yantaṣar లేదా Kel Antasar: [[:en: Adrar des Ifoghas| Adrar des Ifoghas]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * Tīn Gharās లేదా Yantar'ras: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|Kel Gres]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}}{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} * Madūsa: ఘనా మరియు Tadmekka మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja| Sanhaja]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * [[:en: Lamtuna|Lamtūna]]: [[:en: Adrar Plateau| Adrar Plateau]], [[:en: Tagant Plateau| Tagant Plateau]] సమీపంలో ఉన్న Sanhaja కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} అయితే, ఈ తెగలు Mema, ఘనా, Diafunu సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని Gomez అభిప్రాయపడ్డారు.{{sfn|Gomez|2018|p=127}} 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు Mali సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref> మరియు Mali అధికారం [[:en: Ouargla|Ouargla]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|Ibn Khaldun]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == nifd476ttmjhtknsfuubwc8dlflvnty 4804163 4804146 2026-04-17T04:02:13Z T.sujatha 527 /* top */ 4804163 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా ([[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]]) లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; ([[:en: Macina| మాసినా]]) పై [[:en: Mossi Kingdoms|Mossi]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాల్]] నాయకత్వంలోని Tuareg తెగవారికి సామ్రాజ్యం Timbuktu నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, Oualata కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|Mema]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|Sunni Ali Ber]] నాయకత్వంలో Tuareg వారి నుండి Timbuktuను అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో, [[:en: Mossi Kingdoms|Mossi]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré| ]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని, BaGhana ([[:en: Ghana Empire|Wagadou]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూద్ కీతా II [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో,{{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూద్]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాక్]] తర్వాత సాంగ్‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు— ...సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది మరియు రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే, మాలి రాజధానిపై సాంగ్‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, బిఘు (Bighu) పై దాడి చేసింది. 1571 నాటికి బెందుగు (Bendugu) మరియు కాలా (Kala) ప్రాంతాలపై సాంగ్‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాలపై తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం (Wolof Empire) విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన వూలి (Wuli) వంటి వాటిపై మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాస్]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిన్]]) మరి "బా" (ba) —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]]) ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''mansa'' (చక్రవర్తి) వారిని ''dyamani-tigui'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''dyamani-tigui'' లకు ''mansa'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''dyamani-tigui'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''mansa'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''farba'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''farin'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు మరియు బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక మరియు ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది, అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా, సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి, సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' ([[:en: Gbara| గ్బారా]]) తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి, అలాగే ([[:en: Mande| మాండే]]) సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|Bambuk]], [[:en: Siguiri|Bure]], [[:en: Gaoua|Lobi]], [[:en: Bono state|Akan]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతంపై 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ, 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా Antasar, Yantar'ras, Medussa మరియు [[:en: Lamtuna|Lemtuna]] బెర్బర్ తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata| Oualata]], [[:en: Timbuktu| Timbuktu]], [[:en: Koumbi Saleh|Koumbi]], [[:en: Gao| Gao]] నగరాల్లో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు, అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]] మరియు తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి Senegal, దక్షిణ [[:en: Mauritania| Mauritania]], Mali, ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| Burkina Faso]], పశ్చిమ [[:en: Niger|Niger]], [[:en: the Gambia| the Gambia]], [[:en: Guinea-Bissau| Guinea-Bissau]], Guinea, [[:en: Ivory Coast| Ivory Coast]], ఉత్తర Ghana దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు {{convert|478819|sqmi|km2}} విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari| ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *ఘనా ({{transliteration|ar|Ghāna}}): పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. *జాఫున్ ({{transliteration|ar|Zāfūn}}): [[:en: Diafunu|దియాఫును]]{{sfn|Hunwick|1999b|p=94}} *తిరాఫ్కా ({{transliteration|ar|Tirafkā}}):{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|Tirankā}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' (Tiraqqa) అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్ (Kayes), నియోరో (Nioro) మధ్య ఉన్న [[:en: Tringa, Mali|తిరింగా]] కావచ్చు, లేదా {{Smallcaps|trnqh}} అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా [[:en: Futa Toro|ఫుటా టోరో]] అయి ఉండవచ్చు. *[[:en: Takrur|తక్రూరు]] ({{transliteration|ar|Takrūr}}): సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, [[:en: jolof Empire|జోలోఫ్]]కు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా ({{transliteration|ar|Sanghāna}}): సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు '' [[:en: Sanghana| సంగానా]] అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} *{{Smallcaps|bānbʿw}} ({{langx|ar|بانبعو}}) లేదా {{smallcaps|bānbġw}} ({{langx|ar|بانبغو}}): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[Bambuk]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది, కానీ దీని గుర్తింపుపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=445}} * Zarqatabana ({{transliteration|ar|Zarqaṭābanā}}) *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది {{transliteration|ar|Banbarā}} అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ముద్రణ దోషం (typographical error) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=446}} * Damura ({{transliteration|ar|Damūrā}}) * Zagha ​​({{transliteration|ar|Zāghā}}): [[:en: Dia, Mali|Dia]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా' (Mansa)కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=287}} * Kabura ({{transliteration|ar|Kāburā}}): నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=287,415}} Zagha ​​మాదిరిగానే, దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|Walata]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం.{{sfn|Blanchard|2001|p=1119}} * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * Yantaṣar లేదా Kel Antasar: [[:en: Adrar des Ifoghas| Adrar des Ifoghas]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * Tīn Gharās లేదా Yantar'ras: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|Kel Gres]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}}{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} * Madūsa: ఘనా మరియు Tadmekka మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja| Sanhaja]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * [[:en: Lamtuna|Lamtūna]]: [[:en: Adrar Plateau| Adrar Plateau]], [[:en: Tagant Plateau| Tagant Plateau]] సమీపంలో ఉన్న Sanhaja కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} అయితే, ఈ తెగలు Mema, ఘనా, Diafunu సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని Gomez అభిప్రాయపడ్డారు.{{sfn|Gomez|2018|p=127}} 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు Mali సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref> మరియు Mali అధికారం [[:en: Ouargla|Ouargla]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|Ibn Khaldun]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == fq4tvxxt1gwcxa10sk5jqx1axepsggx 4804167 4804163 2026-04-17T04:13:16Z T.sujatha 527 /* పతనం */ 4804167 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని, BaGhana ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో,{{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూద్]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాక్]] తర్వాత సాంగ్‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు— ...సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది మరియు రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే, మాలి రాజధానిపై సాంగ్‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, బిఘు (Bighu) పై దాడి చేసింది. 1571 నాటికి బెందుగు (Bendugu) మరియు కాలా (Kala) ప్రాంతాలపై సాంగ్‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాలపై తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం (Wolof Empire) విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన వూలి (Wuli) వంటి వాటిపై మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాస్]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిన్]]) మరి "బా" (ba) —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]]) ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''mansa'' (చక్రవర్తి) వారిని ''dyamani-tigui'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''dyamani-tigui'' లకు ''mansa'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''dyamani-tigui'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''mansa'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''farba'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''farin'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు మరియు బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక మరియు ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది, అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా, సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి, సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' ([[:en: Gbara| గ్బారా]]) తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి, అలాగే ([[:en: Mande| మాండే]]) సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|Bambuk]], [[:en: Siguiri|Bure]], [[:en: Gaoua|Lobi]], [[:en: Bono state|Akan]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతంపై 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ, 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా Antasar, Yantar'ras, Medussa మరియు [[:en: Lamtuna|Lemtuna]] బెర్బర్ తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata| Oualata]], [[:en: Timbuktu| Timbuktu]], [[:en: Koumbi Saleh|Koumbi]], [[:en: Gao| Gao]] నగరాల్లో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు, అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]] మరియు తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి Senegal, దక్షిణ [[:en: Mauritania| Mauritania]], Mali, ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| Burkina Faso]], పశ్చిమ [[:en: Niger|Niger]], [[:en: the Gambia| the Gambia]], [[:en: Guinea-Bissau| Guinea-Bissau]], Guinea, [[:en: Ivory Coast| Ivory Coast]], ఉత్తర Ghana దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు {{convert|478819|sqmi|km2}} విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari| ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *ఘనా ({{transliteration|ar|Ghāna}}): పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. *జాఫున్ ({{transliteration|ar|Zāfūn}}): [[:en: Diafunu|దియాఫును]]{{sfn|Hunwick|1999b|p=94}} *తిరాఫ్కా ({{transliteration|ar|Tirafkā}}):{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|Tirankā}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' (Tiraqqa) అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్ (Kayes), నియోరో (Nioro) మధ్య ఉన్న [[:en: Tringa, Mali|తిరింగా]] కావచ్చు, లేదా {{Smallcaps|trnqh}} అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా [[:en: Futa Toro|ఫుటా టోరో]] అయి ఉండవచ్చు. *[[:en: Takrur|తక్రూరు]] ({{transliteration|ar|Takrūr}}): సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, [[:en: jolof Empire|జోలోఫ్]]కు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా ({{transliteration|ar|Sanghāna}}): సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు '' [[:en: Sanghana| సంగానా]] అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} *{{Smallcaps|bānbʿw}} ({{langx|ar|بانبعو}}) లేదా {{smallcaps|bānbġw}} ({{langx|ar|بانبغو}}): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[Bambuk]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది, కానీ దీని గుర్తింపుపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=445}} * Zarqatabana ({{transliteration|ar|Zarqaṭābanā}}) *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది {{transliteration|ar|Banbarā}} అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ముద్రణ దోషం (typographical error) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=446}} * Damura ({{transliteration|ar|Damūrā}}) * Zagha ​​({{transliteration|ar|Zāghā}}): [[:en: Dia, Mali|Dia]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా' (Mansa)కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=287}} * Kabura ({{transliteration|ar|Kāburā}}): నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=287,415}} Zagha ​​మాదిరిగానే, దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|Walata]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం.{{sfn|Blanchard|2001|p=1119}} * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * Yantaṣar లేదా Kel Antasar: [[:en: Adrar des Ifoghas| Adrar des Ifoghas]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * Tīn Gharās లేదా Yantar'ras: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|Kel Gres]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}}{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} * Madūsa: ఘనా మరియు Tadmekka మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja| Sanhaja]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * [[:en: Lamtuna|Lamtūna]]: [[:en: Adrar Plateau| Adrar Plateau]], [[:en: Tagant Plateau| Tagant Plateau]] సమీపంలో ఉన్న Sanhaja కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} అయితే, ఈ తెగలు Mema, ఘనా, Diafunu సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని Gomez అభిప్రాయపడ్డారు.{{sfn|Gomez|2018|p=127}} 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు Mali సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref> మరియు Mali అధికారం [[:en: Ouargla|Ouargla]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|Ibn Khaldun]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == mcw6leh0gcv2i9a4xswfydht9jky4tv 4804170 4804167 2026-04-17T04:20:34Z T.sujatha 527 /* పతనం */ 4804170 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాస్]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిన్]]) మరి "బా" (ba) —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]]) ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''mansa'' (చక్రవర్తి) వారిని ''dyamani-tigui'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''dyamani-tigui'' లకు ''mansa'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''dyamani-tigui'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''mansa'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''farba'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''farin'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు మరియు బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక మరియు ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది, అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా, సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి, సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' ([[:en: Gbara| గ్బారా]]) తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి, అలాగే ([[:en: Mande| మాండే]]) సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|Bambuk]], [[:en: Siguiri|Bure]], [[:en: Gaoua|Lobi]], [[:en: Bono state|Akan]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతంపై 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ, 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా Antasar, Yantar'ras, Medussa మరియు [[:en: Lamtuna|Lemtuna]] బెర్బర్ తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata| Oualata]], [[:en: Timbuktu| Timbuktu]], [[:en: Koumbi Saleh|Koumbi]], [[:en: Gao| Gao]] నగరాల్లో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు, అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]] మరియు తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి Senegal, దక్షిణ [[:en: Mauritania| Mauritania]], Mali, ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| Burkina Faso]], పశ్చిమ [[:en: Niger|Niger]], [[:en: the Gambia| the Gambia]], [[:en: Guinea-Bissau| Guinea-Bissau]], Guinea, [[:en: Ivory Coast| Ivory Coast]], ఉత్తర Ghana దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు {{convert|478819|sqmi|km2}} విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari| ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *ఘనా ({{transliteration|ar|Ghāna}}): పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. *జాఫున్ ({{transliteration|ar|Zāfūn}}): [[:en: Diafunu|దియాఫును]]{{sfn|Hunwick|1999b|p=94}} *తిరాఫ్కా ({{transliteration|ar|Tirafkā}}):{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|Tirankā}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' (Tiraqqa) అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్ (Kayes), నియోరో (Nioro) మధ్య ఉన్న [[:en: Tringa, Mali|తిరింగా]] కావచ్చు, లేదా {{Smallcaps|trnqh}} అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా [[:en: Futa Toro|ఫుటా టోరో]] అయి ఉండవచ్చు. *[[:en: Takrur|తక్రూరు]] ({{transliteration|ar|Takrūr}}): సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, [[:en: jolof Empire|జోలోఫ్]]కు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా ({{transliteration|ar|Sanghāna}}): సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు '' [[:en: Sanghana| సంగానా]] అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} *{{Smallcaps|bānbʿw}} ({{langx|ar|بانبعو}}) లేదా {{smallcaps|bānbġw}} ({{langx|ar|بانبغو}}): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[Bambuk]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది, కానీ దీని గుర్తింపుపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=445}} * Zarqatabana ({{transliteration|ar|Zarqaṭābanā}}) *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది {{transliteration|ar|Banbarā}} అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ముద్రణ దోషం (typographical error) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=446}} * Damura ({{transliteration|ar|Damūrā}}) * Zagha ​​({{transliteration|ar|Zāghā}}): [[:en: Dia, Mali|Dia]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా' (Mansa)కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=287}} * Kabura ({{transliteration|ar|Kāburā}}): నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=287,415}} Zagha ​​మాదిరిగానే, దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|Walata]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం.{{sfn|Blanchard|2001|p=1119}} * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * Yantaṣar లేదా Kel Antasar: [[:en: Adrar des Ifoghas| Adrar des Ifoghas]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * Tīn Gharās లేదా Yantar'ras: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|Kel Gres]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}}{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} * Madūsa: ఘనా మరియు Tadmekka మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja| Sanhaja]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * [[:en: Lamtuna|Lamtūna]]: [[:en: Adrar Plateau| Adrar Plateau]], [[:en: Tagant Plateau| Tagant Plateau]] సమీపంలో ఉన్న Sanhaja కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} అయితే, ఈ తెగలు Mema, ఘనా, Diafunu సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని Gomez అభిప్రాయపడ్డారు.{{sfn|Gomez|2018|p=127}} 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు Mali సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref> మరియు Mali అధికారం [[:en: Ouargla|Ouargla]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|Ibn Khaldun]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 2cn7lg6gmjj8eq48qajcv64vqxlxdbd 4804171 4804170 2026-04-17T04:51:22Z T.sujatha 527 /* పరిపాలన */ 4804171 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *ఘనా ({{transliteration|ar|Ghāna}}): పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. *జాఫున్ ({{transliteration|ar|Zāfūn}}): [[:en: Diafunu|దియాఫును]]{{sfn|Hunwick|1999b|p=94}} *తిరాఫ్కా ({{transliteration|ar|Tirafkā}}):{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|Tirankā}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' (Tiraqqa) అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్ (Kayes), నియోరో (Nioro) మధ్య ఉన్న [[:en: Tringa, Mali|తిరింగా]] కావచ్చు, లేదా {{Smallcaps|trnqh}} అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా [[:en: Futa Toro|ఫుటా టోరో]] అయి ఉండవచ్చు. *[[:en: Takrur|తక్రూరు]] ({{transliteration|ar|Takrūr}}): సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, [[:en: jolof Empire|జోలోఫ్]]కు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా ({{transliteration|ar|Sanghāna}}): సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు '' [[:en: Sanghana| సంగానా]] అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} *{{Smallcaps|bānbʿw}} ({{langx|ar|بانبعو}}) లేదా {{smallcaps|bānbġw}} ({{langx|ar|بانبغو}}): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[Bambuk]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది, కానీ దీని గుర్తింపుపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=445}} * Zarqatabana ({{transliteration|ar|Zarqaṭābanā}}) *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది {{transliteration|ar|Banbarā}} అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ముద్రణ దోషం (typographical error) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=446}} * Damura ({{transliteration|ar|Damūrā}}) * Zagha ​​({{transliteration|ar|Zāghā}}): [[:en: Dia, Mali|Dia]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా' (Mansa)కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=287}} * Kabura ({{transliteration|ar|Kāburā}}): నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=287,415}} Zagha ​​మాదిరిగానే, దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|Walata]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం.{{sfn|Blanchard|2001|p=1119}} * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * Yantaṣar లేదా Kel Antasar: [[:en: Adrar des Ifoghas| Adrar des Ifoghas]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * Tīn Gharās లేదా Yantar'ras: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|Kel Gres]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}}{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} * Madūsa: ఘనా మరియు Tadmekka మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja| Sanhaja]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} * [[:en: Lamtuna|Lamtūna]]: [[:en: Adrar Plateau| Adrar Plateau]], [[:en: Tagant Plateau| Tagant Plateau]] సమీపంలో ఉన్న Sanhaja కూటమికి చెందిన సభ్యులు.{{sfn|Blanchard|2001|p=1118}} అయితే, ఈ తెగలు Mema, ఘనా, Diafunu సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని Gomez అభిప్రాయపడ్డారు.{{sfn|Gomez|2018|p=127}} 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు Mali సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref> మరియు Mali అధికారం [[:en: Ouargla|Ouargla]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|Ibn Khaldun]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == btkh5y5g64fi2ntomxt92dz7lb07moz 4804172 4804171 2026-04-17T05:41:20Z T.sujatha 527 /* ప్రాదేశిక పరిపాలన */ 4804172 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా]] :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=455}} * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా *{{Smallcaps|bytrā}} ({{langx|ar|بيترا}}): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, Zagha ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి Mali అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == egpsupw5mcj8c66er6gamtrudalnaq4 4804173 4804172 2026-04-17T05:45:59Z T.sujatha 527 /* ప్రాదేశిక పరిపాలన */ 4804173 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: Biti, Buti, Yiti, Tati).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == pe312oyp13ceosut4s3gfqghzdl4sly 4804190 4804173 2026-04-17T06:52:41Z T.sujatha 527 /* రాజధాని స్థానం */ 4804190 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|Sundiata]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (bards), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == h8qj2m4bn3fhl4gmwcxk59v41uz80vz 4804191 4804190 2026-04-17T06:55:33Z T.sujatha 527 /* రాజధాని స్థానం */ 4804191 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 93gapm220csavdskujg8woqotqxuezs 4804192 4804191 2026-04-17T07:01:27Z T.sujatha 527 /* ప్రాదేశిక పరిపాలన */ 4804192 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == jcv1hlxbxq1lfk9o3nnnj1n037zfca4 4804193 4804192 2026-04-17T07:02:05Z T.sujatha 527 /* ప్రాదేశిక పరిపాలన */ 4804193 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == nfl74ud0ud6gn95xkveiuwc4iiv338l 4804194 4804193 2026-04-17T07:04:44Z T.sujatha 527 /* top */ 4804194 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 1zrk47kmbjiyzpnenjoynoe977y8biu 4804196 4804194 2026-04-17T07:07:21Z T.sujatha 527 /* రాజధాని స్థానం */ 4804196 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''shi’ār'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము మరియు చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu| Kaabu]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == r931mivvnr668gv1k8dglta0wtbxr0u 4804198 4804196 2026-04-17T07:42:54Z T.sujatha 527 /* సామ్రాజ్య చిహ్నాలు */ 4804198 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| Guinala]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 6u9zlvrmc7p0xp6oe2pan9wq6x9n6wa 4804199 4804198 2026-04-17T07:43:30Z T.sujatha 527 /* సామ్రాజ్య చిహ్నాలు */ 4804199 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| Bambuk]], [[:en: Siguiri|Boure]] మరియు [[:en: Gajaaga|Galam]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా, [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| Boure]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == ojr75ogag9dzx1ta8mc6lyfszpztja9 4804208 4804199 2026-04-17T08:25:37Z T.sujatha 527 /* బంగారం */ 4804208 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని Oualata మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 1x2t9prw33b2e7hu0tw33jogxjzgdo5 4804209 4804208 2026-04-17T08:27:40Z T.sujatha 527 /* ఉప్పు */ 4804209 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది.{{citation needed|date=October 2013}} ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని ఔలాటా మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 7chazar0ksxsrjp4oy7clqti804my2r 4804210 4804209 2026-04-17T08:28:18Z T.sujatha 527 /* ఉప్పు */ 4804210 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది. ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని ఔలాటా మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''ton-ta-jon-ta-ni-woro'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''ton-tigi'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'Gbara' సభలో ''Mansa'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు, కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''ton-tigi''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''ton-tigi''లు, ''farari'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''farariya'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''kèlè-koun'' లేదా ''dùùkùnàsi'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''farima'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''kèlè-koun'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''dùùkùnàsi'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''sofa'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''farimba'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''farimba'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక సైనిక స్థావరం (garrison) నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''farima'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == rq1dwnf5lax8r4q71xedcc5jp84imve 4804214 4804210 2026-04-17T08:37:07Z T.sujatha 527 /* యుద్ధ వ్యూహ క్రమం */ 4804214 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది. ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని ఔలాటా మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''టాన్-టా-జాన్-టా-నీ-విరొ'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''టాన్-టిగి'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'గ్బారా' సభలో ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు. కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''టాన్-టిగి''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''టాన్-టిగి''లు, ''ఫరారి'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''ఫరారియా'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''కెలె-కౌను'' లేదా ''డూకునాసి'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''ఫారిమా'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''కెలె-కౌను'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''డూకునాసి'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''సోఫ'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''ఫరింబా'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''ఫరింబా'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక [[:en:garrison| సైనిక స్థావరం]] నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''ఫరిమా'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| donso-ton]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'Kòmò' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ఫేజ్ (Fage) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు మరియు అతని ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే, ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో, Mansa Musa, Mudrik b. అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూస్ వ్యవహరించాడు. అయితే, '''' ([[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]]) అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న ([[:en: pagan| అన్యమత]]) ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా ([[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]]) రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| Al-Hajj Salim Suwari]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|Jakhanke]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == 5sddv2jmeg919ql22mutibxyza5fuva 4804215 4804214 2026-04-17T08:49:33Z T.sujatha 527 /* మతం */ 4804215 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం, నైజర్ నది ఎగువ ప్రాంతాలలో, మండింగ్ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో, రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి, సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. అతని మరణానంతరం, [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్య [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడయ్యారు. సులేమాన్ యొక్క 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి, ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది. 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో, [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]] మరియు [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు, మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు, అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే, 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధానిపై దండెత్తాయి, కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు, ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత, సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది, దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి, అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను ''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది. ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని ఔలాటా మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''టాన్-టా-జాన్-టా-నీ-విరొ'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''టాన్-టిగి'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'గ్బారా' సభలో ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు. కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''టాన్-టిగి''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''టాన్-టిగి''లు, ''ఫరారి'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''ఫరారియా'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''కెలె-కౌను'' లేదా ''డూకునాసి'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''ఫారిమా'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''కెలె-కౌను'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''డూకునాసి'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''సోఫ'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''ఫరింబా'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''ఫరింబా'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక [[:en:garrison| సైనిక స్థావరం]] నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''ఫరిమా'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name = Fage>[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| డాంసొ-టన్]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'కొమొ' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ([[:en: Fage| ఫేజ్]]) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు, ఆయన ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామికు రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో మాన్సా మూసా,మూసా, ముడ్రికు బి అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూసు వ్యవహరించాడు. అయితే, [[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]] అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న [[:en: pagan| అన్యమత]] ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా [[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]] రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| అల్-హజ్జు సలీం సువారి ]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|జఖాన్కె]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == n7ahpzxh4ttneti307kf7yj32siu4sc 4804216 4804215 2026-04-17T08:57:11Z T.sujatha 527 /* top */ 4804216 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = | conventional_long_name = Mali Empire | status = Empire | era = [[Postclassical Era]] to [[Early Modern Era]] | year_start = {{circa|1235}} | year_end = 1610 | event_start = [[Battle of Kirina|Conquest of Sosso]] | date_start = | event_post = | date_post = | event1 = | date_event1 = | event_end = State divided among Emperor [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud Keita IV]]'s sons | event3 = | date_event3 = | p1 = Sosso Empire | p2 = Ghana Empire | flag_p2 = | p3 = Gao Empire | p4 = Pre-Imperial Mali | flag_p3 = | s1 = Songhai Empire | flag_s1 = | s2 = Jolof Empire | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | s5 = | flag_s5 = | flag = | flag_type = | image_coat = | symbol = | image_map = File:Map of the Mali Empire.png | image_map_caption = Territory of the Mali Empire | capital = Location disputed - See ''[[#Capital location| § Capital location]]'' | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[Manding languages|Manding]] | religion = {{plainlist| * [[Traditional African religion]] * [[Islam]] }} | largest_city = | currency = [[Gold|Gold dust]]<br />([[Salt]], [[copper]], [[silver]] and [[Shell money|cowries]] were also common in the empire) | government_type = [[Hereditary monarchy|Hereditary]] [[Gbara|parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[monarchy]] | leader1 = [[Sundiata Keita|Mari Djata I]] (first) | leader2 = [[Mansa Musa|Musa I]] | leader3 = [[Mahmud IV (mansa)|Mahmud IV]] (last) | year_leader1 = 1235–1255 | year_leader2 = 1312–1337 | year_leader3 = {{Circa|17th century}} | title_leader = [[Mansa (title)|Mansa]] | legislature = [[Gbara]] | stat_year1 = 1250 | ref_area1 = <ref name="Taagepera, page 497">{{harvnb|Taagepera|1997|p=497}}.</ref> | stat_area1 = 100000 | stat_pop1 = | stat_year2 = 1350 | stat_area2 = 1300000 | ref_area2 = <ref>Orum Anthony M.,"The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies", (Wiley-Blackwell, 2019), 1404.</ref> | stat_pop2 = | stat_year3 = 1380 | ref_area3 = <ref name="Taagepera, page 497"/><ref>{{Harvnb|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}.</ref> | stat_area3 = 1100000 | stat_pop3 = | stat_year4 = mid-15th century | ref_area4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1500 | ref_area5 = <ref name="Taagepera, page 497"/> | stat_area5 = 400000 | stat_pop5 = | footnotes = | image_flag = }} '''మాలి సామ్రాజ్యం'''{{efn|[[Manding languages|Manding]]: ''Mandé''<ref name=":4">Ki-Zerbo, Joseph: ''UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century'', p. 57. University of California Press, 1997.</ref> లేదా ''మాండెన్ డుగుబా'';<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref><ref>{{cite book |last1=De Moraes Farias |first1=Paulo Fernando |editor1-last=Villasante Cervello |editor1-first=Mariella |editor2-last=de Beauvais |editor2-first=Christophe |title=Colonisations et héritages actuels au Sahara et au Sahel, Vol II |date=2007 |publisher=Harmattan |location=Paris |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=znlyAAAAMAAJ |access-date=12 June 2024 |language=French |chapter=AU-DELÀ DE L'OPPOSITION COLONIALE ENTRE AUTHENTICITÉ AFRICAINE ET IDENTITÉ MUSULMANE L'œuvre de Waa Kamisòkò, barde moderne et critique du Mali|isbn=978-2-296-04025-0}}</ref>{{langx|ar|}}}} మాలి(مالي) అనేది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో {{Circa}} 1226 నుండి 1610 వరకు పాలించిన ఒక [[సామ్రాజ్యం]]. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సుండియాట కీటా ({{Circa|1214|1255}}) స్థాపించారు. ఇది దాని పాలకుల, ముఖ్యంగా మాన్సా మూసా (మూసా కీటా) సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, మాలి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, ఇది దాని భాష, చట్టాలు, ఆచారాల వ్యాప్తి ద్వారా ఆ ప్రాంత సంస్కృతిని విస్తృతంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యం నైజరు నది ఎగువ ప్రాంతాలలో మండింగు ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక చిన్న మండింకా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.<ref name=":4" /> 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో [[:en: Ghana Empire |ఘనా సామ్రాజ్యం]] (లేదా వాగడు) క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వాణిజ్య కేంద్రాలు దక్షిణం వైపుకు మారడంతో ఈ రాజ్యం అభివృద్ధి చెందడం మొదలైంది.<ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Basil|url=https://books.google.com/books?id=4SEiBQAAQBAJ&pg=PA174|title=West Africa before the Colonial Era: A History to 1850|date=2014-10-29|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-88265-7|language=en}}</ref> 13వ శతాబ్దానికి ముందు [[:en: Pre-imperial Mali|మాలి సామ్రాజ్య చరిత్ర]] అస్పష్టంగా ఉంది; ఎందుకంటే అరబ్ చరిత్రకారులు, [[:en: Griot|మౌఖిక సంప్రదాయవాదులు]] అందించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధంగానూ, కచ్చితత్వం లేకుండానూ ఉన్నాయి. కచ్చితమైన లిఖితపూర్వక సమాచారం అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పాలకుడు సుండియాటా కీటా. ఈయన కీటా వంశంకు చెందిన ఒక వీర యువరాజు; [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్య]] పాలకుడైన [[:en: Soumaoro Kanté|సౌమారో కాంటే]] పాలన నుండి స్థానిక ప్రజలను విముక్తం చేయడానికి ఈయనను ప్రజలు కోరారు. సుమారు {{Circa|1235}}లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|సోస్సో విజయం]]తో మాలి ఒక ప్రధాన శక్తిగా అవతరించింది; ఈ సామ్రాజ్యానికి [[:en: Kouroukan Fouga| కౌరౌకాను ఫౌగా]] రాజ్యాంగంగా రూపొందించబడింది. సుండియాటా కీటా మరణానంతరం (సుమారు {{Circa|1255}}లో), మాలి రాజులను ''[[:en: Mansa (title)| మాన్సా]] అనే బిరుదుతో సంబోధించడం ప్రారంభించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} 1285లో రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక మాజీ బానిసగా ఉండి సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగిన [[:en: Mansa Sakura|సకురా]] ఒక సైనిక [[:en: coup |తిరుగుబాటును]] నిర్వహించాడు. ఆయన మరణానంతరం [[:en: Mansa Qu|మాన్సా గావో]] (సుమారు 1300–1305) సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో కీటా వంశం వారసత్వం తిరిగి పునరుద్ధరించబడింది. [[:en: Mansa Musa| మాన్సా ముసా]] సుమారు {{Circa|1312}}లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. 1324 నుండి 1326 మధ్య ఆయన మక్కాకు ఒక ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రను చేపట్టారు; అక్కడ ఆయన చేసిన ఉదారమైన కానుకలు, బంగారు వ్యయం కారణంగా ఈజిప్టులో గణనీయమైన ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడింది. {{sfn|Goodwin|1957}} సుమారు 1337లో [[:en: Maghan I| 1వ మఘాను]] ఆయన వారసుడిగా 'మాన్సా' పదవిని స్వీకరించారు. కానీ 1341లో ఆయన మామయ్యను [[:en: Suleyman (mansa)|సులేమాను]] చేత పదవీచ్యుతుడిని చేసాడు. సులేమాను 19 ఏళ్ల పాలనలోనే ఇబ్ను బటూటా మాలిని సందర్శించారు.{{sfn|Imperato|Imperato| 2008|p=202}} సులేమాను మరణం మాలి స్వర్ణయుగానికి ముగింపు పలికి ఆ సామ్రాజ్యం నెమ్మదిపాటి పతనానికి నాంది పలికింది.'' 15వ శతాబ్దంలో మాలి ఇంకా ఒక విశాలమైన రాజ్యంగానే ఉందని ''[[:en: Tarikh al-Sudan|తారిఖ్ అల్-సుడాన్]]'' గ్రంథం నమోదు చేసింది. ఆ సమయంలో [[:en: Republic of Venice|వెనీషియన్]] అన్వేషకుడు [[:en: Alvise Cadamosto|అల్విస్ కాడమోస్టో]], [[:en: Kingdom of Portugal|పోర్చుగీస్]] వ్యాపారులు, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] పరివాహక ప్రాంతంలో స్థిరపడిన ప్రజలు అప్పటికీ మాలి 'మాన్సా' (రాజు) ఆధీనంలోనే ఉన్నారని ధృవీకరించారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] సందర్శించినప్పుడు మాలి భూభాగాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు అది అప్పటికీ గణనీయమైన విస్తీర్ణం కలిగిన రాజ్యంగానే ఉందని చూపించాయి. అయితే 1507 నుండి [[:en: Kingdom of Diarra|దియారా]], [[:en: Empire of Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]], [[:en: Mossi Kingdoms|యటెంగా]], [[:en: Songhai Empire|సాంఘై సామ్రాజ్యం]] వంటి పొరుగు రాజ్యాలు మాలి సరిహద్దులను ఆక్రమించడం ప్రారంభించాయి. 1542లో సాంఘై దళాలు రాజధాని మీద దండెత్తాయి. కానీ సామ్రాజ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడంలో విఫలమయ్యాయి. 16వ శతాబ్దం చివరలో మాలి స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది; 1593 నాటి [[:en: Moroccan invasion of the Songhai Empire|మొరాకో దండయాత్ర]] ఫలితంగా సాంఘై సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉన్నప్పుడు ఆ పరిస్థితిని తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడానికి మాలి సిద్ధమైంది. కానీ 1599లో [[:en: Djenne|జెన్నే]] వెలుపల జరిగిన [[:en: Battle of Djenne|ఘోరమైన యుద్ధ పరాజయం]] ఆ ఆశలన్నింటినీ అడియాశలు చేసింది. ఆ తర్వాత సామ్రాజ్యం వేగంగా విచ్ఛిన్నమైంది. దాని స్థానంలో స్వతంత్ర చిన్న ([[:en: chiefdoms| రాజ్యాలు]]) ఏర్పడ్డాయి. 'కీతా' వంశీయులు [[:en: Kangaba|కాంగబా]] పట్టణానికి తరలిపోయి అక్కడ ప్రాంతీయ ([[:en: chiefs| నాయకులుగా]]) కొనసాగారు.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=204}} == చరిత్ర రచన == [[File:Djenne Terracotta Equestrian (13th-15th cent).jpg|thumb|గుర్రపు స్వారీ చేస్తున్న వ్యక్తిని సూచించే [[:en: Terracotta|టెర్రకోట]] బొమ్మ, సుమారు 13వ-15వ శతాబ్దాల నాటిది]] మాలి సామ్రాజ్యం గురించి నమోదు చేయబడిన సమాచారంలో అధిక భాగం, 14వ శతాబ్దపు [[:en: Tunisian people|ట్యునీషియన్]] చరిత్రకారుడు [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్న్ ఖల్దూన్]], 14వ శతాబ్దపు [[:en: Marinid dynasty|మొరాకో]] యాత్రికుడు [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్న్ బటూటా]], 16వ శతాబ్దపు అండలూసియను యాత్రికుడు [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికనస్]] రచనల నుండి లభించింది. సమాచారానికి మరో ప్రధాన మూలం, గ్రియోట్సు అని పిలువబడే కథకులు నమోదు చేసిన మండింకా [మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి వస్తుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=201}} మమ్లూకు ఈజిప్టు లోని ఒక భూగోళ శాస్త్రవేత్త-పరిపాలకుడు సుమారు 1340లో వ్రాసిన షిహాబు అల్-'ఉమరి వృత్తాంతం ద్వారా కూడా సామ్రాజ్య మాలి గురించి తెలుసు. సామ్రాజ్యం గురించిన అతని సమాచారం హజు, లేదా [[మక్కా]]కు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న మాలియన్ల నుండి వచ్చింది. అతనికి అనేక మూలాల నుండి ప్రత్యక్ష సమాచారం లభించింది, మరియు ఒక పరోక్ష మూలం నుండి ఆయన మాన్సా మూసా సందర్శన గురించి తెలుసుకున్నాడు. 1352లో మాలిని సందర్శించిన యాత్రికుడు ఇబ్ను బటూటా, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ద్వారా పశ్చిమ ఆఫ్రికా రాజ్యం గురించి మొట్టమొదటి వృత్తాంతాన్ని అందించాడు; మిగిలినవి సాధారణంగా పరోక్షంగా వినబడినవే. మూడవ గొప్ప వృత్తాంతం 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వ్రాసిన ఇబ్ను ఖల్దూనుది. ఈ వృత్తాంతాలు పరిమిత నిడివి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో చాలా మంచి చిత్రాన్ని అందిస్తాయి. 1406లో ఇబ్ను ఖల్దూను మరణం తర్వాత, ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత వ్రాసిన లియో ఆఫ్రికానసు మినహా, తదుపరి అరబ్ ప్రాథమిక ఆధారాలు ఏవీ లేవు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య ప్రాథమిక సంపర్కంగా ఉన్న సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలను సోంఘై జయించిన తర్వాత, మాలి సామ్రాజ్యం మీద అరబ్బుల ఆసక్తి క్షీణించింది.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172}} మాలి సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలానికి, మాలి తీరప్రాంతాలు, పొరుగు సమాజాల గురించి పోర్చుగీసు వారు వ్రాసిన వృత్తాంతాలే ప్రధాన లిఖిత ప్రాథమిక ఆధారాలు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=172–173}} === 'మాలి' పదం వ్యుత్పత్తి === 'మాలి', 'మాండే', 'మాండెను', 'మాండే-బిస్సా', 'మాండింగు' అనేవి వివిధ భాషలు మాండలికాలలో ఒకే పదాన్ని పలికే విభిన్న రూపాలు. మధ్యయుగ అరబు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు నమోదు చేసిన రూపం ''మాలి' (అరబ్బీలో: مالي). ''మాలి' అనేది ఈ పదం 'ఫ్యూలా' భాషా రూపం. మాలి సామ్రాజ్యం కేంద్ర భాగంలో మాట్లాడిన భాష నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక 'మాండింగు' భాషలలో, ''మాండే మాండింగు' లేదా 'మాండింగు' అనేది ఆ మాలి సామ్రాజ్యపు [[:en:heartland| ప్రధాన భూభాగానికి]] సంబంధించిన ప్రాంతం పేరుగా వ్యవహరించబడుతుంది. ''మాలి' అనేది ఒక పట్టణం పేరా లేక ఒక ప్రాంతం పేరా అనే విషయంపై మధ్యయుగ ఆధారాలలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1352 నుండి 1353 మధ్య మాలి రాజధాని నగరాన్ని సందర్శించిన ఇబ్ను బటూటా, దీనిని ''మాలి' అని పేర్కొన్నారు. 1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas| కాటలను అట్లాసు]] పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో "మెల్లీ నగరం" (కటాలాను;సియుటాటు డీ మెల్లీ) ఒకదానిని చిత్రించింది.{{sfn|Fauvelle|2018|p=191}} ఆ రాజధాని నగరాన్ని మెల్లీ అని పిలిచేవారని [[:en: Leo Africanus| ఆఫ్రికను సింహం]] పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} అయితే [[:en: Ibn Fadlallah al-Umari| ఇబ్ను ఫద్లల్లా అల్-ఉమరీ]] రాజధాని ప్రాంతం పేరుగా ''మాలి''ని పేర్కొనగా, [[:en:Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్దూను]] మాత్రం ''మాలి''ని ఒక జాతి ప్రజల పేరుగా ప్రస్తావించారు; వీరిద్దరూ స్వయంగా ఆ రాజధాని నగరానికి వేర్వేరు పేర్లను సూచించారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261,333,336}} ''మాలి'' అనే పేరు ఒక పట్టణం లేదా ప్రాంతం పేరుగా మొదట ఆవిర్భవించిందా అనేది పక్కన పెడితే, ఆ తర్వాత కాలంలో మాలి నుండి పరిపాలించబడిన మొత్తం సామ్రాజ్యానికి ఆ పేరే వర్తింపజేయబడింది.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|pp=261–262}}{{sfn|Hunwick|1973|p=197}} మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం మాలి అనే పేరు మాండే భాషలోని ''మాలి'' అంటే "[[:en: hippopotamus|నీటి ఏనుగు]]" లేదా నీటి ఏనుగు పదం నుండి ఉద్భవించింది; కెయిటా వంశీయులకు ఈ జంతువుకు ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. అలాగే, మాండే అనే పదానికి "చిన్న మనాటీ" (మరొక రకమైన నీటి జంతువు) అని అర్థమని కూడా ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది. ఒక పురాణం ప్రకారం, సుంజత ఒక హిప్పోపొటామస్‌గా రూపాంతరం చెందింది.{{sfn|Niane|2006|p=85}} అయినప్పటికీ, ఈ పరికల్పనలు స్థానికులచే తిరస్కరించబడ్డాయి. ''మాలి'', ''మాండే'' స్పష్టమైన సహసంబంధ స్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.<ref>{{harvnb=122121200{{harvnb=12212010 "ఆన్ ఎ వౌలౌ ట్రౌవర్ à ce mot une étymologie totémique et on a Traduit ''Mali'' par «hippopotame» et ''Mandé'' par «petit lamentin» : ces deux étymologies sont rejetées parnes's-direest les-indige Malinké, qui déclarent que ''Mandé'' ou ''Mali'' est simpliment le nom de leur patrie et qu'ils n'en connaissent pas la signification (1) et qui, au surplus, n'ont aucun totem de peuple, ipuple' lahpoam quelment leurs clans seulement a Pour ''tana'' ou «tabou» l'hipppotame et il n'en porte pas le nom (clan des Keïta)." "(1) Si d'ailleurs la forme ''mali'' peut సిగ్నిఫైయర్ «హిప్పోపొటేమ్» డాన్స్ నిర్దిష్ట మాండలికాలు, ce sens ne peut en aucune façon s'appliquer à la forme mandé; part contre, si l'on peut'', ''mandépare'', ''mandé traduire «petit lamentin», il serait bien difficile de donner la même traduction aux formes ''mali'', "malé", etc.; on pourrait encore proposer l'étymologie de «fils de maître», mais elle serait également fort doute use."</ref> == చరిత్ర == === సామ్రాజ్య పూర్వ మాలి === మొదటి [[:en: Mande people|మాండే ప్రజలు]] [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]] కాలంలో [[:en: Manding region|మాండింగ్ ప్రాంతం]]లోకి ప్రవేశించారు. మాండెన్ నగర-రాజ్యమైన '' (ప్రస్తుత [[:en: Kangaba| కా-బా]]) రాజధానిగానూ, ఆ ( [[:en: province| ప్రాంతం]]) పేరుగానూ వ్యవహరించింది. కనీసం 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచే, మాండింకా రాజులు ఘనా పాలకుల తరపున కా-బా కేంద్రంగా మాండెన్‌ను పాలించారు.<ref>Heusch, Luc de: "The Symbolic Mechanisms of Sacred Kingship: Rediscovering Frazer". ''The Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1997.</ref> పాలకుడిని ప్రధాన వంశాల అధిపతుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. ఆ సమయంలో అతనికి వాస్తవ అధికారాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=57}} మాండెన్‌పై ([[:en: Wagadou| వాగడూ]] ఆధిపత్యం 12వ శతాబ్దంలో ముగిసింది.<ref>Lange, Dierk (1996), "The Almoravid expansion and the downfall of Ghana", Der Islam 73 (2): 313–351</ref> ([[:en: Soninké| సోనింకే]] ప్రభావం నుండి విముక్తమైన కాంగబా ప్రాంతం, తమ సొంత ''ఫామా'' (పాలకులను) కలిగిన పన్నెండు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.<ref name=recherches>{{harvnb|Niane|1975}}</ref> సుమారు 1140లో వాగడూకు మరో పూర్వ సామంతురాలైన [[:en: Sosso Empire|సోస్సో సామ్రాజ్యం]] (దీనిని తరచుగా [[:en: Kaniaga|కానియాగా]] అని పిలిచేవారు), తన పాత పాలకుల భూభాగాలను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది. 1203లో, సోస్సో రాజు, మాంత్రికుడైన [[:en: Soumaoro Kanté| సౌమారో కాంటే]] అధికారంలోకి వచ్చి, ([[:en: Manden|మాండెను]]) ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని జయించినట్లుగా తెలుస్తోంది.<ref>{{cite web|url=http://www.fsmitha.com/h3/h15-af.htm |title=African Empires to CE 1500 |publisher=Fsmitha.com |date=2007-01-17 |access-date=2009-09-16}}</ref> === సుండియాటా కీటా=== [[:en: Kaniaga| కనియాగా]] ఆధిపత్యం పెరుగుతున్న సమయంలో జన్మించిన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాటా కీటా]], [[:en: Niani| నియాని]] ప్రాంతపు 'ఫామా' (రాజు) అయిన నారే ఫా (ఈయనను '[[:en: Maghan Kon Fatta|మఘాను కాన్ ఫట్టా]]' అని కూడా పిలిచేవారు; దీని అర్థం 'అందమైన యువరాజు') కుమారుడు. తన తండ్రి మరణానంతరం, ఆయన తన తల్లి, ఇద్దరు సోదరీమణులతో కలిసి ప్రవాసానికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.<ref name=sundiata>Niane, D. T. (1995). ''Sundiata: An Epic of Old Mali''. Longman.</ref> సుదీర్ఘ కాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత, సుండియాటా సుమారు 1234లో కనియాగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటులో [[:en: Mema|మేమా]], [[:en: Wagadou| వాగడూ]], మాండింకా నగర-రాజ్యాల సంయుక్త సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు.{{Citation needed|date=March 2026}} ఉత్తర, దక్షిణ ([[:en: Manden| మాండెను]] ప్రాంతాల సంయుక్త బలగాలు సుమారు 1235లో జరిగిన [[:en: Battle of Kirina|కిరినా యుద్ధం]]లో [[:en: Sosso| సోస్సో]] సైన్యాన్ని ఓడించాయి.<ref name="Blanchard, page 1117">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1117}}.</ref> మాలి సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్న కూటమిలోని మొత్తం 12 రాజ్యాలకు అధిపతిగా మాఘను సుండియాటా 'మాన్సా' (రాజు)గా ప్రకటించబడ్డాడు.<ref name=recherches/> అతని పాలనలో, సుండియాటా సేనాపతులు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడాన్ని కొనసాగించారు; ఈ విస్తరణ పడమరన [[:en: Kaabu|కాబూ]] నుండి, ఉత్తరాన [[:en: Takrur|తక్రూరు]], [[:en: Oualata|వాలటా]] [[:en: Audaghost|ఔడఘోస్టు]] వరకు, అలాగే దక్షిణాన [[:en: Soninke Wangara|సోనింకే వాంగారా]] బంగారు గనుల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.<ref name="Blanchard, page 1117"/><ref>{{cite web |author=Mike Blondino |url=http://leadinternational.com/about/history_gb.php |title=LEAD: International: The History of Guinea-Bissau |publisher=Leadinternational.com |access-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101081714/http://leadinternational.com/about/history_gb.php |archive-date=1 November 2010 |url-status=dead }}</ref> సుంజాటా మరణానంతరం అధికారం ఎవరికి సంక్రమించిందనే విషయంపై స్పష్టత లేదు; అయితే, '[[:en: gbara|గబారా]]' (మహా మండలి), '[[:en: donson ton|దోన్సన్ టోన్]]' (వేటగాళ్ల సంఘాలు) మధ్య ఏదో ఒక రకమైన అధికార పోరాటం జరిగిందని మాత్రం స్పష్టమవుతోంది.{{sfn|Gomez|2018|p=93}} సుంజాటా కుమారుడైన ఒక వ్యక్తి—ఇతని పేరు మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో 'యెరెలింకాన్' అని, అరబిక్ గ్రంథాల్లో 'వాలి' అని పేర్కొనబడింది—సుంజాటా వారసుడిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడని ఇబ్న్ ఖల్దూన్‌తో ఏకీభవిస్తూ కొన్ని మౌఖిక సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. ...వారసుడు. సుండియాటా కుమారులలో మరో ఇద్దరు, అలాగే ఒక మనుమడు పరిపాలించిన తర్వాత—ఒక మాజీ బానిస అయిన సకురా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మాలిలోని రాజకీయ పరిస్థితులను స్థిరీకరించడం అతనికి సాధ్యమైంది. అతని నాయకత్వంలో, మాలి కొత్త భూభాగాలను జయించింది మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాతో వాణిజ్యం వృద్ధి చెందింది. ===అధికార శిఖరం=== సకురా మరణం తరువాత, సుంజాత వంశానికి అధికారం తిరిగి వచ్చింది, ఖు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.{{sfn|Levtzion|1963|p=345}} అతని తరువాత అతని కుమారుడు ముహమ్మదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు, అతను అట్లాంటికు మహాసముద్రాన్ని అన్వేషించడానికి రెండు సముద్రయానాలు ప్రారంభించారు.{{efn|ఈ సముద్రయానాలకు బాధ్యత వహించిన మన్సా గుర్తింపుపై కొంత అస్పష్టత ఉంది. ఈ సముద్రయానం తరచుగా తప్పుగా మన్సా అబూ బకర్ II కి ఆపాదించబడుతుంది, కానీ అటువంటి మన్సా ఎప్పుడూ పాలించలేదు.{{sfn|Fauvelle|2018|p=165}} ఈ సముద్రయాన వృత్తాంతంలో మన్సా పేరు ప్రస్తావించబడలేదు, కేవలం అతను మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి అని మాత్రమే సూచించబడింది. ఇబ్న్ ఖల్దూన్ ప్రకారం, మూసాకు తక్షణ పూర్వగామి ముహమ్మద్.{{sfn|Levtzion|1963|p=346}}}} మొదటి దండయాత్రలో ఓటమి తర్వాత, ముహమ్మద్ స్వయంగా రెండవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను లేని సమయంలో తన బంధువైన కంకు మూసాను బాధ్యతలో ఉంచాడు. చివరికి, ముహమ్మదు తిరిగి రాకపోవడం వల్ల, సుమారు 1312లో మూసా మన్సాగా గుర్తించబడ్డాడు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=269}} మన్సా మూసాగా సుప్రసిద్ధుడైన కంకన్ మూసా పాలనను మాలి స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.{{sfn|Levtzion|1963|pp=347}} భక్తిపరుడు మరియు విద్యావంతుడైన ముస్లిం అయిన ఆయన విద్వత్తు నగరమైన టింబక్టు మీద ఆసక్తి కనబరిచాడు, దానిని 1324లో శాంతియుతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, సంకోరును ఒక అనధికారిక [[మదరసా]] నుండి ఇస్లామిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చాడు. మన్సా మూసా కీటా అత్యంత గొప్ప విజయం అతని ప్రసిద్ధ 1324 [[మక్కా]] యాత్ర. అతను ఎంత మందిని, ఎంత బంగారం ఖర్చు చేశాడనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అతను చాలా పెద్ద సమూహాన్ని తీసుకువెళ్ళాడని అవన్నీ అంగీకరిస్తాయి; "మాన్సా" (రాజు) తన వ్యక్తిగత రక్షణ కోసం సుమారు 500 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక అంగరక్షక దళాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఆయన ఎంత భారీగా దానధర్మాలు చేశాడంటే, అలాగే ఎన్నో వస్తువులను కొనుగోలు చేశాడంటే, ఈజిప్టు మరియు అరేబియా దేశాలలో బంగారం విలువ పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు పడిపోయింది. అతను కైరో గుండా ప్రయాణించినప్పుడు, చరిత్రకారుడు అల్-మక్రిజీ ఇలా నమోదు చేశాడు: "అతని పరివార సభ్యులు టర్కిష్ మరియు ఇథియోపియన్ బానిస యువతులను, గాయనిలను మరియు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా బంగారు 'దీనార్' విలువ ఆరు 'దిర్హమ్'ల మేర పడిపోయింది." తన ప్రసిద్ధ హజ్ యాత్రతో పాటు, మూసా టింబుక్టు మరియు గావో నగరాలలో మసీదులను, రాజప్రాసాదాలను నిర్మించాడు; అంతేకాకుండా, తఘజ్జాలోని అత్యంత విలువైన ఉప్పు గనిపై ఆధిపత్యాన్ని సాధించాడు. [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa.jpg|thumb|1375 నాటి [[:en: Catalan Atlas|కటలాను అట్లాసు]]లో బంగారు నాణేన్ని చేతిలో పట్టుకుని చిత్రీకరించబడిన [[:en: Mansa Musa|మూస]]]] మన్సా మూసా కుమారుడైన మాఘన్ I కేవలం కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు; ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో ఆయన పినతండ్రి సులైమాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు (లేదా ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు). జూలై 1352లో మాలికి చేరుకున్న రచయిత ఇబ్న్ బటూటా పేర్కొన్నట్లుగా, సులైమాన్ పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన స్వర్ణయుగాన్ని కొనసాగించింది; ఆయన విజయవంతంగా 'హజ్' యాత్రను పూర్తి చేశారు, అలాగే మొరాకో మరియు ఈజిప్టులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు. 1360లో సులైమాన్ మరణానంతరం, ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్వల్పకాలం పాలించిన, క్రూరులైన లేదా అసమర్థులైన పాలకుల పరంపర పరిపాలించింది. ఈ సమయంలో, 'కంకోరో-సిగుయి' (రాజ సింహాసనం వెనుక ఉండే శక్తిగా) తన ప్రభావాన్ని క్రమంగా పెంచుకుంటూ పోయింది. ఇదే కాలంలో 'జోలోఫ్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించబడింది, తదనంతరం అది ఉత్తర సెనెగాంబియా ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధిపత్యంలోకి తెచ్చుకుంది. 1370వ దశకంలో, మాలి సామ్రాజ్య దళాలకు, టకెడ్డాకు చెందిన బెర్బర్ టువారెగ్ దళాలకు మధ్య జరిగిన యుద్ధం కారణంగా 'గావో' నగరం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. ఈ సమయానికి, దీని చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతం మాలి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది.<ref name=":3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nAsWQqy_fXwC&q=kabura%20niger&pg=PA29|title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900|last1=Saad|first1=Elias N.|date=14 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521246032|edition=Cambridge History of Science Cambridge Studies in Islamic Civilization|pages=29–30}}</ref> అయినప్పటికీ, 1387లో మాన్సా మూసా కీతా II మరణించే సమయానికి, మాలి ఆర్థికంగా పటిష్టంగా ఉండి, [[:en: Gao| గావో]], ([[:en: Dyolof| డ్యోలోఫు]]) మినహా, తాను గతంలో జయించిన మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలపైనా తన నియంత్రణను కలిగి ఉంది. మాన్సా మూసా కీతా I పాలన ముగిసిన నలభై సంవత్సరాల తర్వాత కూడా, మాలి సామ్రాజ్యం సుమారు {{Convert|1100000|km2|sqmi}} విస్తీర్ణం గల భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంది.{{sfn|Imperato|Imperato|2008|p=203}} ===పతనం=== 14వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, మళ్ళీ వరుసగా స్వల్పకాలిక పాలనలు చోటుచేసుకున్నాయి; ఇవి తరచుగా [[:en: palace coups| రాజప్రాసాద కుట్రలు]] లేదా తిరుగుబాట్ల ద్వారా ముగిసేవి. దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ పట్టును పటిష్టంగా కొనసాగిస్తూ, కొన్ని చోట్ల తమ విస్తరణను కూడా పెంచుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యం యొక్క అత్యంత ఉత్తర ప్రావిన్సులపై వారి నియంత్రణ సడలిపోతోంది; [[:en: Macina| మాసినా]] మీద [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సి]] దాడులే ఇందుకు నిదర్శనం.<ref name=peoplesand/><ref name=recherches/> 1433–1434 మధ్య కాలంలో, ([[:en: Akil Ag-Amalwal| అకిల్ అగ్-అమల్వాలు]] నాయకత్వంలోని టౌరెగు తెగవారికి సామ్రాజ్యం టిమ్బుక్టు నియంత్రణను కోల్పోయింది.{{sfn|Hunwick|1999|pp=12,30}}{{sfn|Levtzion|1973|p=81}} మూడేళ్ల తర్వాత, ఓఉలాటా కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళ్లిపోయింది.<ref name=peoplesand/> అప్పటికి ఎదుగుతున్న [[:en: Songhai Empire| సాంఘై సామ్రాజ్యం]], మాలి అత్యంత పురాతన ఆక్రమణలలో ఒకటైన [[:en: Méma|మెమా]]ను 1465లో జయించింది. ఆ తర్వాత 1468లో [[:en: Sonni Ali|సున్ని అలి బెరు]] నాయకత్వంలో టౌరెగు వారి నుండి టిమ్బుక్టును అది స్వాధీనం చేసుకుంది.<ref name=peoplesand/> 1477లో [[:en: Mossi Kingdoms|మొస్సీ]] చక్రవర్తి [[:en: Naba Nasséré|నబా నస్సరె]]మాసినా మీద మరోసారి దండయాత్ర చేసి, ఈసారి దానిని బఘనా ([[:en: Ghana Empire|వగాడౌ]]) అనే పాత ప్రావిన్సును జయించాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |title=Mossi (1250–1575 AD) – DBA 2.0 Variant Army List |publisher=Fanaticus.org |date=2006-08-21 |access-date=2009-09-16 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802070900/http://www.fanaticus.org/DBA/armies/Variants/mossi.html |archive-date=2 August 2009}}</ref> ఈ పతనాన్ని అరికట్టే ప్రయత్నంలో, మాన్సా మహమూదు 2వ కీతా [[:en: Portugal|పోర్చుగలు‌]]తో దౌత్య సంబంధాలను ప్రారంభించి, 1487లో రాయబారులు పెరో డి'ఎవోరా మరియు గొన్సాలో ఎనెస్ లను ఆహ్వానించారు.<ref name=recherches/> 1493లో, [[:en: Tenguella|టెంగ్యుల్లా]] ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి ఒక కూటమిని ప్రతిపాదిస్తూ ఆయన మరొక రాయబారిని పంపారు, కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.{{sfn|Wilkinson|1994|p=52}} [[:en: Askia Muhammad I|అస్కియా ముహమ్మద్ I]] నాయకత్వంలోని సాంగ్‌హై దళాలు 1502లో మాలి సేనాధిపతి ఫాతి క్వాలి కీతాను ఓడించి, దియాఫును ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాయి.<ref name=peoplesand/> 1514లో, టెక్రూర్‌లో [[:en: Denianke Dynasty|డెనియాంకే వంశం]] స్థాపించబడింది; ఆ వెంటనే, కొత్తగా ఏర్పడిన [[:en: Great Fulo|గ్రేట్ ఫులో]] రాజ్యం మాలికి మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలపై యుద్ధం ప్రకటించింది.<ref name="African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars; Kelly Mass">{{cite book |first1=Kelly |last1=Mass|author-link= Kelly Mass |title=African History A Closer Look at Colonies, Countries, and Wars |date=December 9, 2023 |publisher=Efalon Acies |isbn=9791222482699 |url=https://books.google.com/books?id=oHLoEAAAQBAJ |access-date=23 December 2023 |language=En |quote=Denianke dynasty was established at Tekrour in 1514, leading to war with Mali's surviving regions by Great Fulo's new kingdom.}}</ref> [[File:WestAfrica1530.png|thumb|upright=1.35|మాలి సామ్రాజ్యం, చుట్టుపక్కల రాజ్యాలు, {{Circa}} 1530 నాటికి]] 1544 లేదా 1545లో {{efn|952 AH}} ''[[:en: kanfari|కాన్ఫారి]]'' [[:en: Askia Daoud|దావూదు]] నాయకత్వంలోని ఒక సాంగ్‌హై దళం—ఈ దావూద్ తదనంతరం తన సోదరుడు [[:en: Askia Ishaq I|అస్కియా ఇషాకు]] తర్వాత సాంగు ‌హై పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.సామ్రాజ్యం, మాలి రాజధానిని కొల్లగొట్టింది. రాజభవనాన్ని మరుగుదొడ్డిగా ఉపయోగించుకుందని చెప్పబడుతోంది. అయితే మాలి రాజధాని మీద సాంగు‌హైలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. 16వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో మాలి దశ తిరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సుమారు 1550లో, తన బంగారు వనరులపై తిరిగి పట్టు సాధించే ప్రయత్నంలో మాలి, [[:en: Bighu|బిఘు]] మీద దాడి చేసింది. 1571 నాటికి [[:en: Bendugu| బెందుగు]], [[:en: Kala| కాలా]] ప్రాంతాల మీద సాంగు‌హైల అధికారం క్షీణించింది, దీంతో మాలి ఆ ప్రాంతాల మీద తిరిగి కొంతమేర అధికారాన్ని స్థాపించుకుని ఉండవచ్చు. [[:en: Wolof Empire| వోలోఫ్ సామ్రాజ్యం]] విచ్ఛిన్నం కావడంతో, 1576 నాటికి గాంబియా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న తన పూర్వ అధీన ప్రాంతాలైన [[:en: Wuli| వూలి]] వంటి వాటి మీద మాలి తిరిగి అధికారాన్ని స్థాపించుకోగలిగింది. ===పతనం=== మాలి సామ్రాజ్యం అంతం 1599లో, [[:en: Mansa Mahmud IV|మాన్సా మహమూద్ IV]] పాలనలో సంభవించింది. సాంగ్‌హై సామ్రాజ్యం ఎనిమిదేళ్ల ముందే మొరాకోకు చెందిన [[:en: Saadi Sultanate|సాదీ సుల్తానేట్]] చేతిలో పతనమైంది; వారి ఓటమిని ఆసరాగా చేసుకుని, మహమూద్ [[:en: Djenné|జెన్నే]] నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.{{sfn|Ly-Tall|1984|p=184}} మహమూద్, కాలా ప్రాంత గవర్నర్ అయిన బుకార్‌తో సహా పలువురు ఇతర పాలకుల మద్దతును కోరాడు. బుకార్ పైకి మద్దతు ఇస్తానని ప్రకటించినప్పటికీ, మహమూద్ పరిస్థితి ఆశాజనకంగా లేదని భావించి, రహస్యంగా మొరాకో పక్షానికి మారిపోయాడు. రంజాన్ మాసం చివరి రోజు అయిన ఏప్రిల్ 26న, మాలి మరియు మొరాకో సైన్యాలు [[:en: Battle of Jenne|జెన్నే వద్ద తలపడ్డాయి]]. మొరాకో సైన్యం వద్ద ఉన్న తుపాకులు, బుకార్ అందించిన మద్దతు కారణంగా వారు విజయం సాధించారు; అయితే, మహమూద్ మాత్రం అక్కడి నుండి తప్పించుకోగలిగాడు.<ref>{{harvnb|al-Sadi}}, translated in {{harvnb|Hunwick|1999|pp=234–235}}</ref> సుమారు 1610 ప్రాంతంలో, మహమూద్ కీతా IV మరణించాడు. మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారని, వారు 'మాండెన్' ప్రాంత వారసత్వం కోసం తమలో తామే పోరాడుకున్నారని తెలుస్తోంది. మహమూద్ కీతా IV మరణానంతరం, మరెవరూ ఒక్కరిగా 'మాండెన్'ను పాలించలేకపోయారు; దీని ఫలితంగానే మాలి సామ్రాజ్యం అంతమైంది.{{sfn|Jansen|1996}} ==పరిపాలన== [[File:Keita dynasty family tree.png|thumb|500x500px|ప్రొఫెసర్ [[:fr:François-Xavier Fauvelle|జేవియర్ ఫావెల్]] రూపొందించిన వంశవృక్ష చిత్రణ; ఇది సామ్రాజ్య కీతా వంశానికి సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన వారసత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.{{citation needed|date=June 2025}}]] [[:en: Mari Djata |మారి జాతా]] చే స్థాపించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం, మాలి, మేమా మరియు వాగడూ అనే "మూడు స్వతంత్ర మిత్ర రాజ్యాల"తో పాటు, [[:en: Twelve Doors of Mali|"మాలి పన్నెండు ద్వారాలు"]]గా పిలువబడే ప్రాంతాల సముదాయంతో కూడి ఉండేది.<ref name=sundiata/> "మాలి పన్నెండు ద్వారాలు" అనేవి సుండియాటాకు మరియు అతని వారసులకు విధేయత ప్రమాణం చేసిన, జయించబడిన లేదా మిత్ర రాజ్యాలుగా మారిన భూభాగాల కూటమి. ఈ భూభాగాలలో అధికభాగం 'మాండెన్' ప్రాంత పరిధిలోనే ఉండేవి. సుండియాటా సింహాసనం ముందు తమ ఈటెలను నేలలో నాటిన మీదట, ఆ పన్నెండు మంది రాజులు ఒక్కొక్కరూ తమ రాజ్యాలను కీటా వంశానికి అప్పగించారు.<ref name=sundiata/> తమ ఈ విధేయతకు ప్రతిఫలంగా, వారు "" ([[:en: farbas| ఫార్బాసు]])గా మారారు; ఇది మాండింకా పదాలైన ([[:en: farin |ఫారిను]]) మరి "బా" —అంటే 'గొప్ప ఫారిన్'—ల కలయిక.<ref>Person, Yves: ''SAMORI: UNE REVOLUTION DYULA''. Nîmes, impr. Barnier, 1968.</ref> ఆ కాలంలో ఉత్తర ప్రాంత సైన్యాధిపతిని సూచించడానికి "ఫారిన్" అనేది ఒక సాధారణ పదంగా ఉండేది. ఈ ఫార్బాలు, సామ్రాజ్యంలో చేరకముందు తమకు ఉన్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంటూనే, "" ([[:en: Mansa| మాన్సా]]) పేరుతో తమ పాత రాజ్యాలను పరిపాలించేవారు. మాన్సా అత్యున్నతమైన, తిరుగులేని అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. చక్రవర్తిని దర్శించే సందర్భాలు కఠినమైన [[:en: protocol| నియమావళి]] ద్వారా నిర్వహించబడేవి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} జయించిన ప్రాంతాలను రాజ్యం నేరుగా పరిపాలించేది; ఇందుకోసం మాన్సా ఎంపిక చేసిన ఒక "ఫారిన్" (ఇతన్ని "ఫారిన్-బా" లేదా "ఫార్బా" అని కూడా పిలిచేవారు)—వాస్తవానికి ఒక సైనిక గవర్నర్—నియమించబడేవాడు. సైనిక దళాల నిర్వహణ, పన్నులు మరియు సుంకాల వసూలు, అలాగే స్థానిక న్యాయ పరిపాలన నియంత్రణ వంటివి "ఫారిన్" విధులలో భాగంగా ఉండేవి. అవసరమైతే స్థానిక పరిపాలన నుండి అధికారాన్ని వెనక్కి తీసుకునే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది; అంతేకాక, రక్షణ నిమిత్తం లేదా తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం కోసం ఆయా ప్రాంతాలలో సైన్యాన్ని సమీకరించే అధికారం కూడా అతనికి ఉండేది.<ref name="google2" /> ఈ వ్యవస్థ, జయించిన ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో పూర్తిగా మమేకమయ్యే ప్రక్రియను ప్రోత్సహించేది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ''మాన్సా'' (రాజు) రెండవ అత్యున్నత అధికారి ఒక సేనాపతి; ఇతడే సాయుధ దళాలకు అధిపతిగా వ్యవహరించేవారని భావిస్తారు. ''సాంటిగుయి'' అనే అధికారి ఖజానాకు అధిపతిగా ఉంటూ, రాజ ధాన్యాగారాలను మరియు బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులను నిర్వహించేవాడు. రాజ దర్బారులో ''గ్రియోటు'' (కవి/గాయకుడు) అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషించేవాడు. ఇతడు యువరాజులకు గురువుగా, సభా కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, రాజుకు సలహాదారుగానూ సేవలు అందించేవాడు. ''మాన్సా'' తరచుగా తనను తాను "ప్రజల పితామహుడి"గా భావించుకుంటూ ఆ పాత్రను పోషించడానికి ఇష్టపడేవాడు; గంభీరమైన సభా సమావేశాలలో స్వయంగా న్యాయ నిర్ణయాలు చేసేవాడు, అలాగే ఒక సామాన్య పౌరుడు ఏదైనా ''ఫారిన్'' (ప్రాంతీయ అధికారి) పై చేసిన ఫిర్యాదులను స్వయంగా ఆలకించేవాడు. ''ఫారిన్'' పదవి అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైనది; ''మాన్సా'' ఆమోదం లభిస్తే, ఆ పదవిని సదరు అధికారి వారసులు కూడా వారసత్వంగా పొందగలిగేవారు. అయితే, ''మాన్సా'' తలచుకుంటే ఒక ''ఫారిన్''ను ఆ పదవి నుండి అత్యంత వేగంగా తొలగించి, వేరొకరిని నియమించే అధికారం కూడా కలిగి ఉండేవాడు.<ref name="unesco">{{cite book |last=Niane |first=Djibril |title=General History of Africa: Volume 4 |chapter=Mali and the second Mandingo expansion |publisher=UNESCO Publishing |year=1984 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287}}</ref>{{rp|pages=152, 160}} ఆ సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగం స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో కూడి ఉండేది; ఈ రాజ్యాలలోని ప్రజలు ''మాన్సా'' సర్వాధికారాన్ని గుర్తించి, ఆయనకు కప్పం చెల్లించేవారు.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} స్థానిక స్థాయిలో (గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాలలో), ''కున్-టిగుయిలు'' (కుటుంబ పెద్దలు) అందరూ కలిసి, ఆయా ప్రాంతాల స్థాపకుల వంశపారంపర్యానికి చెందిన ఒక వ్యక్తిని ''డౌగౌ-టిగుయి'' (గ్రామాధిపతి)గా ఎన్నుకునేవారు.<ref><nowiki>{{citation | last=O'Sullivan | first=John M. | year=1980 | title=Slavery in the Malinke Kingdom of Kabadougou (Ivory Coast) | journal=International Journal of African Historical Studies | volume=13 | issue=4 | pages=633–650 | doi=10.2307/218199 | కౌంటీ స్థాయి నిర్వాహకులను </nowiki>''[[kafo]]-tigui''</ref> అని పిలిచేవారు; వీరిని [[:en: provinces| ఆయా రాష్ట్రాల]]) గవర్నర్లు నియమించేవారు. కేవలం రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో మాత్రమే కేంద్ర అధికార యంత్రాంగం నుండి నిజమైన జోక్యం ఉండేది. రాష్ట్రాలు తమ సొంత ఆచారాల (ఎన్నిక, వంశపారంపర్యం మొదలైనవి) ద్వారా తమ గవర్నర్లను ఎంచుకునేవి; ఆ రాష్ట్రంలో వారికి ఏ బిరుదు ఉన్నప్పటికీ, ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి) వారిని ''డియామని-టిగుయి'' (రాష్ట్ర అధిపతి) గా గుర్తించేవారు. ఈ ''డియామని-టిగుయి'' లకు ''మాన్సా'' ఆమోదం తప్పనిసరి, అంతేకాక వారు ఆయన పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండేవారు. ఒకవేళ ఆ ''డియామని-టిగుయి'' సమర్థుడని లేదా విశ్వసనీయుడని ''మాన్సా'' భావించకపోతే, ఆ రాష్ట్రాన్ని పర్యవేక్షించడానికి లేదా నేరుగా పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫార్బా'' ను నియమించే అవకాశం ఉండేది. తమ విధేయతను నిరూపించుకున్న, శాంతియుతంగా ఉన్న ఆక్రమిత ప్రాంతాలు ప్రత్యక్ష పాలనలో కొనసాగడానికి బదులుగా, ఈ స్థాయి స్వయంప్రతిపత్తిని పొందేవి. అయితే, వాణిజ్యపరంగా కీలకమైన లేదా తిరుగుబాట్లు జరిగే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు ఈ విశేష అధికారాన్ని కోల్పోయేవి; అప్పుడు వాటిని పరిపాలించడానికి ఒక ''ఫారిను'' ను నియమించేవారు. మాలి జనసాంద్రత అధికంగా ఉండేది. తారిఖు అల్-సుడాను ఇలా పేర్కొంది: {{Blockquote|"జెన్నే భూభాగం సారవంతమైనది మరియు జనసాంద్రత కలిగినది; వారంలోని ప్రతి రోజు అనేక సంతలు జరుగుతాయి. అక్కడ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా 7077 గ్రామాలు [తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి] ఉన్నాయని చెబుతారు. అవి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో ఈ క్రిందిది ఒక అంచనా ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, సుల్తాన్ డెబో సరస్సు సమీపంలోని ఒక గ్రామంలో నివసించే వ్యక్తిని పిలవాలనుకుంటే, పంపబడిన దూత గొర్రెల దొడ్డి యొక్క ద్వారాలలో ఒకదాని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడి నుండి తాను తెలియజేయవలసిన సందేశాన్ని గట్టిగా అరుస్తాడు. గ్రామం గ్రామం తిరుగుతూ ప్రజలు ఆ మాటలను పునరావృతం చేస్తారు మరియు ఆ సందేశం దాదాపు వెంటనే దాని గమ్యస్థానానికి చేరుకుంటుంది, ఆపై ఆ వ్యక్తి సమావేశ స్థలానికి వెళ్తాడు"<ref name="unesco" />{{rp|pages=156}}}} === మహాసభ === గబారా లేదా మహాసభ, 1645లో సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు మండింకా సంప్రదింపుల వేదికగా, రాజ్య మండలిగా పనిచేసింది. దాని ప్రసిద్ధమైన కౌరౌకాన్ ఫౌగా (ప్రపంచ విభజన) వద్ద జరిగిన మొదటి సమావేశానికి, ''బెలెను-టిగీ'' (కార్యక్రమ నిర్వాహకుడు) అధ్యక్షత వహించగా, 29 వంశ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. ఈ కౌరౌకాను ఫౌగా, ఖైదీలు, బానిసల పట్ల దురుపయోగం మీద నిషేధాలతో సహా సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను అమలు చేసింది; అలాగే, వంశాల మధ్య పత్రాలను ఏర్పాటు చేసింది. అవి ఎవరు ఎవరి గురించి ఏమి చెప్పవచ్చో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయి. అంతేకాకుండా సుండియాటా భూములను ప్రజల మధ్య విభజించి సామ్రాజ్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్థానం ఉండేలా చూశారు; అలాగే సాధారణ వినియోగ వస్తువుల కోసం మారకం రేట్లను కూడా నిర్ణయించారు.<ref>{{Cite web|title=Kouroukan Fouga|url=https://ambamali.ca/en/kouroukan-fouga/|website=Embassy of Mali in Canada|language=en-CA|access-date=2020-05-10}}</ref> ఉత్తర [[గినియా]]లో నేటికీ నిలిచి ఉన్న సంప్రదాయాల ప్రకారం, '' [[:en: Gbara| గ్బారా]] తుది స్వరూపంలో 32 పదవులు ఉండేవి, వీటిని 28 వంశాలకు చెందిన వారు నిర్వహించేవారు.<ref name="autogenerated1">[http://www.wildaf-ao.org/eng/IMG/pdf/THE_CHARTER_OF_KURUKAN_FUGA__Anglais_1.pdf] {{dead link|date=December 2014}}</ref> ఇది పాలకుడి మంత్రివర్గంగా పనిచేసింది; ఇందులో వివిధ ప్రముఖులకు వేర్వేరు శాఖలు (యుద్ధం, న్యాయం, ఆర్థికం, విదేశీ సంబంధాలు, మతం మొదలైనవి) కేటాయించబడ్డాయి. అలాగే [[:en: Mande| మాండే]] సమాజంలోని అన్ని ప్రధాన సామాజిక వర్గాలకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లభించింది.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}}'' ===ప్రాదేశిక పరిపాలన=== [[File:The Mali Empire.jpg|thumb|upright=1.35|alt=పశ్చిమ ఆఫ్రికా పటంలో 1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం, దాని ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు, బంగారు గనులను చూపిస్తున్న చిత్రం.|1337 నాటి మాలి సామ్రాజ్యం; ఇందులో [[:en: Bambouk|బాంబౌకు]], [[:en: Siguiri|బ్యూరె]], [[:en: Gaoua|లోబి]], [[:en: Bono state|అకాను]] బంగారు గనుల స్థానాలు కూడా ఉన్నాయి<ref>{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin |title=The Fortunes of Africa |date=2014 |publisher=Public Affairs |location=New York |isbn=9781610396356 |page=75}}</ref><ref>{{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |location=London |isbn=9780230308473 |పేజీలు=101–102}}</ref>]] మాలి సామ్రాజ్యం, దానికి ముందు గానీ లేదా ఆ తర్వాత గానీ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో వెలసిన మరే ఇతర రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో, సుదీర్ఘ కాలం పాటు విస్తరించి ఉంది. ఆ రాజ్యం అంతటా అమలులో ఉన్న వికేంద్రీకృత పరిపాలనా విధానమే దీనిని సాధ్యం చేసింది. [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] రచయిత [[:en: Joseph Ki-Zerbo|జోసెఫ్ కి-జెబ్రొ]] ప్రకారం, రాజధాని నుండి ఒక వ్యక్తి ఎంత దూరంగా ప్రయాణిస్తే, ఆ ప్రాంతం మీద 'మాన్సా' (రాజు) అధికారం అంతగా వికేంద్రీకృతమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.afrique-gouvernance.net/fiches/dph/fiche-dph-340.html&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3DKi-Zerbo,%2BMali%2BEmpire%26hl%3Den |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref> అయినప్పటికీ 'మాన్సా' తన ప్రజలను తిరుగుబాటుకు పురికొల్పకుండానే, పన్ను వసూళ్లను, ఆయా ప్రాంతాల మీద నామమాత్రపు నియంత్రణను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోగలిగాడు. మాలి రాజ్యం, తన సామ్రాజ్యాన్ని అనేక రాష్ట్రాలుగా, సామంతు రాజ్యాలుగా విభజించడం ద్వారా కేంద్రీకరణ మరియు వికేంద్రీకరణల మధ్య సమతుల్యతను పాటించింది; ఈ రాష్ట్రాలు మరియు సామంతు రాజ్యాలు వరుసగా జయించబడటం ద్వారా లేదా విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. వీటి పరిపాలన ఒక్కోచోట ఒక్కో విధంగా సాగేది. 'మాన్సా మూసా' వంశమైన 'అబూబక్రిడ్ల' పాలనలో మాలి సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. అబూ సయీద్ 'ఒత్మాన్ ఎడ్ దుక్కాలి' (ఈయన రాజధానిలో 35 ఏళ్లు నివసించారు) అందించిన సమాచారం ఆధారంగా మాలి గురించి వివరణ రాసిన 'అల్-ఉమారి', ఆ రాజ్యాన్ని చతురస్రాకారంలో ఉన్నట్లుగానూ, దాని తీరప్రాంతమైన 'తురా' (సెనెగల్ నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది) నుండి 'ములి' వరకు చేరుకోవడానికి ఎనిమిది నెలల ప్రయాణ సమయం పట్టేంత విశాలంగా ఉన్నట్లుగానూ పేర్కొన్నాడు. ఈ సామ్రాజ్యం [[:en: Marrakesh|మర్రకేష్]] నగరానికి దక్షిణాన విస్తరించి ఉందని, కొన్ని మినహాయింపులు తప్ప దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జనవాసాలు ఉన్నాయని కూడా ఉమారి వర్ణించాడు. మాలి ఆధిపత్యం ఎడారి ప్రాంతాల వరకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. ఆయన దీనిని మాలికి ఉత్తరాన ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యం కింద ఉన్న ప్రాంతంగా వర్ణించారు; దీని ద్వారా అన్టాసరు, యాన్టాసరు'రాసు, మెడుస్సా, [[:en: Lamtuna|లెంటునా]] బెర్బరు తెగలు ఒక రకమైన సామంతులుగా వ్యవహరించేవారని పరోక్షంగా సూచించారు. [[:en: Oualata|ఔలాటా]], [[:en: Timbuktu| టిమ్బుక్టు]], [[:en: Koumbi Saleh|కౌమ్బి]], [[:en: Gao| గావొ]] నగరాలలో సైనిక దళాలను (గారిసను‌లను) మోహరించారు. అలాగే సహారా ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతను సైనిక కమాండరు‌కు (''సురా ఫారిన్'') అప్పగించారు.<ref>{{harvnb|Blanchard|2001|p=1118}}.</ref><ref name="unesco" />{{rp|pages=154}} ఈ సామ్రాజ్యం మొత్తం విస్తీర్ణం, [[:en: Sahara Desert|సహారా ఎడారి]], తీరప్రాంత అడవుల మధ్య ఉన్న భూభాగం దాదాపు మొత్తాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది నేటి [[సెనెగల్]], దక్షిణ [[మారిటానియా]],[[మాలి]], ఉత్తర [[:en: Burkina Faso| బుర్కినా ఫాసొ]], పశ్చిమ[[నైజర్]], [[గాంబియా]], [[:en: Guinea-Bissau| గినియా-బిస్సావు]], [[గినియా]], [[కోటె డి ఐవొరి| ఐవొరీ కోస్టు]], ఉత్తర [[ఘనా]] దేశాల భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. 1350 నాటికి, ఈ సామ్రాజ్యం సుమారు 4,78,819 చ.మై(12,40,140 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేది.<ref name="Conrad2009">{{cite book|author=David C. Conrad|title=Empires of Medieval West Africa: Ghana, Mali, and Songhay|url=https://books.google.com/books?id=hgrmT5wT0R4C&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0319-8|page=116}}</ref> మాలి సామ్రాజ్యంలో పద్నాలుగు రాష్ట్రాలు (ప్రావిన్సులు) ఉండేవని [[:en: Al-ʿUmari|అల్-ఉమరి ]]పేర్కొన్నారు.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=261}} ఆయన రూపొందించిన ఈ జాబితా, మాలి సామ్రాజ్యం వాస్తవ పరిపాలనా వ్యవస్థను కచ్చితంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు,{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=411}} అంతేకాకుండా, ఈ జాబితాలో పేర్కొన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించే విషయంలో కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. వివిధ తాళపత్ర గ్రంథాలు లేదా వ్రాతప్రతులలో, ఈ పేర్లలో కొన్నింటిని వేర్వేరు రకాలుగా రాసి ఉండటం గమనార్హం. అల్-ఖల్ఖషండి స్వల్ప వ్యత్యాసాలతో ఉదహరించిన అల్-ఉమరీ జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: *[[ఘనా]]: పూర్వపు [[:en: Ghana Empire|ఘనా సామ్రాజ్యం]]ను సూచిస్తుంది. * జాఫున్: దియాఫును * తిరాఫ్కా :{{efn|మరొక రూపం: తిరాంకా ({{transliteration|ar|}})}} బహుశా ఇది 'తిరాక్కా' అనే పట్టణమే కావచ్చు; ఇది నైజర్ నది ఒడ్డున, టింబుక్టు, గావో మధ్య ఉన్నట్లు ఇతర వనరులు పేర్కొన్నాయి.{{sfn|Levtzion|Hopkins|2000|p=458}} ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది కేస్, నియోరో మధ్య ఉన్న తిరింగా కావచ్చు, లేదా ట్రాంఘా అనే పేరును సూచించవచ్చు—అది బహుశా ఫుటా టోరో అయి ఉండవచ్చు. * తక్రూరు: సెనెగల్ నది మూడవ జలపాతం వద్ద, జోలోఫుకు ఉత్తరాన ఉంది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, 'తక్రూర్' అనే పదాన్ని అరబ్ రచయితలు సాధారణంగా తప్పుగా ఉపయోగించడం మొదలుపెట్టారు. * సంగానా: సెనెగల్ నది ముఖద్వారం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. ఈ నది పేరు సంగానా అనే పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. హాప్కిన్సు * బాన్బ్‘వ్ (بانبعو) లేదా బాంగ్వ్ (بانبغو): బహుశా ఇది సెనెగలు, ఫలేమ్ నదుల మధ్య ఉన్న [[:en: Bambuk|మామ్బుక్]] ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు; ఇది బంగారానికి ఒక ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. కానీ దీని గుర్తింపు మీద ఇంకా స్పష్టత లేదు. హాప్కిన్సు * జర్క్వాటబనా * బైట్రా (بيترا): {{efn|Included in al-Qalqashandi's quotation of al-'Umari, but not in any manuscript of al-'Umari's text itself, which only list thirteen provinces despite saying there are fourteen.}}బహుశా ఇది బాన్బరా అనే పేరుకు సంబంధించిన ఒక ([[:en: typographical| ముద్రణ దోషం]] పొరపాటు) అయి ఉండవచ్చు; ఇది [[:en: Bambara people|బంబారా ప్రజలను]] సూచిస్తుంది. హాప్కిన్సు * డమురా * జఘ : [[:en: Dia, Mali|డియా]]. దీనిని ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి ([[:en: Mansa| మాన్సా]])కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. హాప్కిన్సు * కబురా: నైజర్ నది ప్రవాహంలో, జాఘా ​​ప్రాంతానికి ఎగువన ఇది ఉంది. హాప్కిన్సు జాఘా ​​మాదిరిగానే దీనిని కూడా ఒక సుల్తాను పరిపాలించేవాడు; ఇతను మాలి 'మాన్సా'కు సామంతుడిగా ఉండేవాడు. డయాఫరాబేతో డెలాఫోస్సే, కారా (నైజరు‌కి దక్షిణం, ఎదురుగా కోక్రి) బాజిన్‌చే గుర్తించబడింది నైజర్‌లోని టింబక్టు ఓడరేవు కబారాతో గందరగోళం చెందకూడదు. * బావఘురి (బవాఘూరి): {{efn|Variant spellings include {{Smallcaps|brlġwry}} ({{langx|ar|برلغوري}}) and {{smallcaps|brāġwdy}} ({{langx|ar|براغودي}})}} బహుశా జాగ్రా (జఘారి), [[:en: Oualata|వాలాటా]]కి దక్షిణంగా పది రోజుల ప్రయాణం. బ్లాన్చర్డు * కవ్కావు (కవ్కావ్): గావో నగరం, దీనిని మధ్యయుగ అరబిక్ మూలాలచే కౌకావ్ అని పిలుస్తారు. పూర్వం స్వతంత్ర రాజ్యం, ఇది మాన్సా సాకురా లేదా మాన్సా మూసా ద్వారా మాలి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది తరువాత [[:en: Songhai Empire |సోంఘై సామ్రాజ్యం]] రాజధానిగా మారింది. * మాలి: రాజధాని ప్రావిన్సు, దీనికి సామ్రాజ్యం పేరు వచ్చింది. అల్-'ఉమరీ మాలి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న రాజధానిని (బైటీ) అని పిలుస్తారు మాలి పాలించిన ఇతర ప్రాంతాలలో బెలెడౌగౌ, కాలా, బెందుగు, సిబిరిడుగు ఉన్నాయి. అల్-ఉమరీ నాలుగు అమాజిగు తెగలు మాలికి చెందినవారని కూడా సూచిస్తుంది: * యాన్టాసర్ లేదా కెల్ అన్టాసరు: [[:en: Adrar des Ifoghas| అద్రారు డెసు ఇఫోఘాసు]] సమీపంలో నెలకొని ఉంది. బ్లాన్చర్డు * టిన్ ఘరాస్ లేదా యాన్టాసర్ ‘ రాస్: ఆధునిక [[:en: Kel Gres|కెల్ గ్రెసు]] కు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. మధ్యయుగ కాలంలో [[:en: Tadmekka| Tadmekka]] సమీపంలో నెలకొని ఉండేది. బ్లాన్చర్డు, హాప్కిన్సు * మదుసా: ఘనా, టాడ్మెక్కా మధ్య, నైజర్ నది తీరంలో నెలకొని ఉన్న [[:en: Sanhaja|సన్హజా]] కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు * [[:en: Lamtuna|లామ్టునా]]: [[:en: Adrar Plateau| అద్రారు పీఠభూమి ]], [[:en: Tagant Plateau| టాగన్టు పీఠభూమి]] సమీపంలో ఉన్న సన్హజా కూటమికి చెందిన సభ్యులు. బ్లాన్చర్డు అయితే, ఈ తెగలు మెమా, ఘనా, డియాఫునా సమీప ప్రాంతాలలో నివసించి ఉంటాయని గోమెజు అభిప్రాయపడ్డారు. 'ముసుగు ధరించిన పురుషుల భూమి'గా పిలువబడే ఎడారి ప్రాంతమంతయు మాలి సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉండేదని,<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Wiener |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtsiyon |editor-first=Neḥemyah |location=Princeton, NJ |pages=98 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay |editor-last3=Levtsiyon |editor-first3=Neḥemyah}}</ref>మాలి అధికారం [[:en: Ouargla|ఔరగ్లా]] ప్రాంతానికి ఆనుకుని విస్తరించి ఉండేదని [[:en: Ibn Khaldun|ఇబ్ను ఖల్డను]] పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite book |title=Medieval West Africa: views from Arab scholars and merchants |date=2003 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-304-3 |editor-last=Levtzion |editor-first=Nehemia |location=Princeton, N.J |pages=94 |editor-last2=Spaulding |editor-first2=Jay}}</ref> === రాజధాని స్థానం === రాజధాని యొక్క గుర్తింపు మాలి సామ్రాజ్య రాజధాని నగరం ఏది అనే విషయం చరిత్రకారుల మధ్య వివాదాంశంగా ఉంది. పండితులు ఈ రాజధానిని 'నియాని'లోనో, లేదా నైజర్ నది తీరంలో ఏదో ఒక చోటనో గుర్తించారు; కొందరు ఇది అనేకసార్లు మారిందని, అసలు ఒక నిర్దిష్ట రాజధాని అంటూ ఏదీ లేదని, లేదా ఆధునిక సెనెగల్‌లోని ఎగువ [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ప్రాంతం అంత దూరంలో ఉండేదని కూడా ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} అరబ్ యాత్రికులు రాసిన పరస్పర విరుద్ధమైన నివేదికలు, కచ్చితమైన పురావస్తు ఆధారాల కొరత, మరియు వైవిధ్యభరితమైన మౌఖిక సంప్రదాయాలు—ఇవన్నీ ఈ అనిశ్చితికి దోహదపడుతున్నాయి.{{sfn|Conrad|1994}} ఒక ప్రత్యేకమైన సవాలు ఏమిటంటే, ప్రాచీన అరబికు మాన్యుస్క్రిప్టు‌లను (లిఖిత ప్రతులను) అర్థం చేసుకోవడం; వీటిలో అచ్చు గుర్తులు, ఉచ్చారణ చిహ్నాలు లేకపోవడం వల్ల, విదేశీ పేర్లను అనేక రకాలుగా చదవడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది (ఉదాహరణకు: బిటి, బుటి, యిటి, టాటి).{{sfn|Fauvelle-Aymar|2012}} [[:en: Ibn Battuta|ఇబ్ను బటూటా]], [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానస్]]—ఈ ఇద్దరూ ఆ రాజధానిని "మాలి" అనే పేరుతోనే పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hunwick|1973|p=199}} [[:en: Maurice Delafosse|మారిస్ డెలాఫోస్]] వంటి తొలితరం యూరోపియన్ రచయితలు, ప్రస్తుతం గినియా మరియు మాలి సరిహద్దులో ఉన్న [[:en: Niani, Guinea|నియాని]] నగరం, సామ్రాజ్య చరిత్రలో అత్యధిక కాలం పాటు రాజధానిగా కొనసాగిందని విశ్వసించారు; ఈ భావన ప్రజల మనస్సుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది.<ref>Ki-Zerbo, 57.</ref> గినియాకు చెందిన చరిత్రకారుడు [[:en: Djibril Tamsir Niane|జిబ్రిలు తమ్సిరు నియానే]], ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ఈ వాదనను బలంగా సమర్థించారు. నియానిని సామ్రాజ్య రాజధానిగా గుర్తించడం అనేది, అరబ్ యాత్రికుడు అల్ ఉమారి రచనల ఒక (బహుశా దోషపూరితమైన) వ్యాఖ్యానంపైనా, అలాగే కొన్ని మౌఖిక చరిత్రలపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో జరిపిన విస్తృతమైన పురావస్తు తవ్వకాలు, 15వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రదేశం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మరియు తయారీ కేంద్రంగా విలసిల్లిందని వెల్లడించాయి; అయితే, అక్కడ రాజ నివాసం ఉండేదన్నదానికి సంబంధించిన ఎటువంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు మాత్రం బయటపడలేదు.{{sfn|Conrad|1994|p=369}} ఒక సామ్రాజ్య రాజధానిగా [[:en: Niani| నియాని]] కు ఉన్న ఖ్యాతి, బహుశా సామ్రాజ్యపు చివరి దశలో దానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఆ సమయంలో, ఈశాన్య దిశలో ఉన్న‌హై [[:en: Songhai| సాంగు]] సామ్రాజ్యం, మాలిని వెనక్కి నెట్టివేసి [[:en: Manding| మాండింగు]] హృదయభూమికి పరిమితం చేసింది. 21వ శతాబ్దానికి చెందిన పలువురు చరిత్రకారులు, నియాని ఒక రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందన్న వాదనను గట్టిగా తిరస్కరించారు. దీనికి కారణం, ముఖ్యంగా మాలి సామ్రాజ్యపు స్వర్ణయుగమైన 14వ శతాబ్దంలో, అరబ్ యాత్రికులు స్పష్టంగా వర్ణించిన భారీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు నియానిలో ఏమాత్రం లభించకపోవడమే. వాస్తవానికి, 13వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలానికి చెందిన ఏ రకమైన పురావస్తు నమూనాలు కూడా నియానిలో కనిపించకపోవడం విశేషం; మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవంతో వెలుగొందుతున్న సమయంలో నియాని బహుశా జనవాసాలు లేకుండా ఉండి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తోంది. వివిధ ఆధారాలు మాలి సామ్రాజ్యానికి రాజధానులుగా మరికొన్ని నగరాలను పేర్కొంటున్నాయి; వీటిలో కొన్ని నియాని రాజధాని అన్న సిద్ధాంతానికి పోటీగా నిలుస్తుండగా, మరికొన్ని వేర్వేరు కాలఘట్టాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. [[:en: Sundiata|సుండియాటా]] కాలానికి ముందున్న సంవత్సరాల్లో,' [[:en: Dieriba|డియెరిబా]] లేదా '' [[:en: Dioliba| డియోలిబా]] అనే నగరం [[:en: Mande|మాండే]] ప్రాంతానికి రాజధానిగా లేదా ప్రధాన పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని, ఆ తర్వాత అది నిర్జనమైపోయిందని కొన్నిసార్లు ప్రస్తావించబడుతుంది. అనేక మౌఖిక చరిత్రలు '' [[:en: Dakajalan|డాకాజలాను]] అనే పట్టణాన్ని [[:en: Keita| కీటా]] వంశానికి మూలస్థానంగానూ, సుండియాటా బాల్యం గడిపిన ప్రదేశంగానూ, అలాగే [[:en: Soso| సోసో]] సామ్రాజ్యంతో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో అతని కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగానూ పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ప్రస్తుత [[:en: Kangaba|కాంగబా]] నగరానికి సమీపంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలోని మాండే గాయకులు (బార్డ్సు), సుండియాటా సమాధిని కలిగి ఉన్న డకాజలన్ ప్రదేశాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా కీర్తిస్తారు. మాలి సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, కీటా రాజవంశానికి కాంగబా చివరి ఆశ్రయంగా మారింది; అందుకే, మాండే ప్రజల సాంస్కృతిక భావనలో కాంగబా నగరం శతాబ్దాలుగా సుండియాటాతో ముడిపడి ఉంది. ఒకవేళ దకాజలన్ నిజానికి కంగాబాకు సమీపంలో ఉండి ఉంటే, ఇది కూడా ఆ రెండింటినీ ఒకేలా భావించడానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. కంగాబా, దకాజలన్‌కు ఒక శివారు ప్రాంతంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని డెలాఫోస్సే చేసిన ఊహాగానంతో ఇది మొదలవుతుంది.{{sfn|Green|1991|p=129}} కాంగబా మరియు కీలా నుండి సేకరించిన మౌఖిక చరిత్రలను ఉటంకిస్తూ జూల్స్ విడాల్ మరియు లెవ్ట్జియోన్ ప్రకారం, నియానీ నాశనం తర్వాత స్థాపించబడిన మణికోరో లేదా మాలి-కురా మరొకప్పటి రాజధాని.{{sfn|Green|1991|pp=128-129}} ఈ చర్చకు సమాంతరంగా, నేడు వాడుకలో ఉన్న అర్థంలో, చారిత్రాత్మకంగా మధ్యధరా ప్రపంచంలో ఉపయోగించినట్లుగా, మాలి సామ్రాజ్యానికి ఒక శాశ్వతమైన "రాజధాని" ఉండి ఉండకపోవచ్చని చాలా మంది పండితులు వాదించారు. దానికి బదులుగా, మాన్సా ఎక్కడికి వెళ్లినా, అధికారం అతని మరియు అతని ఆస్థానం చేతిలో ఉండేది. అందువల్ల, అరబ్ సందర్శకులు తమ పర్యటన సమయంలో మన్సా ఏ ప్రధాన నగరం నుండి కేంద్రీకృతమై ఉందో, ఆ నగరానికే "రాజధాని" అనే పేరును కేటాయించి ఉండవచ్చు.{{sfn|కాన్రాడ్|1994|p=365}} మాలి రాజధాని కోసం అరబ్ మూలాలలో ఇవ్వబడిన పేరు "[[వేదిక]]" అని అర్థం వచ్చే మాండింగ్ పదం "బంబి" నుండి ఉద్భవించిందని, మరియు అందువల్ల ఇది ఒక నిర్దిష్ట నగరం పేరు కాకుండా సాధారణంగా "ప్రభుత్వ పీఠం"ను సూచిస్తుందని సూచించబడింది.{{sfn|హన్విక్|1973}} ఇటువంటి అశాశ్వత రాజధానులు చారిత్రాత్మకంగా విస్తృతంగా ఉన్న దృగ్విషయం, ఇవి [[ఇథియోపియా]] వంటి ఆఫ్రికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, అలాగే [[:en: Holy Roman Empire |పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం]] వంటి ఆఫ్రికా వెలుపల కూడా సంభవించాయి.{{sfn|హౌర్|2005}} ===సామ్రాజ్య చిహ్నాలు=== {{multiple image | direction = vertical | width = 120 | footer = మాలి సామ్రాజ్య పతాకాలకు సంబంధించిన రెండు ఊహాజనిత పునర్నిర్మాణాలు | image1 = Mali empire flag.png | alt1 = | caption1 = | image2 = Flag of the Mali Empire.svg | alt2 = | caption2 = }} మాలి 'మాన్సా'లు (చక్రవర్తులు) తమ అధికారాన్ని మరియు ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పడానికి అనేక చిహ్నాలను ఉపయోగించేవారు. సుండియాటా పట్టాభిషేకం గురించిన మౌఖిక చరిత్రలలో, మధ్యలో ఒక బంగారు చక్రం కలిగిన ఎర్రటి పతాకం ప్రస్తావించబడింది; దీనిని 'మాలి జోండ్‌జోన్' లేదా సుండియాటా 'సూర్య పతాకం' అని పిలిచేవారు.<ref>{{cite book |last1=Kamissoko |first1=Wa |last2=Cisse |first2=Youssouf Tata |title=Soundjata: la Gloire du Mali |date=2009|url = https://shs.cairn.info/soundjata-la-gloire-du-mali--9782811102616?lang=fr|access-date = 7 October 2024|page = 53 |doi=10.3917/kart.cisse.2009.01 |isbn=978-2-8111-0261-6 }}</ref> లిఖితపూర్వక ఆధారాల ప్రకారం, మాన్సా మూసా కైరో పర్యటన సమయంలో, 'ఎర్రటి నేపథ్యం మీద పసుపు రంగు చిహ్నాలు (''షి’అర్'')' కలిగిన అటువంటి పతాకాన్నే, అలాగే ఒక ఛత్రాన్ని కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Gomez|2018|p=115}} మాన్సా, సామ్రాజ్య చిహ్నాలుగా బంగారు, వెండి ఈటెలను ఉపయోగించినట్లు ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో నమోదు చేశారు. ఇతర రాజ వస్తువులలో పాలకుడి టోపీ, పాదుకలు, బాణాలు, విల్లు వంటివి ఉన్నాయి. ఆ వస్తువులు ఏ పదార్థంతో తయారయ్యాయో, వాటిని ధరించిన వ్యక్తి హోదాను అది సూచించేది: బంగారం అత్యున్నతమైనదిగా పరిగణించబడేది. అది కేవలం మాన్సాకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడేది; ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో వరుసగా వెండి, ఇత్తడి, ఇనుము, చెక్క ఉండేవి. ఉదాహరణకు, [[:en: Kaabu|కాబు]] పాలకుల చేతిలో ఒక వెండి ఈటె ఉండేది, కాగా వారి సామంతులలో ఒకరైన [[:en: Guinala| గుయినల]] రాజు చేతిలో ఇనుప విల్లు మరియు బాణాలు ఉండేవి.<ref>{{cite journal |last1=Buhnen |first1=Stephen |title=In Quest of Susu |journal=History in Africa |date=1994 |volume=21 |page=46 |doi=10.2307/3171880 |jstor=3171880 }}</ref> ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== ===వ్యవసాయం=== జనాభాలో అత్యధికులు రైతులుగా ఉండేవారు; వ్యవసాయమే ఆర్థిక వ్యవస్థకు మూలాధారంగా నిలిచింది, తద్వారా ఆహార సమృద్ధి ఉండేది. పశుపోషణ అనేది [[:en: Fula people|ఫులాని]] ప్రజల ప్రత్యేకతగా ఉన్నప్పటికీ, 14వ శతాబ్దం నాటికి నైజర్ నదీ ప్రాంత ప్రజలు గొర్రెలు, మేకలు మరియు పశువులను పెంచేవారు. [[:en: Bozo people|బోజో]], [[:en: Somono people|సోమోనో]], [[:en: Sorko people|సోర్కో]] ప్రజలు చేపల వేటలో నైపుణ్యం సాధించారు.<ref name="unesco" />{{rp|pages=164–165}} 16వ శతాబ్దంలో ఆ సామ్రాజ్యానికి వ్యవసాయం ఎంత కీలకమో వివరిస్తూ [[:en: Mahmud Kati|మహమూద్ కటి]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=Christopher Wise |url=http://archive.org/details/timbuktu-chronicles-1 |title=Ta'rikh al Fattash: The Timbuktu Chronicles 1493-1599 |date=2011 |pages=51}}</ref> {{Blockquote|text=“ మాలి సామ్రాజ్యం నాలుగు వందల పట్టణాలను కలిగి ఉన్న విశాల ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉందని, అక్కడి నేల అత్యంత సారవంతమైనదని చెబుతారు. ప్రపంచంలోని వివిధ రాజ్యాల భూభాగాలలో, సౌందర్యం విషయంలో సిరియా భూములు మాత్రమే దీనిని మించగలవు. అక్కడి ప్రజలు సంపన్నులు మరియు అత్యంత సుఖవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు; ఆ సామ్రాజ్య సంపద గురించి ఒక అవగాహన కల్పించడానికి, అక్కడ లభించే బంగారు గనులు, గురా తోటల గురించి ప్రస్తావిస్తే సరిపోతుంది—[[:en: Borgu| బెర్గో]] ప్రాంత భూములు మినహా, మొత్తం [[:en: Takrur| తక్రూరు]] ప్రాంతంలో వీటికి సాటి వచ్చేవి మరెక్కడా లేవు.”}} ===హస్తకళలు=== ఇనుము సమృద్ధిగా లభించేది, కమ్మరులు వ్యవసాయ పనిముట్లు మరియు ఆయుధాలను తయారు చేసేవారు. పాదరక్షల తయారీలో నైపుణ్యం కలిగిన వంశాల వారు సామ్రాజ్యం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఉత్తర ప్రాంతంలో వస్త్ర నేత పరిశ్రమ బాగా అభివృద్ధి చెందింది; [[:en: Casamance|కాసమాన్స్]] వంటి ప్రాంతాలలో పత్తి క్షేత్రాలు ఉండటమే దీనికి కారణం. ముఖ్యంగా [[:en: Soninke people|సోనింకే]]మ్ [[:en: Takrur|తక్రూరు]] ప్రజలు తమ వస్త్రాలకు ([[:en: indigo| నీలి రంగు]]) అద్దడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేవారు. ''సియాకి'' (బంగారు పనివారు) సన్మానించబడ్డారు.<ref name="unesco" />{{rp|165–170}} 1512లో రాజధాని నగరంలో చేతివృత్తులు, వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తూ [[:en: Leo Africanus|లియో ఆఫ్రికానసు]] ఇలా పేర్కొన్నారు:<ref>{{Cite book |last=John Hunwick |url=http://archive.org/details/john-o.-hunwick-timbuktu-and-the-songhay-empire-al-sa-dis-ta-rikh-al-sudan-down- |title=John O. Hunwick Timbuktu And The Songhay Empire Al Sa' Di's Ta' Rikh Al Sudan Down To 1613 And Other Contemporary Documents ( 2003, Brill Academic Publishers) Libgen.lc |pages=278-279}}</ref> మాలి, నైజర్ నది ఒక శాఖ వెంబడి సుమారు మూడు వందల మైళ్ల దూరం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తరాన పూర్వపు రాజ్యంతో, దక్షిణాన శుష్క పర్వతాలతో కూడిన ఎడారితో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. పశ్చిమాన దీని సరిహద్దులు సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆదిమ అడవులు కాగా, తూర్పున ఇది గావో భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. ఈ దేశంలో దాదాపు ఆరు వేల ఇళ్లు ఉన్న ఒక అతి పెద్ద గ్రామం ఉంది, దానిని మాలి అని పిలుస్తారు. ఈ గ్రామం నుండే మొత్తం రాజ్యానికి దాని పేరు వచ్చింది. రాజు మరియు అతని ఆస్థాన సభ్యులు అక్కడ నివసిస్తారు. ఈ దేశంలో ధాన్యం, మాంసం మరియు పత్తి సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామంలో స్థానిక మరియు విదేశీ చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు... ఇక్కడి నివాసులు తమ వ్యాపారం కారణంగా సంపన్నులు, ఎందుకంటే వారు ఘానా మరియు టింబక్టులకు అనేక ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు. ===వ్యాపారం=== మాలి యొక్క అభివృద్ధికి మరియు విజయానికి వ్యాపారం ఒక ముఖ్యమైన కారకం. టింబక్టు మాన్సా నియంత్రణలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వ్యాపారం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే ప్రతి ఔన్సు బంగారం, రాగి మరియు ఉప్పుపై పన్ను విధించింది, ఇందులో కోలా గింజలకు కూడా ప్రాముఖ్యత ఉండేది. 14వ శతాబ్దం నాటికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'పాక్స్ మాండింకా' (స్వేచ్ఛా పాలన) నెలకొని, వాణిజ్యం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. రాజ్యం అంతటా ఒకే ప్రామాణిక కరెన్సీ లేదు, కానీ అనేక రూపాలు వాడుకలో ఉండేవి. మాలి సామ్రాజ్యంలోని సాహెలియన్ మరియు సహారాన్ పట్టణాలు సుదూర ఒంటెల బృంద వాణిజ్యంలో మజిలీ కేంద్రాలుగా మరియు వివిధ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ఉత్పత్తులకు వ్యాపార కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, తఘాజాలో ఉప్పును, టకెడ్డాలో రాగిని మార్పిడి చేసుకునేవారు. ఈ రెండు పట్టణాలలోనూ బానిసల వాడకాన్ని ఇబ్న్ బటూటా గమనించాడు. తన ప్రయాణంలో చాలా వరకు, ఇబ్న్ బటూటా తన పరివారంతో పాటు ప్రయాణించాడు, అందులో బానిసలు కూడా ఉండేవారు, వారిలో చాలామంది వ్యాపారం కోసం వస్తువులను మోసేవారు. టకెడ్డా నుండి మొరాకోకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు, అతని వర్తక బృందం 600 మంది స్త్రీ బానిసలను రవాణా చేసింది; సామ్రాజ్య వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో బానిసత్వం ఒక గణనీయమైన భాగంగా ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.<ref>Candice Goucher, Charles LeGuin, and Linda Walton, [http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf Trade, Transport, Temples, and Tribute: The Economics of Power] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160529123305/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_11_1.pdf |date=29 May 2016 }}, in ''In the Balance: Themes in Global History'' (Boston: McGraw-Hill, 1998).</ref> ===బంగారం=== మాలి యొక్క బంగారు సంపద ప్రధానంగా బంగారం ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల ప్రత్యక్ష పాలన నుండి రాలేదు, కానీ బంగారం లభించే ప్రాంతాలతో కప్పం చెల్లించడం మరియు వాణిజ్యం చేయడం ద్వారా వచ్చింది.{{sfn|గోమెజ్|2018|p=107–108}} బంగారు ముద్దలు 'మాన్సా' యొక్క ప్రత్యేక ఆస్తి మరియు అతని సరిహద్దుల్లో వాటిని వర్తకం చేయడం చట్టవిరుద్ధం. బంగారం అంతా వెంటనే దానికి సమానమైన విలువ గల బంగారు ధూళికి బదులుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు అప్పగించబడేది. కనీసం ఘనా సామ్రాజ్యం కాలం నుండి బంగారు ధూళిని తూకం వేసి, ఉపయోగం కోసం సంచులలో నింపేవారు. ఆ ప్రాంతంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, దానిని అరికట్టడానికి మాలి ఈ పద్ధతిని స్వీకరించింది. ఆ రాజ్యంలో బంగారానికి అత్యంత సాధారణ కొలమానం 'మిత్కాల్' (4.5 గ్రాముల బంగారం).{{sfn|నియాన్|1959}} ఈ పదాన్ని 'దీనార్'కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అయితే సామ్రాజ్యంలో నాణేల రూపంలో కరెన్సీని ఉపయోగించారో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. సామ్రాజ్యం అంతటా బంగారు ధూళిని ఉపయోగించారు, కానీ అన్ని ప్రాంతాలలో దానికి సమాన విలువ లేదు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి [[:en: Bambuk| బాంబుకు]], [[:en: Siguiri|బౌరె]], [[:en: Gajaaga|గలాం]] గనుల నుండి ఎగుమతి అయ్యే బంగారం ద్వారా [[:en: Old World|పాత ప్రపంచం]] మొత్తంలో లభించే బంగారంలో దాదాపు సగం వాటాకు మాలి దేశం మూలస్థానంగా నిలిచింది.<ref name=peoplesand/> ప్రస్తుత గినియాలో ఉన్న [[:en: Boure| బౌరె]] ప్రాంతంలోని బంగారు గనులు, 12వ శతాబ్దం చివరి దశలో ఎప్పుడో కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book |last1=Blauer |first1=Lauré |last2=Ettagale |first2=Jason |title=Cultures of the World Mali|year=2008 |publisher=Marshall Cavendish, 2008 |isbn=978-0761425687 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=LlzKroSA3NcC&q=mali+bure&pg=PA25}}</ref> === ఉప్పు === [[File:Targui8.jpg|thumb|upright|[[:en: Tuaregs|Tuareg]] ప్రజలు సహారా ఎడారి అంతటా జరిగే ఉప్పు వ్యాపారంలో ఒక అంతర్భాగంగా గతంలోనూ ఉండేవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నారు.]] వర్తకంలో మరొక కీలకమైన వస్తువైన ఉప్పు, [[:en: sub-Saharan Africa|సబ్-సహారా ఆఫ్రికా]] ప్రాంతంలో బంగారం వలెనే, లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడేది. దీనిని ముక్కలుగా నరికి, సామ్రాజ్యం అంతటా దాదాపు సమానమైన కొనుగోలు శక్తితో వస్తువులను మార్పిడి చేసుకోవడానికి వినియోగించేవారు.<ref name="Blanchard, page 1115">{{harvnb|Blanchard|2001|p=1115}}.</ref> ఉత్తర ప్రాంతంలో ఇది బంగారం ఎంత విలువైనదో అంత విలువైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఇది చాలా అరుదుగా లభించేది కాబట్టి, అక్కడ దీని విలువ బంగారం కంటే కూడా ఎక్కువగా ఉండేది. ప్రతి సంవత్సరం, వ్యాపారులు ఒంటెలపై ఉప్పు బస్తాలను వేసుకుని ఔలాటా మార్గం ద్వారా మాలిలోకి ప్రవేశించి, రాజధాని నగరంలో వాటిని విక్రయించేవారు. మాలిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఉప్పు గనులలో ఒకటైన [[:en: Taghaza|టఘజా]] ప్రాంతంలో చెట్లు ఏవీ ఉండవని, కేవలం ఇసుక మరియు ఉప్పు గనులు మాత్రమే ఉంటాయని ఇబ్న్ బటూటా తన రచనలలో పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాంతంలో ముసాఫా సేవకులు తప్ప మరెవరూ నివసించేవారు కాదు; వీరు ఉప్పును తవ్వి తీస్తూ, [[:en: Sijilmasa|సిజిల్మసా]], [[:en: Draa River|డార్'ఆ లోయ]] నుండి దిగుమతి అయ్యే ఖర్జూరాలను, అలాగే [[:en: Sudan (region)|సూడాను]] నుండి వచ్చే ఒంటె మాంసం మరియు [[:en: millet|చిరుధాన్యాలను]] ఆహారంగా తీసుకుంటూ జీవించేవారు. అక్కడి భవనాలను ఉప్పు పలకలతో నిర్మించేవారు, వాటి పైకప్పులను ఒంటె చర్మాలతో కప్పేవారు. నేల నుండి తవ్వి తీసిన ఉప్పును మందపాటి పలకలుగా కోసి, ఒక్కో ఒంటెపై రెండు పలకల చొప్పున ఎక్కించి, ఎడారి గుండా దక్షిణం వైపున ఉన్న [[:en: Oualata|ఔలాటా]]నగరానికి తీసుకువెళ్లి విక్రయించేవారు. ఆ ఉప్పు విలువ ప్రధానంగా దాని రవాణా ఖర్చుల ఆధారంగానే నిర్ణయించబడేది. ఇబ్ను బటూటా ప్రకారం,ఔలాటా నగరంలో ఒక ఒంటె మీద మోసుకెళ్లే ఉప్పు బరువు 8–10 ''[[:en: mithqals |మిత్కాల్సు]] బంగారానికి అమ్ముడయ్యేది; కానీ మాలి ప్రధాన భూభాగంలో మాత్రం దాని విలువ 20–30 [[:en: ducats|డ్యుకట్స్]] ఉండేది, కొన్నిసార్లు అది 40 వరకు కూడా చేరేది.<ref name="Blanchard, page 1115"/><ref>{{Harvnb|Levtzion|Hopkins|2000|p=414, note 5}}.</ref> === రాగి === సామ్రాజ్య మాలిలో రాగి కూడా ఒక విలువైన వస్తువుగా పరిగణించబడేది. ఇబ్న్ బటూటా ప్రకారం, ఉత్తరాన ఉన్న [[:en: Takedda|టకెడ్డా]] ప్రాంతం నుండి రాగిని తవ్వి తీసేవారు, ఆపై దక్షిణాన దీనిని కడ్డీల రూపంలో బంగారానికి బదులుగా వర్తకం చేసేవారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం, 60 రాగి కడ్డీలకు 100 దీనార్ల బంగారం లభించేది. [[:en: Akan people|అకాన్]] ప్రజలు, తాము ఇచ్చే బంగారం బరువులో మూడింట రెండు వంతుల బరువు గల రాగిని దానికి బదులుగా తీసుకునేవారు. రాగిని [[:en: Benin Empire|బెనిన్]], [[:en: Ife Empire|ఇఫే]], [[:en: Kingdom of Nri|ఎన్‌రి]] సామ్రాజ్యాలకు కూడా వర్తకం చేసేవారు. == సైన్యం == 13వ శతాబ్దం చివరిలో, 14వ శతాబ్దం అంతటా జరిగిన దండయాత్రల సంఖ్య మరియు తరచుదనాన్ని బట్టి చూస్తే, కొలోన్‌కాన్ 'మాన్సాలు' (రాజులు) ఒక సమర్థవంతమైన సైన్యాన్ని వారసత్వంగా పొందారని లేదా స్వయంగా అభివృద్ధి చేసుకున్నారని తెలుస్తుంది. మాండింగ్ సైన్యం యొక్క ప్రాథమిక వ్యవస్థీకరణ ఘనత కనీసం సుందజాతకే దక్కుతుందని భావిస్తారు. అయితే, ప్రజలు కీర్తించినంతటి అద్భుతమైన స్థాయికి చేరుకోవడానికి ముందు, ఆ సైన్యం అనేక సమూల మార్పులకు లోనైంది. 13వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగం నుండి ప్రారంభమైన స్థిరమైన పన్ను ఆదాయం మరియు సుస్థిర ప్రభుత్వం ఫలితంగా, మాలి సామ్రాజ్యం తన విస్తారమైన భూభాగం అంతటా మరియు ఆవల కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని చాటగలిగింది. ఆ సామ్రాజ్యం ఒక చక్కటి వ్యవస్థీకృత సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇందులో ప్రతి బెటాలియన్‌లోనూ అశ్విక దళానికి చెందిన ప్రత్యేక దళాలు మరియు అనేకమంది పదాతి దళ సైనికులు ఉండేవారు. వర్ధిల్లుతున్న తన వాణిజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి, సరిహద్దులను కాపలా కాయడానికి ఒక సైన్యం అత్యవసరంగా ఉండేది. టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలలో అశ్విక దళం యొక్క ఆనవాళ్లు కనిపించడం, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క సంపన్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనం; ఎందుకంటే గుర్రాలు ఆఫ్రికాకు స్థానికంగా చెందిన జంతువులు కావు. === బలం === [[File:Djenne Terracotta Archer (13th-15th cent).jpg|thumb|left|upright|మాలికి చెందిన టెర్రకోట విలుకాని బొమ్మ (13 నుండి 15వ శతాబ్దాలు)]] మాలి సామ్రాజ్యం తన సరిహద్దులను రక్షించుకోవడానికి ఒక పాక్షిక-వృత్తిపరమైన, పూర్తి-కాల సైన్యాన్ని నిర్వహించింది. దేశం మొత్తం సమీకరించబడింది; ఇందులో భాగంగా, యుద్ధం చేయగల వయస్సు గల పురుషులను ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సమకూర్చడం ప్రతి వంశానికి తప్పనిసరి బాధ్యతగా ఉండేది. ఈ పురుషులు 'హోరాన్' (స్వేచ్ఛా పౌరులు) కులానికి చెందినవారై ఉండాలి, అలాగే వారు తమ సొంత ఆయుధాలతో హాజరుకావాలి. మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవోపేత దశలోనూ, పతనావస్థలోనూ ఉన్న సమయాల్లో జీవించిన చరిత్రకారులు, ఆ సామ్రాజ్యం యొక్క శాశ్వత సైన్యం గరిష్టంగా 1,00,000 మందికి చేరుకుందని, అందులో 10,000 మంది అశ్విక దళానికి చెందినవారని నిరంతరం తమ రచనల్లో పేర్కొన్నారు.<ref name=recherches/><ref>{{Cite journal|last=Willard|first=Alice|date=1993-04-01|title=Gold, Islam and Camels: The Transformative Effects of Trade and Ideology|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol28/iss28/6|journal=Comparative Civilizations Review|volume=28|issue=28|pages=88|issn=0733-4540}}</ref> [[:en: river clans|నదీ తీర వంశాల]] సహకారంతో, ఈ సైన్యాన్ని సామ్రాజ్యం నలుమూలలా అత్యల్ప వ్యవధిలోనే మోహరించడం సాధ్యమయ్యేది.<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.histoire-afrique.org/article73.html%3Fartsuite%3D4&sa=X&oi=translate&resnum=1&ct=result&prev=/search%3Fq%3Dmalimassa%26hl%3Den%26lr%3D |title=Google Translate |access-date=2009-09-16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sarr |first1=Mamadou |title=L'empire du Mali |date=1991 |page=92 |url=http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |access-date=9 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406152125/http://www.histoire-afrique.org/article73.html?artsuite=4 |archive-date=6 April 2008 }}</ref> పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత జలమార్గాలలో [[:en: war canoes| యుద్ధ పడవలు]], ఇతర నౌకలను విస్తృతంగా వినియోగించేవారని అనేక చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. పర్యావరణ పరిస్థితులు అనుకూలించిన చోట, యుద్ధ రవాణాకు కూడా వీటిని ఉపయోగించేవారు. పశ్చిమ [[:en: canoes| ఆఫ్రికా పడవలు]]లో అత్యధికం ఒకే దుంగతో నిర్మించినవే; ఒక భారీ వృక్షం యొక్క కాండాన్ని తొలిచి, లోపలి భాగాన్ని ఖాళీ చేసి వీటిని రూపొందించేవారు.<ref>Robert Smith, "The Canoe in West African History", ''The Journal of African History'', Vol. 11, No. 4 (1970), pp. 515–533.</ref> === యుద్ధ వ్యూహ క్రమం === 14వ శతాబ్దంలో మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం ఉత్తర మరియు దక్షిణ విభాగాలుగా విభజించబడింది; వీటికి వరుసగా 'ఫారిమ్-సూరా' మరియు 'సంకర్-జౌమా' నాయకత్వం వహించారు.<ref name=recherches/> ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు మాలి యొక్క ఉన్నత శ్రేణి యోధుల బృందంలో భాగం; ఈ బృందాన్ని ''టాన్-టా-జాన్-టా-నీ-విరొ'' ("అమ్ములపొదులను మోసే పదహారు మంది") అని పిలిచేవారు. ప్రతి ప్రతినిధి లేదా ''టాన్-టిగి'' ("అమ్ములపొది అధిపతి") 'గ్బారా' సభలో ''మాన్సా'' (చక్రవర్తి)కి సలహాలు అందించేవారు. కానీ కేవలం ఈ ఇద్దరు ''టాన్-టిగి''లకు మాత్రమే అంతటి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. ఈ ''టాన్-టిగి''లు, ''ఫరారి'' ("ధైర్యవంతులు") అని పిలువబడే ఉన్నత శ్రేణి అశ్విక దళాధిపతుల బృందానికి చెందినవారు. ప్రతి ఒక్క ''ఫరారియా'' ("ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో, ''కెలె-కౌను'' లేదా ''డూకునాసి'' అని పిలువబడే పలువురు పదాతిదళ అధికారులు ఉండేవారు. సైనిక దండయాత్రల సమయంలో, ఒక ''ఫారిమా'' ("ధైర్యవంతుడు")తో కలిసి, ఒక ''కెలె-కౌను'' స్వేచ్ఛా సైనికులను యుద్ధంలోకి నడిపించేవాడు. ''డూకునాసి'' కూడా ఇదే విధమైన బాధ్యతను నిర్వర్తించేవాడు, కానీ ఇతను ''సోఫ'' ("గుర్రపు సంరక్షకులు") అని పిలువబడే బానిస సైనికులకు నాయకత్వం వహించేవాడు మరియు ''ఫరింబా'' ("మహా ధైర్యవంతుడు") ఆధీనంలో పనిచేసేవాడు. ''ఫరింబా'' దాదాపు పూర్తిగా బానిస సైనికులతో కూడిన ఒక [[:en:garrison| సైనిక స్థావరం]] నుండి తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవాడు, కాగా ''ఫరిమా'' మాత్రం దాదాపు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా సైనికులతో కలిసి యుద్ధరంగంలో పనిచేసేవాడు. === పరికరాలు === మాలి సామ్రాజ్య సైన్యం, దళాలు ఏ ప్రాంతం నుండి వచ్చాయనే దానిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి, అనేక రకాల ఆయుధాలను ఉపయోగించింది. కేవలం 'సోఫా' దళాలకు మాత్రమే ప్రభుత్వం ఆయుధాలు సమకూర్చింది, వారు విల్లంబులు మరియు విషపు బాణాలను ఉపయోగించేవారు. ఉత్తరం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు (మండెకాలు లేదా ఇతరులు) సాధారణంగా పెద్ద రెల్లు లేదా జంతు చర్మపు డాలులు మరియు 'తంబా' అని పిలువబడే పొడిచే ఈటెను కలిగి ఉండేవారు. దక్షిణం నుండి వచ్చిన స్వతంత్ర యోధులు విల్లంబులు. విషపు బాణాలతో వచ్చేవారు. మండింకా యుద్ధంలో విల్లుకు ప్రముఖ స్థానం ఉండేది. అది వారి సంస్కృతి అంతటా సైనిక శక్తికి చిహ్నంగా ఉండేది. క్షేత్ర సైన్యంలోనూ, దండులోనూ విలుకాళ్ళు పెద్ద భాగంగా ఉండేవారు. 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కాబు మరియు గాంబియాలో ఒక ఈటె వీరుడికి ముగ్గురు విలుకాళ్ళు మద్దతుగా ఉండేవారు. రెండు అమ్ములపొదులు మరియు చేతి వెనుక భాగంలో కట్టుకున్న కత్తితో, మండింకా విలుకాళ్ళు సాధారణంగా విషపూరితమైన, ముళ్ళు గల, ఇనుప మొనలున్న బాణాలను ఉపయోగించేవారు. వారు ముట్టడి యుద్ధం కోసం మండే బాణాలును కూడా ఉపయోగించారు. పదాతిదళానికి ఈటెలు మరియు విల్లంబులు ప్రధాన ఆయుధాలుగా ఉండగా, అశ్వికదళానికి స్థానిక లేదా విదేశీ తయారీ కత్తులు మరియు బల్లెములు ప్రాధాన్య ఆయుధాలుగా ఉండేవి. రాజ వ్యాఖ్యాతతో సహా తన అనుచరులు 'మాన్సా' ముందు పండుగల సందర్భంగా చేసే కత్తిసాము ప్రదర్శనల గురించి ఇబ్న్ బట్టూటా వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{harvnb|Charry|2000|p=358}}.</ref> మండేకాలు యోధులు ఉపయోగించే మరో సాధారణ ఆయుధం, చిన్నపాటి పోరాటాలలో వాడే విషపు ఈటె. సామ్రాజ్య మాలి యొక్క అశ్విక దళం కూడా రక్షణ కోసం ఇనుప సైనిక శిరస్త్రాణం, మెయిలు (కవచం)లను ఉపయోగించింది.<ref name=law>{{cite journal|author=Robin Law|title= Horses, Firearms, and Political Power in Pre-Colonial West Africa, Past and Present|issue=1|year= 1976|pages= 112–132|doi=10.1093/past/72.1.112|journal=Past and Present}}</ref>, అలాగే పదాతి దళం ఉపయోగించే వాటిని పోలిన డాలులను కూడా వాడింది. ==మతం== కొందరు 'గ్రియోట్'ల (సాంప్రదాయ కథకులు) కథనాలను ఆధారంగా చేసుకుని, కీతా వంశం వారు "లవలో" అనే వ్యక్తి నుండి తమ వంశం ఉద్భవించిందని చెప్పుకుంటారని జిబ్రిల్ తమ్సిరు నియాను పేర్కొన్నారు. ఈ లవలో అనే వ్యక్తి, ఇస్లాం ప్రవక్త అయిన ముహమ్మదు గారి నమ్మకమైన 'ముఅజ్జిన్' (ప్రార్థనల కోసం పిలుపునిచ్చే వ్యక్తి) అయిన బిలాల్ ఇబ్న్ రిబా కుమారులలో ఒకడని నియాను అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=sundiata/> అయితే, అసలైన ఇతిహాసం మాత్రం సుండియాటాను ఒక భక్తిపరుడైన ముస్లింగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మాంత్రికుడిగా, వేటగాడిగా చిత్రించే ధోరణిని కలిగి ఉంది.<ref name="Fage">[[John D. Fage|Fage, J. D]], ''The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600'' (సంపాదకులు: J. D. Fage, Roland Anthony Oliver), p. 390, [[Cambridge University Press]], 1977, {{ISBN|0-521-20981-1}}</ref> ([[:en: Griots| గ్రియోలు]]), ([[:en: Niane| నియాన్]]) కూడా, అతని వారసులే '[[:en: donso-ton| డాంసొ-టన్]] — ([[:en: Mande| మాండే]]) ప్రాంతానికి చెందిన, స్థానిక ([[:en: animist| ప్రకృతి ఆరాధన]]) సంప్రదాయాలతో గాఢంగా మమేకమైన శక్తివంతమైన వేటగాళ్ల సోదర సంఘాన్ని — స్థాపించి, దానికి నాయకత్వం వహించారని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}} ఈ అస్పష్టత మరియు ద్వంద్వ విశ్వాస వ్యవస్థ మాలి సామ్రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక లక్షణంగా ఉండేది; 19వ శతాబ్దం వరకు ([[:en: Sahel| సాహెల్]]) ప్రాంతంలోని అనేక ఇతర రాజ్యాలలో కూడా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} మాలి సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన జీవనం ప్రకృతి ఆరాధన మరియు ఇస్లామికు విశ్వాస వ్యవస్థల మధ్య విభజించబడి ఉండేది; అయితే, అసలు ఆ విభజన అంటూ ఏదైనా ఉండి ఉంటే కూడా, ఆ సరిహద్దులు చాలా అస్పష్టంగానూ, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలానూ ఉండేవి.<ref name = Badru/>{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రాంతాలు, [[:en: Sahara desert|సహారా ఎడారి]] అంచున ఉండటం వల్ల, ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణకు లోనయ్యాయి; అదే సమయంలో దక్షిణ ప్రాంతాలలో [[:en: Traditional African religions|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మతాలు]] ఆధిపత్యం వహించాయి.{{sfn|Fauvelle|2022|p=66}} పాలక కుటుంబ సంప్రదాయాలు ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; వారు తమను తాము ఒకవైపు చిరకాల ముస్లిములుగానూ, మరోవైపు 'కొమొ' సమాజ నమూనాలో శక్తివంతమైన "మాంత్రికులు"గానూ చిత్రించుకుంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రతిష్టను పెంపొందించుకున్నారు.{{sfn|Gomez|2018|p=70}}{{sfn|Fauvelle|2022|p=64}} మాండే ప్రాంతంలో కనీసం 10వ శతాబ్దం నాటికే ఇస్లాం ఉనికిలో ఉందని ([[:en: Fage| ఫేజ్]]) పేర్కొన్నారు.<ref name = Fage/> అల్-బక్రీ మాటలను విశ్వసించదలిస్తే, ([[:en: Malal| మలాల్]]) రాజు ఒకరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు; ఒక మరాబౌటు (మత గురువు) అద్భుత రీతిలో వర్షాన్ని కురిపించి కరువును అంతం చేసినప్పుడు ఈ మతమార్పిడి జరిగింది. ఆ పాలకుడి వారసులు, ఆయన ఆస్థాన ప్రముఖులు ఇస్లాంను అనుసరించడం కొనసాగించారు. అయితే సామాన్య ప్రజలు మాత్రం ఆ మతంలోకి మారలేదు.<ref>al-Bakri in [[Nehemiah Levtzion]] and J. F. P. Hopkins, eds and trans, ''Corpus of Early Arabic Sources for West African History'' (New York and London: Cambridge University Press, 1981, reprint ed. Princeton, NJ,: Marcus Wiener, 2000), p. 82–83.</ref> ఆ మొదటి ముస్లిం రాజు పేరు బర్మందానా అని ఇబ్ను ఖల్దూను పేర్కొన్నారు.<ref>ibn Khaldun in Levtzion and Hopkins, eds, and transl. ''Corpus'', p. 333.</ref> అయితే ఈ మతమార్పిడి కథల ఆధారంగా, తొలినాటి మాండే ప్రాంతం ఒక ఇస్లామికు రాజ్యంగా ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. అల్-బక్రీ చెప్పిన కథ నిజమే అయినప్పటికీ, అది బహుశా ఆ విచ్ఛిన్నమైన ప్రాంతంలోని స్థానిక పాలకులలో ఒకరికి మాత్రమే వర్తించి ఉండవచ్చు; ఆ రాజవంశానికి మరింత గౌరవాన్ని కల్పించే ఉద్దేశంతో, తాము ఎప్పటి నుంచో ముస్లిం పాలకులమని చెప్పుకునే వాదనలు తరువాతి కాలంలో కల్పించినవి అయ్యే అవకాశం ఉంది.<ref>Conrad DC. Islam in the Oral Traditions of Mali: Bilali and Surakata. The Journal of African History. 1985;26(1):33-49. doi:10.1017/S0021853700023070</ref>{{sfn|Fauvelle|2022|p=71}} ఆ సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన [[:en: Sundiata Keita| సుండియాట కెయిటా]], తన ప్రజల వలెనే [[:en: Traditional African religion|సాంప్రదాయ ఆఫ్రికన్ మత]] సూత్రాలను పాటించాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert |last2=Burns |first2=James M. |title=A history of Sub-Saharan Africa |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=84 |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll/page/84/mode/2up |access-date=31 May 2025}}</ref><ref name = Badru>Badru, Pade, ''The Spread of Islam in West Africa: colonization, globalization, and the emergence of fundamentalism'', pp. 100-102, Edwin Mellen Press, 2006, {{ISBN|0-7734-5535-3}}</ref> మరికొందరు మాత్రం, అతను నామమాత్రంగా లేదా పైపైకి మాత్రమే ముస్లిం అయి ఉండవచ్చని పేర్కొంటున్నారు.{{sfn|Fauvelle|2022|p=67}} తన పాలనలో మాన్సా మూసా,మూసా, ముడ్రికు బి అనే ఒక [[:en: marabout|మత గురువు]]కు బహుమతులను ప్రసాదించాడు. మూసా పూర్వీకుడైన 'సరిక్ జాతా'ను (బహుశా సుండియాటాను) ఇస్లాం మతంలోకి మార్చాడని భావించబడే తన పూర్వీకుడి పట్ల కృతజ్ఞతగా ఫక్కూసు వ్యవహరించాడు. అయితే, [[:en: Epic of Sundiata| సుండియాట ఇతిహాసం]] అంతటా గాఢంగా వ్యాపించి ఉన్న [[:en: pagan| అన్యమత]] ఇతివృత్తాలు అతని కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అసలు అతను ఇస్లాంను ఆచరించి ఉన్నా కూడా, అది బహుశా [[:en: syncretic| ఇతర మత సంప్రదాయాలతో మిళితమైన]] రూపంలోనే ఉండి ఉంటుంది. ఆ చక్రవర్తి తన ముస్లిం ప్రజలకు ఒక ధార్మిక సుల్తాన్‌గానూ, తన అన్యమత ప్రజలకు ఆత్మల రక్షణలో ఉండే ''మాలిమాన్సా''గానూ—ఈ రెండు పాత్రలనూ పోషించాల్సి వచ్చేది. ఇబ్న్ బటూటా తన రచనల్లో నమోదు చేసినట్లుగా, మాన్సా సులేమాన్ ఆస్థానంలో జరిగే మతపరంగా మిశ్రమమైన బహిరంగ ఉత్సవాలు ఈ విషయాన్నే ప్రతిబింబిస్తాయి. మాన్సాలైన వాలి, సకురా, మూసా చేపట్టిన హజ్ తీర్థయాత్ర, అడవిలోని రహస్య శక్తులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకోవడానికి వేటగాళ్లు చేసే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ అయిన ''డాలి-మా-సిగి''ని పోలి ఉండేది. మాన్సా మూసా సాధారణంగా ఒక ఆదర్శప్రాయమైన ముస్లిం మాన్సాగా పరిగణించబడతాడు: తన ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రతో పాటు, అతను అనేక మసీదులను మరియు మదరసాలను నిర్మించాడు, అలాగే తన ఆస్థానంలో ఇస్లాం ఆచరణను ప్రోత్సహించాడు. అయితే మౌఖిక సంప్రదాయాల్లో మాత్రం, ''[[:en: Kòmò|కోమో]] ఆచారాలలో వినియోగించడం కోసం మక్కా నుండి ముఖ్యమైన [[:en: boliw|పవిత్ర వస్తువులు]] (బొలియు)తీసుకువచ్చిన రాజుగా ఆయన కీర్తించబడతాడు. మాలియన్ పాలనలో, [[:en: Dia, Mali|డియా]], [[:en: Goundiourou| గౌండియూరు]] వంటి పట్టణాలు ఒక రకమైన మతపరమైన స్వయం-పాలనను అనుభవించాయి; ఇక్కడ కేవలం ఇస్లామిక్ చట్టం మాత్రమే అమలులో ఉండేది.{{sfn|Gomez|2018|p=158}}<ref name = Monteil>Charles Monteil ‘Le Site de Goundiourou’, Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française, Larose (Paris), 1928, http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34381764h</ref> ఇవి [[:en: Al-Hajj Salim Suwari| అల్-హజ్జు సలీం సువారి ]], [[:en: Political quietism in Islam|శాంతియుత]] (క్వైటిజం) సిద్ధాంతాలను అనుసరించే [[:en: Jakhanke people|జఖాన్కె]] కేంద్రాలుగా ఉండేవి.{{sfn|Gomez|2018|p=157}} ==వారసత్వం== మాలి సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాన్ని చేరుకున్న చాలా కాలం తర్వాత కూడా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా సమాజాల అభివృద్ధిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాని విస్తరణ ఫలితంగా, [[:en: Gambia River|గాంబియా నది]] ముఖద్వారం నుండి ప్రస్తుత [[:en: Burkina Faso|బుర్కినా ఫాసో]] వరకు, ముఖ్యంగా [[:en: Dyula people|డ్యూలా]] వర్తకుల ద్వారా — [[:en: Niger loop| నైజర్ నదీ వలయం]] నుండి దక్షిణ తీరంలోని వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు [[:en: Mande languages|మాండే]] సంస్కృతి, భాషలు విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా, మాలియన్ నిర్మాణ శైలిని, పదజాలాన్ని పోలిన రాజకీయ వ్యవస్థలు వలస పాలన కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా మనుగడ సాగించాయి.{{sfn|Cissoko|1983|pp=59}} ===వాస్తుశిల్పం=== [[File:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|thumb|[[:en: Timbuktu|టింబుక్టు]]లోని [[:en: Djinguereber Mosque| జింగురెబెరు మసీదు]] అవశేషాలు. ఈ మసీదు అసలు నిర్మాణం 14వ శతాబ్దంలో జరిగింది, ఆ తర్వాతి శతాబ్దాలలో దీనిని పునర్నిర్మించారు.<ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|last2= Blier |first2=Suzanne Preston|title=Butabu: Adobe Architecture of West Africa|url=https://books.google.com/books?id=cCrQKWxzG9cC&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA190|date=2004|publisher=[[Princeton Architectural Press]]|page=190|isbn=9781568984131}}</ref><ref>{{cite book |last1= Morris|first1= James|author2=Biro Y. |author3= Cissé M.|author4=Conrad David C.|author5= Diagne S. B.|author6= McIntosh R.|author7=Paulo F. de Moraes Farias|author8=Paoletti G. |author9= Thiaw I.|name-list-style=amp|title=Sahel: Art and Empires on the Shores of the Sahara|url=https://books.google.com/books?id=_cfLDwAAQBAJ&dq=Djinguereber+mosque+Mansa+Musa+1325&pg=PA138|date=2020|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=138–139|isbn=9781588396877}}</ref> |278x278px]] సామ్రాజ్య మాలియన్ వాస్తుశిల్పం సుడానో-సాహెలియన్ వాస్తుశిల్పంచే వర్గీకరించబడింది. ఈ శైలి మట్టి ఇటుకల వాడకం, [[అడోబ్]] ప్లాస్టర్ ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటుంది, అలాగే [[మసీదు]] లేదా రాజభవనాల వంటి పెద్ద భవనాల గోడల నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన పెద్ద చెక్క దుంగల ఆధార దూలాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ శైలికి నేడు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా నిలుస్తున్న అసలైన జెన్నే మహా మసీదు కాలనిర్ణయం అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ అది 1200 నుండి 1330 మధ్య కాలానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు.<ref name="Bourgeois">{{Harvnb|Bourgeois|1987}}.</ref> ఫ్రెంచ్ వలస పాలనలో సాంప్రదాయ జెన్నే శిల్పులచే నిర్మించబడిన ప్రస్తుత నిర్మాణం 1907 నాటిది మరియు ఇది అసలైన దాని రూపకల్పనలోని కొన్ని అంశాలను, అసలు ప్రణాళిక ప్రకారమే పునఃసృష్టిస్తుంది.<ref name="Bourgeois" /> పాత జెన్నే మసీదును ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి పత్రం అబ్ద్ అల్-సాది యొక్క ''తారీఖు అల్-సుడాను'', ఇది బహుశా పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయం నుండి ప్రారంభ చరిత్రను అందిస్తుంది. ఆ ''తారీఖ్'' ప్రకారం, సుల్తాన్ కున్బురు ముస్లింగా మారి, తన రాజభవనాన్ని కూల్చివేయించి, ఆ స్థలాన్ని మసీదుగా మార్పించాడు; అతను అప్పుడు మసీదుకు సమీపంలో తూర్పు వైపున తన కోసం మరొక రాజభవనాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. <ref name="Bourgeois" /><ref>{{Harvnb|Hunwick|1999|p=18}}. "When the sultan became a Muslim. he had his palace pulled down and the site turned into a mosque dedicated to God Most High. This is the present congregational mosque. He built another palace for himself and his household near the mosque on the east side."</ref> మాన్సా మూసా I పాలనలో సుడానో-సహేలియన్ శైలి ప్రభావం విశేషంగా విస్తరించింది. ఆయన ([[:en: Gao| గవో]]) లోని గొప్ప మసీదుతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టాడు. టింబుక్టులో నిర్మించిన రాజప్రాసాదం కూడా వీటిలో ఒకటి; ఈ ప్రాసాదాన్ని, మూసా తన మక్కా తీర్థయాత్ర నుండి వెంట తెచ్చుకున్న వాస్తుశిల్పి '' ([[:en: Ishaak al-Tuedjin| ఇషాక్ అల్-తుడ్జిన్]] సహాయంతో నిర్మించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * కౌయాటె కుటుంబం * బమనా సామ్రాజ్యం * సున్నీ రాజవంశాల జాబితా * ఆఫ్రికను చరిత్రలోని రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా == మూలాలు == <references /> mhjbzjxif3psjka1wivhfyrgs13359o 0 488133 4804019 4803951 2026-04-16T13:06:36Z Veera.sj 9700 /* తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం */ జైన చిత్రకళ 4804019 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 4geq2u0q6bt4si1wjsr1ngunxiwzisp 4804020 4804019 2026-04-16T13:08:59Z Veera.sj 9700 /* జైన చిత్రకళ */ ప్రధాన వ్యాసం 4804020 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 9cwv9v9aui1g7cxawy1kd1xsbwdco2n 4804023 4804020 2026-04-16T13:32:47Z Veera.sj 9700 /* జైన చిత్రకళ */ వ్యుత్పత్తి 4804023 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 26yvdiesckfx5ysa6ykulinaumtc4ky 4804025 4804023 2026-04-16T13:47:27Z Veera.sj 9700 /* చిత్రకళ */ 4804025 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 8fuh14zrz5cfch4jq98vwmo898yjcdl 4804033 4804025 2026-04-16T13:58:40Z Veera.sj 9700 /* శైలి */ విస్తరణ 4804033 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":02">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] s5pi02zeb8eppd95j0qqbsogxtnjak5 4804042 4804033 2026-04-16T14:15:22Z Veera.sj 9700 /* శైలి */ 17వ శతాబ్దం 4804042 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం తర్వాత ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] q0xz9a9osf2hdiblvkhosii3pdsof9i 4804047 4804042 2026-04-16T14:19:14Z Veera.sj 9700 /* శైలి */ విస్తరణ 4804047 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో రెండు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ, మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] fo0ntfj2x4y158mvk2vv7s89wqfb27k 4804082 4804047 2026-04-16T17:58:52Z Veera.sj 9700 పరిచయం విస్తరణ 4804082 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది.<ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/0127/OQWxBRUzrqQ9LA|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] ejlgip9ch26wk5k9rchh5hdbvgspd8q 4804083 4804082 2026-04-16T18:05:53Z Veera.sj 9700 /* వ్యుత్పత్తి */తెలుగు మూలం 4804083 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది.<ref>{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 0yv76r6yipdqto15l20pdjnpjqp9txa 4804084 4804083 2026-04-16T18:12:20Z Veera.sj 9700 /* వ్యుత్పత్తి */ సంస్కృతి 4804084 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] m1ezm424hx0tccg3ez9d1a1ywbzlct6 4804085 4804084 2026-04-16T18:32:07Z Veera.sj 9700 /* చిత్రకళ */ విస్తరణ 4804085 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. <ref name=":1" /> 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] f8leo5y9avxyl6wl7c81xmzmodb1u5e 4804086 4804085 2026-04-16T18:36:36Z Veera.sj 9700 విస్తరణ 4804086 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది. ఈ ప్రాంతాలలో రాజపుత్ రాజ్యాల వైభవం, ఆ వంశం యొక్క వారసత్వాన్ని ఈ చిత్రకళ వివరిస్తుంది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> ఈ శైలి చిత్రకళకు నామకరణం చేసింది ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు [[ఆనంద కుమారస్వామి]]. <ref name=":1" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. <ref name=":1" /> 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] dndrihip8t8y7yrs4c25b74r9vk0fz8 4804087 4804086 2026-04-16T18:43:37Z Veera.sj 9700 /* చిత్రకళ */ విస్తరణ 4804087 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది. ఈ ప్రాంతాలలో రాజపుత్ రాజ్యాల వైభవం, ఆ వంశం యొక్క వారసత్వాన్ని ఈ చిత్రకళ వివరిస్తుంది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> ఈ శైలి చిత్రకళకు నామకరణం చేసింది ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు [[ఆనంద కుమారస్వామి]]. <ref name=":1" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. 16వ శతాబ్దం అంతానికి రాజపుత్ర పాలకులచే పాలించబడే కళా పాఠశాలలు స్థానిక, మొఘల్ చిత్రకళలతో బాటు పర్షియన్, చైనీసు, యూరోపియన్ వంటి వాటి ప్రభావాలను ఐక్యం చేస్తూ స్పష్టమైన శైలులను అభివృద్ది చేశాయి. <ref name=":1" /> 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] 44vx7p3nohigaq0ztpw2f2eofgop3t8 4804088 4804087 2026-04-16T18:50:16Z Veera.sj 9700 /* శైలి */ శాఖోపశాఖలు 4804088 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది. ఈ ప్రాంతాలలో రాజపుత్ రాజ్యాల వైభవం, ఆ వంశం యొక్క వారసత్వాన్ని ఈ చిత్రకళ వివరిస్తుంది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> ఈ శైలి చిత్రకళకు నామకరణం చేసింది ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు [[ఆనంద కుమారస్వామి]]. <ref name=":1" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. 16వ శతాబ్దం అంతానికి రాజపుత్ర పాలకులచే పాలించబడే కళా పాఠశాలలు స్థానిక, మొఘల్ చిత్రకళలతో బాటు పర్షియన్, చైనీసు, యూరోపియన్ వంటి వాటి ప్రభావాలను ఐక్యం చేస్తూ స్పష్టమైన శైలులను అభివృద్ది చేశాయి. <ref name=":1" /> 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]] వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. <ref name=":0" /> కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, కాలంతో బాటు రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. <ref name=":1" /> == శాఖోపశాఖలు == రాజపుత్ శైలి చిత్రకళలో పలు శాఖోపశాఖలు కలవు.<ref name=":1" /> === మేవార్ శాఖ === * చావంద్ * నాథ్ ద్వారా * దేవఘర్ * ఉదయ్ పూర్ * సవార్ === మార్వార్ శాఖ === * కిషన్ ఘర్ * నాగౌర్ * పాలీ * ఘనేరావ్ === హదోతి === * కోట * బుండి * ఝలావర్ === ధుందర్ === * అంబర్ * జైపూర్ * షెఖావతి * ఉనియారా <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] pr8ncwpy0dbfb9qugrsx9vx321357wl 4804089 4804088 2026-04-16T18:57:29Z Veera.sj 9700 /* చిత్రకళ */ విస్గరణ 4804089 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది. ఈ ప్రాంతాలలో రాజపుత్ రాజ్యాల వైభవం, ఆ వంశం యొక్క వారసత్వాన్ని ఈ చిత్రకళ వివరిస్తుంది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> ఈ శైలి చిత్రకళకు నామకరణం చేసింది ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు [[ఆనంద కుమారస్వామి]]. <ref name=":1" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. 16వ శతాబ్దం అంతానికి రాజపుత్ర పాలకులచే పాలించబడే కళా పాఠశాలలు స్థానిక, మొఘల్ చిత్రకళలతో బాటు పర్షియన్, చైనీసు, యూరోపియన్ వంటి వాటి ప్రభావాలను ఐక్యం చేస్తూ స్పష్టమైన శైలులను అభివృద్ది చేశాయి. <ref name=":1" /> === అంశాలు === 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]], శివపార్వతులు, వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, ఋతువులు, తదనుగుణంగా రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, శృంగార భంగిమలు, శృంగార గాథలు, ప్రాచీన గేయాలు, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, ప్రకృతి దృశ్యాలు, జంతువులు రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> === వినియోగించబడిన పదార్థాలు === కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. <ref name=":1" /> == శాఖోపశాఖలు == రాజపుత్ శైలి చిత్రకళలో పలు శాఖోపశాఖలు కలవు.<ref name=":1" /> === మేవార్ శాఖ === * చావంద్ * నాథ్ ద్వారా * దేవఘర్ * ఉదయ్ పూర్ * సవార్ === మార్వార్ శాఖ === * కిషన్ ఘర్ * నాగౌర్ * పాలీ * ఘనేరావ్ === హదోతి === * కోట * బుండి * ఝలావర్ === ధుందర్ === * అంబర్ * జైపూర్ * షెఖావతి * ఉనియారా <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] tvvsysddixug1oxp6sbfchmxjtbsmrc 4804090 4804089 2026-04-16T19:04:53Z Veera.sj 9700 /* శైలి */ విస్తరణ 4804090 wikitext text/x-wiki '''రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ''' (ఆంగ్లం: [[:en:Rajput painting|Rajput painting]]) 16వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు [[భారతదేశం]] కు చెందిన స్వతంత్ర హిందూ సామంత రాజ్యాలలో విలసిల్లిన చిత్రకళ. [[మొఘల్ చిత్రకళ]] ఆ కాలానికి సమకాలీనం అయితే, రాజ్‌పుత్ చిత్రకళ మాత్రం సాంప్రదాయికం మరియు రసాత్మకం. ఇందులో పలు విభాగాలు ఉన్నవి: రాజస్థానీ చిత్రకళ (పశ్చిమ భారత చిత్రకళ), మధ్య భారత చిత్రకళ మరియు పహారీ చిత్రకళ. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting|title=Rājput painting {{!}} Mughal Influence, Miniature Art & Hindu Mythology {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-04-15|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|title=Rajput (Western, Central, and Hill) Painting {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rajput-western-central-and-hill-painting|access-date=2026-04-15|website=www.encyclopedia.com}}</ref> పాశ్చాత్య వివరణాత్మక చిత్రాలు (illustrations), [[రాజస్థాన్]] లో గోడల పై వేసే చిత్రాల ప్రభావం ఈ చిత్రకళపై కలదు. [[జోధ్‌పూర్]], [[జైసల్మేర్]], [[బికనీర్]], [[జైపూర్]] మరియు [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)]] లు కేంద్రాలుగా ఈ శైలి చిత్రకళ వర్థిల్లింది. ఈ ప్రాంతాలలో రాజపుత్ రాజ్యాల వైభవం, ఆ వంశం యొక్క వారసత్వాన్ని ఈ చిత్రకళ వివరిస్తుంది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Royal Rajputana|url=https://artsandculture.google.com/story/royal-rajputana-salar-jung-museum/OQWxBRUzrqQ9LA?hl=te|access-date=2026-04-15|website=Google Arts & Culture|language=te}}</ref> == చరిత్ర == {{ప్రధాన వ్యాసం|భారతీయ చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|చిత్రకళ}} {{ప్రధాన వ్యాసం|శిలాగుహ చిత్రకళ}} === శిలాగుహ చిత్రకళ === భారతదేశం లో [[శిలాగుహ చిత్రకళ]] [[మధ్య ప్రదేశ్]] లోని [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు]] లో కలవు. పురాతన రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 40,000-1500, మధ్య రాతి యుగం అయిన క్రీ.పూ 1500 - 8500 కాలంలో ఇవి చిత్రీకరించబడ్డాయి. పురాతన రాతి యుగం లో నృత్యం చేస్తోన్న మానవుల, నాలుగు కాళ్ళ జంతువులను వేటాడుతోన్న మానవుల, చిత్రలేఖనాలు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులలో కలవు. మధ్య రాతియుగం లో మరింత వివరాణాత్మకంగా, జీవిత చక్రంలో భాగాలు అయిన గర్భధారణ, శిశు జన్మం, శ్మశాన సన్నివేశాలు వంటి దైనందిన జీవిత ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. స్త్రీ పురుషుల మధ్య వ్యత్యాసం, వారి వస్త్రధారణ, జంతువుల చిత్రలేఖనాలు కలవు. <ref name=":0" /> === అజంతా గుహలు === [[మహారాష్ట్ర]] లోని [[అజంతా గుహలు]] లోని బౌద్ధ చిత్రకళ క్రీ.పూ 50 నుండి క్రీ.శ 100 మధ్యలో జరిగింది. గోడలపై, పైకప్పులపై క్షుణ్ణమైన రేఖాగణిత అంశాలతో, అత్యంత సహజంగా చిత్రీకరించబడటం వీటి ప్రత్యేకత. రాతి ఉపరితలాన్ని చిత్రకళకు అనువుగా మార్చటానికి, పలు పొరలలో ఆవుపేడ, మట్టి, గడ్డి పూసి, చివరగా సున్నపు తేట పూయటం జరిగింది. ఖనిజ మూలాలతో చేయబడిన రంగుల, పశువుల వెంట్రుకలతో చేసిన కుంచెలు వాడబడ్దాయి. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్ర లోని ఘట్టాలను, అప్పటి వస్త్రధారణ, చేనేత, వాస్తుకళలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. <ref name=":0" /> === తాళపత్ర గ్రంథాలు, కాగితం పై చిత్రలేఖనం === {{ప్రధాన వ్యాసం|పాల చిత్రకళ}} అజంతా గుహల చిత్రకళ తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో, [[కర్ణాటక]] లోని [[బాదామి]] గుహలు, 8వ శతాబ్దం లొ [[ఎల్లోరా గుహలు]] లో ఉన్న చిత్రకళలు, కళ అంతరించిపోలేదన్న వాదానికి బలం ఇస్తున్నాయి. <ref name=":0" /> ఆరవ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం భూర్జ వృక్ష బెరడు పైన, తాళ పత్రాలపైన, కాగితం పైన చిత్రలేఖనాలు జరిగాయి. [[పశ్చిమ బెంగాల్]], [[బీహార్]] రాష్ట్రాలలో పదకొండు నుండి పదమూడవ శతాబ్దం వరకు [[బౌద్ధ మతం]] ప్రచారం చేయటం కోసం మఠ గ్రంధాలయాలకు ప్రదానం చేయబడ్డ క్షుణ్ణంగా చిత్రీకరించబడి చెక్కలలో భద్రపరచబడ్డ బౌద్ధ చిత్రలేఖనాలు [[పాల చిత్రకళ]] ను సూచిస్తాయి.<ref name=":0" /> === జైన చిత్రకళ === {{ప్రధాన వ్యాసం|జైన చిత్రకళ}} పదకొండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో కాగితం పై కల్పసూత్రాలు, కాలక చర్య కథ వంటి [[జైన చిత్రకళ]] విలసిల్లింది. చిత్రీకరణకు అనుగుణంగా ఈ గ్రంథములలో పరిమాణాలు మార్చబడ్డాయి. ఎరుపు, నీలం రంగులతో బాటు అక్కడక్కడా స్వర్ణం కూడా ఒక వర్ణంగా వినియోగించబడినది. అటువైపు కన్నును కూడా చిత్రీకరించటం ఈ శైలిలో ప్రత్యేకత. ఈ శైలి తర్వాత పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతీయ చిత్రకళ లో కూడా వాడబడినది. <ref name=":0" /> == వ్యుత్పత్తి == రాజ పుత్ర అనే పదం నుండి రాజ్ పుత్ అనే పదం ఉద్భవించింది. సైనిక వర్గానికి చెందిన ఈ వంశం వారు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించారు. వీరి మూలాలు ఇదమిత్థంగా తెలియకపోయిననూ, ఆరు/ఏడవ శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా నుండి వలస వచ్చి, స్థానిక సైనిక స్థాయికి అనుకూలంగా మారి, హిందూ సాంఘిక వ్యవస్థలో వారి స్థానాన్ని పదిలపరచుకొన్నారు. తొమిది/పదవ శతాబ్దాల నాటికి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొని స్వతంత్ర రాజవంశాలను ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. <ref name=":0" /> ఈ శైలి చిత్రకళకు నామకరణం చేసింది ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు [[ఆనంద కుమారస్వామి]]. <ref name=":1" /> == సంస్కృతి == రాజపుతానా ఘనమైన, వైవిధ్యభరితమైన చరిత్ర కలది. ప్రత్యేకమైన చిత్రకళా శైలి కలది. గేయాలు, జానపద కథలు సంస్కృతిలో అల్లుకుపోయినది. ఎడారి ప్రాంతం నడిబొడ్డున అద్భుతమైన కోటలు, రాజభవనాలతో నిండినది. ప్రతి రాజపుత్ పాలకుడికి తన సొంత చిత్రకళాశాల ఉండేది.<ref name=":1" /> == చిత్రకళ == [[మొఘల్ చిత్రకళ]] లో శిక్షణ పొందిన కళాకారులు, మొఘల్ దర్బారు నుండి చెల్లాచెదురై స్థానిక చిత్రకళా సాంప్రదాయాల నుండి పౌరాణిక శైలులు స్వీకరించటంతో ఈ శైలి ఏర్పడింది. 16వ శతాబ్దం అంతానికి రాజపుత్ర పాలకులచే పాలించబడే కళా పాఠశాలలు స్థానిక, మొఘల్ చిత్రకళలతో బాటు పర్షియన్, చైనీసు, యూరోపియన్ వంటి వాటి ప్రభావాలను ఐక్యం చేస్తూ స్పష్టమైన శైలులను అభివృద్ది చేశాయి. <ref name=":1" /> === అంశాలు === 17వ శతాబ్దానికి ముందు రాజపుత్ చిత్రకళలో [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[మహాభాగవతం]], [[గీత గోవిందం]], శివపార్వతులు, వంటి పురాణాల దృశ్యాలు చిత్రీకరించబడినవి. ఇవే కాక రసికప్రియ, కవిప్రియ, బారమాస, రస మంజరి, రాగమాల, వంటి కావ్యాలలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించటం జరిగింది. దైవ-మానవ సంగమాన్ని సూచిస్తూ [[రాధ]]-[[కృష్ణుడు]] ల ప్రేమ, ఋతువులు, తదనుగుణంగా రూపాంతరం చెందే ప్రేమ, శృంగారం, శృంగార భంగిమలు, శృంగార గాథలు, ప్రాచీన గేయాలు, ధీరత్వం, నాయికా-నాయకుల వయసు, రూపురేఖలు, వ్యక్తిత్వాలు, పరిస్థితులు, ప్రకృతి దృశ్యాలు, జంతువులు రాజపుత్ చిత్రకళలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు. సభా దృశ్యాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలపై పాలకుల ఊరేగింపులు కూడా ఈ శైలిలో మరికొన్ని అంశాలు. 18వ శతాబ్దంలో శాంతి సౌభాగ్యాలు విలసిల్లుతూ ఉండటంతో మద్యంతో కూడిన వేడుకలు, ఉద్యానవనాలు, సుందరమైన పడుచు స్త్రీలు, వేట, సాధారణ ప్రజల జీవితాలలో ఉండే దైనందిన కార్యకలాపాలు రాజపుత్ చిత్రకళలోకి చేరాయి.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> === వినియోగించబడిన పదార్థాలు === కొన్ని ఖనిజాలు, మొక్కల మూలాలు, శంఖాలు మరియు విలువైన రాళ్ళ నుండి రంగులను సంగ్రహించటం జరిగింది. [[బంగారం]], [[వెండి]] కూడా ఉపయోగించటం జరిగింది. ఉడుత, ఒంటె వంటి జంతువుల వెంట్రుకలతో చేసిన చాలా సన్నని కుంచెలను ఉపయోగించటం జరిగింది. <ref name=":1" /> == శైలి == 17వ శతాబ్దం లో ముఘల్ ప్రభావం పెరగటం తో సహజమైన నెరపు, సున్నితంగా శ్రేణీకరించబడిన రంగులు, లౌకిక విషయ వస్తువుల చిత్రీకరణ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.<ref name=":0" /> === లక్షణాలు === రాజసం ఉట్టి పడటం, గర్వ భావన కలిగి ఉండటం, నాయకత్వ లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, ఐతిహాసిక సంబంధం కలిగి ఉండటం ఈ శైలి లక్షణాలు. తమ ఆశయాలను చిత్రీకరించి పాలకులు తమ వారసత్వాన్ని స్థాపించాలని కోరుకోవటం తో ఈ శైలి చిత్రాలు పాలకుల హోదాకు, వారి వారసత్వానికి సూచికగా మిగిలిపోయాయి. <ref name=":1" /> == శాఖోపశాఖలు == రాజపుత్ శైలి చిత్రకళలో పలు శాఖోపశాఖలు కలవు.<ref name=":1" /> === మేవార్ శాఖ === * చావంద్ * నాథ్ ద్వారా * దేవఘర్ * ఉదయ్ పూర్ * సవార్ === మార్వార్ శాఖ === * కిషన్ ఘర్ * నాగౌర్ * పాలీ * ఘనేరావ్ === హదోతి === * కోట * బుండి * ఝలావర్ === ధుందర్ === * అంబర్ * జైపూర్ * షెఖావతి * ఉనియారా <ref>{{Cite web|title=Rajput Miniature Paintings: A Classic Art of India|url=https://www.exoticindiaart.com/article/rajput/|access-date=2026-04-15|website=www.exoticindiaart.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Behrendt|first=Kurt|date=2016-10-01|title=Poetic Allusions in the Rajput and Pahari Painting of India - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/essays/poetic-allusions-in-the-rajput-and-pahari-painting-of-india|access-date=2026-04-15|website=www.metmuseum.org|language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[జైన చిత్రకళ]] * [[పాల చిత్రకళ]] * [[భారతీయ చిత్రకళ]] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ శైలులు]] dp9x9iwd8p80ee83jb9pg2mn5e6bbdu 0 488182 4804134 4803959 2026-04-17T02:12:24Z Muralikrishna m 106628 4804134 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రాజా కంచుమర్తి రామచంద్రరావు|image=IMG-20180705-WA0068.jpg|native_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1870|10|12}}|birth_place=రాజమండ్రి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ|death_date={{Death date and age |df=yes|1926|06|06|1870|10|12}}|death_place=[[రాజమండ్రి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం|occupation=జమీందార్, మున్సిపల్ కౌన్సిలర్ మొదలైనవి.|spouse=కంచుమర్తి వెంకట రమణమ్మ|children=5|parents=కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు|relatives=[[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయిడు]]|other names=}} రాజా '''కంచుమర్తి రామచంద్రరావు''' (1870 అక్టోబరు 12 - 1926 జూన్ 6), [[ధర్మవరం (కొవ్వూరు)|ధర్మవరం]] జమీందారు. [[రాజమండ్రి]]<nowiki/>కి ఆయన చేసిన అభివృద్ధికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడి కుమారుడు.<ref>{{Cite web|title=Zamindar of Dharmavaram|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == తన భార్య సోదరుడు నుండి కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు దత్తపుత్రుడు కంచుమర్తి రామచంద్రరావు. ఆయన రాజమండ్రిలోని తెలగ కుటుంబం నుండి వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=telaga+zamindar|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India|last=Vadivelu|first=A.|date=1915|publisher=G.C. Loganadham|pages=671|language=en|quote=K. V. S. Ramachandra Rao garu, Zamindar of Dharmavaram: This gentleman, born in 1870, comes of a respectable Telaga family of Merakaveedhi, Rajahmundry, in the Godavari District, Madras Presidency.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ANDHRAPATRIKA30071924/page/n15/mode/2up?q=%E0%B0%A4%E0%B1%86%E0%B0%B2%E0%B0%97%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B1%81|title=వృత్తాంత లేఖలు|last=|date=1924-07-30|publisher=[[Andhra Patrika]]|volume=11|pages=17|language=te|issue=103}}</ref> ఆయన దత్తత తండ్రి చాలా చిన్న వయస్సులో మరణించినప్పుడు, ఎస్టేట్ ను ఆయన మామ రాజా [[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు]] నిర్వహించేవాడు.<ref>{{Cite web|title=Legacy Carrier of Vogeti Ramakrishnayya|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> 1890లో ఆయన తన ఆస్తిని తిరిగి తీసుకుంటారని భావించాడు. ఆయన [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు]] చిన్ననాటి స్నేహితుడు. [[కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు]] ప్రారంభించిన రాజమండ్రి టౌన్ హాల్లో మొదటి ట్రస్టీ బోర్డు సభ్యులలో ఆయన ఒకడు. ఆయనకు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు, కంచుమర్తి పార్థసారధి, కంచుమర్తి వెంకట సీత రామరావు, కంచుమర్తి వెంకట సుబ్బారావు.<ref>{{Cite web|title=Kamisetti Krishna and 11 Other Vs Kanchumarthi Venkata ...|url=https://www.legalcrystal.com/case/1134856/kamisetti-krishna-11-vs-kanchumarthi-ramanamma}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == చిన్నతనం నుండే రామచంద్రారావుకు రాజకీయాలపై, వ్యాపారాలపై చాలా ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన మామ ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆ సమయంలో 16 వ్యాపారాలు ఉండేవి. ఆయనను చూడటం ద్వారా, సగటు విద్యార్థి అయినప్పటికీ పరిశ్రమ సంస్కృతి వైపు ఆకర్షితుడై, తరువాత కొంత మొత్తాన్ని ఖర్చు చేసాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4TRuAAAAMAAJ&q=may+his+soul+rest+in+peace|title=The Journey of My Life: An Autobiography, Volume 1|last=Prakāsam|first=T.|year=1992|isbn=9788185194073}}</ref> రాజమండ్రి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ కు రెండు పర్యాయాలు ఎన్నికయ్యాడు. ఆ తర్వాత జస్టిస్ పార్టీలో చేరాడు. రాజకీయాలలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించిన ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆయన వారసత్వంగా నిలిచాడు. ఆయన కోరుకొండ దేవస్థానం ట్రస్టీ, దివాన్ బహదూర్ కు నామినీ కూడా.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India - Volume 1 - Page 672|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=sri+venugopala+rice+mill+in+rajahmundry}}</ref> == సామాజిక సేవ == సామాజిక సేవకు ఆయన ఎంతో విరాళం ఇచ్చాడు. [[గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి)|గౌతమి గ్రంధాలయం]] అభివృద్ధికి ఆయన కృషి చేసాడు. స్వాతంత్య్ర పోరాటంలో కూడా పాల్గొన్నాడు. [[బిపిన్ చంద్ర పాల్|బిపిన్ చంద్రపాల్]] భారత పర్యటనలో కూడా ఆయన ప్రధాన వ్యక్తి. 1921లో రాజమండ్రిలో మెట్రిక్యులేషన్ విజయవంతంగా పూర్తి చేసిన తొలి మహిళల్లో ఒకరైన తన కుమార్తె బాబయమ్మ గౌరవార్థం మహిళా సాధికారత భవనాన్ని నిర్మించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iufgAAAAMAAJ&q=kanchumarthi+seetha+ramachandra+rao|title=Handbook of Libraries, Archives and Information Centres in India: ...|last=Gupta|first=B. M.|date=August 1991|isbn=9788185179537}}</ref> == మరణం == 1926లో ఆయన మరణించాడు. == చరిత్ర == వారి పూర్వీకులు విజయనగర రాజవంశానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజులు. 1784లో రాజమండ్రిలో నూజ్విద్ జమీందార్ మేకా అప్పారావ్ నాయుడు తన జమీందారీని కోల్పోయే వరకు వారు జమీందారీని కోరుకోలేదు. తరువాత 1794లో ఓగేటి అప్పారావు నాయుడుకు పాలించడానికి ఇతర ఎస్టేట్లు ఇచ్చినప్పుడు దీనిని కలెక్టరేట్గా మార్చారు. వారి జమీందారీ [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ]]<nowiki/>లోని పురాతన జమీందారీలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Encyclopaedia of India: Andhra Pradesh - Page 36|url=https://www.google.co.in/search?rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&biw=1536&bih=759&tbm=bks&ei=mbiJW62JHZK2rQHtgJPIDA&q=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&oq=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&gs_l=psy-ab.3...2527.7328.0.7634.17.17.0.0.0.0.150.2240.0j16.16.0....0...1c.1.64.psy-ab..1.0.0....0.EcJCkDEDZXQ}}</ref> ఈ మేరకవీధి తెలగలకు చరిత్ర, రాజకీయాలలో ప్రముఖ పాత్ర ఉంది.<ref>{{Cite web|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 43|url=https://www.google.co.in/search?q=merakaveedhi+telagas&rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=0ahUKEwj4oMK5oJjdAhWQXysKHZWnDQ0Q_AUIDygA&biw=1536&bih=759}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Vogeti zamindari history by great historian yatagiri sri rama narasimha rao|url=https://www.youtube.com/watch?v=xZWJdWD8pNQ|website=[[YouTube]]}}</ref> == మెరకవీధి తెలగ == ఒకప్పుడు చంద్రగిరి బలిజలు అని పిలువబడే మెరకవీధి తెలగలు, [[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగరం]] సామ్రాజ్యానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజాలుగా పనిచేసిన 20 + ఇంటిపేర్ల శాఖ, వీరు విజయనగర [[రామ రాయ|రామరాయ]] పతనం తరువాత [[రాజమండ్రి]] వలస వచ్చి మొఘలుల క్రింద తమ రాజ్యాలను పరిపాలించడానికి నిరాకరించారు. 1565లో వారు చంద్రగిరికి వలస వెళ్లి తరువాత [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠా]] సైన్యంలో పనిచేసారు. చివరికి వారు రాజమండ్రి చేరుకుని మెరకవీధిలో స్థిరపడ్డారు. వారు రాజమండ్రి నవాబుకు సేవ చేసారు, తరువాత బ్రిటిష్ కంపెనీ సైన్యంలో అత్యున్నత స్థానిక హోదాల్లో పనిచేసారు. తరువాత వారిలో చాలా మంది భూస్వాములు, [[జమిందారు|జమీందార్లు]], ఎంఎల్ఎలు, ఎంఎల్సి లు అయ్యారు. ఈ కుటుంబాలకు చెందిన ప్రముఖులలో ఓగేటి రామకృష్ణయ్యనాయుడు, పోత్తుల వీరభద్రరావు, కందుల వీర రాఘవ స్వామినాయుడు, ముత్తంగి జగ్గరావు, రాజా ఓగేటి వెంకట గోపాల రామ కృష్ణం రాజు ఉన్నారు. ఈ కుటుంబాల ఇంటిపేర్లలో కంచుమర్తి, ఓగేటి, బయాపునిడి, కందుల, ముత్తంగి, నర్రా, యెర్రా, రామినీడి, మొండ్రేటి ఉన్నాయి. ఇప్పుడు కూడా 15వ శతాబ్దంలో ఉపయోగించిన కత్తులు, ఆయుధాలు వారి ఇళ్లలో అందుబాటులో ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం]] == మూలాలు == [[వర్గం:1926 మరణాలు]] [[వర్గం:1870 జననాలు]] macm6a2jwcxwx5rk7g465w294ocoinj 4804136 4804134 2026-04-17T02:22:06Z Muralikrishna m 106628 /* మెరకవీధి తెలగ */ 4804136 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రాజా కంచుమర్తి రామచంద్రరావు|image=IMG-20180705-WA0068.jpg|native_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1870|10|12}}|birth_place=రాజమండ్రి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ|death_date={{Death date and age |df=yes|1926|06|06|1870|10|12}}|death_place=[[రాజమండ్రి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం|occupation=జమీందార్, మున్సిపల్ కౌన్సిలర్ మొదలైనవి.|spouse=కంచుమర్తి వెంకట రమణమ్మ|children=5|parents=కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు|relatives=[[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయిడు]]|other names=}} రాజా '''కంచుమర్తి రామచంద్రరావు''' (1870 అక్టోబరు 12 - 1926 జూన్ 6), [[ధర్మవరం (కొవ్వూరు)|ధర్మవరం]] జమీందారు. [[రాజమండ్రి]]<nowiki/>కి ఆయన చేసిన అభివృద్ధికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడి కుమారుడు.<ref>{{Cite web|title=Zamindar of Dharmavaram|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == తన భార్య సోదరుడు నుండి కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు దత్తపుత్రుడు కంచుమర్తి రామచంద్రరావు. ఆయన రాజమండ్రిలోని తెలగ కుటుంబం నుండి వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=telaga+zamindar|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India|last=Vadivelu|first=A.|date=1915|publisher=G.C. Loganadham|pages=671|language=en|quote=K. V. S. Ramachandra Rao garu, Zamindar of Dharmavaram: This gentleman, born in 1870, comes of a respectable Telaga family of Merakaveedhi, Rajahmundry, in the Godavari District, Madras Presidency.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ANDHRAPATRIKA30071924/page/n15/mode/2up?q=%E0%B0%A4%E0%B1%86%E0%B0%B2%E0%B0%97%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B1%81|title=వృత్తాంత లేఖలు|last=|date=1924-07-30|publisher=[[Andhra Patrika]]|volume=11|pages=17|language=te|issue=103}}</ref> ఆయన దత్తత తండ్రి చాలా చిన్న వయస్సులో మరణించినప్పుడు, ఎస్టేట్ ను ఆయన మామ రాజా [[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు]] నిర్వహించేవాడు.<ref>{{Cite web|title=Legacy Carrier of Vogeti Ramakrishnayya|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> 1890లో ఆయన తన ఆస్తిని తిరిగి తీసుకుంటారని భావించాడు. ఆయన [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు]] చిన్ననాటి స్నేహితుడు. [[కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు]] ప్రారంభించిన రాజమండ్రి టౌన్ హాల్లో మొదటి ట్రస్టీ బోర్డు సభ్యులలో ఆయన ఒకడు. ఆయనకు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు, కంచుమర్తి పార్థసారధి, కంచుమర్తి వెంకట సీత రామరావు, కంచుమర్తి వెంకట సుబ్బారావు.<ref>{{Cite web|title=Kamisetti Krishna and 11 Other Vs Kanchumarthi Venkata ...|url=https://www.legalcrystal.com/case/1134856/kamisetti-krishna-11-vs-kanchumarthi-ramanamma}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == చిన్నతనం నుండే రామచంద్రారావుకు రాజకీయాలపై, వ్యాపారాలపై చాలా ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన మామ ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆ సమయంలో 16 వ్యాపారాలు ఉండేవి. ఆయనను చూడటం ద్వారా, సగటు విద్యార్థి అయినప్పటికీ పరిశ్రమ సంస్కృతి వైపు ఆకర్షితుడై, తరువాత కొంత మొత్తాన్ని ఖర్చు చేసాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4TRuAAAAMAAJ&q=may+his+soul+rest+in+peace|title=The Journey of My Life: An Autobiography, Volume 1|last=Prakāsam|first=T.|year=1992|isbn=9788185194073}}</ref> రాజమండ్రి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ కు రెండు పర్యాయాలు ఎన్నికయ్యాడు. ఆ తర్వాత జస్టిస్ పార్టీలో చేరాడు. రాజకీయాలలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించిన ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆయన వారసత్వంగా నిలిచాడు. ఆయన కోరుకొండ దేవస్థానం ట్రస్టీ, దివాన్ బహదూర్ కు నామినీ కూడా.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India - Volume 1 - Page 672|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=sri+venugopala+rice+mill+in+rajahmundry}}</ref> == సామాజిక సేవ == సామాజిక సేవకు ఆయన ఎంతో విరాళం ఇచ్చాడు. [[గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి)|గౌతమి గ్రంధాలయం]] అభివృద్ధికి ఆయన కృషి చేసాడు. స్వాతంత్య్ర పోరాటంలో కూడా పాల్గొన్నాడు. [[బిపిన్ చంద్ర పాల్|బిపిన్ చంద్రపాల్]] భారత పర్యటనలో కూడా ఆయన ప్రధాన వ్యక్తి. 1921లో రాజమండ్రిలో మెట్రిక్యులేషన్ విజయవంతంగా పూర్తి చేసిన తొలి మహిళల్లో ఒకరైన తన కుమార్తె బాబయమ్మ గౌరవార్థం మహిళా సాధికారత భవనాన్ని నిర్మించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iufgAAAAMAAJ&q=kanchumarthi+seetha+ramachandra+rao|title=Handbook of Libraries, Archives and Information Centres in India: ...|last=Gupta|first=B. M.|date=August 1991|isbn=9788185179537}}</ref> == మరణం == 1926లో ఆయన మరణించాడు. == చరిత్ర == వారి పూర్వీకులు విజయనగర రాజవంశానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజులు. 1784లో రాజమండ్రిలో నూజ్విద్ జమీందార్ మేకా అప్పారావ్ నాయుడు తన జమీందారీని కోల్పోయే వరకు వారు జమీందారీని కోరుకోలేదు. తరువాత 1794లో ఓగేటి అప్పారావు నాయుడుకు పాలించడానికి ఇతర ఎస్టేట్లు ఇచ్చినప్పుడు దీనిని కలెక్టరేట్గా మార్చారు. వారి జమీందారీ [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ]]<nowiki/>లోని పురాతన జమీందారీలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Encyclopaedia of India: Andhra Pradesh - Page 36|url=https://www.google.co.in/search?rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&biw=1536&bih=759&tbm=bks&ei=mbiJW62JHZK2rQHtgJPIDA&q=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&oq=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&gs_l=psy-ab.3...2527.7328.0.7634.17.17.0.0.0.0.150.2240.0j16.16.0....0...1c.1.64.psy-ab..1.0.0....0.EcJCkDEDZXQ}}</ref> ఈ మేరకవీధి తెలగలకు చరిత్ర, రాజకీయాలలో ప్రముఖ పాత్ర ఉంది.<ref>{{Cite web|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 43|url=https://www.google.co.in/search?q=merakaveedhi+telagas&rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=0ahUKEwj4oMK5oJjdAhWQXysKHZWnDQ0Q_AUIDygA&biw=1536&bih=759}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Vogeti zamindari history by great historian yatagiri sri rama narasimha rao|url=https://www.youtube.com/watch?v=xZWJdWD8pNQ|website=[[YouTube]]}}</ref> == మెరకవీధి తెలగ == ఒకప్పుడు చంద్రగిరి బలిజలు అని పిలువబడే మెరకవీధి తెలగలు, [[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగరం]] సామ్రాజ్యానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజాలుగా పనిచేసిన 20 + ఇంటిపేర్ల శాఖ, వీరు విజయనగర [[రామ రాయ|రామరాయ]] పతనం తరువాత [[రాజమండ్రి]] వలస వచ్చి మొఘలుల క్రింద తమ రాజ్యాలను పరిపాలించడానికి నిరాకరించారు. 1565లో వారు చంద్రగిరికి వలస వెళ్లి తరువాత [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠా]] సైన్యంలో పనిచేసారు. చివరికి వారు రాజమండ్రి చేరుకుని మెరకవీధిలో స్థిరపడ్డారు. వారు రాజమండ్రి నవాబుకు సేవ చేసారు, తరువాత బ్రిటిష్ కంపెనీ సైన్యంలో అత్యున్నత స్థానిక హోదాల్లో పనిచేసారు. తరువాత వారిలో చాలా మంది భూస్వాములు, [[జమిందారు|జమీందార్లు]], ఎంఎల్ఎలు, ఎంఎల్సి లు అయ్యారు. ఈ కుటుంబాలకు చెందిన ప్రముఖులలో ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు, పోత్తుల వీరభద్రరావు, కందుల వీర రాఘవ స్వామినాయుడు, ముత్తంగి జగ్గరావు, రాజా ఓగేటి వెంకట గోపాల రామ కృష్ణం రాజు ఉన్నారు. ఈ కుటుంబాల ఇంటిపేర్లలో కంచుమర్తి, ఓగేటి, బయాపునిడి, కందుల, ముత్తంగి, నర్రా, యెర్రా, రామినీడి, మొండ్రేటి ఉన్నాయి. ఇప్పుడు కూడా 15వ శతాబ్దంలో ఉపయోగించిన కత్తులు, ఆయుధాలు వారి ఇళ్లలో అందుబాటులో ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం]] == మూలాలు == [[వర్గం:1926 మరణాలు]] [[వర్గం:1870 జననాలు]] n5n6d754bpl35abs71z7jy9c3ta72kj 4804160 4804136 2026-04-17T03:54:44Z Muralikrishna m 106628 4804160 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రాజా కంచుమర్తి రామచంద్రరావు|image=IMG-20180705-WA0068.jpg|native_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1870|10|12}}|birth_place=రాజమండ్రి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ|death_date={{Death date and age |df=yes|1926|06|06|1870|10|12}}|death_place=[[రాజమండ్రి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం|occupation=జమీందార్, మున్సిపల్ కౌన్సిలర్ మొదలైనవి.|spouse=కంచుమర్తి వెంకట రమణమ్మ|children=5|parents=కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు|relatives=[[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయిడు]]|other names=}} రాజా '''కంచుమర్తి రామచంద్రరావు''' (1870 అక్టోబరు 12 - 1926 జూన్ 6), [[ధర్మవరం (కొవ్వూరు)|ధర్మవరం]] జమీందారు. [[రాజమండ్రి]]<nowiki/>కి ఆయన చేసిన అభివృద్ధికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడి కుమారుడు.<ref>{{Cite web|title=Zamindar of Dharmavaram|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == తన భార్య సోదరుడు నుండి కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు దత్తపుత్రుడు కంచుమర్తి రామచంద్రరావు. ఆయన రాజమండ్రిలోని తెలగ కుటుంబం నుండి వచ్చాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=telaga+zamindar|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India|last=Vadivelu|first=A.|date=1915|publisher=G.C. Loganadham|pages=671|language=en|quote=K. V. S. Ramachandra Rao garu, Zamindar of Dharmavaram: This gentleman, born in 1870, comes of a respectable Telaga family of Merakaveedhi, Rajahmundry, in the Godavari District, Madras Presidency.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ANDHRAPATRIKA30071924/page/n15/mode/2up?q=%E0%B0%A4%E0%B1%86%E0%B0%B2%E0%B0%97%E0%B0%BE%E0%B0%B2%E0%B1%81|title=వృత్తాంత లేఖలు|last=|date=1924-07-30|publisher=[[Andhra Patrika]]|volume=11|pages=17|language=te|issue=103}}</ref> ఆయన దత్తత తండ్రి చాలా చిన్న వయస్సులో మరణించినప్పుడు, ఎస్టేట్ ను ఆయన మామ రాజా [[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు]] నిర్వహించేవాడు.<ref>{{Cite web|title=Legacy Carrier of Vogeti Ramakrishnayya|url=https://www.google.co.in/search?hl=en&tbm=bks&ei=r-uLW9-VC8KHvQTNx7OoAQ&q=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&oq=K.V.S.Ramachandra+rao+vogeti+ramakrishnayya&gs_l=psy-ab.3...2146.20653.0.20993.95.55.4.0.0.0.403.7326.0j19j10j3j1.34.0....0...1c.1.64.psy-ab..60.8.980.0..0.330.9bv7tBsyv-k}}</ref> 1890లో ఆయన తన ఆస్తిని తిరిగి తీసుకుంటారని భావించాడు. ఆయన [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు]] చిన్ననాటి స్నేహితుడు. [[కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు]] ప్రారంభించిన రాజమండ్రి టౌన్ హాల్లో మొదటి ట్రస్టీ బోర్డు సభ్యులలో ఆయన ఒకడు. ఆయనకు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు, కంచుమర్తి పార్థసారధి, కంచుమర్తి వెంకట సీత రామరావు, కంచుమర్తి వెంకట సుబ్బారావు.<ref>{{Cite web|title=Kamisetti Krishna and 11 Other Vs Kanchumarthi Venkata ...|url=https://www.legalcrystal.com/case/1134856/kamisetti-krishna-11-vs-kanchumarthi-ramanamma}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == చిన్నతనం నుండే రామచంద్రారావుకు రాజకీయాలపై, వ్యాపారాలపై చాలా ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన మామ ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆ సమయంలో 16 వ్యాపారాలు ఉండేవి. ఆయనను చూడటం ద్వారా, సగటు విద్యార్థి అయినప్పటికీ పరిశ్రమ సంస్కృతి వైపు ఆకర్షితుడై, తరువాత కొంత మొత్తాన్ని ఖర్చు చేసాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4TRuAAAAMAAJ&q=may+his+soul+rest+in+peace|title=The Journey of My Life: An Autobiography, Volume 1|last=Prakāsam|first=T.|year=1992|isbn=9788185194073}}</ref> రాజమండ్రి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ కు రెండు పర్యాయాలు ఎన్నికయ్యాడు. ఆ తర్వాత జస్టిస్ పార్టీలో చేరాడు. రాజకీయాలలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించిన ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడుకు ఆయన వారసత్వంగా నిలిచాడు. ఆయన కోరుకొండ దేవస్థానం ట్రస్టీ, దివాన్ బహదూర్ కు నామినీ కూడా.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India - Volume 1 - Page 672|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=sri+venugopala+rice+mill+in+rajahmundry}}</ref> == సామాజిక సేవ == సామాజిక సేవకు ఆయన ఎంతో విరాళం ఇచ్చాడు. [[గౌతమీ గ్రంథాలయం (రాజమండ్రి)|గౌతమి గ్రంధాలయం]] అభివృద్ధికి ఆయన కృషి చేసాడు. స్వాతంత్య్ర పోరాటంలో కూడా పాల్గొన్నాడు. [[బిపిన్ చంద్ర పాల్|బిపిన్ చంద్రపాల్]] భారత పర్యటనలో కూడా ఆయన ప్రధాన వ్యక్తి. 1921లో రాజమండ్రిలో మెట్రిక్యులేషన్ విజయవంతంగా పూర్తి చేసిన తొలి మహిళల్లో ఒకరైన తన కుమార్తె బాబయమ్మ గౌరవార్థం మహిళా సాధికారత భవనాన్ని నిర్మించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iufgAAAAMAAJ&q=kanchumarthi+seetha+ramachandra+rao|title=Handbook of Libraries, Archives and Information Centres in India: ...|last=Gupta|first=B. M.|date=August 1991|isbn=9788185179537}}</ref> == మరణం == 1926లో ఆయన మరణించాడు. == చరిత్ర == వారి పూర్వీకులు విజయనగర రాజవంశానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజులు. 1784లో రాజమండ్రిలో నూజ్విద్ జమీందార్ మేకా అప్పారావ్ నాయుడు తన జమీందారీని కోల్పోయే వరకు వారు జమీందారీని కోరుకోలేదు. తరువాత 1794లో ఓగేటి అప్పారావు నాయుడుకు పాలించడానికి ఇతర ఎస్టేట్లు ఇచ్చినప్పుడు దీనిని కలెక్టరేట్గా మార్చారు. వారి జమీందారీ [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ]]<nowiki/>లోని పురాతన జమీందారీలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.<ref>{{Cite web|title=Encyclopaedia of India: Andhra Pradesh - Page 36|url=https://www.google.co.in/search?rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&biw=1536&bih=759&tbm=bks&ei=mbiJW62JHZK2rQHtgJPIDA&q=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&oq=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&gs_l=psy-ab.3...2527.7328.0.7634.17.17.0.0.0.0.150.2240.0j16.16.0....0...1c.1.64.psy-ab..1.0.0....0.EcJCkDEDZXQ}}</ref> ఈ మేరకవీధి తెలగలకు చరిత్ర, రాజకీయాలలో ప్రముఖ పాత్ర ఉంది.<ref>{{Cite web|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 43|url=https://www.google.co.in/search?q=merakaveedhi+telagas&rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=0ahUKEwj4oMK5oJjdAhWQXysKHZWnDQ0Q_AUIDygA&biw=1536&bih=759}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Vogeti zamindari history by great historian yatagiri sri rama narasimha rao|url=https://www.youtube.com/watch?v=xZWJdWD8pNQ|website=[[YouTube]]}}</ref> == మెరకవీధి తెలగ == ఒకప్పుడు చంద్రగిరి బలిజలు అని పిలువబడే మెరకవీధి తెలగలు, [[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగరం]] సామ్రాజ్యానికి చెందిన సేనాపతి, సమంతరాజాలుగా పనిచేసిన 20 + ఇంటిపేర్ల శాఖ, వీరు విజయనగర [[రామ రాయ|రామరాయ]] పతనం తరువాత [[రాజమండ్రి]] వలస వచ్చి మొఘలుల క్రింద తమ రాజ్యాలను పరిపాలించడానికి నిరాకరించారు. 1565లో వారు చంద్రగిరికి వలస వెళ్లి తరువాత [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠా]] సైన్యంలో పనిచేసారు. చివరికి వారు రాజమండ్రి చేరుకుని మెరకవీధిలో స్థిరపడ్డారు. వారు రాజమండ్రి నవాబుకు సేవ చేసారు, తరువాత బ్రిటిష్ కంపెనీ సైన్యంలో అత్యున్నత స్థానిక హోదాల్లో పనిచేసారు. తరువాత వారిలో చాలా మంది భూస్వాములు, [[జమిందారు|జమీందార్లు]], ఎంఎల్ఎలు, ఎంఎల్సి లు అయ్యారు. ఈ కుటుంబాలకు చెందిన ప్రముఖులలో ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు, పోత్తుల వీరభద్రరావు, కందుల వీర రాఘవ స్వామినాయుడు, ముత్తంగి జగ్గరావు, రాజా ఓగేటి వెంకట గోపాల రామ కృష్ణం రాజు ఉన్నారు. ఈ కుటుంబాల ఇంటిపేర్లలో కంచుమర్తి, ఓగేటి, బయాపునిడి, కందుల, ముత్తంగి, నర్రా, యెర్రా, రామినీడి, మొండ్రేటి ఉన్నాయి. ఇప్పుడు కూడా 15వ శతాబ్దంలో ఉపయోగించిన కత్తులు, ఆయుధాలు వారి ఇళ్లలో అందుబాటులో ఉన్నాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[టంగుటూరి ప్రకాశం|తంగుటూరి ప్రకాశం]] * [[ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు]] == మూలాలు == [[వర్గం:1926 మరణాలు]] [[వర్గం:1870 జననాలు]] 5xvfsu3w6hu3y5o5f8za8r1lwotvmx6 0 488184 4804065 4803977 2026-04-16T16:33:28Z యర్రా రామారావు 28161 4804065 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Emblem of India.svg|thumb]] {{Infobox legislation|short_title=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 |legislature=[[భారత పార్లమెంటు]] |long_title=లోక్‌సభలో రాష్ట్రాలకు స్థానాల కేటాయింపు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభలోని మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను సర్దుబాటు చేయడానికి, లోక్‌సభ, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభల ఎన్నికల కోసం ప్రతి రాష్ట్రం, శాసనసభ ఉన్న ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలుగా విభజించడానికి, దానికి సంబంధించిన ఇతర వ్యవహారాల కోసం ఉద్దేశించిన చట్టం. |citation=[https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2004 2002లో 33వ చట్టం] |territorial_extent=[[భారతదేశం]] |enacted_by=[[లోక్‌సభ]] |date_passed=7 మే 2002 |enacted_by2=[[రాజ్యసభ]] |date_passed2=15 మే 2002 |assented_by=[[భారత రాష్ట్రపతి|రాష్ట్రపతి]] [[కె.ఆర్. నారాయణన్]] |date_assented=3 జూన్ 2002 |date_commenced=3 జూన్ 2002 |bill_history_url bill=డీలిమిటేషన్ బిల్లు,002 |bill_citation=|introduced_by=[[అరుణ్ జైట్లీ]], న్యాయ, కంపెనీ వ్యవహారాల మంత్రి |date_introduced=3 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Introduction of th 2e Delimitation Bill, 2002. |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/713581 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref> |passed=7 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Debates |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/759609 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref>|passed2=15 మే 2002<ref>{{Cite web |title=THE DELIMITATION BILL,2002-CONTD. |url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/87278|access-date=1 March 2026 |website=rsdebate.nic.in}}</ref> |repeals=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972|amended_by={{Ubl|డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2003|డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2008|ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2016|జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019}}|status=సవరించబడి అమలులో ఉంది}} డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972 స్థానంలో [[భారత పార్లమెంటు]] ఆమోదించిన చట్టమే '''డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002''' (2002లో 33వ చట్టం).<ref>{{Cite web|date=4 June 2002|title=THE DELIMITATION ACT, 2002 No. 33 OF 2002|url=https://egazette.gov.in/(S(u0niqlk20iokskm4li1uzhgd))/ViewPDF.aspx|access-date=4 July 2025|website=egazette.gov.in}}</ref> == సవరణలు == న్యాయ శాఖ మంత్రి [[డి.వి.సదానంద గౌడ|డి.వి. సదానంద గౌడ]] ప్రవేశపెట్టిన ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, 2016, డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 లోని సెక్షన్ 11ను సవరించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఈ ప్రతిపాదిత బిల్లు ఆమోదం పొందితే, జూలై 2015లో 51 బంగ్లాదేశ్, 111 భారతీయ ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి తర్వాత [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లోని కూచ్ బెహార్ జిల్లాలో అసెంబ్లీ, పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గాల పరిమిత డీలిమిటేషన్ (పునర్విభజన) చేపట్టడానికి [[భారత ఎన్నికల సంఘం|ఎన్నికల సంఘానికి]] వీలు కలుగుతుంది. 6–7 జూన్ 2015న [[భారత ప్రధాన మంత్రి|ప్రధాన మంత్రి]] [[నరేంద్ర మోదీ]] బంగ్లాదేశ్ పర్యటన సందర్భంగా 1974 భూ సరిహద్దు ఒప్పందం, 2011 ప్రోటోకాల్, ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్ ఆఫ్ రాటిఫికేషన్ (ధృవీకరణ పత్రాల) ఆధారంగా ఈ ఎన్‌క్లేవ్‌లను మార్చుకున్నారు.<ref>{{citation|title=Election Laws (Amendment) Bill Introduced in Lok Sabha|date=24 February 2016|url=http://ndtv.com/india-news/election-laws-amendment-bill-introduced-in-lok-sabha-1280779|work=NDTV}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతదేశ నియోజకవర్గాలు]] t4ympvtetek78g4gdx10ony6l779oa7 4804066 4804065 2026-04-16T16:40:09Z యర్రా రామారావు 28161 4804066 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 | legislature = [[భారత పార్లమెంటు]] | long_title = లోక్‌సభలో రాష్ట్రాలకు స్థానాల కేటాయింపు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభలోని మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను సర్దుబాటు చేయడానికి, లోక్‌సభ, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభల ఎన్నికల కోసం ప్రతి రాష్ట్రం, శాసనసభ ఉన్న ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలుగా విభజించడానికి, దానికి సంబంధించిన ఇతర వ్యవహారాల కోసం ఉద్దేశించిన చట్టం. | citation = [https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2004 Act No. 33 of 2002] | territorial_extent = [[India]] | enacted_by = [[Lok Sabha]] | date_passed = 7 May 2002 | enacted_by2 = [[Rajya Sabha]] | date_passed2 = 15 May 2002 | assented_by = [[President of India|President]] [[K. R. Narayanan]] | date_assented = 3 June 2002 | date_commenced = 3 June 2002 | bill_history_url = | bill = Delimitation Bill, 2002 | bill_citation = | introduced_by = [[Arun Jaitley]], [[Minister of Law and Justice|Minister of Law, Justice and Company Affairs]] | date_introduced = 3 May 2002<ref>{{Cite web |title=Introduction of the Delimitation Bill, 2002. |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/713581 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref> | passed = 7 May 2002<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Debates |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/759609 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref> | passed2 = 15 May 2002<ref>{{Cite web |title=THE DELIMITATION BILL,2002-CONTD. |url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/87278 |access-date=1 March 2026 |website=rsdebate.nic.in}}</ref> | repeals = Delimitation Act, 1972 | amended_by = {{Ubl|Delimitation (Amendment) Act, 2003 |Delimitation (Amendment) Act, 2008|Election Laws (Amendment) Act, 2016|Jammu and Kashmir Reorganisation Act, 2019}} | status = in force amended }} [[దస్త్రం:Emblem of India.svg|thumb]] {{Infobox legislation|short_title=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 |legislature=[[భారత పార్లమెంటు]] |long_title=లోక్‌సభలో రాష్ట్రాలకు స్థానాల కేటాయింపు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభలోని మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను సర్దుబాటు చేయడానికి, లోక్‌సభ, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభల ఎన్నికల కోసం ప్రతి రాష్ట్రం, శాసనసభ ఉన్న ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలుగా విభజించడానికి, దానికి సంబంధించిన ఇతర వ్యవహారాల కోసం ఉద్దేశించిన చట్టం. |citation=[https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2004 2002లో 33వ చట్టం] |territorial_extent=[[భారతదేశం]] |enacted_by=[[లోక్‌సభ]] |date_passed=7 మే 2002 |enacted_by2=[[రాజ్యసభ]] |date_passed2=15 మే 2002 |assented_by=[[భారత రాష్ట్రపతి|రాష్ట్రపతి]] [[కె.ఆర్. నారాయణన్]] |date_assented=3 జూన్ 2002 |date_commenced=3 జూన్ 2002 |bill_history_url bill=డీలిమిటేషన్ బిల్లు,002 |bill_citation=|introduced_by=[[అరుణ్ జైట్లీ]], న్యాయ, కంపెనీ వ్యవహారాల మంత్రి |date_introduced=3 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Introduction of th 2e Delimitation Bill, 2002. |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/713581 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref> |passed=7 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Debates |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/759609 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref>|passed2=15 మే 2002<ref>{{Cite web |title=THE DELIMITATION BILL,2002-CONTD. |url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/87278|access-date=1 March 2026 |website=rsdebate.nic.in}}</ref> |repeals=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972|amended_by={{Ubl|డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2003|డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2008|ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2016|జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019}}|status=సవరించబడి అమలులో ఉంది}} డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972 స్థానంలో [[భారత పార్లమెంటు]] ఆమోదించిన చట్టమే '''డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002''' (2002లో 33వ చట్టం).<ref>{{Cite web|date=4 June 2002|title=THE DELIMITATION ACT, 2002 No. 33 OF 2002|url=https://egazette.gov.in/(S(u0niqlk20iokskm4li1uzhgd))/ViewPDF.aspx|access-date=4 July 2025|website=egazette.gov.in}}</ref> == సవరణలు == న్యాయ శాఖ మంత్రి [[డి.వి.సదానంద గౌడ|డి.వి. సదానంద గౌడ]] ప్రవేశపెట్టిన ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, 2016, డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 లోని సెక్షన్ 11ను సవరించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఈ ప్రతిపాదిత బిల్లు ఆమోదం పొందితే, జూలై 2015లో 51 బంగ్లాదేశ్, 111 భారతీయ ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి తర్వాత [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లోని కూచ్ బెహార్ జిల్లాలో అసెంబ్లీ, పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గాల పరిమిత డీలిమిటేషన్ (పునర్విభజన) చేపట్టడానికి [[భారత ఎన్నికల సంఘం|ఎన్నికల సంఘానికి]] వీలు కలుగుతుంది. 6–7 జూన్ 2015న [[భారత ప్రధాన మంత్రి|ప్రధాన మంత్రి]] [[నరేంద్ర మోదీ]] బంగ్లాదేశ్ పర్యటన సందర్భంగా 1974 భూ సరిహద్దు ఒప్పందం, 2011 ప్రోటోకాల్, ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్ ఆఫ్ రాటిఫికేషన్ (ధృవీకరణ పత్రాల) ఆధారంగా ఈ ఎన్‌క్లేవ్‌లను మార్చుకున్నారు.<ref>{{citation|title=Election Laws (Amendment) Bill Introduced in Lok Sabha|date=24 February 2016|url=http://ndtv.com/india-news/election-laws-amendment-bill-introduced-in-lok-sabha-1280779|work=NDTV}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతదేశ నియోజకవర్గాలు]] nrpo6fu80rtvtun7nk650mscc6u9ksp 4804067 4804066 2026-04-16T16:40:30Z యర్రా రామారావు 28161 [[Special:Contributions/యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[User talk:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) చేసిన మార్పులను [[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]] చివరి కూర్పు వరకు తిరగ్గొట్టారు. 4803977 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Emblem of India.svg|thumb]] {{Infobox legislation|short_title=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002|legislature=[[భారత పార్లమెంటు]]|long_title=లోక్‌సభలో రాష్ట్రాలకు స్థానాల కేటాయింపు, ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభలోని మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను సర్దుబాటు చేయడానికి, లోక్‌సభ, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభల ఎన్నికల కోసం ప్రతి రాష్ట్రం, శాసనసభ ఉన్న ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలుగా విభజించడానికి, దానికి సంబంధించిన ఇతర వ్యవహారాల కోసం ఉద్దేశించిన చట్టం.|citation=[https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2004 2002లో 33వ చట్టం]|territorial_extent=[[భారతదేశం]]|enacted_by=[[లోక్‌సభ]]|date_passed=7 మే 2002|enacted_by2=[[రాజ్యసభ]]|date_passed2=15 మే 2002|assented_by=[[భారత రాష్ట్రపతి|రాష్ట్రపతి]] [[కె.ఆర్. నారాయణన్]]|date_assented=3 జూన్ 2002|date_commenced=3 జూన్ 2002|bill_history_url=|bill=డీలిమిటేషన్ బిల్లు, 2002|bill_citation=|introduced_by=[[అరుణ్ జైట్లీ]], న్యాయ, కంపెనీ వ్యవహారాల మంత్రి|date_introduced=3 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Introduction of the Delimitation Bill, 2002. |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/713581 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref>|passed=7 మే 2002<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Debates |url=https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/759609 |access-date=1 March 2026 |website=eparlib.sansad.in}}</ref>|passed2=15 మే 2002<ref>{{Cite web |title=THE DELIMITATION BILL,2002-CONTD. |url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/87278 |access-date=1 March 2026 |website=rsdebate.nic.in}}</ref>|repeals=డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972|amended_by={{Ubl|డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2003 |డీలిమిటేషన్ (సవరణ) చట్టం, 2008|ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2016|జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019}}|status=సవరించబడి అమలులో ఉంది}} డీలిమిటేషన్ చట్టం, 1972 స్థానంలో [[భారత పార్లమెంటు]] ఆమోదించిన చట్టమే '''డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002''' (2002లో 33వ చట్టం).<ref>{{Cite web|date=4 June 2002|title=THE DELIMITATION ACT, 2002 No. 33 OF 2002|url=https://egazette.gov.in/(S(u0niqlk20iokskm4li1uzhgd))/ViewPDF.aspx|access-date=4 July 2025|website=egazette.gov.in}}</ref> == సవరణలు == న్యాయ శాఖ మంత్రి [[డి.వి.సదానంద గౌడ|డి.వి. సదానంద గౌడ]] ప్రవేశపెట్టిన ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, 2016, డీలిమిటేషన్ చట్టం, 2002 లోని సెక్షన్ 11ను సవరించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఈ ప్రతిపాదిత బిల్లు ఆమోదం పొందితే, జూలై 2015లో 51 బంగ్లాదేశ్, 111 భారతీయ ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి తర్వాత [[పశ్చిమ బెంగాల్]] లోని కూచ్ బెహార్ జిల్లాలో అసెంబ్లీ, పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గాల పరిమిత డీలిమిటేషన్ (పునర్విభజన) చేపట్టడానికి [[భారత ఎన్నికల సంఘం|ఎన్నికల సంఘానికి]] వీలు కలుగుతుంది. 6–7 జూన్ 2015న [[భారత ప్రధాన మంత్రి|ప్రధాన మంత్రి]] [[నరేంద్ర మోదీ]] బంగ్లాదేశ్ పర్యటన సందర్భంగా 1974 భూ సరిహద్దు ఒప్పందం, 2011 ప్రోటోకాల్, ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్ ఆఫ్ రాటిఫికేషన్ (ధృవీకరణ పత్రాల) ఆధారంగా ఈ ఎన్‌క్లేవ్‌లను మార్చుకున్నారు.<ref>{{citation|title=Election Laws (Amendment) Bill Introduced in Lok Sabha|date=24 February 2016|url=http://ndtv.com/india-news/election-laws-amendment-bill-introduced-in-lok-sabha-1280779|work=NDTV}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:భారతదేశ నియోజకవర్గాలు]] 98rsayqz32izlbro59kr4q1fqd72b3m 0 488191 4804004 2026-04-16T12:06:23Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎల్డెనియా మేదగెదరా దిల్షాన్ యసిక మునవీరా, సాధారణంగా '''దిల్షాన్ మునవీరా''' అని పిలుస్తారు (సింహళః தில்சான் மும்யிர்) [[కొలంబో]] 24 ఏప్రిల్ 1989 న జన్మించిన ఒక ప్రొఫెషనల్ [[శ్రీలంక]] క...' 4804004 wikitext text/x-wiki ఎల్డెనియా మేదగెదరా దిల్షాన్ యసిక మునవీరా, సాధారణంగా '''దిల్షాన్ మునవీరా''' అని పిలుస్తారు (సింహళః தில்சான் மும்யிர்) [[కొలంబో]] 24 ఏప్రిల్ 1989 న జన్మించిన ఒక ప్రొఫెషనల్ [[శ్రీలంక]] క్రికెటర్, ఆయన జాతీయ జట్టు కోసం పరిమిత ఓవర్ల ఫార్మాట్లను ఆడాడు. ఆయన శ్రీలంక తరఫున 2012 ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ 20లో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Munaweera and Danajaya in World T-20 squad New selection formula introduced!|url=http://www.island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=59885|access-date=23 August 2012|publisher=The Island}}</ref> ఆయన కుడిచేతి బ్యాట్స్‌మెన్, [[ఆఫ్ స్పిన్|ఆఫ్-బ్రేక్]] బౌలర్.<ref>{{Cite web|title=Saracens fall to first defeat|url=http://sports.dailymirror.lk/2015/04/07/saracens-fall-to-first-defeat/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190619/http://sports.dailymirror.lk/2015/04/07/saracens-fall-to-first-defeat/|archive-date=4 March 2016|access-date=7 April 2015|publisher=Mirror Sports}}</ref> == ప్రారంభ, దేశీయ కెరీర్ == క్రికెట్ నేపథ్యం నుండి వచ్చిన మునవీర, మాజీ ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెటర్ సుదత్ మునవీర, మహిళల క్రికెట్ ఆడిన మంజుల మునవీరల కుమారుడు. మునవీర 2016లో ఫ్యాషన్ డిజైనర్ అయిన సంజీవని పలిహక్కరను వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Dilshan Munaweera gets married|url=http://island-cricket.com/albums/photos/srilankacricket/48217|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218063224/http://island-cricket.com/albums/photos/srilankacricket/48217|archive-date=18 February 2017|access-date=15 May 2016|publisher=Island Cricket}}</ref> ఆయన కొలంబోలోని నలంద కళాశాలలో చదువుకొని 2006 నుండి 2008 వరకు కళాశాల ఫస్ట్ XI జట్టు తరపున క్రికెట్ ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=79th Battle of the Maroons|url=http://www.battleofthemaroons.lk/history_2008.html|access-date=15 May 2016|publisher=School Cricket Ananda-Nalanda Battle}}</ref> ఆయన ఏప్రిల్ 2018లో 2018 సూపర్ ప్రావిన్షియల్ వన్డే టోర్నమెంట్ కోసం కొలంబో జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name="2018ODT">{{Cite news|url=http://www.thepapare.com/slc-super-provincial-50-tournament-squads-fixtures/|title=SLC Super Provincial 50 over tournament squads and fixtures|work=The Papare|access-date=27 April 2018}}</ref> నవంబర్ 2021లో లంకా ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[కొలంబో స్ట్రైకర్స్|కొలంబో స్టార్స్]] తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Kusal Perera, Angelo Mathews miss out on LPL drafts|url=https://www.espncricinfo.com/story/kusal-perera-angelo-mathews-miss-out-on-lpl-drafts-1288554|access-date=10 November 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == మునవీర బ్లూమ్‌ఫీల్డ్ క్రికెట్ అండ్ అథ్లెటిక్ క్లబ్ తరపున ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్ ఆడాడు. అతను శ్రీలంక తరపున నాలుగు ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు కూడా ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Dilshan Munaweera has lot to prove|url=http://island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=59968|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002153/http://island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=59968|archive-date=4 March 2016|access-date=24 August 2012|publisher=The Island}}</ref><ref>{{Cite web|title=Brief interview with Dilshan Munaweera about T20 WC selection|url=http://www.cricturf.com/t20wc/4896-brief-interview-with-dilshan-munaweera-about-t20-wc-selection.html|access-date=27 August 2012|publisher=Cric Turf}}</ref> ఆయన 2008 ఐసిసి అండర్-19 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్, 2010 ఆసియా క్రీడలలో శ్రీలంకకు ప్రాతినిధ్యం వహించి , ఆసియా క్రీడలలో క్రికెట్ విభాగంలో రజత పతకాన్ని గెలుచుకున్నాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/446806.html|title=Final: Bangladesh Under-21s v Sri Lanka Under-21s at Dhaka, Feb 7, 2010 {{!}} Cricket Scorecard {{!}} ESPN Cricinfo|work=Cricinfo|access-date=2025-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402211132/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/446806.html|archive-date=2016-04-02|language=en}}</ref> మునవీరను 2017లో ఆస్ట్రేలియాతో జరిగిన 3 టీ20ఐల సిరీస్‌కు సీనియర్ సీనియర్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా ఎంపిక చేశారు, అక్కడ చాలా మంది సీనియర్ ఆటగాళ్ళు గాయాల కారణంగా దూరమయ్యారు. 17 ఫిబ్రవరి 2017న జరిగిన తన పునరాగమన మ్యాచ్‌లో, మునవీర 29 బంతుల్లో 44 పరుగులు చేసి ఛేజింగ్‌కు వేగవంతమైన ఆరంభాన్ని అందించాడు. శ్రీలంక చివరకు ఆ మ్యాచ్‌ను 5 వికెట్ల తేడాతో గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka tour of Australia, 1st T20I: Australia v Sri Lanka at Melbourne, Feb 17, 2017|url=http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2016-17/engine/match/1001349.html|access-date=17 February 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆగస్టు 2017లో భారత్‌తో నాలుగో మ్యాచ్‌కు ముందు అతన్ని శ్రీలంక వన్డే అంతర్జాతీయ  జట్టులో చేర్చారు.<ref name="ODIsquad">{{Cite web|title=Series lost, Sri Lanka chase assured World-Cup spot|url=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-india-2017/content/story/1118531.html|access-date=31 August 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 31 ఆగస్టు 2017న భారత్‌పై తన వన్డే అరంగేట్రం చేసి కేవలం 11 పరుగులు మాత్రమే చేశాడు, శ్రీలంక ఆ మ్యాచ్‌లో 168 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది.<ref name="ODI">{{Cite web|title=4th ODI (D/N), India tour of Sri Lanka at Colombo, Aug 31 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/17891/game/1109608/Sri-Lanka-vs-India-4th-ODI-India-in-Sri-Lanka-ODI-Series|access-date=31 August 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> మే 2018లో, 2018–19 సీజన్‌కు ముందు శ్రీలంక క్రికెట్ ద్వారా జాతీయ కాంట్రాక్ట్ పొందిన 33 మంది క్రికెటర్లలో అతను ఒకడు.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka assign 33 national contracts with pay hike|url=https://www.icc-cricket.com/news/692671|access-date=22 May 2018|website=International Cricket Council}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sri Lankan players to receive pay hike|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23570424/sri-lankan-players-receive-pay-hike|access-date=22 May 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1989 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:శ్రీలంక క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 0mr7v3rfdpbao8xhvnqu5e295kk8271 0 488192 4804008 2026-04-16T12:14:35Z ~2026-22688-66 148799 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox television | image = | genre = [[నాటకం]] | writer = '''Dialogues: '''<br> రవి వెంకట్ | story = కె ఉషారాణి | director = భార్గవ్ శాకమూరి | starring = దీప్తి మన్నె <br> గోకుల్ మీనన్ <br> మేఘనా రామి | country = భారత...' 4804008 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = [[నాటకం]] | writer = '''Dialogues: '''<br> రవి వెంకట్ | story = కె ఉషారాణి | director = భార్గవ్ శాకమూరి | starring = దీప్తి మన్నె <br> గోకుల్ మీనన్ <br> మేఘనా రామి | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | num_seasons = | num_episodes = | producer = జిఆర్ కృష్ణ <br> జి అనూహ్య రెడ్డి | editor = చంద్రమౌళి మిర్యాల | camera = బహుళ-కెమెరా | network = [[జీ తెలుగు]] | first_aired = {{start date|df=yes|2019|08|26}} | last_aired = ప్రస్తుతం }} '''''రక్త సంబంధమ్'''''<ref>{{Cite web |title=Zee Telugu to telecast 'Radhamma Kuthuru', a story on liberating women - Exchange4media |url=https://www.exchange4media.com/industry-briefing-news/zee-telugu-to-telecast-radhamma-kuthuru-a-story-on-liberating-women-98974.html |access-date=2022-03-08 |website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media |language=en}}</ref> భారతీయ [[తెలుగు]] భాషా టెలివిజన్ ధారావాహిక, ఇది 26 మే 2026 నుండి సోమవారం నుండి శనివారం వరకు ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్నం 1:00 గంటలకు జీ తెలుగులో ప్రసారం అవుతుంది.<ref>{{Cite web |title=Radhamma Kuthuru to premiere on August 26; replaces Ninne Pelladtha - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/radhamma-kuthuru-to-premiere-on-august-26-replaces-ninne-pelladtha/articleshow/70771349.cms |access-date=2022-03-08 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ఇది డిజిటల్ స్ట్రీమింగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్ జీ5 లో కూడా అందుబాటులో ఉంది. ఇందులో దీప్తి మన్నె, గోకుల్ మీనన్, మేఘనా రామి ప్రధాన పాత్రలు 2ng7m5zf7095j5bv20ldyxvmhyoyj0j 4804036 4804008 2026-04-16T14:05:47Z ~2026-22688-66 148799 4804036 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = [[నాటకం]] | writer = '''Dialogues: '''<br> రవి వెంకట్ | story = కె ఉషారాణి | director = భార్గవ్ శాకమూరి | starring = దీప్తి మన్నె <br> గోకుల్ మీనన్ <br> మేఘనా రామి | country = భారతదేశం | language = తెలుగు | num_seasons = | num_episodes = | producer = జిఆర్ కృష్ణ <br> జి అనూహ్య రెడ్డి | editor = చంద్రమౌళి మిర్యాల | camera = బహుళ-కెమెరా | network = [[జీ తెలుగు]] | first_aired = {{start date|df=yes|2019|08|26}} | last_aired = |preceded_by = కలవారి కోడలు కనకమహాలక్ష్మీ(14:00) |followed_by = ధీర్గ సుమంగళి భావ (13:00) |ఆనందరాగం}} }} '''''రక్త సంబంధమ్'''''<ref>{{Cite web |title=Zee Telugu to telecast 'Radhamma Kuthuru', a story on liberating women - Exchange4media |url=https://www.exchange4media.com/industry-briefing-news/zee-telugu-to-telecast-radhamma-kuthuru-a-story-on-liberating-women-98974.html |access-date=2022-03-08 |website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media |language=en}}</ref> భారతీయ [[తెలుగు]] భాషా టెలివిజన్ ధారావాహిక, ఇది 26 మే 2026 నుండి సోమవారం నుండి శనివారం వరకు ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్నం 1:00 గంటలకు జీ తెలుగులో ప్రసారం అవుతుంది.<ref>{{Cite web |title=Radhamma Kuthuru to premiere on August 26; replaces Ninne Pelladtha - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/radhamma-kuthuru-to-premiere-on-august-26-replaces-ninne-pelladtha/articleshow/70771349.cms |access-date=2022-03-08 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ఇది డిజిటల్ స్ట్రీమింగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్ జీ5 లో కూడా అందుబాటులో ఉంది. ఇందులో దీప్తి మన్నె, గోకుల్ మీనన్, మేఘనా రామి ప్రధాన పాత్రలు cxc4t690m13fyqc6mk39rkqymm4bvy5 0 488193 4804014 2026-04-16T12:34:07Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''చాడ్విక్ ఆంటోనియో కిర్క్పాట్రిక్ వాల్టన్''' (జననం 3 జూలై 1985) [[జమైకా]] చెందిన [[వెస్టిండీస్]] [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. రోప్ అనే మారుపేరుతో, వాల్టన్ కుడి చేతి బ్యాట్స్‌మెన్, వికెట్-క...' 4804014 wikitext text/x-wiki '''చాడ్విక్ ఆంటోనియో కిర్క్పాట్రిక్ వాల్టన్''' (జననం 3 జూలై 1985) [[జమైకా]] చెందిన [[వెస్టిండీస్]] [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. రోప్ అనే మారుపేరుతో, వాల్టన్ కుడి చేతి బ్యాట్స్‌మెన్, [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్]], ఆయన వెస్టిండీస్ టెస్ట్ జట్టుకు ఎంపిక కావడానికి ముందు కంబైన్డ్ క్యాంపస్ & కాలేజీలు, యూనివర్శిటీ ఆఫ్ వెస్టిండీస్ వైస్-ఛాన్సలర్ XI కోసం [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్]] మ్యాచ్ల సిరీస్ ఆడాడు. ఆయన 2009 జూలై 9న బంగ్లాదేశ్‌తో తన మొదటి మ్యాచ్ ఆడాడు.<ref>{{Cite web|date=8 July 2009|title=West Indies name replacement squad|url=http://www.cricinfo.com/wivbdesh2009/content/story/413237.html|access-date=22 August 2009|website=ESPNcricinfo}}</ref> మొదటి టెస్ట్ సిరీస్‌లో, అతను ఒక ఇన్నింగ్స్‌లో ఐదు డిస్మిసల్స్‌తో [[రిడ్లీ జాకబ్స్]] రికార్డును సమం చేశాడు. పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ 5వ సీజన్ కోసం వాల్టన్‌ను కరాచీ కింగ్స్ జట్టు ఎంపిక చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Chadwick Walton Cricketer Profile on CricKnock.com|url=https://cricknock.com/player/chadwick-walton/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128010935/https://cricknock.com/player/chadwick-walton/|archive-date=28 January 2023|access-date=4 March 2020|website=CricKnock}}</ref> వికెట్ల వెనుక చక్కగా ఆడుతున్నప్పటికీ, వాల్టన్ బ్యాటింగ్ తీవ్ర ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఆయన 2 వన్డే అంతర్జాతీయ ఇన్నింగ్స్‌లలో 2 సార్లు డకౌట్ అయ్యాడు, 4 టెస్ట్ ఇన్నింగ్స్‌లలో కేవలం 10 పరుగులు మాత్రమే చేయగలిగాడు.<ref name="cricpro">{{Cite web|date=July 2009|title=Player Profile: Chadwick Walton|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/player/315586.html|access-date=22 August 2009|website=ESPNcricinfo}}</ref> వెస్టిండీస్ 'ఎ' జట్టు భారత పర్యటన తరువాత 2013 అక్టోబర్ 4న వెస్టిండీస్ భారత పర్యటన కోసం 15 మంది సభ్యుల టెస్ట్ జట్టులో వాల్టన్‌కు చోటు దక్కింది.<ref>{{Cite web|title=Kirk Edwards, Walton in Test squad|url=http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2013-14/content/story/676553.html|access-date=4 October 2013|website=ESPNcricinfo}}</ref> దీర్ఘకాలిక మణికట్టు గాయం కారణంగా న్యూజిలాండ్‌లో జరిగిన పరిమిత ఓవర్ల సిరీస్ నుండి మార్లన్ శామ్యూల్స్ తప్పుకోవడంతో అతను అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లోకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite web|title=Samuels returns home from NZ with wrist injury|url=http://www.espncricinfo.com/new-zealand-v-west-indies-2013-14/content/story/703559.html|access-date=24 December 2013|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన ఆడిన మూడు మ్యాచ్‌లలో కేవలం 17 పరుగులు మాత్రమే చేసి, ఆ సిరీస్‌లో రాణించలేకపోయాడు. ప్రాంతీయంగా శక్తివంతమైన స్ట్రైకర్‌గా పేరుగాంచినప్పటికీ, అతని టీ20ఐ అరంగేట్రం కూడా ఫలించలేదు, ఆయన ఈడెన్ పార్క్, వెల్లింగ్టన్ రీజినల్ స్టేడియం (వాణిజ్యపరంగా వెస్ట్‌పాక్ స్టేడియం అని పిలుస్తారు ) లలో ఆడిన రెండు టీ20ఐలలో 9 పరుగులు మాత్రమే చేశాడు. ఆయన ఫిబ్రవరి 2017లో 2016–17 రీజినల్ సూపర్50 టోర్నమెంట్ సెమీ-ఫైనల్‌లో 117 పరుగులు చేసి, [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] క్రికెట్‌లో తన మొదటి సెంచరీని సాధించాడు.<ref name="1stsemi">{{Cite web|title=Jamaica smash 434 to surge into final|url=http://www.espncricinfo.com/super50-2017/content/story/1082684.html|access-date=16 February 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> దీని తర్వాత రెండు వారాల లోపే, పర్యటిస్తున్న ఇంగ్లాండ్ జట్టుపై తన రెండవ [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] సెంచరీని సాధించాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-england-2016-17/content/story/1084445.html|title=Stokes brought down to earth but England's batting fires|work=ESPNcricinfo|access-date=2017-03-07|language=en}}</ref> 2017 సిపిఎల్ డ్రాఫ్ట్‌లో [[గయానా అమెజాన్ వారియర్స్]] అతన్ని $110,000 కాంట్రాక్ట్‌తో ఎంపిక చేసుకుంది.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/westindies/content/story/1086357.html|title=Nabi, Rashid get taken in 2017 CPL draft|work=ESPNcricinfo|access-date=2017-03-12|language=en}}</ref> 3 జూన్ 2018న, గ్లోబల్ T20 కెనడా టోర్నమెంట్ ప్రారంభ ఎడిషన్ కోసం జరిగిన ప్లేయర్స్ డ్రాఫ్ట్‌లో అతను వాంకోవర్ నైట్స్ తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref name="Squads2">{{Cite web|date=4 June 2018|title=Global T20 Canada League – Full Squads announced|url=https://www.crictracker.com/global-t20-canada-league-full-squads-announced/|access-date=4 June 2018|website=CricTracker}}</ref> అదే నెలలో, వార్షిక క్రికెట్ వెస్ట్ ఇండీస్ అవార్డులలో అతను ఉత్తమ ప్రాంతీయ టీ20 క్రికెటర్ ఆఫ్ ది ఇయర్‌గా ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Shai Hope, Stafanie Taylor clean up at CWI Awards|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23862608/shai-hope-stafanie-taylor-clean-cwi-awards|access-date=21 June 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> జూన్ 2019లో గ్లోబల్ టీ20 కెనడా టోర్నమెంట్‌లో వాంకోవర్ నైట్స్ ఫ్రాంచైజీ జట్టు తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|date=20 June 2019|title=Global T20 draft streamed live|url=http://www.canadacricket.com/?p=12755|access-date=20 June 2019|website=Canada Cricket Online}}</ref> జూలై 2020 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[జమైకా తల్లావాస్]] జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Nabi, Lamichhane, Dunk earn big in CPL 2020 draft|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29417692/nabi,-lamichhane,-dunk-earn-big-cpl-2020-draft|access-date=6 July 2020|website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Teams Selected for Hero CPL 2020|url=https://www.windiescricket.com/news/teams-selected-hero-cpl-2020/|access-date=6 July 2020|website=Cricket West Indies}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:వెస్టిండీస్ టెస్ట్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:వెస్టిండీస్ వన్డే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] emcgoxddy08jw16iqkkwzd7mlhxciyd 0 488194 4804015 2026-04-16T12:37:16Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344546263|Gauranga Das]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804015 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = గౌరంగ దాస్ | image = Gauranga Das.jpg | alt = | caption = 2020లో గౌరంగ దాస్ | religion = [[హిందూమతం]] | philosophy = | honorific prefix = | sect = వైష్ణవులు<br>(గౌడీయ వైష్ణవం) | lineage = బ్రహ్మ-మధ్వ-గౌడీయ సంప్రదాయ | temple = ఇస్కాన్ | othername = గౌరంగ ప్రభు | nationality = భారతీయుడు | birthname = ఎ.ఎస్.కె. ఆనంద్ | birth_date = | birth_place = [[ముంబై]], [[భారతదేశం]] | alma_mater = ఐఐటి బొంబాయి | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | location = | period = | consecration = | predecessor = | reason = | rank = | teacher = | students = | works = | ordination = | initiation = | previous_post = | present_post = | post = | website = | background = #FFC569 }} '''గౌరంగ దాస్''', ఆయనను గౌరంగ ప్రభు అని కూడా పిలుస్తారు, ఒక భారతీయ హిందూ సన్యాసి, ఆధ్యాత్మిక నాయకుడు, రచయిత.<ref>{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=2023-10-03|title=ISKCON's World Holy Name Week and Bhadra Poornima Celebration Concludes|url=https://businessnewsthisweek.com/business/iskcons-world-holy-name-week-and-bhadra-poornima-celebration-concludes/|access-date=2024-09-20|website=Business News This Week|language=en-US}}</ref> ఆయన [[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం]] (ఇస్కాన్) పాలకమండలి కమిషనర్ గా వ్యవహరిస్తున్నాడు, ఇది [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]] ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ (UNWTO) పర్యావరణ సంఘం బహుళ సంస్థలచే గుర్తింపు పొందింది.<ref name="p211">{{Cite web|date=19 Apr 2024|title=Integrating Vedic Wisdom into Policy and Practice to Nurture Global Equity|url=https://www.apnnews.com/integrating-vedic-wisdom-into-policy-and-practice-to-nurture-global-equity/|access-date=14 Sep 2024|website=APN News}}</ref><ref name="e857">{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=3 Oct 2023|title=ISKCON's World Holy Name Week and Bhadra Poornima Celebration Concludes|url=https://businessnewsthisweek.com/business/iskcons-world-holy-name-week-and-bhadra-poornima-celebration-concludes/|access-date=14 Sep 2024|website=Business News This Week}}</ref> ఆయన యుఎన్ఇపి ఫెయిత్ ఫర్ ఎర్త్ కౌన్సిలర్ కూడా.<ref name="p424">{{Cite web|date=20 Mar 2021|title=Faith for Earth Councilors : Capacity Building and Development program|url=https://eco.brahmakumaris.org/faith-for-earth-councilors/|access-date=14 Sep 2024|website=Brahma Kumaris Environment Initiative}}</ref><ref name="eo402">{{Cite web|date=2 Mar 2022|title=Faith for Earth Dialogue at UNEA 5.2|url=https://www.unep.org/events/unep-event/faith-earth-dialogue-unea-52|access-date=14 Sep 2024|website=UNEP - UN Environment Programme}}</ref> అదనంగా, ఆయన భక్తివేదాంత రీసెర్చ్ సెంటర్ (బిఆర్సి) అడ్మినిస్ట్రేటివ్ డైరెక్టర్, రిషిహుడ్ విశ్వవిద్యాలయం వ్యవస్థాపక బోర్డు సభ్యుడు.<ref name="inex-gngp">{{Cite web|date=28 November 2023|title=Kartik Yatra 2023: Spiritual Journey to Jagannath Puri Unites Thousands Worldwide|url=https://odishastand.com/kartik-yatra-2023-spiritual-journey-to-jagannath-puri-unites-thousands-worldwide/|access-date=|website=Odishastand.com}}</ref><ref name="i137">{{Cite web|last=Haribol|first=Thomas|date=3 Jul 2024|title=15 Years Strong: The Bhaktivedanta Research Center Celebrates Anniversary|url=https://iskconnews.org/15-years-strong-the-bhaktivedanta-research-center-celebrates-anniversary/|access-date=14 Sep 2024|website=ISKCON News}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == గౌరంగ దాస్ 1971 జూలై 8న [[ముంబై]]<nowiki/>లో ఒక దక్షిణ భారత కుటుంబంలో '''ఎ. ఎస్. కె. ఆనంద్''' గా జన్మించాడు. దాస్ తన ప్రారంభ విద్యను [[భిలాయ్]] సెక్టార్ 9 లోని ఇంగ్లీష్ మీడియం స్కూల్లో 8వ తరగతి వరకు పూర్తి చేసాడు. ఢిల్లీ పబ్లిక్ స్కూల్ (డి. పి. ఎస్. భిలాయ్)లో తన మాధ్యమిక విద్యను కొనసాగించి, 9 నుండి 12 తరగతులు పూర్తి చేసాడు. తరువాత ఆయన [[ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] (ఐఐటి) బొంబాయిలో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (1993) డిగ్రీని అభ్యసించాడు, 1993లో పట్టభద్రుడయ్యాడు.<ref name="q298">{{Cite web|date=14 Feb 2012|title=Gauranga Dasa (RNS)|url=https://iskconleaders.com/gauranga-prabhu/|access-date=14 Sep 2024|website=ISKCON Leaders}}</ref><ref name="m129">{{Cite web|last=Kanetkar|first=Riddhima|date=31 Jan 2024|title=Meet IIT Bombay graduate who left high paying job at Kirloskars to become a monk due to...|url=https://www.dnaindia.com/education/report-meet-iit-bombay-graduate-gauranga-das-who-left-high-paying-job-at-kirloskars-to-become-a-monk-due-to-3076314#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=DNA India}}</ref><ref name="a573">{{Cite web|last=Singh|first=Rahul|date=13 Nov 2018|title=The Monk who used his IIT degree for Environmental Transformation|url=https://www.connectedtoindia.com/the-monk-who-used-his-iit-degree-for-environmental-transformation/|access-date=19 Sep 2024|website=Connected to India News I Singapore l UAE l UK l USA l NRI}}</ref> == కెరీర్ == 1993లో గౌరంగ దాస్ [[పూణే]]<nowiki/>లోని కిర్లోస్కర్ ఆయిల్ ఇంజిన్ లిమిటెడ్ లో ఆగస్టు నుండి నవంబరు వరకు తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు.<ref name="s737">{{Cite web|last=A-Z|first=Authors|date=12 Jul 2024|title=Gauranga Das|url=https://www.penguin.co.in/book_author/gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=Penguin Random House India}}</ref> గౌరంగ దాస్ [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]] ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ (UNWTO) గోవర్ధన్ ఎకోవిలేజ్ డైరెక్టర్, UNEP, UNCCD, UN ECOSOC, UN CBD లతో సహా పలు UN సంస్థలచే గుర్తింపు పొందిన పర్యావరణ సంఘం.<ref name="z404">{{Cite web|date=20 Jan 2017|title=ISKCON's Govardhan eco village bags UN award|url=https://www.thehindu.com/news/national/ISKCON%E2%80%99s-Govardhan-eco-village-bags-UN-award/article17068450.ece|access-date=19 Sep 2024|website=The Hindu}}</ref> ఆయన యుఎన్ఇపి ఫెయిత్ ఫర్ ఎర్త్ కౌన్సిలర్ గా కూడా పనిచేస్తున్నాడు.<ref name="e402">{{Cite web|date=2 Mar 2022|title=Faith for Earth Dialogue at UNEA 5.2|url=https://www.unep.org/events/unep-event/faith-earth-dialogue-unea-52|access-date=19 Sep 2024|website=UNEP - UN Environment Programme}}</ref> ప్రపంచవ్యాప్తంగా మానవ వనరుల అభివృద్ధి, ఇస్కాన్ దేవాలయాల సామర్థ్య నిర్మాణానికి ప్రపంచ బాధ్యతలతో ఇస్కాన్ పాలకమండలి కమిషన్ (జిబిసి)లో సభ్యుడు. ఆయన ఇస్కాన్ కమ్యూనిటీలలో సంరక్షణ సంస్కృతిని పెంపొందించడానికి వ్యవస్థలను రూపొందించడానికి పనిచేస్తాడు, సమగ్ర శిక్షణ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాల ద్వారా ఇస్కాన్ నాయకత్వం సామర్థ్యాన్ని పెంచుతాడు.<ref name="t879">{{Cite web|title=Gauranga Dasa – International Society for Krishna Consciousness – Website of the Governing Body Commission|url=https://gbc.iskcon.org/gauranga-dasa/|access-date=19 Sep 2024|website=International Society for Krishna Consciousness – Website of the Governing Body Commission – The Official Website of the Governing Body Commission of the International Society for Krishna Consciousness}}</ref> గౌరంగ దాస్ [[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం|ఇస్కాన్]] గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ కోసం ఇస్కాన్ గ్లోబల్ డ్యూటీ ఆఫీసర్లో అనేక పదవులను కలిగి ఉన్నాడు. ఇస్కాన్ జిబిసి కాలేజ్ ట్రస్టీ, జిబిసి ఆర్గనైజేషనల్ డెవలప్మెంట్ కమిటీలో క్రియాశీల సభ్యుడు, జిబిసి నామినేషన్ల కమిటీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా కూడా ఉన్నాడు.<ref name="i062">{{Cite web|date=7 Nov 2016|title=Appointment of Global Duty Officers by the GBC|url=https://iskconnews.org/appointment-of-global-duty-officers-by-the-gbc/|access-date=19 Sep 2024|website=ISKCON News}}</ref><ref name="b126">{{Cite web|title=Board of Trustees|url=https://gbc-college.com/board-of-trustees/|access-date=19 Sep 2024|website=GBC College}}</ref> భారతదేశం తరపున [[బ్రెజిల్]] లోని సి20లో ఆహార వ్యవస్థలు, ఆకలి, పేదరిక వర్కింగ్ గ్రూప్ నకు ఆయన కో-ఫెసిలిటేటర్ గా ఉన్నాడు. సి20 ఇండియా 2023 కార్యక్రమాల సమయంలో, ఆయన ఫుడ్ అండ్ లైఫ్ సబ్ వర్కింగ్ గ్రూప్ కో-ఆర్డినేటర్ గా పనిచేసాడు, 2023-2033ను చేతన ఆహార ఉత్పత్తి, వినియోగం దశాబ్దంగా ప్రకటించే చొరవకు నాయకత్వం వహించాడు.<ref name="g509">{{Cite web|last=Singh|first=Prasanna|date=4 Apr 2024|title=News In Brief featuring Schneider, Gaurang Das prabhu and more|url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-news/news-in-brief-schneider-world-tour-ig-drones-vianode|access-date=19 Sep 2024|website=Saur Energy International}}</ref><ref name="q090">{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=5 Apr 2024|title=Gauranga Das Prabhu represents India at G20 C20, Brazil|url=https://businessnewsthisweek.com/business/gauranga-das-prabhu-represents-india-at-g20-c20-brazil/|access-date=19 Sep 2024|website=Business News This Week}}</ref><ref name="m9">{{Cite web|title=YOJAK's participation in C20 Brazil|url=https://yojak.org.in/news/yojaks-participation-in-c20-brazil/|access-date=19 Sep 2024|website=yojak.org.in/}}</ref> ఆయన ఇస్కాన్ చౌపాటి ఆలయ సహ-అధ్యక్షుడిగా, [[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] భక్తివేదాంత పరిశోధన కేంద్రం (బిఆర్సి) పరిపాలనా డైరెక్టర్ గా పనిచేస్తున్నాడు. [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]] ఏకాత్మ ధామ్ ప్రాజెక్ట్ అభివృద్ధిలో ఆయన పాలుపంచుకున్నాడు, రిషిహుడ్ విశ్వవిద్యాలయం వ్యవస్థాపక బోర్డు సభ్యుడు. ఆయన సెంట్రల్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నత స్థాయి సలహా కమిటీలో సభ్యుడు, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ నాగ్‌పూర్ విజిటింగ్ ఫ్యాకల్టీ సభ్యుడు.<ref name="j153">{{Cite web|date=29 Apr 2024|title=Gauranga Das Prabhu|url=https://rishihood.edu.in/people/gauranga-das-prabhu/|access-date=14 Sep 2024|website=Rishihood University, Delhi NCR}}</ref><ref name="m29">{{Cite web|last=Kanetkar|first=Riddhima|date=4 November 2022|title=IIM Nagpur students take lessons in Life Management from Dr. Gauranga Das|url=https://thelivenagpur.com/2022/11/04/iim-nagpur-students-take-lessons-in-life-management-from-dr-gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=thelivenagpur.com}}</ref><ref name="o497">{{Cite web|last=Kumar|first=Shailendra|date=8 Sep 2022|title=आध्यात्मिक गुरु गौरांग दास प्रभु अपने इस ज्ञान की वजह से सोशल मीडिया पर हो रहे हैं मशहूर, जानें वजह|url=https://www.naidunia.com/lite/national-spiritual-guru-gaurang-das-prabhu-is-becoming-famous-on-social-media-because-of-his-knowledge-know-the-reason-7806207?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM%3D#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=16845526498005&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.naidunia.com%2Fnational-spiritual-guru-gaurang-das-prabhu-is-becoming-famous-on-social-media-because-of-his-knowledge-know-the-reason-7806207|access-date=19 Sep 2024|website=Nai Dunia|language=hi}}</ref> 2025లో, గౌరంగ దాస్, వివిధ ఐఐటిల పూర్వ విద్యార్థులు, అధ్యాపకులు సహ-స్థాపించిన ఇండియా హౌస్ అనే థింక్ ట్యాంక్ ను ప్రారంభించారు, ఆయన సంస్థకు గురువుగా వ్యవహరిస్తున్నాడు. <ref>{{Cite web|title=India House {{!}} Team|url=https://theindiahouse.org/ourteam}}</ref> == గుర్తింపు == గౌరంగ దాస్ గ్రామీణాభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాలలో దాల్మియా భారత్ గ్రామీణాభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాల-సిఎస్ఆర్బాక్స్ సిఎస్ఆర్ ఇంపాక్ట్ అవార్డు 2023 అందుకున్నాడు.<ref name="i928">{{Cite web|last=Admin|first=India Education Diary Bureau|date=19 Oct 2023|title=Shri Gauranga Das Prabhu Wins Dalmia Bharat Rural Development and Infrastructure – CSRBOX CSR Impact Award 2023|url=https://indiaeducationdiary.in/shri-gauranga-das-prabhu-wins-dalmia-bharat-rural-development-and-infrastructure-csrbox-csr-impact-award-2023/#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=India Education}}</ref> 2023 అక్టోబరు 23న సమాజానికి ఆయన చేసిన కృషికి గాను 'ప్రైడ్ ఆఫ్ ఇండియా' మాగ్నా అవార్డును అందుకున్నాడు.<ref name="i157">{{Cite web|date=19 Sep 2024|title=Shri Gauranga Das Prabhu Ji Receives The Prestigious 'Pride of India' Magna Award For His Immense Contributions To Society Through Community Service|url=https://www.passionateinmarketing.com/shri-gauranga-das-prabhu-ji-receives-the-prestigious-pride-of-india-magna-award-for-his-immense-contributions-to-society-through-community-service/#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=Passionate In Marketing}}</ref> హరిత భవనాల ఉద్యమానికి ఆయన చేసిన కృషికి గాను ఇండియన్ గ్రీన్ బిల్డింగ్ కౌన్సిల్ ఆయనను ఐజిబిసి ఫెలోగా గుర్తించింది.<ref name="p816">{{Cite web|date=10 Apr 2023|title=PRABHU GAURANGA DAS|url=https://www.globalswasthyam.com/speakers/prabhu-gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=Swasthyam}}</ref> [[అసోం|అస్సాం]] కజిరంగా విశ్వవిద్యాలయం నుండి గౌరవ డాక్టరేట్ ను అందుకున్నాడు. <ref name="f458">{{Cite web|date=21 Sep 2022|title=Assam Kaziranga University convocation ceremony for graduating batches of 2020, 2021|url=https://thenewsmill.com/2022/09/assam-kaziranga-university-convocation-ceremony-for-graduating-batches-of-2020-2021/|access-date=19 Sep 2024|website=The News Mill}}</ref><ref name="n438">{{Cite web|date=20 Sep 2022|title=7th Convocation Ceremony Of Assam Kaziranga University Held|url=https://www.guwahatiplus.com/buzz/7th-convocation-ceremony-of-assam-kaziranga-university-held|access-date=19 Sep 2024|website=Guwahati News}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] np48ugrzgm8fai20ny4vej2jvwneq62 4804016 4804015 2026-04-16T12:37:55Z Muralikrishna m 106628 4804016 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = గౌరంగ దాస్ | image = Gauranga Das.jpg | alt = | caption = 2020లో గౌరంగ దాస్ | religion = [[హిందూమతం]] | philosophy = | honorific prefix = | sect = వైష్ణవులు<br>(గౌడీయ వైష్ణవం) | lineage = బ్రహ్మ-మధ్వ-గౌడీయ సంప్రదాయ | temple = ఇస్కాన్ | othername = గౌరంగ ప్రభు | nationality = భారతీయుడు | birthname = ఎ.ఎస్.కె. ఆనంద్ | birth_date = | birth_place = [[ముంబై]], [[భారతదేశం]] | alma_mater = ఐఐటి బొంబాయి | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | location = | period = | consecration = | predecessor = | reason = | rank = | teacher = | students = | works = | ordination = | initiation = | previous_post = | present_post = | post = | website = | background = #FFC569 }} '''గౌరంగ దాస్''', ఆయనను గౌరంగ ప్రభు అని కూడా పిలుస్తారు, ఒక భారతీయ హిందూ సన్యాసి, ఆధ్యాత్మిక నాయకుడు, రచయిత.<ref>{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=2023-10-03|title=ISKCON's World Holy Name Week and Bhadra Poornima Celebration Concludes|url=https://businessnewsthisweek.com/business/iskcons-world-holy-name-week-and-bhadra-poornima-celebration-concludes/|access-date=2024-09-20|website=Business News This Week|language=en-US}}</ref> ఆయన [[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం]] (ఇస్కాన్) పాలకమండలి కమిషనర్ గా వ్యవహరిస్తున్నాడు, ఇది [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]] ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ (UNWTO) పర్యావరణ సంఘం బహుళ సంస్థలచే గుర్తింపు పొందింది.<ref name="p211">{{Cite web|date=19 Apr 2024|title=Integrating Vedic Wisdom into Policy and Practice to Nurture Global Equity|url=https://www.apnnews.com/integrating-vedic-wisdom-into-policy-and-practice-to-nurture-global-equity/|access-date=14 Sep 2024|website=APN News}}</ref><ref name="e857">{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=3 Oct 2023|title=ISKCON's World Holy Name Week and Bhadra Poornima Celebration Concludes|url=https://businessnewsthisweek.com/business/iskcons-world-holy-name-week-and-bhadra-poornima-celebration-concludes/|access-date=14 Sep 2024|website=Business News This Week}}</ref> ఆయన యుఎన్ఇపి ఫెయిత్ ఫర్ ఎర్త్ కౌన్సిలర్ కూడా.<ref name="p424">{{Cite web|date=20 Mar 2021|title=Faith for Earth Councilors : Capacity Building and Development program|url=https://eco.brahmakumaris.org/faith-for-earth-councilors/|access-date=14 Sep 2024|website=Brahma Kumaris Environment Initiative}}</ref><ref name="eo402">{{Cite web|date=2 Mar 2022|title=Faith for Earth Dialogue at UNEA 5.2|url=https://www.unep.org/events/unep-event/faith-earth-dialogue-unea-52|access-date=14 Sep 2024|website=UNEP - UN Environment Programme}}</ref> అదనంగా, ఆయన భక్తివేదాంత రీసెర్చ్ సెంటర్ (బిఆర్సి) అడ్మినిస్ట్రేటివ్ డైరెక్టర్, రిషిహుడ్ విశ్వవిద్యాలయం వ్యవస్థాపక బోర్డు సభ్యుడు.<ref name="inex-gngp">{{Cite web|date=28 November 2023|title=Kartik Yatra 2023: Spiritual Journey to Jagannath Puri Unites Thousands Worldwide|url=https://odishastand.com/kartik-yatra-2023-spiritual-journey-to-jagannath-puri-unites-thousands-worldwide/|access-date=|website=Odishastand.com}}</ref><ref name="i137">{{Cite web|last=Haribol|first=Thomas|date=3 Jul 2024|title=15 Years Strong: The Bhaktivedanta Research Center Celebrates Anniversary|url=https://iskconnews.org/15-years-strong-the-bhaktivedanta-research-center-celebrates-anniversary/|access-date=14 Sep 2024|website=ISKCON News}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == గౌరంగ దాస్ 1971 జూలై 8న [[ముంబై]]<nowiki/>లో ఒక దక్షిణ భారత కుటుంబంలో '''ఎ. ఎస్. కె. ఆనంద్''' గా జన్మించాడు. దాస్ తన ప్రారంభ విద్యను [[భిలాయ్]] సెక్టార్ 9 లోని ఇంగ్లీష్ మీడియం స్కూల్లో 8వ తరగతి వరకు పూర్తి చేసాడు. ఢిల్లీ పబ్లిక్ స్కూల్ (డి. పి. ఎస్. భిలాయ్)లో తన మాధ్యమిక విద్యను కొనసాగించి, 9 నుండి 12 తరగతులు పూర్తి చేసాడు. తరువాత ఆయన [[ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] (ఐఐటి) బొంబాయిలో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (1993) డిగ్రీని అభ్యసించాడు, 1993లో పట్టభద్రుడయ్యాడు.<ref name="q298">{{Cite web|date=14 Feb 2012|title=Gauranga Dasa (RNS)|url=https://iskconleaders.com/gauranga-prabhu/|access-date=14 Sep 2024|website=ISKCON Leaders}}</ref><ref name="m129">{{Cite web|last=Kanetkar|first=Riddhima|date=31 Jan 2024|title=Meet IIT Bombay graduate who left high paying job at Kirloskars to become a monk due to...|url=https://www.dnaindia.com/education/report-meet-iit-bombay-graduate-gauranga-das-who-left-high-paying-job-at-kirloskars-to-become-a-monk-due-to-3076314#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=DNA India}}</ref><ref name="a573">{{Cite web|last=Singh|first=Rahul|date=13 Nov 2018|title=The Monk who used his IIT degree for Environmental Transformation|url=https://www.connectedtoindia.com/the-monk-who-used-his-iit-degree-for-environmental-transformation/|access-date=19 Sep 2024|website=Connected to India News I Singapore l UAE l UK l USA l NRI}}</ref> == కెరీర్ == 1993లో గౌరంగ దాస్ [[పూణే]]<nowiki/>లోని కిర్లోస్కర్ ఆయిల్ ఇంజిన్ లిమిటెడ్ లో ఆగస్టు నుండి నవంబరు వరకు తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు.<ref name="s737">{{Cite web|last=A-Z|first=Authors|date=12 Jul 2024|title=Gauranga Das|url=https://www.penguin.co.in/book_author/gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=Penguin Random House India}}</ref> గౌరంగ దాస్ [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]] ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ (UNWTO) గోవర్ధన్ ఎకోవిలేజ్ డైరెక్టర్, UNEP, UNCCD, UN ECOSOC, UN CBD లతో సహా పలు UN సంస్థలచే గుర్తింపు పొందిన పర్యావరణ సంఘం.<ref name="z404">{{Cite web|date=20 Jan 2017|title=ISKCON's Govardhan eco village bags UN award|url=https://www.thehindu.com/news/national/ISKCON%E2%80%99s-Govardhan-eco-village-bags-UN-award/article17068450.ece|access-date=19 Sep 2024|website=The Hindu}}</ref> ఆయన యుఎన్ఇపి ఫెయిత్ ఫర్ ఎర్త్ కౌన్సిలర్ గా కూడా పనిచేస్తున్నాడు.<ref name="e402">{{Cite web|date=2 Mar 2022|title=Faith for Earth Dialogue at UNEA 5.2|url=https://www.unep.org/events/unep-event/faith-earth-dialogue-unea-52|access-date=19 Sep 2024|website=UNEP - UN Environment Programme}}</ref> ప్రపంచవ్యాప్తంగా మానవ వనరుల అభివృద్ధి, ఇస్కాన్ దేవాలయాల సామర్థ్య నిర్మాణానికి ప్రపంచ బాధ్యతలతో ఇస్కాన్ పాలకమండలి కమిషన్ (జిబిసి)లో సభ్యుడు. ఆయన ఇస్కాన్ కమ్యూనిటీలలో సంరక్షణ సంస్కృతిని పెంపొందించడానికి వ్యవస్థలను రూపొందించడానికి పనిచేస్తాడు, సమగ్ర శిక్షణ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాల ద్వారా ఇస్కాన్ నాయకత్వం సామర్థ్యాన్ని పెంచుతాడు.<ref name="t879">{{Cite web|title=Gauranga Dasa – International Society for Krishna Consciousness – Website of the Governing Body Commission|url=https://gbc.iskcon.org/gauranga-dasa/|access-date=19 Sep 2024|website=International Society for Krishna Consciousness – Website of the Governing Body Commission – The Official Website of the Governing Body Commission of the International Society for Krishna Consciousness}}</ref> గౌరంగ దాస్ [[అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం|ఇస్కాన్]] గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ కోసం ఇస్కాన్ గ్లోబల్ డ్యూటీ ఆఫీసర్లో అనేక పదవులను కలిగి ఉన్నాడు. ఇస్కాన్ జిబిసి కాలేజ్ ట్రస్టీ, జిబిసి ఆర్గనైజేషనల్ డెవలప్మెంట్ కమిటీలో క్రియాశీల సభ్యుడు, జిబిసి నామినేషన్ల కమిటీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా కూడా ఉన్నాడు.<ref name="i062">{{Cite web|date=7 Nov 2016|title=Appointment of Global Duty Officers by the GBC|url=https://iskconnews.org/appointment-of-global-duty-officers-by-the-gbc/|access-date=19 Sep 2024|website=ISKCON News}}</ref><ref name="b126">{{Cite web|title=Board of Trustees|url=https://gbc-college.com/board-of-trustees/|access-date=19 Sep 2024|website=GBC College}}</ref> భారతదేశం తరపున [[బ్రెజిల్]] లోని సి20లో ఆహార వ్యవస్థలు, ఆకలి, పేదరిక వర్కింగ్ గ్రూప్ నకు ఆయన కో-ఫెసిలిటేటర్ గా ఉన్నాడు. సి20 ఇండియా 2023 కార్యక్రమాల సమయంలో, ఆయన ఫుడ్ అండ్ లైఫ్ సబ్ వర్కింగ్ గ్రూప్ కో-ఆర్డినేటర్ గా పనిచేసాడు, 2023-2033ను చేతన ఆహార ఉత్పత్తి, వినియోగం దశాబ్దంగా ప్రకటించే చొరవకు నాయకత్వం వహించాడు.<ref name="g509">{{Cite web|last=Singh|first=Prasanna|date=4 Apr 2024|title=News In Brief featuring Schneider, Gaurang Das prabhu and more|url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-news/news-in-brief-schneider-world-tour-ig-drones-vianode|access-date=19 Sep 2024|website=Saur Energy International}}</ref><ref name="q090">{{Cite web|last=Praharaj|first=Mansi|date=5 Apr 2024|title=Gauranga Das Prabhu represents India at G20 C20, Brazil|url=https://businessnewsthisweek.com/business/gauranga-das-prabhu-represents-india-at-g20-c20-brazil/|access-date=19 Sep 2024|website=Business News This Week}}</ref><ref name="m9">{{Cite web|title=YOJAK's participation in C20 Brazil|url=https://yojak.org.in/news/yojaks-participation-in-c20-brazil/|access-date=19 Sep 2024|website=yojak.org.in/}}</ref> ఆయన ఇస్కాన్ చౌపాటి ఆలయ సహ-అధ్యక్షుడిగా, [[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]] భక్తివేదాంత పరిశోధన కేంద్రం (బిఆర్సి) పరిపాలనా డైరెక్టర్ గా పనిచేస్తున్నాడు. [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]] ఏకాత్మ ధామ్ ప్రాజెక్ట్ అభివృద్ధిలో ఆయన పాలుపంచుకున్నాడు, రిషిహుడ్ విశ్వవిద్యాలయం వ్యవస్థాపక బోర్డు సభ్యుడు. ఆయన సెంట్రల్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నత స్థాయి సలహా కమిటీలో సభ్యుడు, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ నాగ్‌పూర్ విజిటింగ్ ఫ్యాకల్టీ సభ్యుడు.<ref name="j153">{{Cite web|date=29 Apr 2024|title=Gauranga Das Prabhu|url=https://rishihood.edu.in/people/gauranga-das-prabhu/|access-date=14 Sep 2024|website=Rishihood University, Delhi NCR}}</ref><ref name="m29">{{Cite web|last=Kanetkar|first=Riddhima|date=4 November 2022|title=IIM Nagpur students take lessons in Life Management from Dr. Gauranga Das|url=https://thelivenagpur.com/2022/11/04/iim-nagpur-students-take-lessons-in-life-management-from-dr-gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=thelivenagpur.com}}</ref><ref name="o497">{{Cite web|last=Kumar|first=Shailendra|date=8 Sep 2022|title=आध्यात्मिक गुरु गौरांग दास प्रभु अपने इस ज्ञान की वजह से सोशल मीडिया पर हो रहे हैं मशहूर, जानें वजह|url=https://www.naidunia.com/lite/national-spiritual-guru-gaurang-das-prabhu-is-becoming-famous-on-social-media-because-of-his-knowledge-know-the-reason-7806207?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM%3D#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=16845526498005&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.naidunia.com%2Fnational-spiritual-guru-gaurang-das-prabhu-is-becoming-famous-on-social-media-because-of-his-knowledge-know-the-reason-7806207|access-date=19 Sep 2024|website=Nai Dunia|language=hi}}</ref> 2025లో, గౌరంగ దాస్, వివిధ ఐఐటిల పూర్వ విద్యార్థులు, అధ్యాపకులు సహ-స్థాపించిన ఇండియా హౌస్ అనే థింక్ ట్యాంక్ ను ప్రారంభించారు, ఆయన సంస్థకు గురువుగా వ్యవహరిస్తున్నాడు. <ref>{{Cite web|title=India House {{!}} Team|url=https://theindiahouse.org/ourteam}}</ref> == గుర్తింపు == గౌరంగ దాస్ గ్రామీణాభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాలలో దాల్మియా భారత్ గ్రామీణాభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాల-సిఎస్ఆర్బాక్స్ సిఎస్ఆర్ ఇంపాక్ట్ అవార్డు 2023 అందుకున్నాడు.<ref name="i928">{{Cite web|last=Admin|first=India Education Diary Bureau|date=19 Oct 2023|title=Shri Gauranga Das Prabhu Wins Dalmia Bharat Rural Development and Infrastructure – CSRBOX CSR Impact Award 2023|url=https://indiaeducationdiary.in/shri-gauranga-das-prabhu-wins-dalmia-bharat-rural-development-and-infrastructure-csrbox-csr-impact-award-2023/#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=India Education}}</ref> 2023 అక్టోబరు 23న సమాజానికి ఆయన చేసిన కృషికి గాను 'ప్రైడ్ ఆఫ్ ఇండియా' మాగ్నా అవార్డును అందుకున్నాడు.<ref name="i157">{{Cite web|date=19 Sep 2024|title=Shri Gauranga Das Prabhu Ji Receives The Prestigious 'Pride of India' Magna Award For His Immense Contributions To Society Through Community Service|url=https://www.passionateinmarketing.com/shri-gauranga-das-prabhu-ji-receives-the-prestigious-pride-of-india-magna-award-for-his-immense-contributions-to-society-through-community-service/#google_vignette|access-date=19 Sep 2024|website=Passionate In Marketing}}</ref> హరిత భవనాల ఉద్యమానికి ఆయన చేసిన కృషికి గాను ఇండియన్ గ్రీన్ బిల్డింగ్ కౌన్సిల్ ఆయనను ఐజిబిసి ఫెలోగా గుర్తించింది.<ref name="p816">{{Cite web|date=10 Apr 2023|title=PRABHU GAURANGA DAS|url=https://www.globalswasthyam.com/speakers/prabhu-gauranga-das/|access-date=19 Sep 2024|website=Swasthyam}}</ref> [[అసోం|అస్సాం]] కజిరంగా విశ్వవిద్యాలయం నుండి గౌరవ డాక్టరేట్ ను అందుకున్నాడు. <ref name="f458">{{Cite web|date=21 Sep 2022|title=Assam Kaziranga University convocation ceremony for graduating batches of 2020, 2021|url=https://thenewsmill.com/2022/09/assam-kaziranga-university-convocation-ceremony-for-graduating-batches-of-2020-2021/|access-date=19 Sep 2024|website=The News Mill}}</ref><ref name="n438">{{Cite web|date=20 Sep 2022|title=7th Convocation Ceremony Of Assam Kaziranga University Held|url=https://www.guwahatiplus.com/buzz/7th-convocation-ceremony-of-assam-kaziranga-university-held|access-date=19 Sep 2024|website=Guwahati News}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] bsafcsyncoovmxcf1xk5nnov1l9af2i 0 488195 4804018 2026-04-16T13:05:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name = పర్వేజ్ హొస్సేన్ ఎమోన్ | image = Parvez-Hossain-Emon.jpg | fullname = పర్వేజ్ హొస్సేన్ ఎమోన్ | birth_date = {{birth date and age|2002|6|12|df=yes}} | birth_place = చటోగ్రామ్, బంగ్లాదేశ్ | death_date = | death_place = | batting...' 4804018 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = పర్వేజ్ హొస్సేన్ ఎమోన్ | image = Parvez-Hossain-Emon.jpg | fullname = పర్వేజ్ హొస్సేన్ ఎమోన్ | birth_date = {{birth date and age|2002|6|12|df=yes}} | birth_place = చటోగ్రామ్, బంగ్లాదేశ్ | death_date = | death_place = | batting = ఎడమ చేతి | bowling = | role = ఓపెనింగ్-బ్యాటర్ | international = true | country = బంగ్లాదేశ్ | internationalspan = 2022–ప్రస్తుతం | onetest = | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = జూలై 2 | odidebutyear = 2025 | odidebutagainst = శ్రీలంక | odicap = 151 | lastodidate = జూలై 8 | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = శ్రీలంక | T20Idebutdate = ఆగస్టు 2 | T20Idebutyear = 2022 | T20Idebutagainst = జింబాబ్వే | T20Icap = 76 | lastT20Idate = డిసెంబర్ 2 | lastT20Iyear = 2025 | lastT20Iagainst = ఐర్లాండ్‌ | columns = 4 |hidedeliveries=true | column1 =[[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches1 = 3 | runs1 = 108 | bat avg1 = 36.00 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 67 | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 1/– | column2 =[[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 30 | runs2 = 607 | bat avg2 = 21.67 | 100s/50s2 = 1/3 | top score2 = 100 | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 11/– | column3 =[[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 30 | runs3 = 1,710 | bat avg3 = 32.88 | 100s/50s3 = 1/8 | top score3 = 107 | deliveries3 = 17 | wickets3 = – | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 18/2 | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 75 | runs4 = 2,790 | bat avg4 = 39.85 | 100s/50s4 = 6/18 | top score4 = 151 | deliveries4 = 23 | wickets4 = 1 | bowl avg4 = 17.00 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 1/1 | catches/stumpings4 = 21/– | date = 2025 డిసెంబర్ 24 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1139511.html క్రిక్‌ఇన్ఫో | medaltemplates = {{MedalSport|పురుషుల క్రికెట్}} {{MedalCountry |బంగ్లాదేశ్‌ }} {{MedalCompetition|ఐసిసి అండర్-19 ప్రపంచ కప్}} {{Medal|W|2020 దక్షిణాఫ్రికా|}} {{MedalCompetition|ఆసియా క్రీడలు}} {{MedalBronze|2022 హాంగ్జౌ|జట్టు}} |height=5 అడుగుల 9 అంగుళాలు (175 సెం.మీ)<ref>{{cite web |title=Parvez Hossain Emon |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/parvez-hossain-emon-1139511|quote=A power-packed 5ft 9in left-hander (...)|website=ESPNcricinfo |publisher=ESPN Sports Media Ltd |access-date=2 October 2025}}</ref>}} '''పర్వేజ్ హొస్సేన్ ఎమోన్''' (బెంగాలీ: পারভেজ হোসেন ইমন; జననం 12 జూన్ 2002) బంగ్లాదేశ్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], ఆయన ఎడమచేతి ఓపెనింగ్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా ఆడతాడు. ఆయన దేశీయ క్రికెట్‌లో చిట్టగాంగ్ డివిజన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాడు, పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్‌లో [[లాహోర్ ఖలందర్స్]] తరపున ఆడతాడు.<ref name="Bio">{{Cite web|title=Parvez Hossain Emon|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1139511.html|access-date=25 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == కెరీర్ == పర్వేజ్ ఎమోన్ 2019 ఫిబ్రవరి 25న ఢాకా ప్రీమియర్ డివిజన్ ట్వంటీ 20 క్రికెట్ లీగ్‌లో బంగ్లాదేశ్ క్రీరా శిఖ ప్రోటిష్టాన్ తరఫున ట్వంటీ 20 అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20">{{Cite web|title=4th match, Group D, Dhaka Premier Division Twenty20 Cricket League at Fatullah, Feb 25 2019|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175894.html|access-date=25 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2019 మార్చి 8న ఢాకా ప్రీమియర్ డివిజన్ క్రికెట్ లీగ్‌లో బంగ్లాదేశ్ క్రిరా శిఖ ప్రోటిష్టాన్ తరఫున లిస్ట్ ఎ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="LA">{{Cite web|title=1st Match, Dhaka Premier Division Cricket League at Dhaka, Mar 8 2019|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1176901.html|access-date=8 March 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన డిసెంబర్ 2019లో 2020 అండర్-19 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ కోసం బంగ్లాదేశ్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Media Release : ICC U19 CWC South Africa 2020 : Bangladesh Under 19 Team Announced|url=http://www.tigercricket.com.bd/2019/12/21/media-release-icc-u19-cwc-south-africa-2020-bangladesh-under-19-team-announced/|access-date=21 December 2019|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref> 8 డిసెంబర్ 2020న, 2020-21 బంగబంధు టీ20 కప్, పర్వేజ్ ఫార్చ్యూన్ బారిషాల్ తరపున మినిస్టర్ గ్రూప్ రాజ్షాహీపై సెంచరీ సాధించాడు.<ref>{{Cite web|title=Parvez Hossain Emon's 100, Rabbi's hat-trick, Tamim's fifty hand Barishal win|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/30475883/bangabandhu-t20-parvez-hossain-emon-100-kamrul-islam-rabbi-hat-trick-tamim-iqbal-fifty-hand-barishal-win|access-date=8 December 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> అతని సెంచరీ 42 బంతుల్లో వచ్చింది, ఇది టీ20 క్రికెట్ మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్ చేసిన అత్యంత వేగవంతమైన సెంచరీ.<ref>{{Cite web|title='Don't be too excited' - coaches, Tamim Iqbal want record-breaker Parvez Hossain Emon to stay grounded|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/30481966/bangabandhu-t20-cup-coaches-tamim-iqbal-want-parvez-hossain-emon-stay-grounded|access-date=9 December 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> జనవరి 2021లో, వెస్ట్ ఇండీస్‌తో జరిగిన వన్డే ఇంటర్నేషనల్ సిరీస్ కోసం ప్రాథమిక జట్టులో ఎంపికైన నలుగురు అన్‌క్యాప్డ్ ఆటగాళ్లలో అతను ఒకడు.<ref>{{Cite web|title=No place for Mashrafe against West Indies|url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/no-place-mashrafe-against-west-indies-2022181|access-date=4 January 2021|website=The Daily Star}}</ref> ఫిబ్రవరి 2021లో ఐర్లాండ్ వోల్వ్స్‌తో జరిగిన వారి హోమ్ సిరీస్ కోసం బంగ్లాదేశ్ ఎమర్జింగ్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Ireland Wolves tour of Bangladesh to start with four-day game in Chattogram|url=https://www.espncricinfo.com/story/ireland-wolves-tour-of-bangladesh-to-start-with-four-day-game-in-chattogram-1250879|access-date=9 February 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Media Release: Ireland Wolves in Bangladesh 2021s Itinerary|url=http://www.tigercricket.com.bd/2021/02/09/media-release-ireland-wolves-in-bangladesh-2021s-itinerary/|access-date=9 February 2021|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref> ఆయన 2021 మార్చి 22న నేషనల్ క్రికెట్ లీగ్‌లో చిట్టగాంగ్ డివిజన్ తరఫున ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="FC">{{Cite web|title=Tier 2, Rajshahi, Mar 22 - 25 2021, National Cricket League|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255979.html|access-date=22 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> నవంబర్ నవంబర్ 2021లో పాకిస్థాన్‌తో జరిగిన సిరీస్ కోసం బంగ్లాదేశ్ ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ (జట్టులో అతనిని ఎంపిక చేశారు, జూలై 2022లో ఈసారి జింబాబ్వే పర్యటన కోసం బంగ్లాదేశ్ టీ20ఐ జట్టులో అతనికి మళ్లీ చోటు లభించింది.<ref>{{Cite web|title=Media Release : Kamrul Islam Rabbi and Parvez Hossain Emon added to Bangladesh squad for last T20 international|url=http://www.tigercricket.com.bd/2021/11/20/media-release-kamrul-islam-rabbi-and-parvez-hossain-emon-added-to-bangladesh-squad-for-last-t20-international/|access-date=21 November 2021|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mahmudullah rested, Nurul to lead Tigers in Zimbabwe T20Is|url=https://www.newagebd.net/article/176481/mahmudullah-rested-nurul-to-lead-tigers-in-zimbabwe-t20is|access-date=22 July 2022|website=New Age BD}}</ref> ఆయన 2022 ఆగస్టు 2న జింబాబ్వేతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ తరఫున తన టి20ఐ అరంగేట్రం చేశాడు. చివరికి 2025 జనవరి 12న 2025 ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీకి [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ జట్టు]] ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=3rd T20I, Harare, August 02, 2022, Bangladesh tour of Zimbabwe|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1323297.html|access-date=2 August 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన మే 2025లో యూఏఈ పర్యటన కోసం బంగ్లాదేశ్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name=":0">{{Cite web|title=Litton Das named Bangladesh T20I captain; Mahedi Hasan to be his deputy|url=https://www.espncricinfo.com/story/litton-das-named-bangladesh-t20i-captain-mahedi-hasan-to-be-his-deputy-1484524|access-date=4 May 2025|website=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> ఆయన 2025 మే 17న ఎమన్ మొదటి టీ20ఐలో కేవలం 54 బంతుల్లో 100 పరుగులు చేశాడు, [[తమీమ్ ఇక్బాల్]] తర్వాత టీ20ఐలో సెంచరీ సాధించిన రెండవ బంగ్లాదేశ్ పురుషుల క్రికెటర్ అయ్యాడు.<ref name=":1">https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-united-arab-emirates-2025-1484049/united-arab-emirates-vs-bangladesh-1st-t20i-1484051/full-scorecard</ref> ఆయనశ్రీలంకపై రిషాద్ హుస్సేన్ చేసిన ఏడు సిక్సర్ల రికార్డును అధిగమించి, తొమ్మిది సిక్సర్లు కొట్టి, ఒక టీ20ఐ ఇన్నింగ్స్‌లో బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్ చేసిన అత్యధిక సిక్సర్ల రికార్డును కూడా నెలకొల్పాడు.<ref name=":2">{{Cite web|last=|title=Parvez sets six-hitting record for Bangladesh in UAE clash|url=https://bdnews24.com/cricket/1c723f1fbd74|access-date=2025-05-19|website=Bdnews24|language=en}}</ref> ఆయన మే 2025లో యూఏఈ పర్యటన కోసం బంగ్లాదేశ్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name=":0" /> ఆయన 2025 మే 17న ఎమన్ మొదటి టీ20ఐలో కేవలం 54 బంతుల్లో 100 పరుగులు చేశాడు, [[తమీమ్ ఇక్బాల్]] తర్వాత టీ20ఐలో సెంచరీ సాధించిన రెండవ బంగ్లాదేశ్ పురుషుల క్రికెటర్ అయ్యాడు.<ref name=":1" /> ఆయనశ్రీలంకపై రిషాద్ హుస్సేన్ చేసిన ఏడు సిక్సర్ల రికార్డును అధిగమించి, తొమ్మిది సిక్సర్లు కొట్టి, ఒక టీ20ఐ ఇన్నింగ్స్‌లో బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్ చేసిన అత్యధిక సిక్సర్ల రికార్డును కూడా నెలకొల్పాడు.<ref name=":2" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{cricinfo|id=1139511}} [[వర్గం:2002 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] n8s6f8vsfiesmyocf61qnc7o201q9mb 0 488196 4804024 2026-04-16T13:36:00Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''రకీబుల్ హసన్''' (బెంగాలీ : রকিবুল হাসান ; జననం 8 అక్టోబర్ 1987) బంగ్లాదేశ్ అంతర్జాతీయ క్రికెటర్, ఆయన ఢాకా డివిజన్ తరపున కూడా ఆడాడు. ఆయన శ్రీలంకలో జరిగిన 2006 అండర్-19 క్రికెట్ ప్రపంచ క...' 4804024 wikitext text/x-wiki '''రకీబుల్ హసన్''' (బెంగాలీ : রকিবুল হাসান ; జననం 8 అక్టోబర్ 1987) బంగ్లాదేశ్ అంతర్జాతీయ క్రికెటర్, ఆయన ఢాకా డివిజన్ తరపున కూడా ఆడాడు. ఆయన శ్రీలంకలో జరిగిన 2006 అండర్-19 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో ఆడాడు, 2007లో మార్చిలో బరిసాల్ జట్టు సిల్హెట్ డివిజన్‌తో ఆడినప్పుడు, ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్‌లో ట్రిపుల్ సెంచరీ సాధించిన మొదటి బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్‌గా నిలిచాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/116/116306.html Barisal Division v Sylhet Division] from CricketArchive, retrieved 20 July 2008</ref> ఆయన ఫిబ్రవరి 2005లో బంగ్లాదేశ్ 'ఎ' జట్టు తరపున జింబాబ్వే 'ఎ' జట్టుపై తన ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రంలోనే సెంచరీ సాధించాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/81/81639.html Zimbabwe A v Bangladesh A] from CricketArchive, 20 July 2008</ref> ఆయన [[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] బంగ్లాదేశ్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. == కెరీర్ == రఖిబుల్ హసన్ మార్చి 2008లో చిట్టగాంగ్‌లో దక్షిణాఫ్రికాతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ తరపున తన వన్డే అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు, అక్కడ ఆరవ స్థానంలో బ్యాటింగ్ చేస్తూ 15 పరుగులు చేశాడు. అదే ప్రత్యర్థులతో జరిగిన తన రెండవ మ్యాచ్‌లో, అతను 63 పరుగులు చేసాడు, ఆ తర్వాత కిట్‌ప్లీ కప్‌లో భారత్‌పై 89 పరుగులు చేశాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Players/74/74182/One-Day_International_Matches.html One-Day International Matches played by Raqibul Hasan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022130056/http://cricketarchive.com/Players/74/74182/One-Day_International_Matches.html|date=22 October 2012}} from CricketArchive, retrieved 20 July 2008</ref> ఆసియా కప్‌లో శ్రీలంకపై మరో అర్ధ సెంచరీ సాధించాడు. ఆయన నవంబర్ 2008లో దక్షిణాఫ్రికాతో జరిగిన టెస్టులో అరంగేట్రం చేశాడు. రకీబుల్ హసన్ 2010 మార్చి 10న అంతర్జాతీయ క్రికెట్ నుండి అనూహ్యంగా రిటైర్మెంట్ ప్రకటించాడు. ఆయన బంగ్లాదేశ్ టెస్ట్ జట్టులో తన స్థానాన్ని సురక్షితం చేసుకున్నప్పటికీ, ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన వన్డే జట్టు నుండి, 2010 టీ20 ప్రపంచ కప్ కోసం బంగ్లాదేశ్ జట్టు నుండి తనను మినహాయించడాన్ని నిరసిస్తూ రఖిబుల్ హసన్ ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.<ref>{{Citation|last=Miller|first=Andrew|title=Raqibul Hasan quits international cricket|date=10 March 2010|url=http://www.cricinfo.com/bdeshveng2010/content/current/story/451459.html|work=ESPNcricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref><ref>{{Citation|last=Miller|first=Andrew|title=Raqibul retirement bewilders selectors, team-mates|date=11 March 2010|url=http://www.cricinfo.com/bdeshveng2010/content/story/451528.html|work=ESPNcricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref> ఒక వారం తరువాత, రఖిబుల్ హసన్ తన నిర్ణయాన్ని వెనక్కి తీసుకున్నాడు, కాని బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు అతని ఒప్పందం రద్దు చేయబడింది, మూడు నెలల పాటు తన దేశం తరపున ఆడటానికి అతను అందుబాటులో ఉండడని అతనికి చెప్పబడింది.<ref>{{Citation|title=Raqibul Hasan has contract terminated|date=19 March 2010|url=http://www.cricinfo.com/bdeshveng2010/content/story/452612.html|work=ESPNcricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref> రకీబుల్ హసన్ జూన్ 2010లో ఇంగ్లాండ్ పర్యటనకు బంగ్లాదేశ్ జట్టుకు పిలుపు అందినప్పుడు తిరిగి జట్టులోకి వచ్చాడు.<ref>{{Citation|title=Raqibul Hasan recalled for England ODIs|date=26 June 2010|url=http://www.cricinfo.com/england-v-bangladesh-2010/content/story/464815.html|publisher=Cricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref> రిటైర్మెంట్ నుండి అతని పునరాగమనం గాయం కారణంగా ఒక మ్యాచ్‌కే పరిమితమైంది. ట్రెంట్ బ్రిడ్జ్‌లో ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన మొదటి వన్డేలో జూలై 8న రఖిబుల్ హసన్ బంగ్లాదేశ్ జట్టులోకి తిరిగి వచ్చాడు. జేమ్స్ ఆండర్సన్ వేసిన బంతి అతని కాలికి తగలడానికి ముందు అతను తన జట్టు ఇన్నింగ్స్‌లో 76 పరుగులు చేశాడు. రన్నర్‌ను పంపినప్పటికీ, రఖిబుల్ హసన్ మరో బంతిని ఎదుర్కోకుండానే రనౌట్ అయ్యాడు.<ref>{{Citation|last=Miller|first=Andrew|title=Bell and Strauss flatten Bangladesh|date=8 July 2010|url=http://www.cricinfo.com/england-v-bangladesh-2010/content/current/story/466567.html|work=ESPNcricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref> మ్యాచ్ తర్వాత రఖిబుల్ కాలి బొటనవేలు విరిగిందని, మిగిలిన మ్యాచ్‌లకు దూరమవుతాడని తేలింది.<ref>{{Citation|last=Miller|first=Andrew|title=Bangladesh summon reserves as injuries bite|date=9 July 2010|url=http://www.cricinfo.com/england-v-bangladesh-2010/content/current/story/466633.html|work=ESPNcricinfo|access-date=9 July 2010}}</ref> నవంబర్ 2010లో BCB తన సెంట్రల్ కాంట్రాక్టుల జాబితాను ప్రకటించినప్పుడు, రఖిబుల్‌కు గ్రేడ్ సి కాంట్రాక్ట్ ఇవ్వబడింది.<ref>{{Citation|title=Ashraful handed top-level central contract|date=1 November 2010|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/484743.html|work=ESPNcricinfo|access-date=2 April 2012}}</ref> జూలై 2011లో ఒక టెస్ట్, ఐదు వన్డేల కోసం జింబాబ్వే పర్యటనకు జట్టును ప్రకటించినప్పుడు మహమ్మద్ అష్రఫుల్, రఖిబుల్ హసన్ ఒకే స్థానం కోసం పోటీ పడ్డారు; ఎక్కువ అనుభవం కారణంగా రఖిబుల్ హసన్ కంటే అష్రఫుల్‌ను ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Citation|title=Uncapped Nasir, Shuvagoto in squad for Zimbabwe|date=15 July 2011|url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/content/current/story/523380.html|work=ESPNcricinfo|access-date=15 July 2011}}</ref> ఏప్రిల్ 2012లో బీసీబీ రాబోయే సంవత్సరానికి తన కాంట్రాక్టులను ప్రకటించింది, రఖిబుల్ హసన్ సెంట్రల్ కాంట్రాక్ట్ పునరుద్ధరించబడలేదు.<ref>{{Citation|title=Ashraful chopped from central contracts list|date=1 April 2012|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/559489.html|work=ESPNcricinfo|access-date=2 April 2012}}</ref> ఆయన 2018–19 ఢాకా ప్రీమియర్ డివిజన్ క్రికెట్ లీగ్ టోర్నమెంట్‌లో మొహమ్మదన్ స్పోర్టింగ్ క్లబ్ తరపున 16 మ్యాచ్‌లలో 781 పరుగులు చేసి అగ్రస్థానాన్ని కైవసం చేసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Dhaka Premier Division Cricket League, 2018/19 – Mohammedan Sporting Club: Batting and bowling averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12909;team=755;type=tournament|access-date=23 April 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2019లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో [[దుర్దాంతో ఢాకా|ఢాకా ప్లాటూన్]] తరఫున తరపున ఆడేందుకు ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|website=ESPNcricinfo}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1987 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] tcfbyaumpkplyrg6j79np389xjzjkm1 0 488197 4804026 2026-04-16T13:50:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'రాజపక్స విదానా పతిరానాలేజ్ '''కామిల్ మిశ్రా''', ప్రముఖంగా కామిల్ మిశ్రా ([[సింహళ భాష|సింహళ:]] கமில் மியார், [కామిల్ మిషా]] జననం 24 ఏప్రిల్ 2001) ప్రొఫెషనల్ శ్రీలంక [[క్రికెట్|క్రికెటర్]],...' 4804026 wikitext text/x-wiki రాజపక్స విదానా పతిరానాలేజ్ '''కామిల్ మిశ్రా''', ప్రముఖంగా కామిల్ మిశ్రా ([[సింహళ భాష|సింహళ:]] கமில் மியார், [కామిల్ మిషా]] జననం 24 ఏప్రిల్ 2001) ప్రొఫెషనల్ శ్రీలంక [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], ప్రస్తుతం జాతీయ జట్టు కోసం టి20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు ఆడుతున్నాడు.<ref name="Bio">{{Cite web|title=Kamil Mishara|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1075863.html|access-date=19 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kamil Mishara : the prodigal son returns|url=https://island.lk/kamli-mishara-the-prodigal-son-returns/|access-date=23 April 2022|website=The Island}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == మిషారా పనదురలోని మహానామ కళాశాలలో చదువుకున్నాడు, అక్కడ 11వ తరగతి వరకు తన విద్యకు, క్రికెట్ అభివృద్ధికి పునాది వేశాడు. ఆయన ఆ తర్వాత ఉన్నత విద్యను అభ్యసించడానికి కొలంబోలోని రాయల్ కళాశాలకు వెళ్ళాడు, క్రికెట్ పోటీలలో పాఠశాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించడం కొనసాగించాడు.<ref>{{Cite web|date=2018-08-20|title=U-15 cricket: Sri Lanka retain Tuanku Jaafar Trophy in Malaysia|url=https://sundaytimes.lk/online/news/u-15-cricket-sri-lanka-retain-tuanku-jaafar-trophy-in-malaysia/18-1000632|access-date=19 September 2025|website=Sunday Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kamil Mishara profile|url=https://sri-lanka.crictotal.com/profile/kamil-mishara.php|access-date=19 September 2025|website=CricTotal}}</ref><ref>{{Cite web|title=Player profile: Kamil Mishara|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/2074/2074903/2074903.html|access-date=19 September 2025|website=CricketArchive}}</ref><ref>{{Cite web|last=Island|date=2022-06-05|title=Mishara sweeps off-field blues under the carpet|url=https://island.lk/mishara-sweeps-off-field-blues-under-the-carpet/|access-date=19 September 2025|website=The Island}}</ref> మిషారా 2019 సంవత్సరంలో 'స్కూల్ బాయ్ క్రికెటర్ ఆఫ్ ది ఇయర్'గా ఎంపికై అవార్డును అందుకున్నాడు, తద్వారా ఈ టైటిల్‌ను గెలుచుకున్న నాల్గవ రాయలిస్ట్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=Kamil Mishara fourth Royal player to win title|url=https://archives1.sundayobserver.lk/2019/09/29/sports/kamil-mishara-fourth-royal-player-win-title|access-date=29 September 2019|website=Sunday Observer}}</ref> 2019 సంవత్సరంలో జరిగిన సింగర్ ట్రోఫీ అండర్ 19 మ్యాచ్‌లో ఆనంద కాలేజీపై మిషారా 270 బంతుల్లో 32 ఫోర్లు, 5 సిక్సర్లతో సహా తన కెరీర్‌లో అత్యుత్తమంగా 250 పరుగులు చేసి, 2019 స్కూల్ క్రికెట్ సీజన్‌లో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరును నమోదు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Royal’s Kamil Mishara thumps season's highest - 250 against Ananda|url=https://www.dailynews.lk/2019/01/19/sports/174803/royal%E2%80%99s-kamil-mishara-thumps-season%E2%80%99s-highest-250-against-ananda|access-date=19 January 2019|website=Daily News}}</ref> == దేశీయ కెరీర్ == 19 ఫిబ్రవరి 2019న 2018–19 ఎస్‌ఎల్‌సి ట్వంటీ20 టోర్నమెంట్‌లో నాన్‌డిస్క్రిప్ట్స్ క్రికెట్ క్లబ్ తరపున తన ట్వంటీ20 అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20">{{Cite web|title=Group A, SLC Twenty-20 Tournament at Colombo, Feb 19 2019|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174780.html|access-date=19 February 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన జనవరి 2020లో అండర్-19 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ కోసం శ్రీలంక జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka squad for the ICC U19 World Cup 2020 announced|url=http://www.thepapare.com/sri-lanka-u19-squad-for-2020-u19-cricket-world-cup-announced/|access-date=6 January 2020|website=The Papare}}</ref> ఆయన 24 మార్చి 2021న 2020-21 మేజర్ క్లబ్లు లిమిటెడ్ ఓవర్ టోర్నమెంట్ నాన్డిస్క్రిప్ట్స్ క్రికెట్ క్లబ్ కోసం లిస్ట్ ఎ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="LA">{{Cite web|title=Group C, Colombo, Mar 24 2021, Major Clubs Limited Over Tournament|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256091.html|access-date=24 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన ఆగస్టు 2021లో ఎస్‌ఎల్‌సి ఇన్విటేషనల్ టి20 లీగ్ టోర్నమెంట్ కోసం ఎస్‌ఎల్‌సి గ్రీన్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka Cricket announce Invitational T20 squads and schedule|url=https://www.thepapare.com/slc-invitational-t20-league-2021-squads-schedule/|access-date=9 August 2021|website=The Papare}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2021లో లంకా ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం ఆటగాళ్ల డ్రాఫ్ట్ తరువాత కాండీ వారియర్స్ తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Kusal Perera, Angelo Mathews miss out on LPL drafts|url=https://www.espncricinfo.com/story/kusal-perera-angelo-mathews-miss-out-on-lpl-drafts-1288554|access-date=10 November 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2025లో నేషనల్ సూపర్ లీగ్‌లో గాలెపై అజేయంగా 158 పరుగులు చేశాడు, కానీ ఆ మ్యాచ్‌లో ఓటమి పాలయ్యాడు.<ref name="mish">{{Cite web|title=Mishara’s heroics in vain as Galle’s mammoth total stifles Kandy|url=https://www.sundaytimes.lk/250316/sports/misharas-heroics-in-vain-as-galles-mammoth-total-stifles-kandy-592279.html|access-date=23 April 2022|website=sundaytimes.lk}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == ఆగస్టు 2021లో వెస్ట్ ఇండీస్‌తో జరిగిన సిరీస్ కోసం శ్రీలంక టెస్ట్ జట్టులో అతనికి చోటు దక్కింది.<ref>{{Cite web|title=Three uncapped players to feature in squad to face West Indies|url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-test-squad-against-west-indies-2021/|access-date=19 November 2021|website=The Papare}}</ref> జనవరి 2022లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]] జరిగిన సిరీస్ కోసం శ్రీలంక ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ జట్టులో అతన్ని ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Sri Lanka T20I squad for Australia tour 2022|url=https://srilankacricket.lk/2022/01/sri-lanka-t20i-squad-for-australia-tour-2022/|access-date=26 January 2022|website=Sri Lanka Cricket}}</ref> ఆయన 20 ఫిబ్రవరి 2022న ఆస్ట్రేలియాతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో శ్రీలంక తరఫున తన టి20ఐ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=5th T20I (D/N), Melbourne, Feb 20 2022, Sri Lanka tour of Australia|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263475.html|access-date=20 February 2022|website=ESPN Cricinfo}}</ref> మిషారా 2025లో జింబాబ్వే పర్యటనకు ఎంపికయ్యాడు. మూడవ T20Iలో, అతను తన తొలి టీ20ఐ అర్ధ సెంచరీని సాధించి, కుసల్ పెరేరాతో కలిసి మూడవ వికెట్ కు విడదీయరాని 117 పరుగులు జోడించాడు. శ్రీలంక 18 ఓవర్లలో 192 పరుగుల లక్ష్యాన్ని ఛేదించి 2-1 తేడాతో సిరీస్‌ను గెలుచుకుంది, ఈ మ్యాచ్‌లో మిషారా మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్‌గా ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Mishara's maiden fifty seals Sri Lanka's T20I series against Zimbabwe|url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-in-zimbabwe-2025-1492818/zimbabwe-vs-sri-lanka-3rd-t20i-1492825/match-report|access-date=24 September 2025|website=ESPN Cricinfo}}</ref> మిషారా [[2025 ఆసియా కప్]] గ్రూప్ మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్‌తో జరిగిన టి20ఐలో అజేయంగా 46 పరుగులు చేశాడు, ఈ మ్యాచ్‌లో శ్రీలంక 6 వికెట్ల తేడాతో సునాయాసంగా గెలిచింది. వరుసగా రెండవసారి మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=Nissanka, Mishara and SL bowlers trample Bangladesh in NRR-boosting win|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/bangladesh-vs-sri-lanka-5th-match-group-b-1496924/matc|access-date=24 September 2025|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ నిషేధం == ఏప్రిల్ 2022లో, బంగ్లాదేశ్‌తో సిరీస్ కోసం శ్రీలంక టెస్ట్ జట్టులో అతనికి చోటు దక్కింది.<ref>{{Cite web|title=Pathum Nissanka to miss Bangladesh Tests|url=https://www.thepapare.com/pathum-nissanka-to-miss-bangladesh-tests-due-to-injury/|access-date=23 April 2022|website=The Papare}}</ref> మే 2022లో బంగ్లాదేశ్ పర్యటనలో, కోవిడ్ మహమ్మారి సమయంలో జట్టు సెమీ-బబుల్‌లో ఉన్నప్పటికీ, మిశ్రా తన హోటల్ గదికి ఒక 'సందర్శకుడిని' కలిశారు. ఆయన వెంటనే సిరీస్ రెండవ టెస్ట్ మధ్యలో జాతీయ జట్టు నుండి వెంటనే బహిష్కరించి, ఒక సంవత్సరం నిషేధం విధించారు.<ref name="mish" /><ref>{{Cite web|title=Kamil Mishara expelled from Dhaka after having ‘visitor’ in hotel room|url=https://island.lk/kamil-mishara-expelled-from-dhaka-after-having-visitor-in-hotel-room/|access-date=23 April 2022|website=The Island}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:2001 జననాలు]] [[వర్గం:శ్రీలంక వ్యక్తులు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:శ్రీలంక క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:శ్రీలంక టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 7e2zm3sdjct6k5yoz86velgtslqvqx7 4 488198 4804030 2026-04-16T13:53:41Z రవిచంద్ర 3079 ఖద్దరు 4804030 wikitext text/x-wiki {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- ! width="100%" |<big>ఖద్దరు</big> |- | style="padding:0.0em; text-align: justify;" | [[File:Blue khadi kurta.jpg|right|80px|]] ఖద్దరు అనేది భారతదేశంలో తయారయ్యే ఒకరకమైన నూలు వస్త్రం. ఖద్దరు అనే పదం నుండి "ఖాదీ" వ్యుత్పత్తి అయినది. 'ఖా' అంటే తిండి, 'దీ' ఇచ్చేది. తిండిని ఇచ్చేది కాబట్టి దీనిని ఖాదీ అంటారు. గాంధీజీ అధికంగా ఇష్టపడే వస్త్రం. ఇది వంటికి చల్లదనాన్ని ఇచ్చే వస్త్రం. తక్కువ ఖర్చుతో పేదవారికి అందుబాటులో ఉండే దీనిని తయారు చేసేందుకు మగ్గాలను వాడేవారు. ప్రస్తుతం యంత్రపరికరాల సహాయంతో తయారు చేస్తున్నారు. నేతలు, రాజకీయ పార్టీల వారు, రాజకీయ నాయకులు, వయసులో పెద్దవారు ఖద్దరును అధికంగా ఉపయోగిస్తుంటారు. ఖాదీ భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి గాంధీ స్వదేశీ (మాతృభూమి) గా ప్రచారం చేసిన చేతితో వడికి, నేసిన సహజ దారాలతో తయారైన వస్త్రం. ఈ పదాన్ని భారత ఉపఖండం అంతటా ఉపయోగిస్తారు.. చేతితో నేసిన వస్త్రం యొక్క మొదటి భాగం 1917–18లో గాంధీజీ సబర్మతి ఆశ్రమంలో తయారు చేయబడింది. వస్త్రం యొక్క ముతకతనం కారణంగా గాంధీ దీనిని ఖాదీ అని పిలవడానికి దారితీసింది. వస్త్రం పత్తితో తయారు చేయబడింది, కానీ ఇందులో పట్టు లేదా ఉన్ని కూడా ఉండవచ్చు, ఇవన్నీ చరఖాపై నూలుగా వడకబడతాయి. ఇది వేసవిలో చల్లగా మరియు శీతాకాలంలో వెచ్చగా ఉండే బహుముఖ వస్త్రం. దాని రూపాన్ని మెరుగుపరచడానికి, ఖాదీని కొన్నిసార్లు పెళుసుగా చేయడానికి గంజి పెడతారు. <br /> ('''[[ఖద్దరు|ఇంకా…]]''') |} {{clear}} <noinclude> [[వర్గం:ఈ వారపు వ్యాసాలు 2026]] </noinclude> 5ciscqtfwo38n80r1qs579hl6z11u71 0 488199 4804041 2026-04-16T14:15:01Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ' '''అఫ్తాబ్ అహ్మద్ చౌదరి''' ( బెంగాలీ : আফতাব আহেমদ চৌধুরী , జననం 10 నవంబర్ 1985) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన మాజీ క్రికెటర్, ఆయన ఆట అన్ని ఫార్మాట్లలో ఆడాడు. ఆయన కుడిచేతి బ్యాట్స్‌మెన్, కుడిచ...' 4804041 wikitext text/x-wiki '''అఫ్తాబ్ అహ్మద్ చౌదరి''' ( బెంగాలీ : আফতাব আহেমদ চৌধুরী , జననం 10 నవంబర్ 1985) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన మాజీ క్రికెటర్, ఆయన ఆట అన్ని ఫార్మాట్లలో ఆడాడు. ఆయన కుడిచేతి బ్యాట్స్‌మెన్, కుడిచేతి మీడియం బౌలర్. ఆయన ఆగష్టు 2014లో కోచింగ్‌పై దృష్టి పెట్టడానికి 2014/15 దేశీయ సీజన్ తర్వాత క్రికెట్ అన్ని ఫార్మాట్ల నుండి తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు. == ప్రారంభ జీవితం == అఫ్తాబ్ అహ్మద్ చిట్టగాంగ్‌లో పుట్టి, తన బాల్యంలో ఎక్కువ భాగం అక్కడే గడిపాడు . అతని మొదటి పాఠశాల సెయింట్ మేరీస్ స్కూల్. ఆరంభంలో అఫ్తాబ్ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ ఆడటం పట్ల ఉదాసీనంగా ఉండేవాడు, దానిని ఒక చిత్రహింసగా కూడా భావించేవాడు. దాని కోసం తన కుటుంబాన్ని, స్నేహితులను వదిలి వెళ్లాల్సి వస్తుందనే కారణంతో అతను బీకేఎస్పీలో చేరడానికి కూడా నిరాకరించాడు . కానీ అతని తండ్రి క్రీడలకు వీరాభిమాని, తన కొడుకు క్రికెటర్ కావాలని బలంగా కోరుకున్నాడు. ఆఫ్తాబ్ తన క్రికెట్ కెరీర్ పట్ల ఉదాసీనంగా ఉండేవాడు, క్యాంపుల నుండి వైదొలగిన రికార్డు అతనికుంది. క్యాంపులకు ఎంపిక కాకపోవడంతో అతను నిరాశకు గురయ్యాడు. అతను, "నన్ను క్యాంపుకు చాలాసార్లు పిలిచారు కానీ జట్టులో ఎప్పుడూ అవకాశం రాలేదు," అని అన్నాడు. కానీ చివరికి జట్టు నుండి పిలుపు రావడంతో అతని నిరీక్షణ ఫలించింది. ఒక రోజు అతను ఆడుతుండగా జాతీయ జట్టు నుండి ఎంతో కాలంగా ఎదురుచూస్తున్న పిలుపు వచ్చింది. కానీ క్రికెటర్‌గా అతని ఎదుగుదలలో కీలక పాత్ర పోషించిన అతని తండ్రి ఆ ప్రకటన వినలేకపోయారు. ఆయన 1999 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ సమయంలో మరణించాడు.<ref name="Dine">Chutir Dine, The Daily Prothom Alo, 8 April 2006</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == ఆయన 2004 ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీలో అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు, అరంగేట్రంలో పదమూడు బంతుల్లో డకౌట్ అయినప్పటికీ బంగ్లాదేశ్ అండర్-19 స్థాయిలో మంచి ప్రదర్శనల కారణంగా జట్టులో కొనసాగించబడ్డాడు. తన కెరీర్‌లోని కేవలం మూడవ మ్యాచ్‌లోనే అతను ఐదు వికెట్లు తీసి, వన్డే అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లలో ఈ ఘనత సాధించిన మొదటి బంగ్లాదేశ్ బౌలర్‌గా నిలిచాడు. ఇరు జట్ల మధ్య జరిగిన మూడు వన్డేలలో రెండవదానిలో తన సున్నితమైన మీడియం పేస్‌తో న్యూజిలాండ్‌పై 31 పరుగులకు 5 వికెట్లు తీశాడు, ఇది అతను చాలా బంగ్లాదేశ్ మ్యాచ్‌లలో పది ఓవర్లు బౌలింగ్ చేయడానికి దారితీసింది. న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన ఆ మ్యాచ్‌లో అతను సాధించిన రికార్డు స్థాయి విజయం అతనికి మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ అవార్డును సంపాదించిపెట్టింది. బౌలింగ్‌లో తొలి దశలోనే విజయం సాధించినప్పటికీ, అతను కాస్త బౌలింగ్ కూడా చేయగల బ్యాట్స్‌మన్‌గా పరిగణించబడ్డాడు. బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ చరిత్రలోని ఒక చారిత్రాత్మక ఘట్టంలో బ్యాట్‌తో అతనికి మొదటి పెద్ద విజయం లభించింది. బంగ్లాదేశ్ ఆడిన 100వ వన్డే మ్యాచ్‌లో అహ్మద్ తన తొలి అర్ధ సెంచరీని సాధించాడు. ఆ మ్యాచ్‌లో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను 14 పరుగుల తేడాతో స్వల్పంగా ఓడించడంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషించింది. అది జట్టుకు స్వదేశంలో తొలి విజయం కూడా. నిర్ణయాత్మక మ్యాచ్‌కు ముందు సిరీస్ 2-2తో సమంగా ఉన్నప్పుడు, చివరి గేమ్‌లో జింబాబ్వేపై అతను 81 నాటౌట్ కీలక ఇన్నింగ్స్ ఆడి సిరీస్‌ను కైవసం చేసుకున్నాడు. బంగ్లాదేశ్ 2-0తో వెనుకబడినప్పటికీ పుంజుకుని సిరీస్‌ను గెలుచుకుంది. తద్వారా, తొలి రెండు గేమ్‌లలో ఓడిపోయిన తర్వాత ఐదు మ్యాచ్‌ల సిరీస్‌ను గెలిచిన రెండవ జట్టుగా నిలిచింది. 2005లో బంగ్లాదేశ్ తొలిసారిగా ఇంగ్లాండ్‌లో పర్యటించినప్పుడు, ఆ నిరాశాజనకమైన టెస్ట్ సిరీస్‌లో , రెండవ టెస్ట్ యొక్క రెండవ ఇన్నింగ్స్‌లో బంగ్లాదేశ్ 316 పరుగులు చేయగా ఆయన 82 నాటౌట్ పరుగులతో తన తొలి టెస్ట్ అర్ధశతకాన్ని సాధించాడు. ఆయన 2005 నాట్‌వెస్ట్ సిరీస్‌లో ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన మొదటి వన్డేలో 51 పరుగులు కూడా చేశాడు. 2005లో ఆస్ట్రేలియాపై బంగ్లాదేశ్ సాధించిన విజయంలో అహ్మద్ 17 బంతుల్లో 23 పరుగులు చేశాడు. మళ్ళీ 2005లోనే శ్రీలంకపై బంగ్లాదేశ్ తమ మొదటి విజయాన్ని నమోదు చేయడానికి దాదాపు 60 పరుగుల దూరంలో ఉన్నప్పుడు, అఫ్తాబ్ క్రీజులోకి వచ్చి అలోక్ కపాలితో కలిసి మ్యాచ్ గెలిపించే 50 పరుగుల భాగస్వామ్యాన్ని నెలకొల్పాడు. 2008 సెప్టెంబరు 16న బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ బోర్డు (బిసిబి) అనధికారిక [[ఇండియన్ క్రికెట్ లీగ్]] చేరినందుకు అఫ్తాబ్‌తో పాటు మరో 13 మంది బంగ్లాదేశ్ క్రికెటర్లపై పదేళ్ల నిషేధం విధించింది. అయితే అఫ్తాబ్ ఆ తర్వాత ఐసిఎల్ నుండి వైదొలిగి బంగ్లాదేశ్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టులో తిరిగి చేరాడు, 2010లో ఇంగ్లాండ్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో అతను తొలిసారిగా ఆడాడు . అతను ఇప్పుడు అంతర్జాతీయ మరియు దేశీయ క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=S. Nafees, AFTAB, Nazim quits ICL – Page 10 – BanglaCricket Forum<!-- Bot generated title -->|url=http://www.banglacricket.com/alochona/showthread.php?t=29793&page=1000000000|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911161708/http://www.banglacricket.com/alochona/showthread.php?t=29793&page=1000000000|archive-date=11 September 2017|access-date=15 August 2010}}</ref> 2007 ఐసీసీ ప్రపంచ ట్వంటీ20 ఛాంపియన్‌షిప్‌లో బంగ్లాదేశ్ ఆడిన తొలి మ్యాచ్‌లో , అఫ్తాబ్ 49 బంతుల్లో అజేయంగా 62 పరుగులు చేయగా, మహమ్మద్ అష్రఫుల్ తో కలిసి 109 పరుగుల భాగస్వామ్యం నెలకొల్పి, 2 ఓవర్లు మిగిలి ఉండగానే వెస్టిండీస్‌ను ఓడించారు. దక్షిణాఫ్రికాతో జరిగిన వారి రెండవ మ్యాచ్‌లో, అతను 14 బంతుల్లో 36 పరుగులతో టాప్ స్కోరర్‌గా నిలిచాడు, ఆ తర్వాత మోర్నే మోర్కెల్ బౌలింగ్‌లో అవుటయ్యాడు. 2010లో [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఇంగ్లాండ్]] జరిగిన మూడు మ్యాచ్‌లలో 17.33 సగటుతో కేవలం 52 పరుగులు మాత్రమే చేయడంతో [[2010 ఆసియా కప్]] [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ జట్టు]] నుండి అతన్ని తొలగించారు. ప్రపంచ ట్వంటీ20లో అతనికి కేవలం ఒక అవకాశం లభించింది, కానీ [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో 1 పరుగు చేసి అవుట్ అయ్యాడు. ఆ తర్వాత అతను బంగ్లాదేశ్ జట్టులో ఎన్నడూ ఎంపిక కాలేదు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/asia2010/content/story/462484.html Aftab Ahmed left out of Asia Cup squad]</ref> ఆయన ఆగష్టు 2014లో కోచింగ్‌పై దృష్టి పెట్టడానికి 2014/15 దేశీయ సీజన్ తర్వాత అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు. ఢాకా ప్రీమియర్ లీగ్, ఫస్ట్-క్లాస్ సీజన్‌లో అతని పేలవమైన ఫామ్ తర్వాత ఇది జరిగింది, అక్కడ అతను గాజీ ట్యాంక్ తరపున 23.81 సగటు, మూడు ఫస్ట్-క్లాస్ గేమ్‌లలో 18.20 సగటును నమోదు చేశాడు. 2014 ఢాకా ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం, ఆయన బ్రదర్స్ యూనియన్ తరపున ఆడాడు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/774901.html Aftab Ahmed announces retirement]</ref> == విమర్శలు == ఆఫ్తాబ్ అహ్మద్ క్రీజులో సమయం తీసుకోనందుకు విమర్శించబడ్డాడు, టెస్టుల్లో తరచుగా అపరిపక్వంగా పరిగణించబడ్డాడు. కానీ అతను తన సొంత శైలితో ముందుకు సాగాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అతను నొక్కిచెప్పాడు, "నాకు టెస్ట్ క్రికెట్ ఆడే సామర్థ్యం లేకపోతే, నేను ఆడను, కానీ నేను ఆ నాణ్యతను సాధిస్తానని కూడా చెప్పాలనుకుంటున్నాను. కానీ నా సొంత శైలిని మార్చడం ద్వారా కాదు".<ref name="Dine" /> == స్పాన్సర్‌షిప్ == 2006 మార్చిలో, బంగ్లాదేశ్‌లోని సుప్రసిద్ధ పారిశ్రామిక సమూహమైన పిహెచ్‌పి గ్రూప్‌కు అధికారిక బ్రాండ్ అంబాసిడర్‌గా ఉండేందుకు అఫ్తాబ్ ఆ సంస్థతో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] bw4ci9zaheglyczgt4ozxz2xs0ha3ii 4 488200 4804051 2026-04-16T14:22:21Z రవిచంద్ర 3079 భౌతిక శాస్త్రం 4804051 wikitext text/x-wiki {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- ! width="100%" |<big>భౌతిక శాస్త్రం</big> |- | style="padding:0.0em; text-align: justify;" | [[File:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.svg|right|80px|]] భౌతిక శాస్త్రం అంటే పదార్థం, దాని ప్రాథమికాంశాలు, స్థలకాలాల గుండా దాని చలనం, ప్రవర్తన, అలాగే శక్తి, బలాలకు సంబంధించిన అంశాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. ఇది అత్యంత ప్రాథమిక శాస్త్రీయ విభాగాలలో ఒకటి. భౌతికశాస్త్ర రంగంలో నైపుణ్యం కలిగిన శాస్త్రవేత్తను భౌతిక శాస్త్రవేత్త అని పిలుస్తారు. భౌతిక శాస్త్రం అత్యంత పురాతనమైన విద్యా విభాగాలలో ఒకటి. గత రెండు వేల ఏళ్లలో చాలా వరకు, భౌతికశాస్త్రం, రసాయనశాస్త్రం, జీవశాస్త్రం, గణితశాస్త్రంలోని కొన్ని విభాగాలు సహజ తత్వశాస్త్రం (Natural Philosophy) లో భాగంగా ఉండేవి. అయితే 17వ శతాబ్దపు శాస్త్రీయ విప్లవ సమయంలో, ఈ సహజ శాస్త్రాలు ప్రత్యేక పరిశోధనా రంగాలుగా విడిపోయాయి. భౌతికశాస్త్రం బయోఫిజిక్స్ (జీవ భౌతికశాస్త్రం), క్వాంటం కెమిస్ట్రీ వంటి అనేక ఇతర పరిశోధనా రంగాలతో ముడిపడి ఉంది. కాబట్టి దీని సరిహద్దులను ఖచ్చితంగా నిర్వచించలేము. భౌతికశాస్త్రంలోని కొత్త ఆలోచనలు తరచుగా ఇతర శాస్త్రాలు అధ్యయనం చేసే ప్రాథమిక యంత్రాంగాలను వివరిస్తాయి. గణితం, తత్వశాస్త్రం వంటి ఇతర విభాగాలలో కొత్త పరిశోధనా మార్గాలను సూచిస్తాయి. భౌతికశాస్త్రంలో సాధించిన పురోగతి తరచుగా కొత్త సాంకేతికతలకు దారితీస్తుంది. ఉదాహరణకు విద్యుదయస్కాంతత్వం, సాలిడ్-స్టేట్ ఫిజిక్స్, కేంద్రక భౌతికశాస్త్రం, టెలివిజన్, కంప్యూటర్లు, గృహోపకరణాలు, అణ్వాయుధాల వంటి ఆధునిక సమాజాన్ని మార్చేసిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల అభివృద్ధికి ప్రత్యక్షంగా దారితీసింది. ఉష్ణగతిక శాస్త్రం లో పురోగతి పారిశ్రామికీకరణకు బాటలు వేసింది. యంత్రశాస్త్రం లో సాధించిన వృద్ధి కలనగణితం అభివృద్ధికి ప్రేరణనిచ్చింది. <br /> ('''[[భౌతిక శాస్త్రం|ఇంకా…]]''') |} {{clear}} <noinclude> [[వర్గం:ఈ వారపు వ్యాసాలు 2026]] </noinclude> 31kj43rl42rscl0kwshgv65bgto3s4f 0 488201 4804059 2026-04-16T14:54:43Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''అల్-అమీన్ హుస్సేన్''' (జననం 27 డిసెంబర్ 1992) కొన్నిసార్లు అల్-అమీను అని పిలుస్తారు, ఆయన బంగ్లాదేశ్ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]].<ref>{{Cite web|title=Al-Amin Hossain Profile - Cricket Player Bangladesh {{!}} Stats, Records, Video|url=https://www.espn...' 4804059 wikitext text/x-wiki '''అల్-అమీన్ హుస్సేన్''' (జననం 27 డిసెంబర్ 1992) కొన్నిసార్లు అల్-అమీను అని పిలుస్తారు, ఆయన బంగ్లాదేశ్ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]].<ref>{{Cite web|title=Al-Amin Hossain Profile - Cricket Player Bangladesh {{!}} Stats, Records, Video|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/al-amin-hossain-511532|access-date=2023-03-09|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> ఆయన ఫిబ్రవరి 2014లో [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Al-Amin Hossain|url=https://www.espncricinfo.com/player/al-amin-hossain-511532|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414141210/https://www.espncricinfo.com/player/al-amin-hossain-511532|archive-date=14 April 2021|access-date=2021-08-12|website=[[ESPNcricinfo]]|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == హుస్సేన్ ఝెనిదా జిల్లాలో పుట్టి పెరిగాడు . అతను రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుకున్నాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/769977.html|title=Hard work nothing new to Al-Amin|last=Isam|first=Mohammad|date=14 August 2014|work=ESPNcricinfo|access-date=24 March 2017}}</ref> == దేశీయ & ఫ్రాంచైజీ కెరీర్ == ఆయన 2011లో జెస్సోర్‌లో జరిగిన మ్యాచ్‌లో ఖుల్నా తరఫున 12 వికెట్లు తీసి, చిట్టగాంగ్‌ను ఎనిమిది వికెట్ల తేడాతో ఓడించడంలో సహాయపడ్డాడు. ఆయన మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో చిట్టగాంగ్ లోయర్ ఆర్డర్‌ను చిన్నాభిన్నం చేశాడు, ఆ ఇన్నింగ్స్‌లో వారు కేవలం 200 పరుగులు మాత్రమే చేశారు. ఆ తర్వాత రెండవ ఇన్నింగ్స్‌లో 36 పరుగులకు 7 వికెట్లతో ముగించగా, చిట్టగాంగ్ 144 పరుగులకే ఆలౌటైంది. ఆయన 58 పరుగులకు 9 వికెట్లు తీసి, ఫతుల్లాలోని ఫతుల్లా ఉస్మానీ స్టేడియంలో కేవలం రెండు రోజులు మాత్రమే సాగిన తక్కువ స్కోరింగ్ మ్యాచ్‌లో రాజ్‌షాహిపై ఎనిమిది వికెట్ల తేడాతో ఖుల్నా విజయం సాధించడంతో నేషనల్ లీగ్ రెండవ దశ ప్రారంభమైంది. 2012లో ఇంగ్లాండ్ లయన్స్‌తో ఆడేందుకు అతను బంగ్లాదేశ్ 'ఎ' జట్టుకు ఎంపికయ్యాడు. మొదటి అనధికారిక వన్డేలో ఆయన [[జో రూట్]], జేమ్స్ టేలర్, జేమ్స్ విన్స్ వికెట్లను వికెట్లు తీయడంతో, ఇంగ్లాండ్ లయన్స్ 38 పరుగులకే 4 వికెట్లు కోల్పోయింది. 2013లో ఢాకా ప్రీమియర్ లీగ్‌లో అబహానీ లిమిటెడ్ జట్టు క్రికెట్ కోచింగ్ స్కూల్‌ను కేవలం 35 పరుగులకే చిత్తుగా ఓడించి 212 పరుగుల భారీ విజయాన్ని నమోదు చేయగా, ఆయన 16 పరుగులకు 6 వికెట్లు పడగొట్టాడు. తొలి 11 ఓవర్లలోపే టాప్ ఐదు బ్యాట్స్‌మెన్‌లను అవుట్ చేసి, ఆ విధ్వంసం సృష్టించిన వారిలో అతను ముందుండి నడిపించాడు. ఆయన అక్టోబర్ 2018లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం డ్రాఫ్ట్ తరువాత, [[సిల్హెట్ స్ట్రైకర్స్|సిల్హెట్ సిక్సర్స్]] జట్టుకు జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018-19|url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/|access-date=29 October 2018|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref> ఆయన నేషనల్ క్రికెట్ లీగ్‌లో గ్లో ఖుల్నా డివిజన్ తరఫున ఐదు మ్యాచ్‌లలో పద్నాలుగు వికెట్లతో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=National Cricket League, 2018/19 - Khulna Division: Batting and bowling averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12689;team=751;type=tournament|access-date=8 November 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2019లో, అతను 2019–20 బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో [[కొమిల్లా విక్టోరియన్స్|కమిల్లా వారియర్స్]] తరపున ఆడేందుకు ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2021లో లంకా ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం ఆటగాళ్ల డ్రాఫ్ట్ తరువాత [[కొలంబో స్ట్రైకర్స్|కొలంబో స్టార్స్]] కోసం ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Kusal Perera, Angelo Mathews miss out on LPL drafts|url=https://www.espncricinfo.com/story/kusal-perera-angelo-mathews-miss-out-on-lpl-drafts-1288554|access-date=10 November 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == న్యూజిలాండ్ సిరీస్ కోసం బంగ్లాదేశ్ టెస్ట్ జట్టులో అతన్ని చేర్చారు, అతను మిర్పూర్ టెస్ట్‌లో తన టెస్ట్ అరంగేట్రం చేసాడు. [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] ఆడే 15 మంది సభ్యుల జట్టులో అతను ఎంపికయ్యాడు, కానీ జట్టు కర్ఫ్యూను ఉల్లంఘించినందుకు టోర్నమెంట్ సమయంలో ఇంటికి పంపబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Isam|first=Mohammad|title=Al-Amin to be sent home for breaking team curfew|url=http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/content/story/836701.html|access-date=23 February 2015|website=ESPNCricinfo|publisher=ESPN}}</ref> == రికార్డులు == * 26 డిసెంబర్ 2013న, విక్టరీ డే టీ20 కప్ సమయంలో అల్-అమీన్ ట్వం[[ట్వంటీ20|టీ20 క్రికెట్]] ఒక ఓవర్లో ఐదు వికెట్లు తీసిన మొదటి బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2013/12/26/al-amin-takes-five-in-an-over|title=Al-Amin takes five in an over|last=|first=|work=[[Bdnews24.com]]|access-date=2021-05-02|last2=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Al-Amin takes five wickets in one over|url=https://www.espncricinfo.com/story/al-amin-hossain-takes-five-wickets-in-one-over-704231|access-date=2021-05-02|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> * అదే మ్యాచ్‌లో ఆయన టి20లలో హ్యాట్రిక్ సాధించిన మొదటి బంగ్లాదేశ్ బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thefinancialexpress.com.bd/sports/kamrul-rabbi-third-bangladeshi-to-record-t20-hat-trick-1607433327|title=Kamrul Rabbi third Bangladeshi to record T20 hat-trick|last=|first=|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|access-date=2021-05-02|language=en}}</ref> * 25 నవంబర్ 2015న బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ సమయంలో, ఆయన బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్లో హ్యాట్రిక్ సాధించిన మొదటి బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/Al-Amin’s-five-helps-Barisal-bag-2nd-T20|title=Al-Amin's five helps Barisal bag 2nd T20|last=|first=|work=Prothomalo|access-date=2021-05-02|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Al-Amin hat-trick helps Barisal pip Sylhet in thriller|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-premier-league-2015-16-921139/sylhet-super-stars-vs-barisal-bulls-6th-match-935293/match-report|access-date=2021-05-02|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] kdhpq30r5tgsb5boo2frurt1jzpsfm6 4804060 4804059 2026-04-16T14:55:48Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804060 wikitext text/x-wiki '''అల్-అమీన్ హుస్సేన్''' (జననం 27 డిసెంబర్ 1992) కొన్నిసార్లు అల్-అమీను అని పిలుస్తారు, ఆయన బంగ్లాదేశ్ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]].<ref>{{Cite web|title=Al-Amin Hossain Profile - Cricket Player Bangladesh {{!}} Stats, Records, Video|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/al-amin-hossain-511532|access-date=2023-03-09|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> ఆయన ఫిబ్రవరి 2014లో [[బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=Al-Amin Hossain|url=https://www.espncricinfo.com/player/al-amin-hossain-511532|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414141210/https://www.espncricinfo.com/player/al-amin-hossain-511532|archive-date=14 April 2021|access-date=2021-08-12|website=[[ESPNcricinfo]]|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == హుస్సేన్ ఝెనిదా జిల్లాలో పుట్టి పెరిగాడు . అతను రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుకున్నాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/769977.html|title=Hard work nothing new to Al-Amin|last=Isam|first=Mohammad|date=14 August 2014|work=ESPNcricinfo|access-date=24 March 2017}}</ref> == దేశీయ & ఫ్రాంచైజీ కెరీర్ == ఆయన 2011లో జెస్సోర్‌లో జరిగిన మ్యాచ్‌లో ఖుల్నా తరఫున 12 వికెట్లు తీసి, చిట్టగాంగ్‌ను ఎనిమిది వికెట్ల తేడాతో ఓడించడంలో సహాయపడ్డాడు. ఆయన మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో చిట్టగాంగ్ లోయర్ ఆర్డర్‌ను చిన్నాభిన్నం చేశాడు, ఆ ఇన్నింగ్స్‌లో వారు కేవలం 200 పరుగులు మాత్రమే చేశారు. ఆ తర్వాత రెండవ ఇన్నింగ్స్‌లో 36 పరుగులకు 7 వికెట్లతో ముగించగా, చిట్టగాంగ్ 144 పరుగులకే ఆలౌటైంది. ఆయన 58 పరుగులకు 9 వికెట్లు తీసి, ఫతుల్లాలోని ఫతుల్లా ఉస్మానీ స్టేడియంలో కేవలం రెండు రోజులు మాత్రమే సాగిన తక్కువ స్కోరింగ్ మ్యాచ్‌లో రాజ్‌షాహిపై ఎనిమిది వికెట్ల తేడాతో ఖుల్నా విజయం సాధించడంతో నేషనల్ లీగ్ రెండవ దశ ప్రారంభమైంది. 2012లో ఇంగ్లాండ్ లయన్స్‌తో ఆడేందుకు అతను బంగ్లాదేశ్ 'ఎ' జట్టుకు ఎంపికయ్యాడు. మొదటి అనధికారిక వన్డేలో ఆయన [[జో రూట్]], జేమ్స్ టేలర్, జేమ్స్ విన్స్ వికెట్లను వికెట్లు తీయడంతో, ఇంగ్లాండ్ లయన్స్ 38 పరుగులకే 4 వికెట్లు కోల్పోయింది. 2013లో ఢాకా ప్రీమియర్ లీగ్‌లో అబహానీ లిమిటెడ్ జట్టు క్రికెట్ కోచింగ్ స్కూల్‌ను కేవలం 35 పరుగులకే చిత్తుగా ఓడించి 212 పరుగుల భారీ విజయాన్ని నమోదు చేయగా, ఆయన 16 పరుగులకు 6 వికెట్లు పడగొట్టాడు. తొలి 11 ఓవర్లలోపే టాప్ ఐదు బ్యాట్స్‌మెన్‌లను అవుట్ చేసి, ఆ విధ్వంసం సృష్టించిన వారిలో అతను ముందుండి నడిపించాడు. ఆయన అక్టోబర్ 2018లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం డ్రాఫ్ట్ తరువాత, [[సిల్హెట్ స్ట్రైకర్స్|సిల్హెట్ సిక్సర్స్]] జట్టుకు జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018-19|url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/|access-date=29 October 2018|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref> ఆయన నేషనల్ క్రికెట్ లీగ్‌లో గ్లో ఖుల్నా డివిజన్ తరఫున ఐదు మ్యాచ్‌లలో పద్నాలుగు వికెట్లతో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=National Cricket League, 2018/19 - Khulna Division: Batting and bowling averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12689;team=751;type=tournament|access-date=8 November 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2019లో, అతను 2019–20 బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో [[కొమిల్లా విక్టోరియన్స్|కమిల్లా వారియర్స్]] తరపున ఆడేందుకు ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2021లో లంకా ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం ఆటగాళ్ల డ్రాఫ్ట్ తరువాత [[కొలంబో స్ట్రైకర్స్|కొలంబో స్టార్స్]] కోసం ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Kusal Perera, Angelo Mathews miss out on LPL drafts|url=https://www.espncricinfo.com/story/kusal-perera-angelo-mathews-miss-out-on-lpl-drafts-1288554|access-date=10 November 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == న్యూజిలాండ్ సిరీస్ కోసం బంగ్లాదేశ్ టెస్ట్ జట్టులో అతన్ని చేర్చారు, అతను మిర్పూర్ టెస్ట్‌లో తన టెస్ట్ అరంగేట్రం చేసాడు. [[2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్|2015 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌లో]] ఆడే 15 మంది సభ్యుల జట్టులో అతను ఎంపికయ్యాడు, కానీ జట్టు కర్ఫ్యూను ఉల్లంఘించినందుకు టోర్నమెంట్ సమయంలో ఇంటికి పంపబడ్డాడు.<ref>{{Cite web|last=Isam|first=Mohammad|title=Al-Amin to be sent home for breaking team curfew|url=http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/content/story/836701.html|access-date=23 February 2015|website=ESPNCricinfo|publisher=ESPN}}</ref> == రికార్డులు == * 26 డిసెంబర్ 2013న, విక్టరీ డే టీ20 కప్ సమయంలో అల్-అమీన్ ట్వం[[ట్వంటీ20|టీ20 క్రికెట్]] ఒక ఓవర్లో ఐదు వికెట్లు తీసిన మొదటి బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://bdnews24.com/cricket/2013/12/26/al-amin-takes-five-in-an-over|title=Al-Amin takes five in an over|last=|first=|work=[[Bdnews24.com]]|access-date=2021-05-02|last2=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Al-Amin takes five wickets in one over|url=https://www.espncricinfo.com/story/al-amin-hossain-takes-five-wickets-in-one-over-704231|access-date=2021-05-02|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> * అదే మ్యాచ్‌లో ఆయన టి20లలో హ్యాట్రిక్ సాధించిన మొదటి బంగ్లాదేశ్ బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thefinancialexpress.com.bd/sports/kamrul-rabbi-third-bangladeshi-to-record-t20-hat-trick-1607433327|title=Kamrul Rabbi third Bangladeshi to record T20 hat-trick|last=|first=|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|access-date=2021-05-02|language=en}}</ref> * 25 నవంబర్ 2015న బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ సమయంలో, ఆయన బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్లో హ్యాట్రిక్ సాధించిన మొదటి బౌలర్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/sports/Al-Amin’s-five-helps-Barisal-bag-2nd-T20|title=Al-Amin's five helps Barisal bag 2nd T20|last=|first=|work=Prothomalo|access-date=2021-05-02|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Al-Amin hat-trick helps Barisal pip Sylhet in thriller|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-premier-league-2015-16-921139/sylhet-super-stars-vs-barisal-bulls-6th-match-935293/match-report|access-date=2021-05-02|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1992 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:బంగ్లాదేశ్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] ljoa01dyb042afzrsyr8gve002vllwj 0 488202 4804069 2026-04-16T16:56:28Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332960162|Maharaja Sayajirao University of Baroda]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804069 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=బరోడా కళాశాల|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="సత్యం శివం సుందరం"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయం (భారతదేశం)|రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయం]]|accreditation=[[న్యాక్|NAAC]] గ్రేడ్ A+|affiliation=[[యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్|UGC]], [[బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా|BCI]], [[అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి|AICTE]]|chancellor=రాజమాత శుభాంగినీ రాజే గైక్వాడ్|vice_chancellor=భాలచంద్ర ఎం. భానాగే|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[వడోదర]]|state=[[గుజరాత్]]|country=భారతదేశం|campus=పట్టణ|campus_size={{convert|275|acre}}|language=[[ఆంగ్ల భాష|ఆంగ్లం]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}|visitor=}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] gd6fmbivaa2jj5nz19arwyo6win6g4v 0 488203 4804070 2026-04-16T16:57:47Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332960162|Maharaja Sayajirao University of Baroda]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804070 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] srv8me78tpynd2mdptlwcsuxkxpv22p 4804071 4804070 2026-04-16T16:58:31Z Kalasagary 107518 4804071 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. 41lz51dy08k2x3aqhj5b5m1yk0j1qhk 4804072 4804071 2026-04-16T16:59:03Z Kalasagary 107518 4804072 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న [[గోల్ గుంబజ్]] అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]]‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> l87vzsm67encqsirkym3deao8rl7byt 4804073 4804072 2026-04-16T16:59:49Z Kalasagary 107518 4804073 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న [[గోల్ గుంబజ్]] అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]]‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది.<ref name="Rankings_QS_A_2023" /> 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో,<ref name=Rankings_THES_A_2022/> వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది.<ref name=Rankings_THES_E_2022/> NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో,<ref name=Rankings_NIRF_U_2023/> ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === {{more citations needed section|date=April 2021}} * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} t12psg0yb2xbvdgrz0bt1f0csoh0tu8 4804074 4804073 2026-04-16T17:00:37Z Kalasagary 107518 4804074 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న [[గోల్ గుంబజ్]] అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]]‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది.<ref name="Rankings_QS_A_2023" /> 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో,<ref name=Rankings_THES_A_2022/> వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది.<ref name=Rankings_THES_E_2022/> NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో,<ref name=Rankings_NIRF_U_2023/> ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === {{more citations needed section|date=April 2021}} * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{వడోదర అంశాలు}} {{గుజరాత్‌లోని విశ్వవిద్యాలయాలు}} {{Coord|22.3099|73.1860|type:landmark_region:IN_source:enwiki|display=title}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] cronkqmys1w8kr56nqh7l8iusmtolrr 4804075 4804074 2026-04-16T17:01:44Z Kalasagary 107518 4804075 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది.<ref name="Rankings_QS_A_2023" /> 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో,<ref name=Rankings_THES_A_2022/> వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది.<ref name=Rankings_THES_E_2022/> NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో,<ref name=Rankings_NIRF_U_2023/> ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] q00oiqyvcwi3f5kszytip7b0lufby9o 4804076 4804075 2026-04-16T17:02:19Z Kalasagary 107518 /* ర్యాంకింగ్‌లు */ 4804076 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది. 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది.<ref name=Rankings_THES_E_2022/> NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో,<ref name=Rankings_NIRF_U_2023/> ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] r07sa7qfe8iv1rnklhwdvhe4wgg82w4 4804077 4804076 2026-04-16T17:03:08Z Kalasagary 107518 /* ర్యాంకింగ్‌లు */ 4804077 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది. 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది. NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో, ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] 7oo3b9b0fwa2kyhjpyzh0mlzmjf70ra 4804078 4804077 2026-04-16T17:12:15Z Kalasagary 107518 4804078 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది. 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది. NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో, ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది.<ref name=Rankings_NIRF_E_2023/> == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] omy9aug353s2h5eg74qzhuc01ar0lct 4804079 4804078 2026-04-16T17:21:24Z Kalasagary 107518 /* ర్యాంకింగ్‌లు */ 4804079 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|470x470px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}}[[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|thumb|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది. 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది. NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో, ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది. == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] tuvyj88udmtq6dyh8i741xhfcmovh9o 4804115 4804079 2026-04-16T23:35:30Z యర్రా రామారావు 28161 4804115 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=The Maharaja Sayajirao University of Baroda|image=Msu_baroda_logo.png|image_upright=.7|former_name=Baroda College|motto=सत्यं शिवं सुन्दरम्|motto_lang=san|mottoeng="Love of beauty, Goodness and Intellectual Curiosity"<br />(Satyam Shivam Sundaram)|established={{start date and age|1881}}|type=[[State University (India)|State university]]|affiliation=[[University Grants Commission (India)|UGC]], [[Bar Council of India|BCI]], [[AICTE]]|chancellor=Rajmata Shubhangini Raje Gaekwad|vice_chancellor=Bhalchandra M. Bhanage|students=47,000+|undergrad=|postgrad=|city=[[Vadodara]]|state=[[Gujarat]]|country=India|campus=[[Urban area|Urban]]|language=[[English language|English]]|website={{URL|http://www.msubaroda.ac.in|msubaroda.ac.in}}}} [[దస్త్రం:Schematic_Map_of_The_Maharaja_Sayajirao_University_(MSU_Vadodara).png|thumb|300x3000px|MSU వడోదర స్కీమాటిక్ మ్యాప్, వడోదర నగరం భౌగోళిక నేపథ్యంలో దాని అన్ని ఫ్యాకల్టీలను ఉంచడం ద్వారా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మేధో కేంద్రంగా హైలైట్ చేస్తుంది.]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] '''మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా''' (గతంలో '''బరోడా కళాశాల''') భారతదేశంలోని [[గుజరాత్]] రాష్ట్రం [[వడోదర]] నగరంలో ఉన్న ఒక [[ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం]]. 1881లో మొదట కళాశాలగా స్థాపించబడింది, ఇది 1949 ఏప్రిల్ 30న ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది<ref>{{Cite web |title=www.msubaroda.ac.in |url=https://msubaroda.ac.in/Brief_Profile_of_MSUB?hl=en-IN |access-date=March 30, 2025 |language=en |quote=The Maharaja Sayajirao University of Baroda, a State University with English as its medium of instruction is a premier unitary residential University, established on 30th April, 1949 recognized by Government of India under the Indian Universities Act, 1958.}}</ref>, దీని పోషకుడైన పూర్వ బరోడా సంస్థాన పాలకుడు మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పేరు మీదుగా ఈ పేరు పెట్టారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అండర్ గ్రాడ్యుయేట్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్, డాక్టోరల్ ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది. 275 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో 6 క్యాంపస్‌లలో (2 గ్రామీణ, 4 పట్టణ) 89 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులలో ఒక నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత కూడా ఉన్నారు. == చరిత్ర == {{See also|బరోడా గ్రూప్}} [[File:Sayajirao Gaekwad III.JPG|300px|right|విశ్వవిద్యాలయ క్యాంపస్‌లోని [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] విగ్రహం.|alt=]] ఈ విశ్వవిద్యాలయం 1881లో బరోడా సంస్థానం స్థాపించిన '''బరోడా కళాశాల'''లో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ ఉన్న ప్రధాన భవనాన్ని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ ఇండో-సారాసెనిక్ వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఇటుక, పాలిక్రోమ్ రాయిలో భారతీయ, బైజాంటైన్ తోరణాలు, గుమ్మటాల కలయికతో రూపొందించారు. స్నాతకోత్సవ హాలులో ఉన్న ప్రధాన గుమ్మటం [[కర్ణాటక]]లోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్ అద్భుతమైన గుమ్మటం నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. గత బరోడా సంస్థానానికి చెందిన చివరి మహారాజు ప్రతాప్ సింగ్ గైక్వాడ్ తన తాత మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ కోరిక మేరకు 1949లో విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మాజీ బరోడా సంస్థాన ప్రజల విద్య, ఇతర అవసరాలను తీర్చడానికి సర్ సాయాజీరావ్ డైమండ్ జూబ్లీ, మెమోరియల్ ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web|url=http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|title=Founder of MSU|publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda website|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709023554/http://www.msubaroda.ac.in/founder.php|archive-date=9 July 2011|url-status=dead}}</ref> == ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ ఫ్యాకల్టీ == ఈ ఫ్యాకల్టీ చైల్డ్ సైకాలజీ ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి కోసం స్థాపించబడింది. ఇందులోని విభాగాలు: * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (CASE) * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ సైకాలజీ * డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ విద్యా విభాగాన్ని 1935లో స్థాపించారు, ఇది గతంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలగా ఉండేది. ఈ విభాగానికి మొదట సెంటర్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్ స్టడీ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ బరోడా అని పేరు పెట్టారు. == సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ == 1881లో స్థాపించబడిన పాత బరోడా కళాశాలలో ఆర్ట్స్, సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలు ఉన్నాయి. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ డాక్టర్ సి.ఎస్. పటేల్ మొదటి డీన్‌గా 1951 మార్చిలో స్వతంత్ర ఉనికిని ప్రారంభించింది. సైన్స్ ఫ్యాకల్టీ ఉన్న పాత భవనం దాదాపు 1934లో మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ పాలనలో పూర్తయింది. ఇది చిన్న రాగి గుమ్మటంతో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, పశ్చిమాన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ భవనం, తూర్పున ఇప్పుడు ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అయిన ఓల్డ్ బరోడా కాలేజ్ గంభీరమైన భవనం ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; MSU Baroda |access-date=5 April 2018 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072604/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=3 |url-status=dead }}</ref> === విభాగాలు === * బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం * వృక్షశాస్త్ర విభాగం * రసాయన శాస్త్ర విభాగం * కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం * ఎన్విరాన్‌మెంటల్ స్టడీస్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * భూగర్భ శాస్త్ర విభాగం * గణిత శాస్త్ర విభాగం * మైక్రోబయాలజీ విభాగం * భౌతిక శాస్త్ర విభాగం * గణాంక శాస్త్ర విభాగం * జంతుశాస్త్ర విభాగం * డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === భౌతిక శాస్త్ర విభాగం === 1949లో స్థాపించబడిన ఈ విభాగం U.G., P.G., PhD ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, ఇది FIST ప్రోగ్రామ్ కింద భారత ప్రభుత్వ సైన్స్, టెక్నాలజీ విభాగంచే స్పాన్సర్ చేయబడింది. MScలో విద్యార్థులకు సాలిడ్ స్టేట్ ఫిజిక్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, కమ్యూనికేషన్, న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, మాలిక్యులర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీలను స్పెషలైజేషన్‌గా అందిస్తారు. ఈ విభాగానికి రెండు పురాతన, ప్రసిద్ధ అబ్జర్వేటరీలు కూడా ఉన్నాయి: (i) ఆస్ట్రోనామికల్ అబ్జర్వేటరీ, (ii) వాతావరణ అబ్జర్వేటరీ. పరిశోధకులకు FTIR-4100 స్పెక్ట్రోమీటర్, థర్మల్ ఎనలైజర్ (DSC), AFM, వర్క్‌స్టేషన్స్-4, క్లస్టర్ కంప్యూటింగ్ సదుపాయం (సూపర్‌కంప్యూటర్) మొదలైన అధునాతన సాంకేతికతలు అందించబడ్డాయి. ఇవి కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్, మెటీరియల్ సైన్స్, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ న్యూక్లియర్ ఫిజిక్స్, స్పెక్ట్రోస్కోపీ, థియరిటికల్ పార్టికల్ ఫిజిక్స్, ఆస్ట్రోఫిజిక్స్‌పై పరిశోధనలో సహాయపడతాయి.<ref name="MSU Baroda Phy Dept">{{cite web |title= Physics Department |url= http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |access-date= 7 July 2016 |archive-date= 16 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160916035232/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=34&action=departments |url-status= live }}</ref> ఇది భారతదేశంలోని పురాతన భౌతిక శాస్త్ర విభాగాలలో ఒకటి, ఇది ఎస్.కె. షా, హెచ్.ఎస్. దేశాయ్ నాయకత్వంలో బర్కిలీ ఫిజిక్స్ కోర్సు, ఫేన్‌మాన్ లెక్చర్ సిరీస్ మొదలైన వాటి ఆధారంగా అధునాతన పాఠ్యాంశాలను స్వీకరించింది. విభాగానికి చురుకైన సమాజం ఉంది, ముఖ్యంగా 'ది ఫిజికల్ సొసైటీ MSU బరోడా'.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|title=Venkatraman Ramakrishnan – Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=20 September 2017|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418053610/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/ramakrishnan-bio.html|url-status=live}}</ref> కండెన్స్‌డ్ మ్యాటర్ ఫిజిక్స్ విభాగాన్ని DST-FIST ప్రధాన లబ్ధిదారుగా TIFR, BARC సమన్వయంతో పరిశోధనల కోసం స్పాన్సర్ చేసింది. రికార్డు ఎండోమెంట్‌లతో విభాగం అనేక క్రియాశీల పరిశోధనలలో మునిగిపోయింది. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, [[రాయల్ సొసైటీ]] అధ్యక్షుడు అయిన వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన విభాగ పూర్వ విద్యార్థులను కలిగి ఉన్న ప్రశంసలను విశ్వవిద్యాలయం కలిగి ఉంది. ప్రముఖ మానవ హక్కుల కార్యకర్త జె.ఎస్. బందుక్వాలా ఈ విభాగంలో దీర్ఘకాలం అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు. === డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ === [[File:Dr Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology.jpg|thumb|right|డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ]] 2012లో స్థాపించబడిన డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఒక ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పరిశోధనా సంస్థ, ఇది సైన్స్ ఫ్యాకల్టీలోని అనేక విభాగాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది. గుజరాత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక మద్దతుతో ఈ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థ 2012లో సెల్, మాలిక్యులర్ బయాలజీలో 5 సంవత్సరాల ఇంటిగ్రేటెడ్ MSc ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ కోర్సు ప్రతి సంవత్సరం 30 సీట్లను అందిస్తుంది, ఇవి ఉమ్మడి ప్రవేశ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Dr. Vikram Sarabhai Institute of Cell and Molecular Biology &#124; MSU Baroda |access-date=8 October 2017 |archive-date=8 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180702/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=179&action=departments |url-status=dead }}</ref> === కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ విభాగం === 2013లో అధికారికంగా స్థాపించబడిన ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, బ్యాచిలర్ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్ (BCA), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc, సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీస్‌లో MSc.<ref>{{cite web|title=FACULTY OF SCIENCE {{!}} Department of Computer Applications {{!}} MSU Baroda|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|website=msubaroda.ac.in|access-date=9 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909234141/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&dep_id=37&action=departments|url-status=live}}</ref> === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం === బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం 1955లో రసాయన శాస్త్ర విభాగం కింద స్థాపించబడింది, దీనికి 2009 కెమిస్ట్రీ నోబెల్ గ్రహీత వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్ తండ్రి ప్రొఫెసర్ సి.వి. రామకృష్ణన్ నేతృత్వం వహించారు.{{citation needed|date=January 2024}} భారత ప్రభుత్వ అక్రిడిటేషన్ ఏజెన్సీ అయిన FIST ద్వారా ఈ విభాగానికి 2006లో అద్భుతమైన హోదా లభించింది. విభాగం DST-FIST I ప్రోగ్రామ్ కింద నిధులు సమకూర్చబడింది, దీని కింద పరికరాలు కొనుగోలు చేయబడ్డాయి, మౌలిక సదుపాయాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగం UGC-DRS, UGC-DSA, COSIST ప్రోగ్రామ్‌ల నుండి మద్దతు పొందింది.{{citation needed|date=January 2024}} ఈ విభాగం మూడు ప్రోగ్రామ్‌లను అందిస్తుంది, అవి MSc. (బయోకెమిస్ట్రీ), మెడికల్ బయోటెక్నాలజీలో MSc. (2007లో ప్రవేశపెట్టబడిన హయ్యర్ పేమెంట్ ప్రోగ్రామ్), Ph.D. ఏ సమయంలోనైనా, ఇది చురుకుగా Ph.D. చేస్తున్న సుమారు 35–40 మంది పరిశోధనా విద్యార్థులను, దాదాపు 100 మంది MSc. విద్యార్థులను (రెండేళ్ల ప్రోగ్రామ్‌లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 50 మంది) కలిగి ఉంటుంది.<ref>https://msubaroda.ac.in/academics/FOS/department/BCT/aboutdepartment</ref> బయోకెమిస్ట్రీ విభాగం ఎంజైమాలజీ, జన్యుశాస్త్రం, మాలిక్యులర్ బయాలజీ, న్యూరోసైన్స్, ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ, ఎండోక్రినాలజీ, క్లినికల్ బయోకెమిస్ట్రీ మొదలైన వాటిలో కోర్సులను అందిస్తుంది. ఈ విభాగం బ్యాక్టీరియా సహకారం, పాలీకెటైడ్ సింథేస్ క్లస్టర్, యాంటీబయాటిక్ రెసిస్టెన్స్, అపోప్టోసిస్, ఫాస్ఫేట్ కరిగించడం, నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్, ప్రోబయోటిక్స్, హెవీ మెటల్ టాక్సిసిటీ, మధుమేహం, ప్రోస్టేట్ క్యాన్సర్, స్త్రీల వంధ్యత్వం, ఎండోఫైట్స్, మాగ్నెటోలిపోజోమ్‌లు, ప్రోటీన్ ఫోల్డింగ్, బొల్లి వంటి రంగాలలో పరిశోధన చేస్తుంది.{{citation needed|date=January 2024}} విభాగం నిమగ్నమై ఉన్న పరిశోధనా రంగాలు మాలిక్యులర్ బయాలజీ, జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్, మైక్రోబయాలజీ, బయోప్రాసెస్ ఇంజనీరింగ్, ఇమ్యునాలజీ, బయోఫిజిక్స్. ఇది అప్లైడ్ బయోకెమిస్ట్రీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిప్లొమాను కూడా అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |title=FACULTY OF SCIENCE &#124; Department of Bio-Chemistry &#124; MSU Baroda |access-date=22 January 2019 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010534/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?fac_id=3&action=departments&sub_action=Department%20of%20Bio-Chemistry&dep_id=27 |url-status=dead }}</ref> == పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == [[File:Fpart.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ భవనం]] === శాస్త్రీయ సంగీతం === మహారాజా సాయాజీరావు గైక్వాడ్ భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత పోషకుడు. ఉస్తాద్ మౌలా బక్స్ 1886 ఫిబ్రవరి 26న సాయాజీరావు ఆధ్వర్యంలో అకాడమీ ఆఫ్ ఇండియన్ మ్యూజిక్‌ను స్థాపించారు. ఈ అకాడమీ తరువాత మ్యూజిక్ కాలేజీగా మారింది, ఇప్పుడు మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయంలో పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీగా ఉంది. మౌలా బక్స్ తో పాటు, సాయాజీరావు ఆస్థానంలో ఉస్తాద్ ఇనాయత్ ఖాన్, లెజెండరీ ఆగ్రా ఘరానా అఫ్తాబ్-ఎ-మౌసికి (సంగీత సూర్యుడు) ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ సాహెబ్ వంటి కళాకారులు ఉన్నారు. విద్యావేత్త విష్ణు నారాయణ్ భాత్‌ఖండే సంగీత పాఠ్యాంశాలను కళాశాలలో ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, గాయనాచార్య మధుసూదన్ జోషి భారతదేశంలో సంగీత విద్య చరిత్రలో మొదటిసారిగా సంగీతంలో (1932) డిప్లొమా అందుకున్నారు. === నృత్యం === MSU 1950లో భారతదేశంలో మొదటి నృత్య కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. 1880లో తంజోరుకు చెందిన మహారాణి మొదటి చిమ్నాబాయి, బరోడా మహారాజా మూడవ సాయాజీరావు గోపాల్‌రావ్ గైక్వాడ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన తన మొదటి బహిరంగ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా బరోడా కళాశాలను స్థాపించారు. అది తరువాత ఆయన పేరు మీద ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో విలీనం చేయబడింది. మొదటి చిమ్నాబాయికి భరతనాట్యం, కర్ణాటక సంగీతంలో పరిజ్ఞానం ఉంది, ఆమె తనతో పాటు ఒక బృందాన్ని తీసుకువచ్చింది: ఇద్దరు నృత్యకారులు, ఇద్దరు నట్టువనార్లు (భరతనాట్య కచేరీల నాయకులు), ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు.<ref>Khandwani 2002</ref> తంజోరు చతుష్టయంలోని ఇద్దరు సభ్యులైన కన్నుసామి, వడివేలుల వద్ద చదువుకున్న నట్టువనార్ అప్పస్వామి, ఆయన నృత్యకారిణి భార్య కాంతిమతి ఇతరులు అనుసరించారు. 1939లో అప్పస్వామి మరణించిన తర్వాత, కాంతిమతి, వారి కుమారుడు కుబేర్‌నాథ్ లక్నోలో బోధించడానికి వెళ్లారు, మహారాజా ప్రతాప్ సింగ్‌రావ్ గైక్వాడ్ తంజోర్కర్ల కుటుంబాన్ని 1949లో బరోడాకు తిరిగి పిలిపించే వరకు దక్షిణ భారతదేశంలో సినిమాల్లో పనిచేశారు. ప్యాలెస్ కళావన్‌లోని సంగీత విభాగంలో బోధించడానికి వారు వచ్చారు, ఇది తరువాత MSUలో విలీనం చేయబడింది.<ref>Gastonn 1996: 158–160.</ref> == ఆర్ట్స్ ఫ్యాకల్టీ == {{Main|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్}} [[Image:Maharaja Sayajirao University.jpg|thumb|ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డోమ్, దీనిని రాబర్ట్ ఫెలోస్ చిషోల్మ్ (1840–1915) ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో రూపొందించారు, ఇది [[గోల్ గుంబజ్]] నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది<ref name="br">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064844/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/article321372.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=22 December 2014|title=Vishal Sikka, the son of a railway employee, has BE in Computer Science from Maharaja Sayajirao University|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=19 February 2012}}</ref>]] ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ భవనం దాని గుంబజ్ (గుమ్మటం) కు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది బీజాపూర్‌లోని 'గోల్ గుంబజ్' నమూనాలో రూపొందించబడింది, భారతదేశంలోని విద్యా సంస్థలకు అత్యుత్తమ గుమ్మటంగా తరచుగా రేట్ చేయబడింది.<ref>{{cite news |title=138-year-old landmark: Baroda dome beats Gol Gumbaz in aesthetics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |work=The Times of India |date=4 March 2019 |access-date=10 March 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208081858/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/138-yr-old-landmark/articleshow/68247425.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Termites hit century-old Arts, Technology faculty buildings in MSU, Baroda |url=http://archive.indianexpress.com/news/termites-hit-centuryold-arts-technology-faculty-buildings-in-msu/487461/ |work=The Indian Express|access-date=10 March 2019}}</ref> === విభాగాలు === {{div col|colwidth=30em}} * పురావస్తు, ప్రాచీన చరిత్ర విభాగం * మానవ శాస్త్ర విభాగం * అరబిక్ విభాగం * కెనడియన్ స్టడీస్ విభాగం * డిఫెన్స్, నేషనల్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్ విభాగం * ఆర్థిక శాస్త్ర విభాగం * ఆంగ్ల విభాగం (గుజరాత్‌లో పురాతనమైనది) * ఫ్రెంచ్ విభాగం * భౌగోళిక శాస్త్ర విభాగం * జర్మన్ విభాగం * గుజరాతీ విభాగం * హిందీ విభాగం * చరిత్ర విభాగం * అంతర్జాతీయ సంబంధాల విభాగం * జర్నలిజం, కమ్యూనికేషన్ విభాగం * లైబ్రరీ, ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ విభాగం * భాషాశాస్త్ర విభాగం * మరాఠీ విభాగం * పర్షియన్ విభాగం * తత్వశాస్త్ర విభాగం * రాజనీతి శాస్త్ర విభాగం * పాళీ విభాగం * ప్రాకృత విభాగం * రష్యన్ విభాగం * సంస్కృత విభాగం * సింధీ విభాగం * సామాజిక శాస్త్ర విభాగం * సాంప్రదాయ సంస్కృత అధ్యయనాల విభాగం * ఉర్దూ విభాగం * మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ విభాగం * ఎడ్యుకేషన్, సైకాలజీ విభాగం {{div col end}} == మేనేజ్‌మెంట్ స్టడీస్ ఫ్యాకల్టీ == జనాదరణ పొందిన FMS బరోడా, 1984లో [[వడోదర]] నగరంలో స్థాపించబడింది.<ref name=fmsgeneral>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org|title=FMS-Baroda website|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810172003/http://www.fmsbaroda.org/|archive-date=10 August 2009|url-status=dead}}</ref> ఇక్కడి కోర్సులను అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యామండలి ఆమోదించింది.<ref name=aicte>{{cite web|url=http://www.aicte.ernet.in/ERNET/MBA/Gujarat-MBA.doc|title=AICTE approved MBA colleges of Gujarat}}{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఈ సంస్థ మార్కెటింగ్, ఫైనాన్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్ మేనేజ్‌మెంట్, ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్‌లో స్పెషలైజేషన్‌ను అందిస్తుంది.<ref name=indianmba/> 1995లో, ఇది 2 సంవత్సరాల ఫుల్-టైమ్ (రెగ్యులర్) MBA కోసం తన ప్రవేశాన్ని 30 నుండి 40కి పెంచింది, 1997లో 3 సంవత్సరాల MBA ఈవినింగ్ ప్రోగ్రామ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది.<ref name=indianmba>{{cite web|url=http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|title=M.S. Patel Institute of Management Studies, Faculty of Management Studies (FMS), The M.S. University of Baroda, Vadodara|website=indianmba.com|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507093045/http://www.indianmba.com/gujarat/GU9/gu9.html|archive-date=7 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=fmsdetails>{{cite web|url=http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|title=FMS-Baroda B-School profile|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20090812081720/http://www.fmsbaroda.org/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=54|archive-date=12 August 2009|url-status=dead}}</ref> == మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ == బరోడా వైద్య కళాశాల ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్‌గా పనిచేస్తుంది. సర్ సాయాజీరావ్ జనరల్ (SSG) హాస్పిటల్‌కు అనుసంధానించబడిన ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్ గుజరాత్‌లోని అగ్రశ్రేణి వైద్య కళాశాలలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1949లో ప్రారంభమైన ఇందులో, నేడు సంవత్సరానికి 250 మంది ఎంబీబీఎస్ విద్యార్థుల బ్యాచ్‌ను, వివిధ ఎండి, ఎంఎస్ రెసిడెన్సీ ప్రోగ్రామ్‌లలో 400+ కంటే ఎక్కువ మంది పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులను కలిగి ఉంది. GMERS మెడికల్ కాలేజ్, హాస్పిటల్, గోత్రికి కూడా ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మెడిసిన్, MSUB అనుబంధం ఇవ్వబడింది. == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ == ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ 2015లో స్థాపించబడింది. అంతకు ముందు, ఇది టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ ఫ్యాకల్టీ ఆధ్వర్యంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది.<ref>{{cite web|title=Faculty of Pharmacy|url=http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|website=msubaroda.ac.in|access-date=5 April 2018|archive-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419011005/http://www.msubaroda.ac.in/faculty.php?action=home&fac_id=30|url-status=live}}</ref> ప్రొఫెసర్ ఎం ఆర్ యాదవ్ ఫార్మసీ ఫ్యాకల్టీ వ్యవస్థాపక డీన్. == గ్రంథాలయం == హంసా మెహతా గ్రంథాలయం 1950లో స్థాపించబడింది. ఈ గ్రంథాలయం భారతదేశంలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ సేకరణలో సుమారు 3,500 పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి, ఇందులో ముద్రణలో లేని కొన్ని ముఖ్యమైన శీర్షికలు ఉన్నాయి. లైబ్రరీలో 6,31,735 సంపుటాలు (బౌండ్ జర్నల్స్‌తో సహా) ఉన్నాయి. == ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ == ఈ సంస్థ బరోడాలో 1927 సెప్టెంబరు 1న స్థాపించబడింది. ఇది ప్యాలెస్ సమీపంలోని ప్రత్యేక భవనంలోకి మారడానికి ముందు సెంట్రల్ లైబ్రరీ నుండి నిర్వహించబడింది.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103182251/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-28/vadodara/28106383_1_maharaja-ranjitsinh-gaekwad-erstwhile-baroda-state-oriental-institute|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market|date=28 December 2009}}</ref> యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (UGC) ప్రాయోజితం చేసిన 25 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టులో భాగంగా, 1951, 1975 మధ్య ప్రచురించిన ''రామాయణ'' క్రిటికల్ ఎడిషన్ ఏడు సంపుటాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ గ్రంథం తరువాత 1987–88లో ప్రసారమైన రామానంద్ సాగర్ ప్రముఖ టీవీ సిరీస్ ''రామాయణ్'' కు రిఫరెన్స్ సోర్స్‌గా నిలిచింది. ఈ సంస్థలో భద్రపరచబడిన పురాతన మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లలో ఒకటి క్రీ.శ. 1656లో హరిశంకర్ రాసిన ''అయోధ్య మహాత్మ్య'', ఇది [[మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్]] సేకరించిన 10,000 పైగా మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల సేకరణలో భాగం. ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు, అప్పటి మైసూర్ మహారాజు చామరాజ వడియార్ 1891లో స్థాపించిన ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్‌ ప్రారంభ స్ఫూర్తితో 1893లో ఈ సంస్థను తొలిసారిగా రూపొందించారు.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103175743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-06/vadodara/28272002_1_manuscript-ayodhya-verdict-saryu|url-status=dead|archive-date=3 November 2012|work=[[The Times of India]]|title=Oriental Institute's journey to glory|date=6 October 2010}}</ref> మహారాజా మూడవ సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్, చామరాజ వడియార్‌ల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి వడోదరలో చామరాజా రోడ్, మైసూర్‌లో సాయాజీరావ్ రోడ్ అని పేరు పెట్టారు. చామరాజా రోడ్ లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ తూర్పు ద్వారం నుండి మొదలై కీర్తి స్తంభ్, ఖండేరావ్ మార్కెట్, ఇతరులు వంటి ప్రముఖ మైలురాళ్లను కలిగి ఉండి, భగత్ సింగ్ చౌక్ సమీపంలో ముగుస్తుంది.<ref>{{Cite web |agency=TNN |date=20 April 2017 |title=Rajmahal Road to be renamed Chamaraja Road {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119114101/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/rajmahal-road-to-be-renamed-chamaraja-road/articleshow/58269464.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Prashant Rupera |date=28 December 2009 |title=A bit of Baroda in Mysore: Road in Sayajirao's name main market {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118133942/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/a-bit-of-baroda-in-mysore-road-in-sayajiraos-name-main-market/articleshow/5389215.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Sachin Sharma |date=13 May 2015 |title=Memory of Sayajis friend erased from {{sic|nolink=y|reason=error in source|citys}} face {{!}} Vadodara News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |access-date=2022-02-28 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119020743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/memory-of-sayajis-friend-erased-from-citys-face/articleshow/47259736.cms |url-status=live }}</ref> ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఓరియంటల్ అధ్యయనాలలో పరిశోధన కోసం సెమినార్లు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. == ర్యాంకింగ్‌లు == {{Infobox India university ranking | type = University | NIRF_U_2023 = 101-150 | NIRF_E_2023 = 151-200 | QS_A_2023 = 701–750 | THES_A_2022 = 501+ | THES_E_2022 = 501+ |NIRF_P_2024=44}} అంతర్జాతీయంగా, విశ్వవిద్యాలయం 2023 ''QS వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' లో ఆసియాలో 701–750 స్థానాల్లో నిలిచింది. 2022 ''టైమ్స్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ వరల్డ్ యూనివర్సిటీ ర్యాంకింగ్స్'' ద్వారా ఆసియాలో 501+ స్థానంలో, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో అదే బ్యాండ్‌లో నిలిచింది. NIRF తన 2024 ఫార్మసీ ర్యాంకింగ్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయానికి 44వ ర్యాంక్ ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకింగ్స్‌లో 101-150 బ్యాండ్‌లో, ఇంజనీరింగ్ ర్యాంకింగ్స్‌లో 151-200 బ్యాండ్‌లో కూడా నిలిచింది. == విద్యార్థి జీవితం == క్యాంపస్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఎన్‌సిసి (NCC), ఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (NSS) లను అందిస్తుంది. === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం === సాయాజీ ఎఫ్‌ఎం అనేది మహారాజా సాయాజీరావ్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా ఆన్‌లైన్ రేడియో స్టేషన్.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|title=Vadodara: With space on campus and dedicated interns, MSU's official Sayaji FM targets more audience|newspaper=The Indian Express|date=8 June 2016|access-date=29 August 2018|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105329/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/vadodara-with-space-on-campus-and-dedicated-interns-msus-official-sayaji-fm-targets-more-audience-maharaja-sayajirao-university-2840350/|url-status=live}}</ref> == ప్రముఖ వ్యక్తులు == {{main|మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా వ్యక్తుల జాబితా}} === ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు === * అభిరామ్ రాధాకృష్ణన్ * అజయ్ భట్ * అనిరుద్ధ్ బ్రహ్మభట్ * అవినాష్ సచ్‌దేవ్ * దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే * సి. ఎం. ప్రసాద్ * గులాం మహ్మద్ షేక్ * హేమలతా తలేస్ర * జగన్నాథ్ పాండా * జయ్ ఓజా<ref>{{Cite web |last=Shah |first=Jahnavi |date=2021-06-08 |title=#HGAcademy: Recommendations To Help You Create Quality Visuals By Renowned Cinematographer Jay Oza |url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/hgacademy-learn-the-dynamics-of-fimmaking-with-renowned-cinematographer-jay-oza |access-date=2025-11-24 |website=Homegrown |language=en}}</ref> * మనన్ దేశాయ్ * నందితా కుమార్<ref name=":1">{{Cite web |title=Nandita Kumar |url=http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |access-date=19 August 2022 |website=Galerie Felix Frachon |language=fr-FR |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925053346/http://www.felixfrachon.com/nandita-kumar-2/ |url-status=dead }}</ref> * ప్రతీక్ శర్మ * రాజేష్ ఎస్. వి. * రంగ్ అవధూత్ * రీతికా ఖేరా * సామ్ పిట్రోడా * శంకర్ సుబ్బనరసయ్య మంథా * శ్రేను పారిఖ్ * టి. వి. సంతోష్ * [[వెంకట్రామన్ రామకృష్ణన్]] * విజయ్ భట్కర్ * విజయకుమార్ మీనన్ * [[వినోబా భావే]] === ఫ్యాకల్టీ === * ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ * రజనీ కొఠారి * జ్యోత్స్నా భట్<ref name="ex">{{Cite web|date=2020-07-11|title=Renowned ceramic artist Jyotsna Bhatt passed away|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|access-date=2020-07-12|website=The Indian Express|language=en|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713074822/https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/jyotsna-bhatt-dead-ceramic-artist-6501111/|url-status=live}}</ref> * సయ్యద్ ముజ్తబా అలీ == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{Commons category-inline}} *{{official website|http://www.msubaroda.ac.in }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా}} [[వర్గం:మహారాజా సాయాజీరావు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని డ్రామా పాఠశాలలు]] pcpm9hgd51qt43qa27l3iuo32jnznns 14 488205 4804103 2026-04-16T22:47:54Z Chaduvari 97 +వర్గం 4804103 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:వికీపీడియా నిర్వహణ]] 3299bi490s0vxjnlccqlpyejd70tlsv 4 488206 4804105 2026-04-16T23:10:48Z Chaduvari 97 "[[:en:Special:Redirect/revision/1340138070|Wikipedia:Requests for administrator attention]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804105 wikitext text/x-wiki [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకుడు అంటే ఎవరు?]] == కింది పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమా... == * '''[[వికీపీడియా:దుశ్చర్య|తగినంతగా హెచ్చరించబడిన విధ్వంసకుడిని]] లేదా స్పామర్‌ను నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా: దుశ్చర్యకు వ్యతిరేకంగా నిర్వాహకుని జోక్యం చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|మూడు-రివర్టుల నియమాన్ని]] ఉల్లంఘించిన లేదా [[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|దిద్దుబాటు యుద్ధం చేసిన]] వారిని నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:వాడుకరిపేరు|వాడుకరిపేరు విధానాన్ని స్పష్టంగా ఉల్లంఘించినందుకు]] ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' ఆ సంగతిని నిర్వాహకుల దృష్టికి తీసుకురావడానికి [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] రాయండి. * '''[[వికీపీడియా:సాక్ పపెట్రీ|అనేక ఖాతాలను]] తెరిచి దుర్వినియోగం చేస్తున్నందుకు ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా:సాక్‌పప్పెట్ పరిశోధనలు చూడండి. * '''ఇతర కారణాల వల్ల ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:నిరోధ విధానం|నిరోధక విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''''శారీరక'' హాని చేస్తాననో, ఆత్మహత్య చేసుకుంటాననో చేసే బెదిరింపుకు ఎలా స్పందించాలి?''' దీనిపై ''తక్షణమే'' ఏం చేయాలో సూచనల కోసం వికీపీడియా:హాని బెదిరింపులకు స్పందించడం చూడండి. * '''పేజీని తొలగించాలా?''' ** పేజీ అర్థరహితంగా కనిపిస్తే, ఎవరైనా [[వికీ|వికీని]] పరీక్షిస్తుంటే, లేదా [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|త్వరితగతిన తొలగించడానికి ఇతర ప్రమాణాలకు]] అనుగుణంగా ఉంటే, [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపును]] చూడండి. ** తొలగింపు వివాదాస్పదం కానట్లయితే, వికీపీడియా:ప్రతిపాదిత తొలగింపును చూడండి. ** ఈ పేజీ వికీపీడియాకు చెందినది కాదని మీరు భావించి, చర్చను ప్రారంభించాలనుకుంటే, [[వికీపీడియా:తొలగింపు పద్ధతి|వికీపీడియా:తొలగింపు ప్రక్రియను]] చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] చూసి, మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''తొలగించిన పేజీని ''తిరిగి పొందాలా'' లేదా తొలగించిన పేజీని చూడాలా?''' ** జరిగిన తొలగింపు గురించి చర్చించాలన్నా లేదా అప్పీల్ చేయాలన్నా, వికీపీడియా:తొలగింపు సమీక్ష చూడండి. ** ప్రతిపాదిత తొలగింపు ద్వారా ''వివాదమేమీ లేకుండా తొలగించిన'' పేజీని పునరుద్ధరించమని అభ్యర్థించడానికి, వికీపీడియా:తొలగింపు పునరుద్ధరణ అభ్యర్థనలను చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు పునరుద్ధరణ విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి''. * '''పేజీని రక్షించాలా లేదా రక్షణ తొలగించాలా?''' అభ్యర్థనను దాఖలు చేయడానికి [[వికీపీడియా:పేజీ సంరక్షణ కొరకు అభ్యర్థనలు|వికీపీడియా:పేజీ రక్షణ కోసం అభ్యర్థనలు]] చూడండి. * '''దారి మళ్లింపులు లేదా పేజీ మార్పుల విషయంలో సహాయం కావాలా?''' వికీపీడియా:దారి మళ్లింపుల కోసం చర్చ లేదా వికీపీడియా:అభ్యర్థించిన మార్పులు చూడండి. [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] కూడా రాయవచ్చు. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:దారిమార్పు|దారి మళ్లింపు మార్గదర్శకం]] చదివి మరింత తెలుసుకోండి.'' * '''రక్షిత పేజీని సవరించాలా?''' ** పేజీ చర్చ పేజీలో [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయానికి]] వచ్చి, ఆపై చర్చా పేజీలో {{Template link|Edit protected}} ను చేర్చి సవరణను అభ్యర్థించండి. (ఒకవేళ చర్చా పేజీ కూడా రక్షించబడి ఉంటే, {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} ఉపయోగించండి){{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}}బదులుగా {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} .) ** [[మొదటి పేజీ|ప్రధాన పేజీలోని]] దోషాలను సరిచేయడానికి, Wikipedia:Main Page/Errors ను ఉపయోగించండి. చిన్నపాటి మార్పుల కోసం, Talk:Main Page లో అభ్యర్థన చేయండి. * '''ఒక మార్పును లేదా కొన్ని మార్పులను వెనక్కి తీసుకోవాలా?''' దాన్ని మీరే సులభంగా ఎలా చేయాలో తెలుసుకోవడానికి వికీపీడియా:రివర్టింగ్ చూడండి. * '''వ్యాస చరిత్ర నుండి సున్నితమైన లేదా అభ్యంతరకరమైన సమాచారాన్ని లేదా కాపీరైట్ ఉల్లంఘనలను తొలగించాలా?''' వికీపీడియా:రివిజన్ తొలగింపు చూడండి. * '''మిమ్మల్ని అన్‌బ్లాక్ చేయాలా?''' వికీపీడియా చూడండి: బ్లాక్‌పై అప్పీల్ చేయడం . * '''ముందస్తు అనుమతి ఇవ్వాలా?''' వికీపీడియా:అనుమతుల కోసం అభ్యర్థనలు చూడండి. * '''మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును అమలు చేయాలా?''' వికీపీడియా:మధ్యవర్తిత్వం/అభ్యర్థనలు/అమలు చూడండి. *: ''వికీపీడియా మధ్యవర్తిత్వ విధానాన్ని సమీక్షించడం ద్వారా మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''మరేదైనా ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాలనుకుంటున్నారా?''' మీ చర్చా పేజీలో {{Template link|Admin help}} ను ఉంచి మీ ప్రశ్నను అడగండి, లేదా దానిని [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (సహాయము)|సహాయ కేంద్రంలో]] పోస్ట్ చేయండి. * '''మరేదైనా చేయాలా?''' [https://apersonbot.toolforge.org/recently-active/?admins ఇటీవల యాక్టివ్‌గా ఉన్న నిర్వాహకులను] నేరుగా సంప్రదించండి, లేదా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] అడగండి. == నిర్వాహకులు కింది పనులు చేయలేరు... == * '''వివాదాలను పరిష్కరించడం.''' మీరు కంటెంట్ వివాదంలో చిక్కుకున్నట్లయితే, వివాద పరిష్కార ప్రక్రియను ఉపయోగించండి. అయితే, నిర్వాహకులు లేదా ఇతర వాడుకరులు వారి వాడుకరి చర్చ పేజీలలో మీరు వారిని ప్రైవేటుగా అడిగితే అనధికారికంగా అభిప్రాయాన్ని ఇవ్వవచ్చు. * '''సాఫ్టువేరు లోపాలను సరిచేయడం.''' వాటిని [[phab:|ఫాబ్రికేటర్]] వద్ద నివేదించవచ్చు. * '''ఎవరినైనా నిర్వాహకుడిగా చేయడం.''' కేవలం అధికారులు మాత్రమే ఇది చేయగలరు. [[వికీపీడియా:నిర్వాహక హోదా కొరకు విజ్ఞప్తి|వికీపీడియా:నిర్వాహకత్వం కోసం అభ్యర్థనలు]] లో సముదాయం చేసిన నిర్ణయాన్ని అనుసరించి మాత్రమే ఈ పని చేయవచ్చు. * '''నిర్వాహక హోదాను తొలగించడం.''' సముదాయం తీసుకున్న నిర్ణయం మేరకు లేదా నిర్వాహకుడి స్వీయ అభ్యర్థన మేరకు మాత్రమే ఇది జరుగుతుంది. స్టీవార్డులు మాత్రమే దీన్ని అమలు చెయ్యగలరు. * '''వికీపీడియా డేటాబేసును క్వెరీ చెయ్యడం.''' ఎస్‌క్యూఎల్ అభ్యర్థనలను అడిగడం లేదా డేటాబేస్ను డౌన్లోడ్ చేసి క్వెరీ అడగడం. * '''సవరణలను వాడుకరులకు కేటాయించడం లేదా వాడుకరి పేరును మార్చుకోవడం.''' పేరుమార్పు కోసం గ్లోబల్ రీనేమరును అడగాలి. * '''ఖాతాలను తొలగించడం.''' ఇది సాధ్యం కాదు. ప్రత్యామ్నాయాల కోసం [[సహాయం:Delete account|ఖాతా తొలగింపు]] చూడండి. * '''నిర్దిష్ట వినియోగదారుల నుండి పేజీలను సంరక్షించడం లేదా ఏ కూర్పు సరైనదో నిర్ణయించడం.''' దీని కోసం [[వికీపీడియా:సంరక్షణ విధానం|వికీపీడియా:రక్షణ విధానం]] చూడండి. కొన్ని పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమైన సందర్భాల్లో ఈ పేజీని సంప్రదించండి 6o4vl3axp718e071n0v0twr22lyobxx 4804106 4804105 2026-04-16T23:11:12Z Chaduvari 97 Chaduvari, [[వాడుకరి:Chaduvari/నిర్వాహకులకు అభ్యర్థనలు]] పేజీని [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు అభ్యర్థనలు]] కు తరలించారు 4804105 wikitext text/x-wiki [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకుడు అంటే ఎవరు?]] == కింది పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమా... == * '''[[వికీపీడియా:దుశ్చర్య|తగినంతగా హెచ్చరించబడిన విధ్వంసకుడిని]] లేదా స్పామర్‌ను నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా: దుశ్చర్యకు వ్యతిరేకంగా నిర్వాహకుని జోక్యం చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|మూడు-రివర్టుల నియమాన్ని]] ఉల్లంఘించిన లేదా [[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|దిద్దుబాటు యుద్ధం చేసిన]] వారిని నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:వాడుకరిపేరు|వాడుకరిపేరు విధానాన్ని స్పష్టంగా ఉల్లంఘించినందుకు]] ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' ఆ సంగతిని నిర్వాహకుల దృష్టికి తీసుకురావడానికి [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] రాయండి. * '''[[వికీపీడియా:సాక్ పపెట్రీ|అనేక ఖాతాలను]] తెరిచి దుర్వినియోగం చేస్తున్నందుకు ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా:సాక్‌పప్పెట్ పరిశోధనలు చూడండి. * '''ఇతర కారణాల వల్ల ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:నిరోధ విధానం|నిరోధక విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''''శారీరక'' హాని చేస్తాననో, ఆత్మహత్య చేసుకుంటాననో చేసే బెదిరింపుకు ఎలా స్పందించాలి?''' దీనిపై ''తక్షణమే'' ఏం చేయాలో సూచనల కోసం వికీపీడియా:హాని బెదిరింపులకు స్పందించడం చూడండి. * '''పేజీని తొలగించాలా?''' ** పేజీ అర్థరహితంగా కనిపిస్తే, ఎవరైనా [[వికీ|వికీని]] పరీక్షిస్తుంటే, లేదా [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|త్వరితగతిన తొలగించడానికి ఇతర ప్రమాణాలకు]] అనుగుణంగా ఉంటే, [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపును]] చూడండి. ** తొలగింపు వివాదాస్పదం కానట్లయితే, వికీపీడియా:ప్రతిపాదిత తొలగింపును చూడండి. ** ఈ పేజీ వికీపీడియాకు చెందినది కాదని మీరు భావించి, చర్చను ప్రారంభించాలనుకుంటే, [[వికీపీడియా:తొలగింపు పద్ధతి|వికీపీడియా:తొలగింపు ప్రక్రియను]] చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] చూసి, మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''తొలగించిన పేజీని ''తిరిగి పొందాలా'' లేదా తొలగించిన పేజీని చూడాలా?''' ** జరిగిన తొలగింపు గురించి చర్చించాలన్నా లేదా అప్పీల్ చేయాలన్నా, వికీపీడియా:తొలగింపు సమీక్ష చూడండి. ** ప్రతిపాదిత తొలగింపు ద్వారా ''వివాదమేమీ లేకుండా తొలగించిన'' పేజీని పునరుద్ధరించమని అభ్యర్థించడానికి, వికీపీడియా:తొలగింపు పునరుద్ధరణ అభ్యర్థనలను చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు పునరుద్ధరణ విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి''. * '''పేజీని రక్షించాలా లేదా రక్షణ తొలగించాలా?''' అభ్యర్థనను దాఖలు చేయడానికి [[వికీపీడియా:పేజీ సంరక్షణ కొరకు అభ్యర్థనలు|వికీపీడియా:పేజీ రక్షణ కోసం అభ్యర్థనలు]] చూడండి. * '''దారి మళ్లింపులు లేదా పేజీ మార్పుల విషయంలో సహాయం కావాలా?''' వికీపీడియా:దారి మళ్లింపుల కోసం చర్చ లేదా వికీపీడియా:అభ్యర్థించిన మార్పులు చూడండి. [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] కూడా రాయవచ్చు. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:దారిమార్పు|దారి మళ్లింపు మార్గదర్శకం]] చదివి మరింత తెలుసుకోండి.'' * '''రక్షిత పేజీని సవరించాలా?''' ** పేజీ చర్చ పేజీలో [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయానికి]] వచ్చి, ఆపై చర్చా పేజీలో {{Template link|Edit protected}} ను చేర్చి సవరణను అభ్యర్థించండి. (ఒకవేళ చర్చా పేజీ కూడా రక్షించబడి ఉంటే, {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} ఉపయోగించండి){{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}}బదులుగా {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} .) ** [[మొదటి పేజీ|ప్రధాన పేజీలోని]] దోషాలను సరిచేయడానికి, Wikipedia:Main Page/Errors ను ఉపయోగించండి. చిన్నపాటి మార్పుల కోసం, Talk:Main Page లో అభ్యర్థన చేయండి. * '''ఒక మార్పును లేదా కొన్ని మార్పులను వెనక్కి తీసుకోవాలా?''' దాన్ని మీరే సులభంగా ఎలా చేయాలో తెలుసుకోవడానికి వికీపీడియా:రివర్టింగ్ చూడండి. * '''వ్యాస చరిత్ర నుండి సున్నితమైన లేదా అభ్యంతరకరమైన సమాచారాన్ని లేదా కాపీరైట్ ఉల్లంఘనలను తొలగించాలా?''' వికీపీడియా:రివిజన్ తొలగింపు చూడండి. * '''మిమ్మల్ని అన్‌బ్లాక్ చేయాలా?''' వికీపీడియా చూడండి: బ్లాక్‌పై అప్పీల్ చేయడం . * '''ముందస్తు అనుమతి ఇవ్వాలా?''' వికీపీడియా:అనుమతుల కోసం అభ్యర్థనలు చూడండి. * '''మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును అమలు చేయాలా?''' వికీపీడియా:మధ్యవర్తిత్వం/అభ్యర్థనలు/అమలు చూడండి. *: ''వికీపీడియా మధ్యవర్తిత్వ విధానాన్ని సమీక్షించడం ద్వారా మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''మరేదైనా ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాలనుకుంటున్నారా?''' మీ చర్చా పేజీలో {{Template link|Admin help}} ను ఉంచి మీ ప్రశ్నను అడగండి, లేదా దానిని [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (సహాయము)|సహాయ కేంద్రంలో]] పోస్ట్ చేయండి. * '''మరేదైనా చేయాలా?''' [https://apersonbot.toolforge.org/recently-active/?admins ఇటీవల యాక్టివ్‌గా ఉన్న నిర్వాహకులను] నేరుగా సంప్రదించండి, లేదా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] అడగండి. == నిర్వాహకులు కింది పనులు చేయలేరు... == * '''వివాదాలను పరిష్కరించడం.''' మీరు కంటెంట్ వివాదంలో చిక్కుకున్నట్లయితే, వివాద పరిష్కార ప్రక్రియను ఉపయోగించండి. అయితే, నిర్వాహకులు లేదా ఇతర వాడుకరులు వారి వాడుకరి చర్చ పేజీలలో మీరు వారిని ప్రైవేటుగా అడిగితే అనధికారికంగా అభిప్రాయాన్ని ఇవ్వవచ్చు. * '''సాఫ్టువేరు లోపాలను సరిచేయడం.''' వాటిని [[phab:|ఫాబ్రికేటర్]] వద్ద నివేదించవచ్చు. * '''ఎవరినైనా నిర్వాహకుడిగా చేయడం.''' కేవలం అధికారులు మాత్రమే ఇది చేయగలరు. [[వికీపీడియా:నిర్వాహక హోదా కొరకు విజ్ఞప్తి|వికీపీడియా:నిర్వాహకత్వం కోసం అభ్యర్థనలు]] లో సముదాయం చేసిన నిర్ణయాన్ని అనుసరించి మాత్రమే ఈ పని చేయవచ్చు. * '''నిర్వాహక హోదాను తొలగించడం.''' సముదాయం తీసుకున్న నిర్ణయం మేరకు లేదా నిర్వాహకుడి స్వీయ అభ్యర్థన మేరకు మాత్రమే ఇది జరుగుతుంది. స్టీవార్డులు మాత్రమే దీన్ని అమలు చెయ్యగలరు. * '''వికీపీడియా డేటాబేసును క్వెరీ చెయ్యడం.''' ఎస్‌క్యూఎల్ అభ్యర్థనలను అడిగడం లేదా డేటాబేస్ను డౌన్లోడ్ చేసి క్వెరీ అడగడం. * '''సవరణలను వాడుకరులకు కేటాయించడం లేదా వాడుకరి పేరును మార్చుకోవడం.''' పేరుమార్పు కోసం గ్లోబల్ రీనేమరును అడగాలి. * '''ఖాతాలను తొలగించడం.''' ఇది సాధ్యం కాదు. ప్రత్యామ్నాయాల కోసం [[సహాయం:Delete account|ఖాతా తొలగింపు]] చూడండి. * '''నిర్దిష్ట వినియోగదారుల నుండి పేజీలను సంరక్షించడం లేదా ఏ కూర్పు సరైనదో నిర్ణయించడం.''' దీని కోసం [[వికీపీడియా:సంరక్షణ విధానం|వికీపీడియా:రక్షణ విధానం]] చూడండి. కొన్ని పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమైన సందర్భాల్లో ఈ పేజీని సంప్రదించండి 6o4vl3axp718e071n0v0twr22lyobxx 4804108 4804106 2026-04-16T23:11:34Z Chaduvari 97 [[వర్గం:నిర్వాహకులు దృష్టి పెట్టవలసిన పేజీలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4804108 wikitext text/x-wiki [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులు|నిర్వాహకుడు అంటే ఎవరు?]] == కింది పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమా... == * '''[[వికీపీడియా:దుశ్చర్య|తగినంతగా హెచ్చరించబడిన విధ్వంసకుడిని]] లేదా స్పామర్‌ను నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా: దుశ్చర్యకు వ్యతిరేకంగా నిర్వాహకుని జోక్యం చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|మూడు-రివర్టుల నియమాన్ని]] ఉల్లంఘించిన లేదా [[వికీపీడియా:దిద్దుబాటు యుద్ధం|దిద్దుబాటు యుద్ధం చేసిన]] వారిని నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. * '''[[వికీపీడియా:వాడుకరిపేరు|వాడుకరిపేరు విధానాన్ని స్పష్టంగా ఉల్లంఘించినందుకు]] ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' ఆ సంగతిని నిర్వాహకుల దృష్టికి తీసుకురావడానికి [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] రాయండి. * '''[[వికీపీడియా:సాక్ పపెట్రీ|అనేక ఖాతాలను]] తెరిచి దుర్వినియోగం చేస్తున్నందుకు ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' వికీపీడియా:సాక్‌పప్పెట్ పరిశోధనలు చూడండి. * '''ఇతర కారణాల వల్ల ఎవరినైనా నిరోధించాలా?''' [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] చూడండి. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:నిరోధ విధానం|నిరోధక విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''''శారీరక'' హాని చేస్తాననో, ఆత్మహత్య చేసుకుంటాననో చేసే బెదిరింపుకు ఎలా స్పందించాలి?''' దీనిపై ''తక్షణమే'' ఏం చేయాలో సూచనల కోసం వికీపీడియా:హాని బెదిరింపులకు స్పందించడం చూడండి. * '''పేజీని తొలగించాలా?''' ** పేజీ అర్థరహితంగా కనిపిస్తే, ఎవరైనా [[వికీ|వికీని]] పరీక్షిస్తుంటే, లేదా [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|త్వరితగతిన తొలగించడానికి ఇతర ప్రమాణాలకు]] అనుగుణంగా ఉంటే, [[వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపు|వికీపీడియా:త్వరిత తొలగింపును]] చూడండి. ** తొలగింపు వివాదాస్పదం కానట్లయితే, వికీపీడియా:ప్రతిపాదిత తొలగింపును చూడండి. ** ఈ పేజీ వికీపీడియాకు చెందినది కాదని మీరు భావించి, చర్చను ప్రారంభించాలనుకుంటే, [[వికీపీడియా:తొలగింపు పద్ధతి|వికీపీడియా:తొలగింపు ప్రక్రియను]] చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు విధానం]] చూసి, మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''తొలగించిన పేజీని ''తిరిగి పొందాలా'' లేదా తొలగించిన పేజీని చూడాలా?''' ** జరిగిన తొలగింపు గురించి చర్చించాలన్నా లేదా అప్పీల్ చేయాలన్నా, వికీపీడియా:తొలగింపు సమీక్ష చూడండి. ** ప్రతిపాదిత తొలగింపు ద్వారా ''వివాదమేమీ లేకుండా తొలగించిన'' పేజీని పునరుద్ధరించమని అభ్యర్థించడానికి, వికీపీడియా:తొలగింపు పునరుద్ధరణ అభ్యర్థనలను చూడండి. *:: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:తొలగింపు విధానం|తొలగింపు పునరుద్ధరణ విధానం]] చూసి మరింత తెలుసుకోండి''. * '''పేజీని రక్షించాలా లేదా రక్షణ తొలగించాలా?''' అభ్యర్థనను దాఖలు చేయడానికి [[వికీపీడియా:పేజీ సంరక్షణ కొరకు అభ్యర్థనలు|వికీపీడియా:పేజీ రక్షణ కోసం అభ్యర్థనలు]] చూడండి. * '''దారి మళ్లింపులు లేదా పేజీ మార్పుల విషయంలో సహాయం కావాలా?''' వికీపీడియా:దారి మళ్లింపుల కోసం చర్చ లేదా వికీపీడియా:అభ్యర్థించిన మార్పులు చూడండి. [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] కూడా రాయవచ్చు. *: ''వికీపీడియా [[వికీపీడియా:దారిమార్పు|దారి మళ్లింపు మార్గదర్శకం]] చదివి మరింత తెలుసుకోండి.'' * '''రక్షిత పేజీని సవరించాలా?''' ** పేజీ చర్చ పేజీలో [[వికీపీడియా:ఏకాభిప్రాయం|ఏకాభిప్రాయానికి]] వచ్చి, ఆపై చర్చా పేజీలో {{Template link|Edit protected}} ను చేర్చి సవరణను అభ్యర్థించండి. (ఒకవేళ చర్చా పేజీ కూడా రక్షించబడి ఉంటే, {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} ఉపయోగించండి){{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}}బదులుగా {{Section link|Wikipedia:Requests for page protection#Current requests for edits to a protected page}} .) ** [[మొదటి పేజీ|ప్రధాన పేజీలోని]] దోషాలను సరిచేయడానికి, Wikipedia:Main Page/Errors ను ఉపయోగించండి. చిన్నపాటి మార్పుల కోసం, Talk:Main Page లో అభ్యర్థన చేయండి. * '''ఒక మార్పును లేదా కొన్ని మార్పులను వెనక్కి తీసుకోవాలా?''' దాన్ని మీరే సులభంగా ఎలా చేయాలో తెలుసుకోవడానికి వికీపీడియా:రివర్టింగ్ చూడండి. * '''వ్యాస చరిత్ర నుండి సున్నితమైన లేదా అభ్యంతరకరమైన సమాచారాన్ని లేదా కాపీరైట్ ఉల్లంఘనలను తొలగించాలా?''' వికీపీడియా:రివిజన్ తొలగింపు చూడండి. * '''మిమ్మల్ని అన్‌బ్లాక్ చేయాలా?''' వికీపీడియా చూడండి: బ్లాక్‌పై అప్పీల్ చేయడం . * '''ముందస్తు అనుమతి ఇవ్వాలా?''' వికీపీడియా:అనుమతుల కోసం అభ్యర్థనలు చూడండి. * '''మధ్యవర్తిత్వ తీర్పును అమలు చేయాలా?''' వికీపీడియా:మధ్యవర్తిత్వం/అభ్యర్థనలు/అమలు చూడండి. *: ''వికీపీడియా మధ్యవర్తిత్వ విధానాన్ని సమీక్షించడం ద్వారా మరింత తెలుసుకోండి'' . * '''మరేదైనా ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాలనుకుంటున్నారా?''' మీ చర్చా పేజీలో {{Template link|Admin help}} ను ఉంచి మీ ప్రశ్నను అడగండి, లేదా దానిని [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (సహాయము)|సహాయ కేంద్రంలో]] పోస్ట్ చేయండి. * '''మరేదైనా చేయాలా?''' [https://apersonbot.toolforge.org/recently-active/?admins ఇటీవల యాక్టివ్‌గా ఉన్న నిర్వాహకులను] నేరుగా సంప్రదించండి, లేదా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డులో]] అడగండి. == నిర్వాహకులు కింది పనులు చేయలేరు... == * '''వివాదాలను పరిష్కరించడం.''' మీరు కంటెంట్ వివాదంలో చిక్కుకున్నట్లయితే, వివాద పరిష్కార ప్రక్రియను ఉపయోగించండి. అయితే, నిర్వాహకులు లేదా ఇతర వాడుకరులు వారి వాడుకరి చర్చ పేజీలలో మీరు వారిని ప్రైవేటుగా అడిగితే అనధికారికంగా అభిప్రాయాన్ని ఇవ్వవచ్చు. * '''సాఫ్టువేరు లోపాలను సరిచేయడం.''' వాటిని [[phab:|ఫాబ్రికేటర్]] వద్ద నివేదించవచ్చు. * '''ఎవరినైనా నిర్వాహకుడిగా చేయడం.''' కేవలం అధికారులు మాత్రమే ఇది చేయగలరు. [[వికీపీడియా:నిర్వాహక హోదా కొరకు విజ్ఞప్తి|వికీపీడియా:నిర్వాహకత్వం కోసం అభ్యర్థనలు]] లో సముదాయం చేసిన నిర్ణయాన్ని అనుసరించి మాత్రమే ఈ పని చేయవచ్చు. * '''నిర్వాహక హోదాను తొలగించడం.''' సముదాయం తీసుకున్న నిర్ణయం మేరకు లేదా నిర్వాహకుడి స్వీయ అభ్యర్థన మేరకు మాత్రమే ఇది జరుగుతుంది. స్టీవార్డులు మాత్రమే దీన్ని అమలు చెయ్యగలరు. * '''వికీపీడియా డేటాబేసును క్వెరీ చెయ్యడం.''' ఎస్‌క్యూఎల్ అభ్యర్థనలను అడిగడం లేదా డేటాబేస్ను డౌన్లోడ్ చేసి క్వెరీ అడగడం. * '''సవరణలను వాడుకరులకు కేటాయించడం లేదా వాడుకరి పేరును మార్చుకోవడం.''' పేరుమార్పు కోసం గ్లోబల్ రీనేమరును అడగాలి. * '''ఖాతాలను తొలగించడం.''' ఇది సాధ్యం కాదు. ప్రత్యామ్నాయాల కోసం [[సహాయం:Delete account|ఖాతా తొలగింపు]] చూడండి. * '''నిర్దిష్ట వినియోగదారుల నుండి పేజీలను సంరక్షించడం లేదా ఏ కూర్పు సరైనదో నిర్ణయించడం.''' దీని కోసం [[వికీపీడియా:సంరక్షణ విధానం|వికీపీడియా:రక్షణ విధానం]] చూడండి. కొన్ని పనుల కోసం నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమైన సందర్భాల్లో ఈ పేజీని సంప్రదించండి [[వర్గం:నిర్వాహకులు దృష్టి పెట్టవలసిన పేజీలు]] 38ymg0ri1jkw2couuy9xb4uf7f1i64f 2 488207 4804107 2026-04-16T23:11:12Z Chaduvari 97 Chaduvari, [[వాడుకరి:Chaduvari/నిర్వాహకులకు అభ్యర్థనలు]] పేజీని [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు అభ్యర్థనలు]] కు తరలించారు 4804107 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[వికీపీడియా:నిర్వాహకులకు అభ్యర్థనలు]] nd002b5msb1c4xxy9rs3zs90vs61igg 14 488208 4804112 2026-04-16T23:34:11Z Chaduvari 97 [[WP:AES|←]]Created page with '{{ambox||type=notice|image=[[Image:Icon apps query.svg|38px]]|text=ఇది ఒక నిర్వహణ వర్గం. నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమైనవారు చర్చ పేజీలలో {{tl|Admin help}} అని చేర్చితే ఆ పేజీ ఈ వర్గంలో కనబడుతుంది. నిర్వాహకులు ఆయా పేజీలకు వెళ్ళి అవస...' 4804112 wikitext text/x-wiki {{ambox||type=notice|image=[[Image:Icon apps query.svg|38px]]|text=ఇది ఒక నిర్వహణ వర్గం. నిర్వాహకుల సహాయం అవసరమైనవారు చర్చ పేజీలలో {{tl|Admin help}} అని చేర్చితే ఆ పేజీ ఈ వర్గంలో కనబడుతుంది. నిర్వాహకులు ఆయా పేజీలకు వెళ్ళి అవసరమైన సహాయం చేస్తారు.}} [[వర్గం:వికీపీడియా నిర్వహణ]] [[వర్గం:నిర్వాహకులు దృష్టి పెట్టవలసిన పేజీలు]] 7euu9nqwn6nutzdmpd23f07pquh130g 3 488209 4804117 2026-04-16T23:51:16Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804117 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Regina2025 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Regina2025 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:51, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) emaicwkev8ulbyaosejvd3o9mdqllja 3 488210 4804118 2026-04-16T23:51:40Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804118 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">వికీమేన్ గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> వికీమేన్ గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:51, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) k94gwg3t50fgm0yczz95r395bgn8abf 3 488211 4804119 2026-04-16T23:52:00Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804119 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Gibletsss గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Gibletsss గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:52, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) 1kr2uki6f61lfeq5asuht2ut89wjrjw 3 488212 4804120 2026-04-16T23:52:22Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804120 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sita Begum గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sita Begum గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:52, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) mpgo3y7iya0zbnvoneor0yzck9281pc 3 488213 4804121 2026-04-16T23:52:47Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804121 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Tri Agung Wicaksono గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Tri Agung Wicaksono గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:52, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) g8o0mvbru0f4bdqmg6xtz2lfgr16vhv 3 488214 4804122 2026-04-16T23:53:17Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804122 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Padharomharedesh గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Padharomharedesh గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:53, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) r4yz29yv7u8n7ez0v5kp61y9qebb7cx 3 488215 4804123 2026-04-16T23:53:44Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804123 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">MYacoubCriner-WMF గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> MYacoubCriner-WMF గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 23:53, 16 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) 5bbt3xxvd3s2cbq3kymesqxssm15cla 0 488216 4804125 2026-04-17T01:38:20Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1335533255|John McIver]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804125 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=|image=|country=Scotland|full_name=John McIver|nickname=|birth_date=27 May 1881|birth_place=[[Glasgow]], [[Lanarkshire]], Scotland|death_date={{Death date and age|1950|10|27|1881|5|27|df=yes}}|death_place=[[Rawalpindi]], [[Punjab (Pakistan)|Punjab]], Pakistan|heightft=|heightinch=|batting=Unknown|bowling=|family=[[John McIver (cricketer, born 1912)|John McIver]] (son)|club1=[[Europeans cricket team|Europeans]]|year1=1918/19|columns=1|column1=[[First-class cricket|First-class]]|matches1=1|runs1=12|bat avg1=6.00|100s/50s1=–/–|top score1=12|deliveries1=167|wickets1=4|bowl avg1=17.00|fivefor1=–|tenfor1=–|best bowling1=2/5|catches/stumpings1=1/–|date=19 November|year=2022|source=https://www.espncricinfo.com/player/john-mciver-31155 ESPNcricinfo}} '''జాన్ మెక్‌ఐవర్''' (27 మే 1881 — 27 అక్టోబర్ 1950) స్కాట్లాండ్‌కు చెందినఫస్ట్-క్లాస్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. విలియం బ్రాడ్‌ఫుట్ మెక్‌ఐవర్ కుమారుడైన అతను, మే 1881లో [[గ్లాస్గో|గ్లాస్గోలో]] జన్మించాడు. అతను కేంబ్రిడ్జ్‌లోని ట్రినిటీ కాలేజీలో మెట్రిక్యులేషన్ పూర్తి చేయడానికి ముందు, అప్పింగ్‌హామ్ స్కూల్‌లో విద్యనభ్యసించాడు. కేంబ్రిడ్జ్ నుండి పట్టభద్రుడయ్యాక, అతను [[బ్రిటిషు భారతదేశం లోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|బ్రిటిష్ ఇండియాకు]] వెళ్లి, అక్కడ [[చెన్నై|మద్రాసులో]] మెసర్స్ హడ్సన్, టాడ్ & కో. సంస్థలో బ్రోకర్‌గా పనిచేశాడు.<ref name="BOOK">{{Cite book|url=https://archive.org/details/p2alumnicantabri05univuoft|title=Alumni Cantabrigienses|last=Venn|first=John|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1944|volume=4|page=268|language=en}}</ref> భారతదేశంలో ఉన్నప్పుడు, అతను 1919 మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ మ్యాచ్‌లో [[యూరోపియన్ల క్రికెట్ జట్టు|యూరోపియన్ క్రికెట్ జట్టు]] తరఫున [[ఎమ్.ఎ. చిదంబరం స్టేడియం|మద్రాసులో]] భారతీయులపై [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్‌లో]] ఒకే ఒక్కసారి ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=First-Class Matches played by John McIver|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/14/14082/First-Class_Matches.html|url-access=subscription|access-date=19 November 2022|publisher=CricketArchive}}</ref> ఆ మ్యాచ్‌లో రెండుసార్లు బ్యాటింగ్ చేసిన అతను, యూరోపియన్ల మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో [[కోట రామస్వామి నాయుడు|కోట రామస్వామి]] బౌలింగ్‌లో పరుగులేమీ చేయకుండానే అవుటయ్యాడు, కాగా వారి రెండవ ఇన్నింగ్స్‌లో [[C. K. Krishnaswamy|సి.కె. కృష్ణస్వామి]] బౌలింగ్‌లో 12 పరుగుల వద్ద అవుటయ్యాడు. ఆ మ్యాచ్ మొత్తంలో అతను 68 పరుగులకే 4 వికెట్లు పడగొట్టాడు.<ref>{{Cite web|title=Europeans v Indians, Madras Presidency Match 1918/19|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/9/9519.html|url-access=subscription|access-date=19 November 2022|publisher=CricketArchive}}</ref> అక్కడ బ్రిటిష్ పాలన ముగిసిన తరువాత మెక్‌ఐవర్ భారతదేశంలోనే ఉండిపోయాడు,[[భారత విభజన|భారతదేశ విభజన]] తరువాత అతను కొత్తగా ఏర్పడిన పాకిస్తాన్ రాష్ట్రంలోని రావల్పిండిలో నివాసిగా ఉన్నాడు, అక్కడ అతను అక్టోబర్ 1950 లో మరణించాడు.<ref name="BOOK" /> అతని కుమారుడు, అతని పేరు కూడా [[John McIver (cricketer, born 1912)|జాన్]], ఒక ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెటర్. == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{ESPNcricinfo|id=31155}} [[వర్గం:1950 మరణాలు]] [[వర్గం:1881 జననాలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] pgbg4d4rgoazzosrkis15uq2banmycc 0 488217 4804126 2026-04-17T01:39:57Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1210208751|William Halliley]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804126 wikitext text/x-wiki   '''విలియం సిడ్నీ హాలిలీ''' {{Post-nominals|MC}} (ఫిబ్రవరి 7,1888-సెప్టెంబరు 6,1963) ఆంగ్ల ఫస్ట్-క్లాస్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], బ్రిటిష్ ఆర్మీ, బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ రెండింటిలోనూ అధికారి. హాలీలీ ఫిబ్రవరి 1888లో బ్రిటిష్ సిలోన్‌లో జన్మించాడు. ఇంగ్లాండ్‌లోని ఈస్ట్‌బోర్న్ కాలేజీలో విద్యనభ్యసించాడు.<ref name="EAST">{{Cite web|title=Eastbourne College Roll of Honour 1914–18|url=https://www.eastbourne-college.co.uk/wp-content/uploads/2018/05/esorg-roll-of-honour-2018-02-23.pdf|access-date=20 November 2022|publisher=www.eastbourne-college.co.uk}}</ref> అక్కడి నుండి అతను రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, సాండ్‌హర్స్ట్‌లో చదివి, సెప్టెంబర్ 1908లో రాయల్ వార్విక్‌షైర్ రెజిమెంట్‌లో సెకండ్ లెఫ్టినెంట్‌గా పట్టభద్రుడయ్యాడు. అతను ఏప్రిల్ 1910లో లెఫ్టినెంట్‌గా పదోన్నతి పొందాడు, తరువాత జనవరి 1913లో తన పదవికి రాజీనామా చేశాడు. [[బ్రిటిషు భారతదేశం లోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|బ్రిటిష్ ఇండియాలో]] ఉన్నప్పుడు, హాలీలీ [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం|మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి]] ముందు మూడు సందర్భాలలో [[యూరోపియన్ల క్రికెట్ జట్టు|యూరోపియన్స్ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్]] ఆడాడు, రెండుసార్లు [[పార్సీ క్రికెట్ జట్టు|పార్సీలకు]] వ్యతిరేకంగా, ఒకసారి [[ముస్లింల క్రికెట్ జట్టు|ముస్లింలకు]] వ్యతిరేకంగా ఆడాడు. అతను 1912లో [[హిందువుల క్రికెట్ జట్టు|హిందువులకు]] వ్యతిరేకంగా JG గ్రీగ్ XI తరపున అదనంగా ఒక ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్ కూడా ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=First-Class Matches played by William Halliley|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/13/13602/First-Class_Matches.html|url-access=subscription|access-date=20 November 2022|publisher=CricketArchive}}</ref> [[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలర్‌గా]] ఆడుతూ, అతను తన నాలుగు ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లలో 18.71 [[బౌలింగు సగటు|సగటుతో]] 7 వికెట్లు తీసుకున్నాడు;<ref>{{Cite web|title=First-Class Bowling For Each Team by William Halliley|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/13/13602/f_Bowling_by_Team.html|url-access=subscription|access-date=20 November 2022|publisher=CricketArchive}}</ref> అతను 1912 ఆగస్టులో [[దక్కన్ జింఖానా గ్రౌండ్|పూనాలో]] పార్సీలకు వ్యతిరేకంగా 70 పరుగులకు 5 వికెట్లతో ఒక [[ఐదు వికెట్ల పంట|ఐదు వికెట్ల ప్రదర్శనను]] తీసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Europeans v Parsees, Bombay Presidency Match 1912/13|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/8/8876.html|url-access=subscription|access-date=20 November 2022|publisher=CricketArchive}}</ref> హాలీలీ [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం|మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో]] సైనిక సేవలోకి తిరిగి వచ్చారు, డిసెంబర్ 1914లో ఇండియన్ ఆర్మీ రిజర్వ్ ఆఫ్ ఆఫీసర్స్‌లో లెఫ్టినెంట్‌గా నియమించబడ్డారు.<ref>{{London Gazette|date=2 March 1915}}</ref> అతను 7వ రాజ్‌పుత్స్‌తో కలిసి పనిచేశారు. అక్టోబర్ 1916లో మిలిటరీ క్రాస్‌ను అందుకున్నారు.<ref>{{London Gazette|date=17 October 1916}}</ref> అతను 1916లో యుద్ధంలో గాయపడ్డారు, ఏప్రిల్ 1916లో కుట్ పతనం తరువాత [[ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం]] చేత యుద్ధ ఖైదీగా పట్టుబడ్డారు.<ref name="EAST" /> యుద్ధం చివరిలో, అతను ఆగష్టు 1918లో కెప్టెన్‌గా పదోన్నతి పొందారు, ఇది సెప్టెంబర్ 1915 నాటిదిగా పరిగణించబడింది.<ref>{{London Gazette|date=11 July 1919}}</ref> యుద్ధం తర్వాత అతను రెగ్యులర్ ఇండియన్ ఆర్మీ కమిషన్‌కు నియమించబడ్డారు, అయితే ఆగష్టు 1923లో భారత సైన్యం నుండి పదవీ విరమణ చేశారు.<ref>{{London Gazette|date=23 November 1923}}</ref> అతను తరువాత [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ]] సమయంలో తిరిగి సేవలో చేరారు.<ref>{{London Gazette|date=20 June 1941}}</ref> హాలీలీ సెప్టెంబర్ 1963లో పెంబరీలో మరణించారు.. == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{ESPNcricinfo|id=29328}} [[వర్గం:ఇంగ్లాండు క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:1963 మరణాలు]] [[వర్గం:1888 జననాలు]] joengv5cu9tx0qs8upso5gsf9ab6iu2 0 488218 4804139 2026-04-17T03:14:20Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''ఉస్మాన్ ఖాన్''' (జననం 10 మే 1995 [[కరాచీ]]) [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|జాతీయ జట్టు]] తరపున ఆడే పాకిస్తాన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], విక...' 4804139 wikitext text/x-wiki '''ఉస్మాన్ ఖాన్''' (జననం 10 మే 1995 [[కరాచీ]]) [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|జాతీయ జట్టు]] తరపున ఆడే పాకిస్తాన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్‌గా]] కూడా ఆడతాడు. ఆయన 18 ఏప్రిల్ 2024న పాకిస్తాన్ తరఫున తన టి20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు, [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]] 29 మార్చి 2025న తన వన్డే ఇంటర్నేషనల్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Bio">{{Cite web|title=Usman Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1123428.html|access-date=1 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన కరాచీ వైట్స్ తరపున దేశీయ క్రికెట్ ఆడాడు, పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ [[క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్]] మరియు ముల్తాన్ సుల్తాన్ల కోసం ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Usman Khan, Pakistan Cricket Board|url=https://www.pcb.com.pk/player/usman-khan-47987.html|access-date=1 November 2025|publisher=Pakistan Cricket Board}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == ఉస్మాన్ ఖాన్ షేఖుపురా జిల్లాలోని ఫరూఖాబాద్ పట్టణానికి చెందినవాడు, మొదట్లో సియాల్‌కోట్ ప్రాంతంలో క్రికెట్ ఆడాడు.<ref name="auto2">{{Cite web|title=Usman Khan: 'Where I come from, there's no support behind me; the cricket I've played is on merit'|url=https://www.espncricinfo.com/story/psl-2024-usman-khan-where-i-come-from-there-s-no-support-behind-me-the-cricket-i-ve-played-is-on-merit-1425200|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఉస్మాన్ ఖాన్ 2012లో మెరుగైన క్రికెట్ అవకాశాలను పొందడానికి [[కరాచీ]] వెళ్లి, పాకిస్తాన్ క్రికెట్ క్లబ్‌లో చేరాడు, అక్కడ అతను [[సర్ఫరాజ్ అహ్మద్]] కెప్టెన్సీలో ఆడాడు.<ref name="auto2" /> రంజాన్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్లలో బాగా రాణించి, ఓపెనింగ్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా, వికెట్ కీపర్‌గా విజయం సాధించాడు.<ref name="auto2" /> ఆయన మోయిన్ ఖాన్ అకాడమీలో జరిగిన టోర్నమెంట్‌లో కూడా పాల్గొన్నాడు, అక్కడ అతనికి ప్లేయర్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు లభించింది.<ref name="auto2" /> అతని ప్రదర్శనలు పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ (పిఎస్ఎల్) లో నదీమ్ ఒమర్ చేత ఎంపిక కావడానికి దారితీశాయి.<ref name="auto2" /> == దేశీయ కెరీర్ == === '''పాకిస్తాన్''' === ఖాన్ 9 అక్టోబర్ 2017న ఖైద్-ఎ-ఆజం ట్రోఫీలో కరాచీ వైట్స్ తరఫున ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="FC">{{Cite web|title=Pool B, Quaid-e-Azam Trophy at Karachi, Oct 9-11 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1121656.html|access-date=10 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2021 మార్చి 3న పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్‌లో [[క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్]] తరఫున [[ట్వంటీ20]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20">{{Cite web|title=14th Match (N), Karachi, Mar 3 2021, Pakistan Super League|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247024.html|access-date=3 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> నవంబర్ 2022లో, బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో వారి తరపున ఆడటానికి ఉస్మాన్‌ను [[చటోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్|చట్టోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్]] జట్టు తీసుకుంది.<ref>{{Cite web|last=|first=|title=BPL 2023: Chattogram Challengers sign Pakistan cricketer Usman Khan|url=https://bdcrictime.com/bpl-2023-chattogram-challengers-pakistan-cricketer-usman-khan|access-date=2023-01-10|website=BDCricTime|language=en}}</ref> ఆయన 2023 జనవరి 9న టి20 క్రికెట్‌లో తన తొలి సెంచరీని సాధించాడు, కేవలం 58 బంతుల్లో 103 పరుగులు చేసి, తన జట్టును టోర్నమెంట్‌లో మొదటి విజయానికి 9 వికెట్ల తేడాతో మొదటి విజయాన్ని అందించాడు.<ref>{{Cite web|date=2023-01-09|title=Usman Khan's valiant century helps Chattogram earn stunning nine-wicket win|url=https://www.tbsnews.net/sports/usman-khans-valiant-century-helps-chattogram-earn-stunning-nine-wicket-win-565302|access-date=2023-01-10|website=The Business Standard|language=en}}</ref> ఆయన 2023 మార్చి 11న పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్‌లో కేవలం 36 బంతులలో సెంచరీని నమోదు చేశాడు, ఇది లీగ్ చరిత్రలో ఒక బ్యాటర్ చేసిన అత్యంత వేగవంతమైన సెంచరీ.<ref>{{Cite web|last=Rasool|first=Danyal|date=11 March 2023|title=Usman's fastest PSL ton, Afridi five-for eliminate Gladiators in runfest|url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-super-league-2022-23-1332128/quetta-gladiators-vs-multan-sultans-28th-match-1354951/match-report|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన పిఎస్ఎల్ 9లో మరో రెండు సెంచరీలు సాధించాడు. ఆయన ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ తరఫున కేవలం 7 మ్యాచ్‌లలో 107.5 సగటుతో 430 పరుగులు చేశాడు. ఉస్మాన్ ఖాన్ ఏప్రిల్ 2024లో అబోటాబాద్‌లోని కాకుల్‌లో పాకిస్తాన్ జట్టు శిక్షణా శిబిరంలో చేరాడు. ఆయన పాకిస్తాన్ తరఫున 18 ఏప్రిల్ 2024న న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన వారి 2024 టి20 పాకిస్తాన్ పర్యటనలో అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|last=Rasool|first=Danyal|date=18 April 2024|title=Rain wins the day after two balls of cricket|url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-vs-new-zealand-2024-1424827/pakistan-vs-new-zealand-1st-t20i-1424829/match-report|access-date=13 January 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> === యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ === ఉస్మాన్ ఖాన్ 2020లో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లోని అజ్మాన్ మకాం మార్చాడు, అక్కడ అతను గ్యాస్ పంపిణీ సంస్థ కొనుగోలు విభాగంలో పని చేశాడు.<ref name="auto2" /><ref>{{Cite web|last=Radley|first=Paul|date=27 March 2021|title=Usman Khan proves his mettle in PSL after making waves in UAE|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/usman-khan-proves-his-mettle-in-psl-after-making-waves-in-uae-1.1191877|website=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref> ఆయన 2022లో తన పని కట్టుబాట్లతో పాటు యుఎఇలో దేశీయ క్రికెట్ ఆడటం కొనసాగిస్తూ సెక్యూరిటీ గార్డ్, స్టోర్‌కీపర్‌గా ఉద్యోగం చేపట్టాడు.<ref name="auto2" /> ఉస్మాన్ ఖాన్ 2023లో [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ జట్టు|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] అర్హత సాధించాలనే తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించాడు, "నా కల యుఎఇ తరఫున ఆడటం" అని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/sport/2023/05/26/usman-khan-my-dream-is-not-to-play-for-pakistan-its-to-play-for-uae/|title=Usman Khan: 'My dream is not to play for Pakistan - it's to play for UAE'|last=Radley|first=Paul|date=26 May 2023|work=The National|access-date=9 June 2024|location=Abu Dhabi}}</ref> ఆయన యుఎఇకి ఐసీసీ రెసిడెన్సీ అర్హతలను పొందే ప్రక్రియను ప్రారంభించాడు, కాని తరువాత పాకిస్తాన్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత యుఎఇకి అర్హత సాధించే ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఏప్రిల్ 2024లో, ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ బోర్డు (ECB) ఖాన్‌ను యుఎఇలో దేశీయ క్రికెట్ నుండి ఐదేళ్లపాటు నిషేధించింది, ఆయన "యుఎఇ జట్టు కోసం ఆడాలనే తన నిర్ణయం గురించి ECBకి తప్పుగా ప్రాతినిధ్యం వహించాడు", "ECB అందించిన అవకాశాలు అభివృద్ధిని ఇతర అవకాశాలను వెతకడానికి ఉపయోగించుకున్నాడు, అతను ఇకపై ECB కోసం ఆడటానికి ఇష్టపడటం లేదని లేదా అతను చేయవలసిన బాధ్యతలో ఉన్న అర్హత ప్రమాణాలను పూర్తి చేయకూడదని స్పష్టంగా ఉంది".<ref>{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2024/04/09/uae-cricket-looks-to-future-after-curious-case-of-usman-khan/|title=UAE cricket looks to future after curious case of Usman Khan|last=Radley|first=Paul|date=9 April 2024|work=The National|access-date=9 June 2024|location=Abu Dhabi}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == ఉస్మాన్ ఖాన్ ఏప్రిల్ 2024లో [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్]] తరఫున [[ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్|అంతర్జాతీయ టీ20]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Bio" /> మరుసటి నెలలో [[వెస్టిండీస్]], [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్]] జరిగిన 2024 ఐసిసి పురుషుల టి 20 ప్రపంచ కప్ కోసం పాకిస్తాన్ జట్టులో చోటు లభించింది.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Squad for ICC Men’s T20 World Cup 2024|url=https://www.scorewaves.com/news-details/pakistan-squad-for-t20-world-cup|access-date=11 June 2024|website=ScoreWaves}}</ref> ఉస్మాన్ ఖాన్ మార్చి 2025లో, పాకిస్తాన్ పర్యటన సందర్భంగా, ఖాన్ న్యూజిలాండ్‌పైనే తన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=1st ODI, Rawalpindi: Pakistan v New Zealand|url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2024-25-1433007/pakistan-vs-new-zealand-1st-odi-1433015/match-report|access-date=1 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> అక్టోబర్ 2025లో [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా]]<nowiki/>తో స్వదేశీ సిరీస్ [[శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు|శ్రీలంక]], [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]]<nowiki/>లతో త్రైపాక్షిక సిరీస్ కోసం పాకిస్తాన్ వైట్-బాల్ జట్లలో అతనికి చోటు దక్కింది.<ref>{{Cite web|date=23 October 2025|title=Key players return as Pakistan name strong white-ball squads|url=https://www.icc-cricket.com/news/key-players-return-as-pakistan-name-strong-white-ball-squads|access-date=1 November 2025|publisher=ICC}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{cricinfo|id=1123428}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1995 జననాలు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] mz9tb9l08fmgiuoz4swkcs7139f8k9y 4804140 4804139 2026-04-17T03:18:37Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804140 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ఉస్మాన్ ఖాన్ | image = | country =పాకిస్తాన్ | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1995|5|10|df=yes}} | birth_place = కరాచీ , సింధ్, పాకిస్తాన్ | death_date = | death_place = | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఆఫ్-బ్రేక్ | role = టాప్-ఆర్డర్ బ్యాటర్ | international = true | internationalspan = 2024–ప్రస్తుతం | odidebutdate = మార్చి 29 | odidebutyear = 2025 | odidebutagainst = న్యూజిలాండ్‌ | odicap = 253 | lastodidate = ఏప్రిల్ 5 | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = న్యూజిలాండ్‌ | odishirt = | T20Idebutdate = ఏప్రిల్ 18 | T20Idebutyear = 2024 | T20Idebutagainst = న్యూజిలాండ్‌ | T20Icap = 116 | lastT20Idate = ఫిబ్రవరి 28 | lastT20Iyear = 2026 | lastT20Iagainst = శ్రీలంక | T20Ishirt = 78 | club1 = క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ | year1 = 2021 | clubnumber1 = | club2 = ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ | year2 = 2023–2025 | clubnumber2 = 13 | club3 = చట్టోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్ | year3 = 2023 | club4 = అగ్రాని బ్యాంక్ క్రికెట్ క్లబ్ | year4 = 2023 | club5 = చట్టోగ్రామ్ రాయల్స్ | year5 = 2024-25 | columns = 4 | column1 = [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches1 =2 | runs1 = 51 | bat avg1 = 25.50 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 39 | hidedeliveries = true | catches/stumpings1 = 0/0 | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 38 | runs2 = 474 | bat avg2 = 18.96 | 100s/50s2 = 0/2 | top score2 = 53 | catches/stumpings2 = 18/5 | column3 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 6 | runs3 = 422 | bat avg3 = 42.20 | 100s/50s3 = 0/3 | top score3 = 93 | catches/stumpings3 = 4/0 | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 20 | runs4 = 1,025 | bat avg4 = 64.05 | 100s/50s4 = 3/5 | top score4 = 201[[not out|*]] | catches/stumpings4 = 14/1 | date = 2026 మార్చి 8 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1123428.html క్రిక్‌ఇన్ఫో }} '''ఉస్మాన్ ఖాన్''' (జననం 10 మే 1995 [[కరాచీ]]) [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|జాతీయ జట్టు]] తరపున ఆడే పాకిస్తాన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్‌గా]] కూడా ఆడతాడు. ఆయన 18 ఏప్రిల్ 2024న పాకిస్తాన్ తరఫున తన టి20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు, [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]] 29 మార్చి 2025న తన వన్డే ఇంటర్నేషనల్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Bio">{{Cite web|title=Usman Khan|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1123428.html|access-date=1 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన కరాచీ వైట్స్ తరపున దేశీయ క్రికెట్ ఆడాడు, పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ [[క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్]] మరియు ముల్తాన్ సుల్తాన్ల కోసం ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Usman Khan, Pakistan Cricket Board|url=https://www.pcb.com.pk/player/usman-khan-47987.html|access-date=1 November 2025|publisher=Pakistan Cricket Board}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == ఉస్మాన్ ఖాన్ షేఖుపురా జిల్లాలోని ఫరూఖాబాద్ పట్టణానికి చెందినవాడు, మొదట్లో సియాల్‌కోట్ ప్రాంతంలో క్రికెట్ ఆడాడు.<ref name="auto2">{{Cite web|title=Usman Khan: 'Where I come from, there's no support behind me; the cricket I've played is on merit'|url=https://www.espncricinfo.com/story/psl-2024-usman-khan-where-i-come-from-there-s-no-support-behind-me-the-cricket-i-ve-played-is-on-merit-1425200|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఉస్మాన్ ఖాన్ 2012లో మెరుగైన క్రికెట్ అవకాశాలను పొందడానికి [[కరాచీ]] వెళ్లి, పాకిస్తాన్ క్రికెట్ క్లబ్‌లో చేరాడు, అక్కడ అతను [[సర్ఫరాజ్ అహ్మద్]] కెప్టెన్సీలో ఆడాడు.<ref name="auto2" /> రంజాన్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్లలో బాగా రాణించి, ఓపెనింగ్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా, వికెట్ కీపర్‌గా విజయం సాధించాడు.<ref name="auto2" /> ఆయన మోయిన్ ఖాన్ అకాడమీలో జరిగిన టోర్నమెంట్‌లో కూడా పాల్గొన్నాడు, అక్కడ అతనికి ప్లేయర్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు లభించింది.<ref name="auto2" /> అతని ప్రదర్శనలు పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్ (పిఎస్ఎల్) లో నదీమ్ ఒమర్ చేత ఎంపిక కావడానికి దారితీశాయి.<ref name="auto2" /> == దేశీయ కెరీర్ == === '''పాకిస్తాన్''' === ఖాన్ 9 అక్టోబర్ 2017న ఖైద్-ఎ-ఆజం ట్రోఫీలో కరాచీ వైట్స్ తరఫున ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="FC">{{Cite web|title=Pool B, Quaid-e-Azam Trophy at Karachi, Oct 9-11 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1121656.html|access-date=10 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2021 మార్చి 3న పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్‌లో [[క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్]] తరఫున [[ట్వంటీ20]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20">{{Cite web|title=14th Match (N), Karachi, Mar 3 2021, Pakistan Super League|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247024.html|access-date=3 March 2021|website=ESPN Cricinfo}}</ref> నవంబర్ 2022లో, బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో వారి తరపున ఆడటానికి ఉస్మాన్‌ను [[చటోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్|చట్టోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్]] జట్టు తీసుకుంది.<ref>{{Cite web|last=|first=|title=BPL 2023: Chattogram Challengers sign Pakistan cricketer Usman Khan|url=https://bdcrictime.com/bpl-2023-chattogram-challengers-pakistan-cricketer-usman-khan|access-date=2023-01-10|website=BDCricTime|language=en}}</ref> ఆయన 2023 జనవరి 9న టి20 క్రికెట్‌లో తన తొలి సెంచరీని సాధించాడు, కేవలం 58 బంతుల్లో 103 పరుగులు చేసి, తన జట్టును టోర్నమెంట్‌లో మొదటి విజయానికి 9 వికెట్ల తేడాతో మొదటి విజయాన్ని అందించాడు.<ref>{{Cite web|date=2023-01-09|title=Usman Khan's valiant century helps Chattogram earn stunning nine-wicket win|url=https://www.tbsnews.net/sports/usman-khans-valiant-century-helps-chattogram-earn-stunning-nine-wicket-win-565302|access-date=2023-01-10|website=The Business Standard|language=en}}</ref> ఆయన 2023 మార్చి 11న పాకిస్తాన్ సూపర్ లీగ్‌లో కేవలం 36 బంతులలో సెంచరీని నమోదు చేశాడు, ఇది లీగ్ చరిత్రలో ఒక బ్యాటర్ చేసిన అత్యంత వేగవంతమైన సెంచరీ.<ref>{{Cite web|last=Rasool|first=Danyal|date=11 March 2023|title=Usman's fastest PSL ton, Afridi five-for eliminate Gladiators in runfest|url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-super-league-2022-23-1332128/quetta-gladiators-vs-multan-sultans-28th-match-1354951/match-report|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన పిఎస్ఎల్ 9లో మరో రెండు సెంచరీలు సాధించాడు. ఆయన ముల్తాన్ సుల్తాన్స్ తరఫున కేవలం 7 మ్యాచ్‌లలో 107.5 సగటుతో 430 పరుగులు చేశాడు. ఉస్మాన్ ఖాన్ ఏప్రిల్ 2024లో అబోటాబాద్‌లోని కాకుల్‌లో పాకిస్తాన్ జట్టు శిక్షణా శిబిరంలో చేరాడు. ఆయన పాకిస్తాన్ తరఫున 18 ఏప్రిల్ 2024న న్యూజిలాండ్‌తో జరిగిన వారి 2024 టి20 పాకిస్తాన్ పర్యటనలో అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|last=Rasool|first=Danyal|date=18 April 2024|title=Rain wins the day after two balls of cricket|url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-vs-new-zealand-2024-1424827/pakistan-vs-new-zealand-1st-t20i-1424829/match-report|access-date=13 January 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> === యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ === ఉస్మాన్ ఖాన్ 2020లో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లోని అజ్మాన్ మకాం మార్చాడు, అక్కడ అతను గ్యాస్ పంపిణీ సంస్థ కొనుగోలు విభాగంలో పని చేశాడు.<ref name="auto2" /><ref>{{Cite web|last=Radley|first=Paul|date=27 March 2021|title=Usman Khan proves his mettle in PSL after making waves in UAE|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/usman-khan-proves-his-mettle-in-psl-after-making-waves-in-uae-1.1191877|website=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref> ఆయన 2022లో తన పని కట్టుబాట్లతో పాటు యుఎఇలో దేశీయ క్రికెట్ ఆడటం కొనసాగిస్తూ సెక్యూరిటీ గార్డ్, స్టోర్‌కీపర్‌గా ఉద్యోగం చేపట్టాడు.<ref name="auto2" /> ఉస్మాన్ ఖాన్ 2023లో [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ జట్టు|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] అర్హత సాధించాలనే తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించాడు, "నా కల యుఎఇ తరఫున ఆడటం" అని పేర్కొన్నాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/sport/2023/05/26/usman-khan-my-dream-is-not-to-play-for-pakistan-its-to-play-for-uae/|title=Usman Khan: 'My dream is not to play for Pakistan - it's to play for UAE'|last=Radley|first=Paul|date=26 May 2023|work=The National|access-date=9 June 2024|location=Abu Dhabi}}</ref> ఆయన యుఎఇకి ఐసీసీ రెసిడెన్సీ అర్హతలను పొందే ప్రక్రియను ప్రారంభించాడు, కాని తరువాత పాకిస్తాన్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత యుఎఇకి అర్హత సాధించే ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఏప్రిల్ 2024లో, ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ బోర్డు (ECB) ఖాన్‌ను యుఎఇలో దేశీయ క్రికెట్ నుండి ఐదేళ్లపాటు నిషేధించింది, ఆయన "యుఎఇ జట్టు కోసం ఆడాలనే తన నిర్ణయం గురించి ECBకి తప్పుగా ప్రాతినిధ్యం వహించాడు", "ECB అందించిన అవకాశాలు అభివృద్ధిని ఇతర అవకాశాలను వెతకడానికి ఉపయోగించుకున్నాడు, అతను ఇకపై ECB కోసం ఆడటానికి ఇష్టపడటం లేదని లేదా అతను చేయవలసిన బాధ్యతలో ఉన్న అర్హత ప్రమాణాలను పూర్తి చేయకూడదని స్పష్టంగా ఉంది".<ref>{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2024/04/09/uae-cricket-looks-to-future-after-curious-case-of-usman-khan/|title=UAE cricket looks to future after curious case of Usman Khan|last=Radley|first=Paul|date=9 April 2024|work=The National|access-date=9 June 2024|location=Abu Dhabi}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == ఉస్మాన్ ఖాన్ ఏప్రిల్ 2024లో [[న్యూజీలాండ్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూజిలాండ్]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్]] తరఫున [[ట్వంటీ20 ఇంటర్నేషనల్|అంతర్జాతీయ టీ20]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Bio" /> మరుసటి నెలలో [[వెస్టిండీస్]], [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్]] జరిగిన 2024 ఐసిసి పురుషుల టి 20 ప్రపంచ కప్ కోసం పాకిస్తాన్ జట్టులో చోటు లభించింది.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Squad for ICC Men’s T20 World Cup 2024|url=https://www.scorewaves.com/news-details/pakistan-squad-for-t20-world-cup|access-date=11 June 2024|website=ScoreWaves}}</ref> ఉస్మాన్ ఖాన్ మార్చి 2025లో, పాకిస్తాన్ పర్యటన సందర్భంగా, ఖాన్ న్యూజిలాండ్‌పైనే తన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే]] అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=1st ODI, Rawalpindi: Pakistan v New Zealand|url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-pakistan-2024-25-1433007/pakistan-vs-new-zealand-1st-odi-1433015/match-report|access-date=1 November 2025|website=ESPNcricinfo}}</ref> అక్టోబర్ 2025లో [[దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ జట్టు|దక్షిణాఫ్రికా]]<nowiki/>తో స్వదేశీ సిరీస్ [[శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు|శ్రీలంక]], [[జింబాబ్వే క్రికెట్ జట్టు|జింబాబ్వే]]<nowiki/>లతో త్రైపాక్షిక సిరీస్ కోసం పాకిస్తాన్ వైట్-బాల్ జట్లలో అతనికి చోటు దక్కింది.<ref>{{Cite web|date=23 October 2025|title=Key players return as Pakistan name strong white-ball squads|url=https://www.icc-cricket.com/news/key-players-return-as-pakistan-name-strong-white-ball-squads|access-date=1 November 2025|publisher=ICC}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{cricinfo|id=1123428}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1995 జననాలు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:పాకిస్తాన్ వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] l93k5nhz2jr5zwp6mnffhnh9bdiwoqt 0 488219 4804145 2026-04-17T03:34:34Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name = జాన్ హాస్టింగ్స్ | image = | fullname = జాన్ వేన్ హేస్టింగ్స్ | birth_date = {{Birth date and age|1985|11|4|df=yes}}<ref name=bushrangers>{{cite web|title=John Hastings|url=http://www.bushrangers.com.au/team/john-hastings|website=bushrangers.com.au|publisher=[[Victorian Bushrangers]]|access-date=9 September 2015}}...' 4804145 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = జాన్ హాస్టింగ్స్ | image = | fullname = జాన్ వేన్ హేస్టింగ్స్ | birth_date = {{Birth date and age|1985|11|4|df=yes}}<ref name=bushrangers>{{cite web|title=John Hastings|url=http://www.bushrangers.com.au/team/john-hastings|website=bushrangers.com.au|publisher=[[Victorian Bushrangers]]|access-date=9 September 2015}}</ref> | birth_place = పెన్రిత్, న్యూ సౌత్ వేల్స్, [[ఆస్ట్రేలియా]] | nickname = డ్యూక్<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/australia/content/player/228622.html |title=ESPNcricinfo profile |publisher=Content.cricinfo.com |access-date=2015-03-04}}</ref><ref name=melbournestars>{{cite web|title=John Hastings|url=http://www.melbournestars.com.au/team/player-profiles/john-hastings|website=melbournestars.com.au|publisher=[[Melbourne Stars]]|access-date=9 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230637/http://www.melbournestars.com.au/team/player-profiles/john-hastings|archive-date=30 September 2015}}</ref> | heightm = 1.98<ref name=cricket.com.au>{{cite web|title=John Hastings|url=http://www.cricket.com.au/players/john-hastings/UWaz5UIDrUOTYsye_Zc9sg|website=cricket.com.au|publisher=[[Cricket Australia]]|access-date=9 September 2015}}</ref> | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఫాస్ట్ బౌలింగ్ | role = ఆల్-రౌండర్ | international = true | internationalspan = 2010–2017 | country = ఆస్ట్రేలియా | onetest = true | testcap = 430 | testdebutdate = నవంబర్ 30 | testdebutyear = 2012 | testdebutagainst = దక్షిణాఫ్రికా | odidebutdate = అక్టోబర్ 20 | odidebutyear = 2010 | odidebutagainst =భారతదేశం | odicap = 184 | lastodidate =జూన్ 2 | lastodiyear = 2017 | lastodiagainst = న్యూజిలాండ్‌ | T20Idebutdate =అక్టోబర్ 31 | T20Idebutyear = 2010 | T20Idebutagainst = శ్రీలంక | T20Icap = 47 | lastT20Idate = సెప్టెంబర్ 9 | lastT20Iyear = 2016 | lastT20Iagainst = శ్రీలంక | T20Ishirt = 41 | club1 = విక్టోరియా | year1 = {{nowrap|2007/08–2016/17}} | | club2 = మెల్బోర్న్ స్టార్స్ | year2 = 2012/13–2017/18 | club3 =చెన్నై సూపర్ కింగ్స్ | year3 = 2014 | club4 = డర్హామ్ | year4 = 2014–2015 | club5 = కోల్‌కతా నైట్ రైడర్స్ | year5 = 2016 | club6 = వోర్సెస్టర్‌షైర్ | year6 = 2017 | club7 = క్వెట్టా గ్లాడియేటర్స్ | year7 = 2018 | columns = 4 | column1 = [[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]] | column2 =[[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | column3 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches1 = 1 | matches2 = 29 | matches3 = 75 | matches4 = 113 | runs1 = 52 | runs2 = 271 | runs3 = 2,231 | runs4 = 1,260 | bat avg1 = 26.00 | bat avg2 = 27.10 | bat avg3 = 22.08 | bat avg4 = 20.65 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/1 | 100s/50s3 = 0/11 | 100s/50s4 = 0/2 | top score1 = 32 | top score2 = 51 | top score3 = 93 | top score4 = 69[[not out|*]] | deliveries1 = 234 | deliveries2 = 1,486 | deliveries3 = 13,191 | deliveries4 = 5,872 | wickets1 = 1 | wickets2 = 42 | wickets3 = 239 | wickets4 = 179 | bowl avg1 = 153.00 | bowl avg2 = 29.90 | bowl avg3 = 27.22 | bowl avg4 = 27.59 | fivefor1 = 0 | fivefor2 = 1 | fivefor3 = 7 | fivefor4 = 3 | tenfor1 = 0 | tenfor2 = 0 | tenfor3 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling1 = 1/51 | best bowling2 = 6/45 | best bowling3 = 7/60 | best bowling4 = 6/45 | catches/stumpings1 = 1/– | catches/stumpings2 = 5/– | catches/stumpings3 = 35/– | catches/stumpings4 = 35/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/228622.html క్రిక్ఇన్ఫో | date = అక్టోబర్ 5 | year = 2021 }} '''జాన్ వేన్ హేస్టింగ్స్''' (జననం 4 నవంబర్ 1985) [[విక్టోరియా క్రికెట్ జట్టు]] తరపున ఆడిన ఆస్ట్రేలియా మాజీ అంతర్జాతీయ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. ఆయన [[ఆల్ రౌండర్|ఆల్-రౌండర్‌గా ఆడాడు]]. ఆయన అక్టోబర్ 2017లో టెస్ట్, వన్డే అంతర్జాతీయ క్రికెట్ నుండి రిటైర్మెంట్ ప్రకటించాడు.<ref name="retire">{{Cite web|date=6 October 2017|title=John Hastings retires from Test and ODI cricket|url=http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/1123077.html|access-date=6 October 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆ నెల తరువాత ఆయన ఊపిరితిత్తుల పరిస్థితి కారణంగా అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Mystery lung condition forces John Hastings into retirement|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/25264394/mystery-lung-condition-forces-john-hastings-retirement|access-date=13 November 2018|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> == దేశీయ కెరీర్ == 2006–07 సీజన్ ముగింపులో, హేస్టింగ్స్‌ను న్యూ సౌత్ వేల్స్ నుండి జట్టులోకి తీసుకున్నారు, అక్కడ అతను రాష్ట్రానికి అండర్-ఏజ్, సెకండ్ XI జట్లలో ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. ఆయన [[విక్టోరియా క్రికెట్ జట్టు|విక్టోరియా]] తరఫున తన మొదటి వన్డే ఆటలతో ఆకట్టుకున్నాడు, [[క్వీన్స్‌ల్యాండ్ క్రికెట్ జట్టు|క్వీన్స్లాండ్]] జరిగిన డెత్ వద్ద బౌలింగ్ చేయమని అడిగినప్పుడు 2007-08లో అరంగేట్రం చేసినప్పుడు ఆరు బంతుల్లో మూడు వికెట్లు పడగొట్టాడు. పర్యటనలో ఉన్న [[భారత జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|భారత జాతీయ జట్టు]] జరిగిన అతని ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం వర్షం కారణంగా దెబ్బతింది. హేస్టింగ్స్‌కు 2008–09లో హేస్టింగ్స్‌కు మరో మూడు ఫస్ట్-క్లాస్ అవకాశాలు లభించగా, ఆయన 18.56 సగటుతో 16 వికెట్లు పడగొట్టాడు. ఇందులో తన సొంత రాష్ట్రంపై 61 పరుగులకు 5 వికెట్లు కూడా ఉన్నాయి. 2011 జనవరి 9న, అతన్ని కొచ్చి టస్కర్స్ కేరళ US $20,000కి కొనుగోలు చేసింది, 2014లో [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్]] అతన్ని కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/story/532973.html|title=Kochi franchise terminated by BCCI|date=19 September 2011|access-date=1 January 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన గతంలో [[మెల్‌బోర్న్ స్టార్స్|మెల్బోర్న్ స్టార్స్]] అనే [[ట్వంటీ20]] జట్టు తరపున ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Melbourne Stars player profile|url=http://www.melbournestars.com.au/team/player-profiles/john-hastings|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230637/http://www.melbournestars.com.au/team/player-profiles/john-hastings|archive-date=30 September 2015|access-date=1 January 2014}}</ref> ఆయన 2016 ఇంగ్లీష్ సీజన్లో ఇంగ్లీష్ కౌంటీ జట్టు [[డర్హామ్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|డర్హామ్]] తరపున ఆడటానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/33676405|title=BBC Sport – John Hastings: Durham retain Australian all-rounder for 2016|access-date=29 September 2015|publisher=BBC Sport}}</ref> ఆయన పోటీలో పొడవైన సిక్స్ కోసం బిగ్ బాష్ స్మాష్ను గెలుచుకున్నాడు <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ahjCef-nMOA&feature=em-uploademail BBL – This is BIG!]</ref> 2014 ఐపీఎల్ ఆటగాళ్ల వేలంలో, అతన్ని చెన్నై సూపర్ కింగ్స్ రూ. 50 లక్షలు (రూ. 5 మిలియన్లు) కు కొనుగోలు చేసింది. ఆయన 2014లో కాలమ్ మెక్లియోడ్ కలిసి టి20 చరిత్రలో అత్యధిక 6వ వికెట్ భాగస్వామ్యాన్ని (126*) నెలకొల్పాడు.<ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/305252.html|title=Records. Twenty20 matches. Partnership records. Highest partnerships by wicket|access-date=2017-05-04|publisher=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/693253.html|title=North Division: Durham v Northamptonshire at Chester-le-Street, Jul 25, 2014. Cricket Scorecard|access-date=2017-05-04|publisher=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/county-cricket-2014/content/story/764071.html|title=Hastings atones with winning innings|access-date=2017-05-04|publisher=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == పలువురు సీనియర్ ఆస్ట్రేలియా పేసర్లు వరుసగా గాయపడటంతో, అక్టోబర్ 2010లో భారత్ పర్యటనకు వెళ్లే వన్డే జట్టులోకి హేస్టింగ్స్‌కు పిలుపు వచ్చింది. ఆయన అక్టోబర్ 2010లో [[విశాఖపట్నం]] భారత్‌పై తన వన్డే అరంగేట్రం చేశాడు. ఆయన బ్యాటింగ్ చేయలేదు, పది ఓవర్లలో 2/44 తీసుకున్నాడు. ఆయన సెంచరీ చేసిన [[విరాట్ కోహ్లి|విరాట్ కోహ్లీ]] అవుట్ చేసి, తరువాత అదే ఓవర్‌లో కెప్టెన్ [[మహేంద్రసింగ్ ధోని|ఎంఎస్ ధోనీ]]<nowiki/>ని డకౌట్ చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=John Hastings player profile|url=http://www.cricket.com.au/players/john-hastings|access-date=1 January 2014}}</ref> 2011 జనవరి 18న [[2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్]] కోసం ఆస్ట్రేలియా 15 మంది సభ్యుల జట్టులో అతన్ని ప్రకటించారు.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9296585.stm|title=Cricket World Cup 2011 squads|date=19 January 2011|access-date=18 January 2011|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> హేస్టింగ్స్ 30 నవంబర్ 2012న WACAలో దక్షిణాఫ్రికాతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో ఆస్ట్రేలియా 430వ టెస్ట్ క్రికెటర్‌గా అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2012-11-30/all-a-dream-for-duke-on-debut/4402224|title=Hastings on debut|date=30 November 2012|access-date=30 November 2012|publisher=[[ABC Sport]]}}</ref> 2015లో, పలువురు సీనియర్ ఆస్ట్రేలియా పేసర్లు మళ్లీ వరుసగా గాయపడటంతో, 2016 జనవరిలో భారత్ ఆస్ట్రేలియా పర్యటన సందర్భంగా హేస్టింగ్స్‌కు ఈసారి వన్డే జట్టులోకి పిలుపు వచ్చింది. అయితే, 2018లో, అతనికి కెరీర్‌కు ముప్పు కలిగించే ఆరోగ్య సమస్య వచ్చింది, దీనివల్ల అతను బౌలింగ్ చేస్తున్నప్పుడు మాత్రమే రక్తం దగ్గుతాడు. అందువల్ల, అతను 2018లో క్రికెట్ ఆడలేదు.<ref>{{Citation|last=cricket.com.au|title=John Hastings reveals serious health issue|date=2018-10-11|url=https://www.youtube.com/watch?v=821JnvobgYM|access-date=2018-10-13}}{{Dead YouTube link|date=February 2022}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1985 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 3slmqqgj2p49vc5gtbd4kd6xwjyezn1 0 488220 4804156 2026-04-17T03:52:12Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1337929954|Vogeti Ramakrishnayya]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4804156 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు|image=Sri_Raja_Vogeti_Ramakrishnayya.jpg|native_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1830|10|10}}|birth_place=[[రాజమండ్రి]], మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ|death_date={{Death date and age|df=yes|1900|06|20|1830|10|10}}|death_place=[[రాజమండ్రి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం|occupation=శాంతి న్యాయాధికారి, జమీందార్, మున్సిపల్ కౌన్సిలర్|spouse=సుబ్బాయమ్మ|children=1|parents=ఓగేటి జగ్గారావు నాయుడు (తండ్రి)|relatives=ఓగేటి అప్పారావు నాయుడు (తాత)}} '''రాజా ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు''' (1830 అక్టోబరు 10 - 1900 జూన్ 20), భారతదేశంలోని [[రాజమండ్రి]] ''[[జమిందారు|జమీందారీ]]'' కుటుంబంలో జన్మించాడు, అక్కడ ఆయన చాలా కాలం పాటు గౌరవ మేజిస్ట్రేట్, మునిసిపల్ కౌన్సిలర్, అలాగే 16 కంటే ఎక్కువ వ్యాపారాలను కలిగి ఉన్న సంపన్న భూస్వామిగా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Dawn break with Love, Author introduction|url=https://books.google.co.in/books?id=tRV-EAAAQBAJ&pg=PA98&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false}}</ref> == నేపథ్యం == [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు#మెరకవీధి తెలగ|మెరక వీధి తెలుగలు]] నగరంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు, ఎందుకంటే వారు 1754లో రాజమండ్రి నవాబ్ కోటను ఆక్రమించి, మరాఠా సైన్యంలో ఒక శతాబ్దం పాటు పనిచేసిన తరువాత రాజమండ్రి కి వచ్చిన [[విజయనగర సామ్రాజ్యం]] సేనాధిపతులు (కమాండర్లు, ''సమంతరాజు''లు).<ref>{{Cite web|last=Orme|first=Robert|year=1763|title=The Arrival Of Merakaveedhi Telagas|url=https://books.google.com/books?id=0c1fAAAAcAAJ&q=rajahmundrum+nabob&pg=PA374}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin|first=Robert Montgomery|year=1850|title=Merakaveedhi Telagas into the Mahratta Army|url=https://books.google.com/books?id=Y7INAAAAQAAJ&q=chandragiri+mahratta&pg=PA250}}</ref> వారి కుటుంబ దేవత [[శ్రీకృష్ణుడు|శ్రీ వేణుగోపాల స్వామి]]. ఓగేటి కుటుంబం అప్పటికే శ్రీకృష్ణుడి ఆలయానికి భారీగా విరాళం ఇచ్చింది. ఈ మెరకవీధి తెలగలకు చరిత్ర, రాజకీయాలలో ప్రముఖ పాత్ర ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Meraka Veedhi Telagalu : In 1565, the Vijayanagara empire came to ...|url=https://plus.google.com/+SatishAmajala/posts/PGdqTKtJSEk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Encyclopaedia of India: Andhra Pradesh - Page 36|url=https://www.google.co.in/search?rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&biw=1536&bih=759&tbm=bks&q=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&oq=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&gs_l=psy-ab.3...2527.7328.0.7634.17.17.0.0.0.0.150.2240.0j16.16.0....0...1c.1.64.psy-ab..1.0.0....0.EcJCkDEDZXQ}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 43|url=https://www.google.co.in/search?q=merakaveedhi+telagas&rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&tbm=bks&biw=1536&bih=759}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vogeti Zamindari history by historian Yatagiri Sri Rama Narasimha Rao|url=https://www.youtube.com/watch?v=xZWJdWD8pNQ|website=[[YouTube]]}}</ref> అనేక తరాల పాటు ఆలయ ధర్మకర్తలుగా ఉన్నారు. వారు వైష్ణవులు. రామకృష్ణయ్య తాతకు విస్తారమైన భూమిని, దానికి అనుబంధించబడిన భూమిపై హక్కులను ఇవ్వడానికి అవకాశం ఇవ్వబడింది. ఇది అతనికి జమీందారుగా పన్నులు వసూలు చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. ఆయన ఆ పాత్రను తిరస్కరించి, ఆ భూమిని తనదిగా చేసుకున్నాడు. అప్పటికీ ఆయనకు జమీందార్ అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. అప్పటి నుండి, ఈ కుటుంబం కోరుకొండ, జంబుపట్నం, గుమ్మల్దొడ్డి, కాపవరం, పుణ్యక్షేత్ర, [[హుకుంపేట]], మొరాంపూడి ఎస్టేట్లతో పాటు రాజమండ్రిలో విస్తృతమైన భూస్వాములను కలిగి ఉంది. == వ్యక్తిగత జీవితం == [[దస్త్రం:Vogeti_Venkata_Gopala_Rama_Krishnam_Raju.jpg|thumb|[[రాజమండ్రి]]<nowiki/>కి చెందిన ఓగేటి వెంకట గోపాల రామ కృష్ణం రాజు]] మెరకవీధి తెలగ వంశానికి చెందిన సంపన్న [[ఓగేటి]] కుటుంబంలో జన్మించిన రామకృష్ణయ్య ఓగేటి జగ్గరావు నాయుడి కుమారుడు, ఓగేటి అప్పారావు నాయుడి మనవడు.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=Vogeti Ramakrishnayya Works|url=https://books.google.com/books?id=LfoxAQAAMAAJ&q=landlord}}</ref> చిన్నప్పటి నుంచి రామకృష్ణయ్యను జమీందారీగా, గౌరవంతో పెంచారు. ఆయన చిన్ననాటి స్నేహితులలో కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు, బయపూనెడి వెంకన్న ఉన్నారు. రామకృష్ణయ్య [[చెన్నై|మద్రాసు]]<nowiki/>లో న్యాయశాస్త్రం అభ్యసించాడు. రామకృష్ణుడు సుబెదార్ యెర్రా వెంకటస్వామి కుమార్తె, సుబేదార్ మేజర్ సర్దార్ బహదూర్ యెర్రా అయ్యన్న మనవరాలు అయిన జిల్లా మునిఫ్ అయిన యెర్రా సుబ్బరాయుడు సోదరి అయిన యెర్రా నరసింహారావు అత్త అయిన సుబ్బాయమ్మను వివాహం చేసుకున్నాడు. == రాజకీయ జీవితం == రామకృష్ణయ్య రాజమండ్రి మునిసిపల్ కౌన్సిల్లో సుదీర్ఘకాలం కౌన్సిలర్గా పనిచేసాడు. ఆయన జస్టిస్ ఆఫ్ ది పీస్ (శాంతి న్యాయమూర్తి)గా కూడా వ్యవహరించాడు, ఇక్కడ [[జమిందారు|జమీందారీ]] వ్యవస్థలో సాధ్యమైనంతవరకు ప్రభుత్వానికి బదులుగా నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, చట్టాలను రూపొందించడానికి ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో న్యాయవ్యవస్థకు అధికారం ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Queen-Empress v. Sobhanadri. [11 February, 1889.]|url=http://www.ebooksread.com/authors-eng/henry-meech-loomis/the-indian-decisions-new-series--being-a-reprint-of-all-the-decisions-of-the--ala-412/page-70-the-indian-decisions-new-series--being-a-reprint-of-all-the-decisions-of-the--ala-412.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India - Volume 1 - Page 671|url=https://books.google.com/books?id=LfoxAQAAMAAJ&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> రామకృష్ణయ్య నగర అభివృద్ధికి కృషి చేసాడు. మోసపూరిత పద్ధతుల నుండి ప్రజలను రక్షించడానికి ఆయన కృషి చేసాడు.<ref>{{Cite web|year=1889|title=The Law Notice sent by Vogeti Ramakrishnayya being the Justice Of the Peace|url=https://books.google.com/books?id=_pVDAQAAMAAJ&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> జమీందార్ [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] చాలా చిన్న వయస్సులోనే తన పెంపుడు తండ్రిని కోల్పోయిన తరువాత ఆయన తన సంరక్షణలోకి తీసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The_Indian_law_reports|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[టంగుటూరి ప్రకాశం|టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు]], కంచుమర్తి రామచంద్రరావు రామకృష్ణయ్య మార్గదర్శకత్వంలో ఉన్నప్పుడు అదే సమయంలో ఆయన సహాయంతో చదువుకున్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4TRuAAAAMAAJ&q=kanchumarthi+ramachandra+rao|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 27|last=Prakāsam|first=T.|year=1992|isbn=9788185194073}}</ref> రావు రామకృష్ణయ్య రాజకీయ ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి, ప్రజల ప్రయోజనం కోసం వారు కలిసి అనేక లాభాపేక్షలేని బియ్యం మిల్లులను ప్రారంభించారు. == మరణం == 1900 జూన్ 20న 69 ఏళ్ల వయస్సులో రామకృష్ణయ్య మరణించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[టంగుటూరి ప్రకాశం]] * [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] == మూలాలు == [[వర్గం:1900 మరణాలు]] [[వర్గం:1830 జననాలు]] tbxxoxj75pve9m0mhl98bxdr8tcfgx9 4804158 4804156 2026-04-17T03:53:16Z Muralikrishna m 106628 4804158 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు|image=Sri_Raja_Vogeti_Ramakrishnayya.jpg|native_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1830|10|10}}|birth_place=[[రాజమండ్రి]], మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ|death_date={{Death date and age|df=yes|1900|06|20|1830|10|10}}|death_place=[[రాజమండ్రి]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], భారతదేశం|occupation=శాంతి న్యాయాధికారి, జమీందార్, మున్సిపల్ కౌన్సిలర్|spouse=సుబ్బాయమ్మ|children=1|parents=ఓగేటి జగ్గారావు నాయుడు (తండ్రి)|relatives=ఓగేటి అప్పారావు నాయుడు (తాత)}} '''రాజా ఓగేటి రామకృష్ణయ్య నాయుడు''' (1830 అక్టోబరు 10 - 1900 జూన్ 20), భారతదేశంలోని [[రాజమండ్రి]] ''[[జమిందారు|జమీందారీ]]'' కుటుంబంలో జన్మించాడు, అక్కడ ఆయన చాలా కాలం పాటు గౌరవ మేజిస్ట్రేట్, మునిసిపల్ కౌన్సిలర్, అలాగే 16 కంటే ఎక్కువ వ్యాపారాలను కలిగి ఉన్న సంపన్న భూస్వామిగా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Dawn break with Love, Author introduction|url=https://books.google.co.in/books?id=tRV-EAAAQBAJ&pg=PA98&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false}}</ref> == నేపథ్యం == [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు#మెరకవీధి తెలగ|మెరక వీధి తెలుగలు]] నగరంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు, ఎందుకంటే వారు 1754లో రాజమండ్రి నవాబ్ కోటను ఆక్రమించి, మరాఠా సైన్యంలో ఒక శతాబ్దం పాటు పనిచేసిన తరువాత రాజమండ్రి కి వచ్చిన [[విజయనగర సామ్రాజ్యం]] సేనాధిపతులు (కమాండర్లు, ''సమంతరాజు''లు).<ref>{{Cite web|last=Orme|first=Robert|year=1763|title=The Arrival Of Merakaveedhi Telagas|url=https://books.google.com/books?id=0c1fAAAAcAAJ&q=rajahmundrum+nabob&pg=PA374}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin|first=Robert Montgomery|year=1850|title=Merakaveedhi Telagas into the Mahratta Army|url=https://books.google.com/books?id=Y7INAAAAQAAJ&q=chandragiri+mahratta&pg=PA250}}</ref> వారి కుటుంబ దేవత [[శ్రీకృష్ణుడు|శ్రీ వేణుగోపాల స్వామి]]. ఓగేటి కుటుంబం అప్పటికే శ్రీకృష్ణుడి ఆలయానికి భారీగా విరాళం ఇచ్చింది. ఈ మెరకవీధి తెలగలకు చరిత్ర, రాజకీయాలలో ప్రముఖ పాత్ర ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Meraka Veedhi Telagalu : In 1565, the Vijayanagara empire came to ...|url=https://plus.google.com/+SatishAmajala/posts/PGdqTKtJSEk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Encyclopaedia of India: Andhra Pradesh - Page 36|url=https://www.google.co.in/search?rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&biw=1536&bih=759&tbm=bks&q=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&oq=telaga+zamindars+coastal+region+carnatic+muslims&gs_l=psy-ab.3...2527.7328.0.7634.17.17.0.0.0.0.150.2240.0j16.16.0....0...1c.1.64.psy-ab..1.0.0....0.EcJCkDEDZXQ}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 43|url=https://www.google.co.in/search?q=merakaveedhi+telagas&rlz=1C1CHBF_enIN805IN805&tbm=bks&biw=1536&bih=759}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vogeti Zamindari history by historian Yatagiri Sri Rama Narasimha Rao|url=https://www.youtube.com/watch?v=xZWJdWD8pNQ|website=[[YouTube]]}}</ref> అనేక తరాల పాటు ఆలయ ధర్మకర్తలుగా ఉన్నారు. వారు వైష్ణవులు. రామకృష్ణయ్య తాతకు విస్తారమైన భూమిని, దానికి అనుబంధించబడిన భూమిపై హక్కులను ఇవ్వడానికి అవకాశం ఇవ్వబడింది. ఇది అతనికి జమీందారుగా పన్నులు వసూలు చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. ఆయన ఆ పాత్రను తిరస్కరించి, ఆ భూమిని తనదిగా చేసుకున్నాడు. అప్పటికీ ఆయనకు జమీందార్ అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. అప్పటి నుండి, ఈ కుటుంబం కోరుకొండ, జంబుపట్నం, గుమ్మల్దొడ్డి, కాపవరం, పుణ్యక్షేత్ర, [[హుకుంపేట]], మొరాంపూడి ఎస్టేట్లతో పాటు రాజమండ్రిలో విస్తృతమైన భూస్వాములను కలిగి ఉంది. == వ్యక్తిగత జీవితం == [[దస్త్రం:Vogeti_Venkata_Gopala_Rama_Krishnam_Raju.jpg|thumb|[[రాజమండ్రి]]<nowiki/>కి చెందిన ఓగేటి వెంకట గోపాల రామ కృష్ణం రాజు]] మెరకవీధి తెలగ వంశానికి చెందిన సంపన్న [[ఓగేటి]] కుటుంబంలో జన్మించిన రామకృష్ణయ్య ఓగేటి జగ్గరావు నాయుడి కుమారుడు, ఓగేటి అప్పారావు నాయుడి మనవడు.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=Vogeti Ramakrishnayya Works|url=https://books.google.com/books?id=LfoxAQAAMAAJ&q=landlord}}</ref> చిన్నప్పటి నుంచి రామకృష్ణయ్యను జమీందారీగా, గౌరవంతో పెంచారు. ఆయన చిన్ననాటి స్నేహితులలో కంచుమర్తి నరసయ్య నాయుడు, బయపూనెడి వెంకన్న ఉన్నారు. రామకృష్ణయ్య [[చెన్నై|మద్రాసు]]<nowiki/>లో న్యాయశాస్త్రం అభ్యసించాడు. రామకృష్ణుడు సుబెదార్ యెర్రా వెంకటస్వామి కుమార్తె, సుబేదార్ మేజర్ సర్దార్ బహదూర్ యెర్రా అయ్యన్న మనవరాలు అయిన జిల్లా మునిఫ్ అయిన యెర్రా సుబ్బరాయుడు సోదరి అయిన యెర్రా నరసింహారావు అత్త అయిన సుబ్బాయమ్మను వివాహం చేసుకున్నాడు. == రాజకీయ జీవితం == రామకృష్ణయ్య రాజమండ్రి మునిసిపల్ కౌన్సిల్లో సుదీర్ఘకాలం కౌన్సిలర్గా పనిచేసాడు. ఆయన జస్టిస్ ఆఫ్ ది పీస్ (శాంతి న్యాయమూర్తి)గా కూడా వ్యవహరించాడు, ఇక్కడ [[జమిందారు|జమీందారీ]] వ్యవస్థలో సాధ్యమైనంతవరకు ప్రభుత్వానికి బదులుగా నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, చట్టాలను రూపొందించడానికి ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో న్యాయవ్యవస్థకు అధికారం ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Queen-Empress v. Sobhanadri. [11 February, 1889.]|url=http://www.ebooksread.com/authors-eng/henry-meech-loomis/the-indian-decisions-new-series--being-a-reprint-of-all-the-decisions-of-the--ala-412/page-70-the-indian-decisions-new-series--being-a-reprint-of-all-the-decisions-of-the--ala-412.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The Ruling Chiefs, Nobles & Zamindars of India - Volume 1 - Page 671|url=https://books.google.com/books?id=LfoxAQAAMAAJ&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> రామకృష్ణయ్య నగర అభివృద్ధికి కృషి చేసాడు. మోసపూరిత పద్ధతుల నుండి ప్రజలను రక్షించడానికి ఆయన కృషి చేసాడు.<ref>{{Cite web|year=1889|title=The Law Notice sent by Vogeti Ramakrishnayya being the Justice Of the Peace|url=https://books.google.com/books?id=_pVDAQAAMAAJ&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> జమీందార్ [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] చాలా చిన్న వయస్సులోనే తన పెంపుడు తండ్రిని కోల్పోయిన తరువాత ఆయన తన సంరక్షణలోకి తీసుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|last=Vadivelu|first=A.|year=1915|title=The_Indian_law_reports|url=https://books.google.com/books?id=PeeRRf0EhnIC&q=vogeti+ramakrishnayya}}</ref> ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[టంగుటూరి ప్రకాశం|టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు]], కంచుమర్తి రామచంద్రరావు రామకృష్ణయ్య మార్గదర్శకత్వంలో ఉన్నప్పుడు అదే సమయంలో ఆయన సహాయంతో చదువుకున్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4TRuAAAAMAAJ&q=kanchumarthi+ramachandra+rao|title=The Journey of My Life: An Autobiography - Volume 1 - Page 27|last=Prakāsam|first=T.|year=1992|isbn=9788185194073}}</ref> రావు రామకృష్ణయ్య రాజకీయ ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి, ప్రజల ప్రయోజనం కోసం వారు కలిసి అనేక లాభాపేక్షలేని బియ్యం మిల్లులను ప్రారంభించారు. == మరణం == 1900 జూన్ 20న 69 ఏళ్ల వయస్సులో రామకృష్ణయ్య మరణించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[టంగుటూరి ప్రకాశం]] * [[కంచుమర్తి రామచంద్రరావు]] == మూలాలు == [[వర్గం:1900 మరణాలు]] [[వర్గం:1830 జననాలు]] lvq3jcs1n7bs27hj0bltczqcybbcwyu 0 488221 4804157 2026-04-17T03:53:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'షఫీకుల్లా షఫక్ (పశ్తోః شفیق اللہ شفق یا మహ్మద్ షఫీకుల్లాహ) (జననం 7 ఆగస్టు 1989) ఆఫ్ఘన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], అతను మే 2020లో అవినీతి కారణంగా క్రికెట్ నుండి నిషేధించబడటానికి ముందు ఆఫ్ఘన...' 4804157 wikitext text/x-wiki షఫీకుల్లా షఫక్ (పశ్తోః شفیق اللہ شفق یا మహ్మద్ షఫీకుల్లాహ) (జననం 7 ఆగస్టు 1989) ఆఫ్ఘన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], అతను మే 2020లో అవినీతి కారణంగా క్రికెట్ నుండి నిషేధించబడటానికి ముందు [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున ఆడాడు. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], ప్రధానంగా [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్‌గా]] ఆడతాడు. == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == 2006 ఆసియన్ క్రికెట్ కౌన్సిల్ మిడిల్ ఈస్ట్ కప్‌లో సౌదీ అరేబియాపై ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తరపున అతను అరంగేట్రం చేశాడు. 2008లో ACC ట్రోఫీ ఎలైట్‌లో భాగంగా ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మలేషియా ఆడినప్పుడు అతను జట్టుకు తదుపరి ప్రదర్శన ఇచ్చాడు, ఈ సమయంలో అతను ఆఫ్ఘనిస్థాన్ తరఫున మరో 5 మ్యాచ్‌లు ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Other matches played by Shafiqullah|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/Other_matches.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105063033/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/Other_matches.html|archive-date=5 November 2012|access-date=11 September 2017}}</ref> ఆయన తరువాత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టులో భాగంగా కొనసాగాడు, ఒక సంవత్సరం లోపు, 2008-2009 నుండి, ప్రపంచ క్రికెట్ లీగ్ డివిజన్ ఫైవ్, డివిజన్ ఫోర్, డివిజన్ త్రీలను గెలుచుకున్నాడు, తద్వారా డివిజన్ టూకి చేరుకున్నాడు, 2009 ఐసిసి ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో పాల్గొనడానికి అర్హత సాధించాడు, అక్కడ వారు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|ఒకరోజు అంతర్జాతీయ]] హోదా, ఫస్ట్-క్లాస్ హోదాకు అర్హత సాధించారు. ఆయన ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్ సమయంలోనే డెన్మార్క్ డెన్మార్క్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తరపున లిస్ట్-ఎ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/List_A_Matches.html List-A Matches played by Shafiqullah]</ref> ఆయన టోర్నమెంట్లో 5 లిస్ట్-ఎ మ్యాచ్‌లలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. 2009లో [[నెదర్లాండ్స్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్స్]] పర్యటనలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నెదర్లాండ్స్‌తో ఆడినప్పుడు అతని వన్డే ఇంటర్నేషనల్ అరంగేట్రం జరిగింది. అతని రెండవ వన్డే ఫిబ్రవరి 2010లో కెనడా జరిగింది.<ref>{{Cite web|title=One-Day International Matches played by Shafiqullah|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/One-Day_International_Matches.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105063107/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/One-Day_International_Matches.html|archive-date=5 November 2012|access-date=11 September 2017}}</ref> ఆయన తరువాత నవంబర్ 2009లో ఎసిసి ట్వంటీ 20 కప్‌లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు, ఈ సమయంలో చైనా, [[సింగపూర్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|సింగపూర్]], హాంకాంగ్, సౌదీ అరేబియా, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ జట్టు|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]], కువైట్ 5 మ్యాచ్‌లు ఆడాడు. ఆయన ఆ టోర్నమెంట్ ఫైనల్లో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌తో ఆడాడు, దీనిలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ 8 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/257/257334.html United Arab Emirates v Afghanistan, Asian Cricket Council Twenty20 Cup 2009/10 (Final)]</ref> 2010 ఫిబ్రవరిలో శ్రీలంకలో జరిగిన 2010 క్వాడ్రాంగ్యులర్ ట్వంటీ20 సిరీస్‌లో [[ఐర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఐర్లాండ్]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో అతని ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం జరిగింది. ఆయన తరువాత 2010 ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ 20 క్వాలిఫైయర్ కోసం ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జట్టులో భాగంగా ఎంపికయ్యాడు, అక్కడ ఐర్లాండ్, [[స్కాట్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|స్కాట్లాండ్]], [[నెదర్లాండ్స్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్స్]] 3 ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు ఆడాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/International_Twenty20_Matches.html International Twenty20 Matches played by Shafiqullah]</ref> ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఈ టోర్నమెంట్‌ను గెలుచుకుంది అందువల్ల 2010 ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ20కి అర్హత సాధించింది.<ref>[http://www.thesportreview.com/tsr/2010/02/afghanistan-beat-ireland-in-world-twenty20-qualifier/ Afghanistan beat Ireland in World Twenty20 qualifier]</ref> 2010 ఆసియా క్రీడలలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి షఫీఖుల్లా ఎంపికయ్యాడు, ఇందులో ఆఫ్ఘనిస్థాన్ రజతం గెలుచుకుంది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఐసీసీ వరల్డ్ ట్వంటీ20 జట్టుకు ఎంపికైనప్పటికీ, భారత్ , దక్షిణాఫ్రికాలతో జరిగిన రెండు మ్యాచ్‌లలోనూ ఆడలేదు . == దేశీయ కెరీర్ == ఆయన 13 నవంబర్ 2017న అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4 రోజుల టోర్నమెంట్‌లో స్పీన్ ఘర్ రీజియన్ తరఫున ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="FC">{{Cite web|title=10th Match, Alokozay Ahmad Shah Abdali 4-day Tournament at Amanullah, Nov 13-16 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124065.html|access-date=15 November 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన ఆ సంవత్సరం ప్రాంతీయ వన్డే టోర్నమెంట్ స్పీన్ ఘర్, 2017 షపాగేజా క్రికెట్ లీగ్ స్పీన్ ఘర్ టైగర్స్ తరపున కూడా ఆడాడు. ఆయన 2018లో కాబూల్ రీజియన్ జట్టుకు మారాడు . ఏప్రిల్ 2018లో అసదాబాద్‌లో జరిగిన 2018 అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4-రోజుల టోర్నమెంట్‌లోని ఒక మ్యాచ్ సందర్భంగా , అతను ఫస్ట్ -క్లాస్ క్రికెట్‌లో అత్యంత వేగవంతమైన డబుల్ సెంచరీని సాధించాడు. ఆయన 89 బంతుల్లో 200 నాటౌట్ పరుగులు చేశాడు, 24 పరుగులతో ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లో అత్యధిక సిక్సర్లు కూడా సాధించాడు.<ref name="double">{{Cite web|date=12 April 2018|title=Stats: Afghanistan's Shafiqullah Shafaq records the fastest first-class double century|url=https://www.crictracker.com/stats-afghanistans-shafiqullah-shafaq-records-the-fastest-first-class-double-century/|access-date=12 April 2018|website=CricTracker}}</ref> ఇప్పటి వరకు ప్రొఫెషనల్ క్రికెట్‌లో ఇది అతని ఏకైక సెంచరీ. ఆయన 2018 ఘాజీ అమానుల్లా ఖాన్ రీజినల్ వన్డే టోర్నమెంట్‌లో కాబూల్ రీజియన్ తరపున నాలుగు మ్యాచ్‌లలో 197 పరుగులతో అగ్రస్థానంలో నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=2018 Ghazi Amanullah Khan Regional One Day Tournament, Kabul Region: Batting and Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12475;team=6504;type=tournament|access-date=26 July 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2018 అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4 రోజుల టోర్నమెంట్ వారి ఫస్ట్ క్లాస్ జట్టు తరపున ఆడాడు. సెప్టెంబర్ 2018లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్ టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్‌లో అతను నంగర్హార్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|date=10 September 2018|title=Afghanistan Premier League 2018 – All you need to know from the player draft|url=https://www.crictracker.com/afghanistan-premier-league-2018-all-you-need-to-know-from-the-player-draft/|access-date=10 September 2018|website=CricTracker}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2019లో 2019 స్ఫగీజా క్రికెట్ లీగ్ స్పీన్ ఘర్ టైగర్స్ తరఫున ఆడాడు. ఆయననవంబర్ 2019లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో సిల్హెట్ థండర్ తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అవినీతిపై నిషేధం == 2018–19 ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్, 2019–20 బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌కు సంబంధించిన అవినీతి ఆరోపణలపై 2020 మేలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు షఫీకుల్లాను ఆరు సంవత్సరాల పాటు క్రికెట్ నుండి నిషేధించింది.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan's Shafiqullah banned for six years|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29157185/afghanistan-shafiqullah-banned-six-years-|access-date=10 May 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1989 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] kzk4mxtydfnuj318p3i6clnojt10771 4804162 4804157 2026-04-17T03:58:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804162 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = షఫీఖుల్లా | image = | country = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | fullname = మహమ్మద్ షఫికుల్లా | birth_date = {{Birth date and age|1989|8|7|df=yes}} | birth_place = నంగర్హార్ ప్రావిన్స్ , ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | heightft = | heightinch = | batting = కుడిచేతి | role = వికెట్ కీపర్ | international = true | internationalspan = 2006–2019 | odidebutdate = సెప్టెంబర్ 1 | odidebutyear = 2009 | odidebutagainst = నెదర్లాండ్స్‌ | odicap = 16 | lastodidate = ఆగస్టు 27 | lastodiyear = 2018 | lastodiagainst = ఐర్లాండ్‌ | odishirt = 28 | T20Idebutdate = ఫిబ్రవరి 1 | T20Idebutyear = 2010 | T20Idebutagainst = ఐర్లాండ్‌ | T20Icap = 10 | lastT20Idate = 21 సెప్టెంబర్ | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = బంగ్లాదేశ్‌ | T20Ishirt = 28 | club1 = స్పీన్‌ఘర్ రీజియన్ | year1 = 2017–2018 | clubnumber1 = | club2 = స్పీన్ ఘర్ టైగర్స్ | year2 = 2017, 2019 | clubnumber2 = | club3 = కాబూల్ రీజియన్ | year3 = 2018 | clubnumber3 = | club4 =నంగర్హర్ లెపర్డ్స్ | year4 = 2018 | clubnumber4 = | club5 = సిల్హెట్ థండర్ | year5 = 2019/20 | clubnumber5 = | hidedeliveries = true | columns = 4 | column1 = [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches1 = 24 | runs1 = 430 | bat avg1 = 22.63 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 56 | catches/stumpings1 = 11/3 | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 46 | runs2 = 494 | bat avg2 = 16.46 | 100s/50s2 = 0/1 | top score2 = 51[[Not out|*]] | catches/stumpings2 = 14/2 | column3 =[[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches3 = 55 | runs3 = 1071 | bat avg3 = 23.80 | 100s/50s3 = 0/7 | top score3 = 77 | catches/stumpings3 = 30/4 | column4 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches4 = 79 | runs4 = 801 | bat avg4 = 14.83 | 100s/50s4 = 0/2 | top score4 = 60 | catches/stumpings4 = 29/3 | date =2020 మే 10 | source = http://www.cricinfo.com/ci/content/player/362603.html క్రిక్ఇన్ఫో | medaltemplates = {{MedalCountry| ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ }} {{MedalSport|పురుషుల క్రికెట్}} {{MedalCompetition|ఆసియా క్రీడలు}} {{MedalSilver|2010 గ్వాంగ్‌జౌ|జట్టు}} }} '''షఫీకుల్లా షఫక్''' (పశ్తోః شفیق اللہ شفق یا మహ్మద్ షఫీకుల్లాహ) (జననం 7 ఆగస్టు 1989) ఆఫ్ఘన్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], అతను మే 2020లో అవినీతి కారణంగా క్రికెట్ నుండి నిషేధించబడటానికి ముందు [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] తరపున ఆడాడు. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], ప్రధానంగా [[వికెట్-కీపర్|వికెట్ కీపర్‌గా]] ఆడతాడు. == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == 2006 ఆసియన్ క్రికెట్ కౌన్సిల్ మిడిల్ ఈస్ట్ కప్‌లో సౌదీ అరేబియాపై ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తరపున అతను అరంగేట్రం చేశాడు. 2008లో ACC ట్రోఫీ ఎలైట్‌లో భాగంగా ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మలేషియా ఆడినప్పుడు అతను జట్టుకు తదుపరి ప్రదర్శన ఇచ్చాడు, ఈ సమయంలో అతను ఆఫ్ఘనిస్థాన్ తరఫున మరో 5 మ్యాచ్‌లు ఆడాడు.<ref>{{Cite web|title=Other matches played by Shafiqullah|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/Other_matches.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105063033/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/Other_matches.html|archive-date=5 November 2012|access-date=11 September 2017}}</ref> ఆయన తరువాత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టులో భాగంగా కొనసాగాడు, ఒక సంవత్సరం లోపు, 2008-2009 నుండి, ప్రపంచ క్రికెట్ లీగ్ డివిజన్ ఫైవ్, డివిజన్ ఫోర్, డివిజన్ త్రీలను గెలుచుకున్నాడు, తద్వారా డివిజన్ టూకి చేరుకున్నాడు, 2009 ఐసిసి ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్‌లో పాల్గొనడానికి అర్హత సాధించాడు, అక్కడ వారు [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|ఒకరోజు అంతర్జాతీయ]] హోదా, ఫస్ట్-క్లాస్ హోదాకు అర్హత సాధించారు. ఆయన ప్రపంచ కప్ క్వాలిఫైయర్ సమయంలోనే డెన్మార్క్ డెన్మార్క్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తరపున లిస్ట్-ఎ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/List_A_Matches.html List-A Matches played by Shafiqullah]</ref> ఆయన టోర్నమెంట్లో 5 లిస్ట్-ఎ మ్యాచ్‌లలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. 2009లో [[నెదర్లాండ్స్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్స్]] పర్యటనలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నెదర్లాండ్స్‌తో ఆడినప్పుడు అతని వన్డే ఇంటర్నేషనల్ అరంగేట్రం జరిగింది. అతని రెండవ వన్డే ఫిబ్రవరి 2010లో కెనడా జరిగింది.<ref>{{Cite web|title=One-Day International Matches played by Shafiqullah|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/One-Day_International_Matches.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105063107/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/One-Day_International_Matches.html|archive-date=5 November 2012|access-date=11 September 2017}}</ref> ఆయన తరువాత నవంబర్ 2009లో ఎసిసి ట్వంటీ 20 కప్‌లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు, ఈ సమయంలో చైనా, [[సింగపూర్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు|సింగపూర్]], హాంకాంగ్, సౌదీ అరేబియా, [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ క్రికెట్ జట్టు|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]], కువైట్ 5 మ్యాచ్‌లు ఆడాడు. ఆయన ఆ టోర్నమెంట్ ఫైనల్లో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌తో ఆడాడు, దీనిలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ 8 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/257/257334.html United Arab Emirates v Afghanistan, Asian Cricket Council Twenty20 Cup 2009/10 (Final)]</ref> 2010 ఫిబ్రవరిలో శ్రీలంకలో జరిగిన 2010 క్వాడ్రాంగ్యులర్ ట్వంటీ20 సిరీస్‌లో [[ఐర్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఐర్లాండ్]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో అతని ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం జరిగింది. ఆయన తరువాత 2010 ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ 20 క్వాలిఫైయర్ కోసం ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జట్టులో భాగంగా ఎంపికయ్యాడు, అక్కడ ఐర్లాండ్, [[స్కాట్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|స్కాట్లాండ్]], [[నెదర్లాండ్స్ క్రికెట్ జట్టు|నెదర్లాండ్స్]] 3 ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు ఆడాడు.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/334/334699/International_Twenty20_Matches.html International Twenty20 Matches played by Shafiqullah]</ref> ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఈ టోర్నమెంట్‌ను గెలుచుకుంది అందువల్ల 2010 ఐసిసి వరల్డ్ ట్వంటీ20కి అర్హత సాధించింది.<ref>[http://www.thesportreview.com/tsr/2010/02/afghanistan-beat-ireland-in-world-twenty20-qualifier/ Afghanistan beat Ireland in World Twenty20 qualifier]</ref> 2010 ఆసియా క్రీడలలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి షఫీఖుల్లా ఎంపికయ్యాడు, ఇందులో ఆఫ్ఘనిస్థాన్ రజతం గెలుచుకుంది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఐసీసీ వరల్డ్ ట్వంటీ20 జట్టుకు ఎంపికైనప్పటికీ, భారత్ , దక్షిణాఫ్రికాలతో జరిగిన రెండు మ్యాచ్‌లలోనూ ఆడలేదు . == దేశీయ కెరీర్ == ఆయన 13 నవంబర్ 2017న అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4 రోజుల టోర్నమెంట్‌లో స్పీన్ ఘర్ రీజియన్ తరఫున ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="FC">{{Cite web|title=10th Match, Alokozay Ahmad Shah Abdali 4-day Tournament at Amanullah, Nov 13-16 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124065.html|access-date=15 November 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన ఆ సంవత్సరం ప్రాంతీయ వన్డే టోర్నమెంట్ స్పీన్ ఘర్, 2017 షపాగేజా క్రికెట్ లీగ్ స్పీన్ ఘర్ టైగర్స్ తరపున కూడా ఆడాడు. ఆయన 2018లో కాబూల్ రీజియన్ జట్టుకు మారాడు . ఏప్రిల్ 2018లో అసదాబాద్‌లో జరిగిన 2018 అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4-రోజుల టోర్నమెంట్‌లోని ఒక మ్యాచ్ సందర్భంగా , అతను ఫస్ట్ -క్లాస్ క్రికెట్‌లో అత్యంత వేగవంతమైన డబుల్ సెంచరీని సాధించాడు. ఆయన 89 బంతుల్లో 200 నాటౌట్ పరుగులు చేశాడు, 24 పరుగులతో ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లో అత్యధిక సిక్సర్లు కూడా సాధించాడు.<ref name="double">{{Cite web|date=12 April 2018|title=Stats: Afghanistan's Shafiqullah Shafaq records the fastest first-class double century|url=https://www.crictracker.com/stats-afghanistans-shafiqullah-shafaq-records-the-fastest-first-class-double-century/|access-date=12 April 2018|website=CricTracker}}</ref> ఇప్పటి వరకు ప్రొఫెషనల్ క్రికెట్‌లో ఇది అతని ఏకైక సెంచరీ. ఆయన 2018 ఘాజీ అమానుల్లా ఖాన్ రీజినల్ వన్డే టోర్నమెంట్‌లో కాబూల్ రీజియన్ తరపున నాలుగు మ్యాచ్‌లలో 197 పరుగులతో అగ్రస్థానంలో నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=2018 Ghazi Amanullah Khan Regional One Day Tournament, Kabul Region: Batting and Bowling Averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12475;team=6504;type=tournament|access-date=26 July 2018|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 2018 అహ్మద్ షా అబ్దాలీ 4 రోజుల టోర్నమెంట్ వారి ఫస్ట్ క్లాస్ జట్టు తరపున ఆడాడు. సెప్టెంబర్ 2018లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్ టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్‌లో అతను నంగర్హార్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|date=10 September 2018|title=Afghanistan Premier League 2018 – All you need to know from the player draft|url=https://www.crictracker.com/afghanistan-premier-league-2018-all-you-need-to-know-from-the-player-draft/|access-date=10 September 2018|website=CricTracker}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2019లో 2019 స్ఫగీజా క్రికెట్ లీగ్ స్పీన్ ఘర్ టైగర్స్ తరఫున ఆడాడు. ఆయననవంబర్ 2019లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో సిల్హెట్ థండర్ తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == అవినీతిపై నిషేధం == 2018–19 ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రీమియర్ లీగ్, 2019–20 బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌కు సంబంధించిన అవినీతి ఆరోపణలపై 2020 మేలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ బోర్డు షఫీకుల్లాను ఆరు సంవత్సరాల పాటు క్రికెట్ నుండి నిషేధించింది.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan's Shafiqullah banned for six years|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29157185/afghanistan-shafiqullah-banned-six-years-|access-date=10 May 2020|website=ESPN Cricinfo}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1989 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] k9vhbxg0l38ea4dymn4nyg0t3kqsr0e 0 488222 4804168 2026-04-17T04:14:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name =థియునిస్ డి బ్రూయిన్ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | fullname = థియునిస్ బూయ్సెన్ డి బ్రూయిన్ | birth_date = {{birth date and age|1992|10|8|df=y}} | birth_place =ప్రిటోరియా , ట్రాన్స్‌వాల్ , దక్షిణాఫ్రికా | nickname = | heightft = | heig...' 4804168 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name =థియునిస్ డి బ్రూయిన్ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | fullname = థియునిస్ బూయ్సెన్ డి బ్రూయిన్ | birth_date = {{birth date and age|1992|10|8|df=y}} | birth_place =ప్రిటోరియా , ట్రాన్స్‌వాల్ , దక్షిణాఫ్రికా | nickname = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఫాస్ట్ బౌలింగ్ | role = బ్యాటర్ | international = true | internationalspan = 2017–2022 | testdebutdate = మార్చి 25 | testdebutyear = 2017 | testdebutagainst = న్యూజిలాండ్‌ | testcap = 330 | lasttestdate =డిసెంబర్ 26 | lasttestyear = 2022 | lasttestagainst =ఆస్ట్రేలియా | T20Idebutdate = జనవరి 20 | T20Idebutyear = 2017 | T20Idebutagainst =శ్రీలంక | T20Icap = 65 | lastT20Idate = జనవరి 22 | lastT20Iyear = 2017 | lastT20Iagainst = శ్రీలంక | T20Ishirt = | club1 = టైటాన్స్ | year1 = {{nowrap|2013/14–2015/16}} | club2 = నార్తర్న్స్ | year2 = {{nowrap|2013/14–2015/16}} | club3 = నైట్స్ | year3 = {{nowrap|2015/16–2017/18}} | club4 = సర్రే | year4 = 2018 | club5 = టైటాన్స్ | year5 = {{nowrap|2018/19–2020/21}} | club6 = ట్ష్వానే స్పార్టన్స్ | year6 = 2018–2019 | club7 = నార్తర్న్స్ | year7 = {{nowrap|2021/22–ప్రస్తుతం}} | columns = 4 | column1 =[[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]] | matches1 = 12 | runs1 = 428 | bat avg1 = 19.45 | 100s/50s1 = 1/0 | top score1 = 101 | deliveries1 = 102 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 11/– | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 2 | runs2 = 26 | bat avg2 = 13.00 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 19 | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 2/– | column3 =[[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 77 | runs3 = 5,027 | bat avg3 = 41.54 | 100s/50s3 = 14/20 | top score3 = 202[[not out|*]] | deliveries3 = 786 | wickets3 = 11 | bowl avg3 = 40.45 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 2/24 | catches/stumpings3 = 76/– | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 54 | runs4 = 1,877 | bat avg4 = 42.65 | 100s/50s4 = 5/8 | top score4 = 183 | deliveries4 = 162 | wickets4 = 3 | bowl avg4 = 43.66 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 2/37 | catches/stumpings4 = 20/– | date = 2022 డిసెంబర్ 26 | source = [https://www.espncricinfo.com/player/theunis-de-bruyn-486672 క్రిక్ఇన్ఫో |club8=ప్రిటోరియా క్యాపిటల్స్|year8=2023-ప్రస్తుతం}} '''థియునిస్ బూయ్సెన్ డి బ్రూయిన్''' (జననం 8 అక్టోబర్ 1992) నార్తర్న్స్కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న దక్షిణాఫ్రికా మాజీ క్రికెటర్. ఆయన కుడిచేతి వాటం [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], అప్పుడప్పుడు కుడిచేతి మీడియం ఫాస్ట్ బౌలింగ్ చేస్తాడు. == దేశీయ కెరీర్ == థియునిస్ డి బ్రూయిన్ 19 జనవరి 2015న 20 ఇన్నింగ్స్ 1,000 ఫస్ట్-క్లాస్ పరుగులు సాధించిన మూడవ వేగవంతమైన దక్షిణాఫ్రికా బ్యాట్స్‌మన్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/822301.html|title=De Bruyn, Bavuma build lead over England Lions|last=Tennant|first=Ivo|date=19 January 2015|access-date=19 January 2015|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన 2015 ఆఫ్రికా టీ20 కప్ కోసం [[నార్తన్స్ (క్రికెట్ జట్టు)|నార్తర్న్ క్రికెట్ జట్టు]] చేర్చబడ్డాడు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/910903.html Northerns Squad / Players] – ESPNcricinfo. Retrieved 31 August 2015.</ref> ఆగస్టు 2017లో టీ20 గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం బ్లోమ్ సిటీ బ్లేజర్స్ జట్టులో డి బ్రూయిన్ ఎంపికయ్యాడు.<ref name="T20GL">{{Cite web|title=T20 Global League announces final team squads|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|access-date=28 August 2017|website=T20 Global League}}</ref> అయితే, అక్టోబర్ 2017లో క్రికెట్ దక్షిణాఫ్రికా ప్రారంభంలో టోర్నమెంట్ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత వెంటనే రద్దు చేయబడింది.<ref name="PP">{{Cite web|date=10 October 2017|title=Cricket South Africa postpones Global T20 league|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html|access-date=10 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> థియునిస్ డి బ్రూయిన్ జూన్ 2018లో 2018-19 సీజన్ కోసం [[టైటాన్స్ క్రికెట్ జట్టు|టైటాన్స్]] జట్టుకు ఎంపికయ్యాడు.<ref name="con1819">{{Cite web|title=Multiply Titans Announce Contracts 2018-19|url=http://www.titans.co.za/index.php/categories-1-layout/item/859-multiply-titans-announce-contracts-2018-19|access-date=16 June 2018|website=Multiply Titans}}</ref> ఆయన సెప్టెంబర్ 2018లో, 2018 అబుదాబి T20 ట్రోఫీ కోసం టైటాన్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Titans name strong squad for Abu Dhabi T20 league|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/titans-name-strong-squad-for-abu-dhabi-t20-league-20180921|access-date=27 September 2018|website=Sport24}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2018లో, 2018-19 CSA 4-డే ఫ్రాంఛైజ్ సిరీస్ టోర్నమెంట్ సందర్భంగా ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్లో తన 4,000వ పరుగు తీశాడు.<ref>{{Cite web|title=Nortje and De Bruyn take Day Two honours|url=http://cricket.co.za/news/26476/Nortje-and-De-Bruyn-take-Day-Two-honours|access-date=14 October 2018|website=Cricket South Africa}}</ref> అక్టోబర్ 2018లో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టీ20 టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం ష్వానే స్పార్టాన్స్ జట్టులో డి బ్రూయిన్ ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League - full squad lists|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|access-date=17 October 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|access-date=17 October 2018|website=Independent Online}}</ref> ఆయన 2018-19 CSA టీ20 ఛాలెంజ్ టోర్నమెంట్‌లో ఏడు మ్యాచ్‌లలో 348 పరుగులతో సంయుక్తంగా అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=CSA T20 Challenge, 2018/19: Most runs|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=12594;type=tournament|access-date=5 May 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> 2019 సెప్టెంబరులో, 2019 మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టోర్నమెంట్ కోసం ష్వానే స్పార్టాన్స్ జట్టుకు డి బ్రూయిన్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=MSL 2.0 announces its T20 squads|url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads|access-date=4 September 2019|website=Cricket South Africa}}</ref> ఏప్రిల్ 2021లో దక్షిణాఫ్రికాలో జరిగిన 2021-22 క్రికెట్ సీజన్‌కు ముందు అతను నార్తర్న్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=CSA reveals Division One squads for 2021/22|url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|access-date=20 April 2021|website=Cricket South Africa}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == థియునిస్ డి బ్రూయిన్ డిసెంబర్ 2016లో శ్రీలంకతో జరిగిన సిరీస్ కోసం దక్షిణాఫ్రికా టెస్ట్ జట్టులో చేర్చారు.<ref name="SATest">{{Cite web|date=14 December 2016|title=Uncapped Theunis de Bruyn in South Africa Test squad|url=http://www.espncricinfo.com/south-africa-v-sri-lanka-2016-17/content/story/1072412.html|access-date=14 December 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 20 జనవరి 2017న శ్రీలంకపై దక్షిణాఫ్రికా తరపున తన ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ  అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20I">{{Cite web|title=Sri Lanka tour of South Africa, 1st T20I: South Africa v Sri Lanka at Centurion, Jan 20, 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/936153.html|access-date=20 January 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 25 మార్చి 2017న న్యూజిలాండ్‌పై దక్షిణాఫ్రికా తరపున తన టెస్ట్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Test">{{Cite web|title=South Africa tour of New Zealand, 3rd Test: New Zealand v South Africa at Hamilton, Mar 25–29, 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1020045.html|access-date=25 March 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> జూలై 2017లో ఇంగ్లాండ్‌లో ప్రారంభమైన టెస్ట్ మ్యాచ్ సిరీస్ కోసం డి బ్రూయిన్‌ను దక్షిణాఫ్రికా జట్టులో చేర్చారు. ఆయన సిరీస్‌లోని మొదటి మ్యాచ్ ఆడి, మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో 48 పరుగులతో అత్యధిక స్కోరు సాధించి, మొత్తం 49 పరుగులు చేశాడు. ఈ మ్యాచ్‌లో దక్షిణాఫ్రికా 211 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది.<ref name="EnglandSouthAfrica">{{Cite web|date=9 July 2017|title=Moeen's ten-for leads England rout of SA|url=http://www.espncricinfo.com/series/10718/report/1031437/England-vs-South-Africa-1st-Test-South-Africa-tour-of-England|access-date=9 July 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> తర్వాతి టెస్ట్‌కు అతన్ని జట్టు నుండి తొలగించారు. చివరి టెస్ట్‌కు ముందు వెన్నునొప్పికి గురైన వెర్నాన్ ఫిలాండర్ స్థానంలో అతన్ని తిరిగి జట్టులోకి తీసుకున్నారు. జూలై 2018లో శ్రీలంకతో జరిగిన రెండవ టెస్టులో, ఆయన టెస్టుల్లో తన మొదటి సెంచరీని సాధించాడు, అతని 101 పరుగులు, ఆసియాలో ఒక దక్షిణాఫ్రికా ఆటగాడు చేసిన అత్యధిక 4వ ఇన్నింగ్స్ స్కోరుగా జాంటీ రోడ్స్ 101* రికార్డును సమం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Proteas crash to series defeat despite De Bruyn's ton|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/proteas-crash-to-series-defeat-despite-de-bruyns-ton-20180723|access-date=23 July 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sri Lanka overcome South Africa rearguard to complete sweep|url=https://www.icc-cricket.com/news/788112|access-date=23 July 2018|website=International Cricket Council}}</ref> మార్చి 2019లో డి బ్రూయిన్‌కు క్రికెట్ సౌత్ ఆఫ్రికా 2019–2020 సీజన్ కోసం కాంట్రాక్ట్ ఇచ్చింది, కాంట్రాక్ట్ పొందిన 16 మంది ఆటగాళ్లలో అతను ఒకడు.<ref name="Contract">{{Cite web|title=Cricket SA award national contracts to De Bruyn and Hendricks|url=http://m.cricbuzz.com/cricket-news/106924/csa-award-contracts-to-reeza-hendricks-theunis-de-bruyn|access-date=1 March 2019|website=Crucbuzz}}</ref> అక్టోబర్ 2019లో, భారత్‌తో జరిగిన సిరీస్‌లోని మూడవ టెస్ట్ సందర్భంగా దక్షిణాఫ్రికా జట్టులో [[డీన్ ఎల్గార్|డీన్ ఎల్గర్]] స్థానంలో డి బ్రూయిన్ కంకషన్ సబ్‌స్టిట్యూట్‌గా చేరాడు.<ref>{{Cite web|date=21 October 2019|title=Ranchi Test: Theunis de Bruyn comes in as concussion substitute for Dean Elgar|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-south-africa-1st-concussion-substitute-theunis-de-bruyn-dean-elgar-1611548-2019-10-21|access-date=21 October 2019|website=India Today}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1992 జననాలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] h15a1ce441lvn8mbr4jq3ed539ub1l9 4804169 4804168 2026-04-17T04:15:45Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804169 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name =థియునిస్ డి బ్రూయిన్ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | fullname = థియునిస్ బూయ్సెన్ డి బ్రూయిన్ | birth_date = {{birth date and age|1992|10|8|df=y}} | birth_place =ప్రిటోరియా , ట్రాన్స్‌వాల్ , దక్షిణాఫ్రికా | nickname = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఫాస్ట్ బౌలింగ్ | role = బ్యాటర్ | international = true | internationalspan = 2017–2022 | testdebutdate = మార్చి 25 | testdebutyear = 2017 | testdebutagainst = న్యూజిలాండ్‌ | testcap = 330 | lasttestdate =డిసెంబర్ 26 | lasttestyear = 2022 | lasttestagainst =ఆస్ట్రేలియా | T20Idebutdate = జనవరి 20 | T20Idebutyear = 2017 | T20Idebutagainst =శ్రీలంక | T20Icap = 65 | lastT20Idate = జనవరి 22 | lastT20Iyear = 2017 | lastT20Iagainst = శ్రీలంక | T20Ishirt = | club1 = టైటాన్స్ | year1 = {{nowrap|2013/14–2015/16}} | club2 = నార్తర్న్స్ | year2 = {{nowrap|2013/14–2015/16}} | club3 = నైట్స్ | year3 = {{nowrap|2015/16–2017/18}} | club4 = సర్రే | year4 = 2018 | club5 = టైటాన్స్ | year5 = {{nowrap|2018/19–2020/21}} | club6 = ట్ష్వానే స్పార్టన్స్ | year6 = 2018–2019 | club7 = నార్తర్న్స్ | year7 = {{nowrap|2021/22–ప్రస్తుతం}} | columns = 4 | column1 =[[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]] | matches1 = 12 | runs1 = 428 | bat avg1 = 19.45 | 100s/50s1 = 1/0 | top score1 = 101 | deliveries1 = 102 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 11/– | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 2 | runs2 = 26 | bat avg2 = 13.00 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 19 | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 2/– | column3 =[[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 77 | runs3 = 5,027 | bat avg3 = 41.54 | 100s/50s3 = 14/20 | top score3 = 202[[not out|*]] | deliveries3 = 786 | wickets3 = 11 | bowl avg3 = 40.45 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 2/24 | catches/stumpings3 = 76/– | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 54 | runs4 = 1,877 | bat avg4 = 42.65 | 100s/50s4 = 5/8 | top score4 = 183 | deliveries4 = 162 | wickets4 = 3 | bowl avg4 = 43.66 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 2/37 | catches/stumpings4 = 20/– | date = 2022 డిసెంబర్ 26 | source = [https://www.espncricinfo.com/player/theunis-de-bruyn-486672 క్రిక్ఇన్ఫో |club8=ప్రిటోరియా క్యాపిటల్స్|year8=2023-ప్రస్తుతం}} '''థియునిస్ బూయ్సెన్ డి బ్రూయిన్''' (జననం 8 అక్టోబర్ 1992) నార్తర్న్స్కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న దక్షిణాఫ్రికా మాజీ క్రికెటర్. ఆయన కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], అప్పుడప్పుడు కుడిచేతి మీడియం ఫాస్ట్ బౌలింగ్ చేస్తాడు. == దేశీయ కెరీర్ == థియునిస్ డి బ్రూయిన్ 19 జనవరి 2015న 20 ఇన్నింగ్స్ 1,000 ఫస్ట్-క్లాస్ పరుగులు సాధించిన మూడవ వేగవంతమైన దక్షిణాఫ్రికా బ్యాట్స్‌మన్‌గా నిలిచాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/822301.html|title=De Bruyn, Bavuma build lead over England Lions|last=Tennant|first=Ivo|date=19 January 2015|access-date=19 January 2015|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన 2015 ఆఫ్రికా టీ20 కప్ కోసం [[నార్తన్స్ (క్రికెట్ జట్టు)|నార్తర్న్ క్రికెట్ జట్టు]] చేర్చబడ్డాడు.<ref>[http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/910903.html Northerns Squad / Players] – ESPNcricinfo. Retrieved 31 August 2015.</ref> ఆగస్టు 2017లో టీ20 గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం బ్లోమ్ సిటీ బ్లేజర్స్ జట్టులో డి బ్రూయిన్ ఎంపికయ్యాడు.<ref name="T20GL">{{Cite web|title=T20 Global League announces final team squads|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|access-date=28 August 2017|website=T20 Global League}}</ref> అయితే, అక్టోబర్ 2017లో క్రికెట్ దక్షిణాఫ్రికా ప్రారంభంలో టోర్నమెంట్ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత వెంటనే రద్దు చేయబడింది.<ref name="PP">{{Cite web|date=10 October 2017|title=Cricket South Africa postpones Global T20 league|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html|access-date=10 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> థియునిస్ డి బ్రూయిన్ జూన్ 2018లో 2018-19 సీజన్ కోసం [[టైటాన్స్ క్రికెట్ జట్టు|టైటాన్స్]] జట్టుకు ఎంపికయ్యాడు.<ref name="con1819">{{Cite web|title=Multiply Titans Announce Contracts 2018-19|url=http://www.titans.co.za/index.php/categories-1-layout/item/859-multiply-titans-announce-contracts-2018-19|access-date=16 June 2018|website=Multiply Titans}}</ref> ఆయన సెప్టెంబర్ 2018లో, 2018 అబుదాబి T20 ట్రోఫీ కోసం టైటాన్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Titans name strong squad for Abu Dhabi T20 league|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/titans-name-strong-squad-for-abu-dhabi-t20-league-20180921|access-date=27 September 2018|website=Sport24}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2018లో, 2018-19 CSA 4-డే ఫ్రాంఛైజ్ సిరీస్ టోర్నమెంట్ సందర్భంగా ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్లో తన 4,000వ పరుగు తీశాడు.<ref>{{Cite web|title=Nortje and De Bruyn take Day Two honours|url=http://cricket.co.za/news/26476/Nortje-and-De-Bruyn-take-Day-Two-honours|access-date=14 October 2018|website=Cricket South Africa}}</ref> అక్టోబర్ 2018లో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టీ20 టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం ష్వానే స్పార్టాన్స్ జట్టులో డి బ్రూయిన్ ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League - full squad lists|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|access-date=17 October 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|access-date=17 October 2018|website=Independent Online}}</ref> ఆయన 2018-19 CSA టీ20 ఛాలెంజ్ టోర్నమెంట్‌లో ఏడు మ్యాచ్‌లలో 348 పరుగులతో సంయుక్తంగా అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=CSA T20 Challenge, 2018/19: Most runs|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=12594;type=tournament|access-date=5 May 2019|website=ESPN Cricinfo}}</ref> 2019 సెప్టెంబరులో, 2019 మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టోర్నమెంట్ కోసం ష్వానే స్పార్టాన్స్ జట్టుకు డి బ్రూయిన్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=MSL 2.0 announces its T20 squads|url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads|access-date=4 September 2019|website=Cricket South Africa}}</ref> ఏప్రిల్ 2021లో దక్షిణాఫ్రికాలో జరిగిన 2021-22 క్రికెట్ సీజన్‌కు ముందు అతను నార్తర్న్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=CSA reveals Division One squads for 2021/22|url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|access-date=20 April 2021|website=Cricket South Africa}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == థియునిస్ డి బ్రూయిన్ డిసెంబర్ 2016లో శ్రీలంకతో జరిగిన సిరీస్ కోసం దక్షిణాఫ్రికా టెస్ట్ జట్టులో చేర్చారు.<ref name="SATest">{{Cite web|date=14 December 2016|title=Uncapped Theunis de Bruyn in South Africa Test squad|url=http://www.espncricinfo.com/south-africa-v-sri-lanka-2016-17/content/story/1072412.html|access-date=14 December 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 20 జనవరి 2017న శ్రీలంకపై దక్షిణాఫ్రికా తరపున తన ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ  అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20I">{{Cite web|title=Sri Lanka tour of South Africa, 1st T20I: South Africa v Sri Lanka at Centurion, Jan 20, 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/936153.html|access-date=20 January 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> ఆయన 25 మార్చి 2017న న్యూజిలాండ్‌పై దక్షిణాఫ్రికా తరపున తన టెస్ట్ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="Test">{{Cite web|title=South Africa tour of New Zealand, 3rd Test: New Zealand v South Africa at Hamilton, Mar 25–29, 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1020045.html|access-date=25 March 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> జూలై 2017లో ఇంగ్లాండ్‌లో ప్రారంభమైన టెస్ట్ మ్యాచ్ సిరీస్ కోసం డి బ్రూయిన్‌ను దక్షిణాఫ్రికా జట్టులో చేర్చారు. ఆయన సిరీస్‌లోని మొదటి మ్యాచ్ ఆడి, మొదటి ఇన్నింగ్స్‌లో 48 పరుగులతో అత్యధిక స్కోరు సాధించి, మొత్తం 49 పరుగులు చేశాడు. ఈ మ్యాచ్‌లో దక్షిణాఫ్రికా 211 పరుగుల తేడాతో ఓడిపోయింది.<ref name="EnglandSouthAfrica">{{Cite web|date=9 July 2017|title=Moeen's ten-for leads England rout of SA|url=http://www.espncricinfo.com/series/10718/report/1031437/England-vs-South-Africa-1st-Test-South-Africa-tour-of-England|access-date=9 July 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> తర్వాతి టెస్ట్‌కు అతన్ని జట్టు నుండి తొలగించారు. చివరి టెస్ట్‌కు ముందు వెన్నునొప్పికి గురైన వెర్నాన్ ఫిలాండర్ స్థానంలో అతన్ని తిరిగి జట్టులోకి తీసుకున్నారు. జూలై 2018లో శ్రీలంకతో జరిగిన రెండవ టెస్టులో, ఆయన టెస్టుల్లో తన మొదటి సెంచరీని సాధించాడు, అతని 101 పరుగులు, ఆసియాలో ఒక దక్షిణాఫ్రికా ఆటగాడు చేసిన అత్యధిక 4వ ఇన్నింగ్స్ స్కోరుగా జాంటీ రోడ్స్ 101* రికార్డును సమం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Proteas crash to series defeat despite De Bruyn's ton|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/proteas-crash-to-series-defeat-despite-de-bruyns-ton-20180723|access-date=23 July 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sri Lanka overcome South Africa rearguard to complete sweep|url=https://www.icc-cricket.com/news/788112|access-date=23 July 2018|website=International Cricket Council}}</ref> మార్చి 2019లో డి బ్రూయిన్‌కు క్రికెట్ సౌత్ ఆఫ్రికా 2019–2020 సీజన్ కోసం కాంట్రాక్ట్ ఇచ్చింది, కాంట్రాక్ట్ పొందిన 16 మంది ఆటగాళ్లలో అతను ఒకడు.<ref name="Contract">{{Cite web|title=Cricket SA award national contracts to De Bruyn and Hendricks|url=http://m.cricbuzz.com/cricket-news/106924/csa-award-contracts-to-reeza-hendricks-theunis-de-bruyn|access-date=1 March 2019|website=Crucbuzz}}</ref> అక్టోబర్ 2019లో, భారత్‌తో జరిగిన సిరీస్‌లోని మూడవ టెస్ట్ సందర్భంగా దక్షిణాఫ్రికా జట్టులో [[డీన్ ఎల్గార్|డీన్ ఎల్గర్]] స్థానంలో డి బ్రూయిన్ కంకషన్ సబ్‌స్టిట్యూట్‌గా చేరాడు.<ref>{{Cite web|date=21 October 2019|title=Ranchi Test: Theunis de Bruyn comes in as concussion substitute for Dean Elgar|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-south-africa-1st-concussion-substitute-theunis-de-bruyn-dean-elgar-1611548-2019-10-21|access-date=21 October 2019|website=India Today}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1992 జననాలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] rxbprolnh6lp330gwrpp2thb8neo6jr 3 488223 4804174 2026-04-17T05:53:40Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804174 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Athram Ramu గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Athram Ramu గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 05:53, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) tk6rcj9ccugfimj9tlfxe42y8a2lss3 3 488224 4804175 2026-04-17T05:54:02Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804175 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Bheemraokavi- gayak గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Bheemraokavi- gayak గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 05:54, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) kx8zsoauzhhhwld7jv7hodokm2xbkz2 3 488225 4804176 2026-04-17T05:54:34Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804176 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Ramu athram 1 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Ramu athram 1 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 05:54, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) f03uwujsd0wshi5tpngrflmzjvf80sb 3 488226 4804177 2026-04-17T05:54:54Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804177 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Novalite.Wx గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Novalite.Wx గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 05:54, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) qzbeaems5sxhxrr48t9cdp8r70eghy8 0 488227 4804178 2026-04-17T05:59:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''బెన్ రోహ్రెర్''' (జననం 26 మార్చి 1981) ఒక ఆస్ట్రేలియన్ మాజీ క్రికెటర్, అతను 2007 నుండి 2016 వరకు ఆస్ట్రేలియన్ దేశీయ క్రికెట్లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరపున, [...' 4804178 wikitext text/x-wiki '''బెన్ రోహ్రెర్''' (జననం 26 మార్చి 1981) ఒక ఆస్ట్రేలియన్ మాజీ క్రికెటర్, అతను 2007 నుండి 2016 వరకు ఆస్ట్రేలియన్ దేశీయ క్రికెట్లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరపున, [[Big Bash League|బిగ్ బాష్ లీగ్]] వివిధ ట్వంటీ 20 జట్ల కోసం ఆడాడు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో రోరర్ అద్భుత ప్రదర్శన కనబరిచాడు, దీని ఫలితంగా అతను [[ట్వంటీ20]] అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] ఎంపికయ్యాడు, 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. రోహ్రేర్ 2018లో క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు, [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] జట్టుకు కోచ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. == క్రికెట్ కెరీర్ == === ప్రారంభ కెరీర్ === రోహ్రెర్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరఫున మార్చి 2007లో [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] వ్యతిరేకంగా ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు, తన అరంగేట్రంలోనే సెంచరీ సాధించాడు.<ref>{{Cite web|date=11 March 2007|title=Tasmania seal first home final|url=https://www.espncricinfo.com/series/pura-cup-2006-07-251595/tasmania-vs-new-south-wales-251625/match-report|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ [[ట్వంటీ20]] ఫార్మాట్‌లో రాణించాడు, అక్కడ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] కెఎఫ్‌సి ట్వంటీ20 బిగ్ బాష్ గెలవడానికి సహాయపడ్డాడు. టోర్నమెంట్ ఫైనల్‌లో అతను 20 బంతుల్లో చాలా వేగంగా 44 పరుగులు చేసి, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] 92 పరుగులకు 4 పరుగుల నుండి కోలుకోవడంలో ఆదుకున్నాడు, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] విజయానికి ఒక పరుగు అవసరమైన చివరి బంతి వరకు ఆటను తీసుకెళ్లాడు.రోహ్రర్ బంతిని కొట్టలేకపోయాడు, కానీ అతను డేనియల్ స్మిత్ బై పరుగు తీసి జట్టును గెలిపించారు.<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=24 January 2009|title=Brutal Rohrer sweeps the Blues to T20 title|url=https://www.espncricinfo.com/story/brutal-rohrer-sweeps-the-blues-to-t20-title-387644|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> దేశీయ ట్వంటీ20 పోటీల విజేతలుగా, తొలి ట్వంటీ20 ఛాంపియన్స్ లీగ్‌లో బ్లూస్ జట్టు విజయం దిశగా సాగిన ప్రయాణంలో రోహ్రర్ పాలుపంచుకున్నాడు. మొదటి ఆటలో, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన [[నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|డైమండ్ ఈగల్స్]] విజయం సాధించిన రోహ్రేర్ 15 బంతుల్లో 2 ఫోర్లు, ఒక సిక్సర్‌తో అజేయంగా 22 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=2nd Match, Group B: Eagles v New South Wales at Delhi, Oct 9, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416925.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> విక్టోరియాతో జరిగిన సెమీఫైనల్లో రోహ్రర్ 11 బంతుల్లో 19 పరుగులు చేశాడు, ఇది [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] వారిని టోర్నమెంట్‌లో[[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>ని ఓడించిన ట్రినిడాడ్ & టొబాగోకు వ్యతిరేకంగా ఫైనల్‌లో చేర్చింది. ఫైనల్‌లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] మొదట బ్యాటింగ్ చేసి, చాలా తక్కువ పరుగులకే వేగంగా వికెట్లు కోల్పోయింది, ఆ తర్వాత ఐదో స్థానంలో బ్యాటింగ్‌కు వచ్చిన రోహ్రర్, ఫైన్ లెగ్ మీదుగా ఒక సిక్సర్‌తో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] పునరుద్ధరణకు నాంది పలికాడు. అయితే 12 బంతుల్లో 16 పరుగులు చేసి అవుటయ్యాడు. ఈ టోర్నమెంట్‌ను [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Final: New South Wales v Trinidad & Tobago at Hyderabad (Deccan), Oct 23, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416946.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> === 2012-13 సీజన్ === 2013 ఫిబ్రవరిలో, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] వెస్టిండీస్‌తో టి20ఐ మ్యాచ్ ఆడాల్సి ఉండగా, అదే సమయంలో వారి టెస్ట్ జట్టు భారతదేశంలో సిరీస్ కోసం శిక్షణ పొందుతోంది. ఈ అతివ్యాప్తి కారణంగా ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన పలువురు టి20ఐ ఆటగాళ్ళు అందుబాటులో లేరు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో [[మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్|మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్]] తరపున ఆడటం చాలా విజయవంతమైన ప్రదర్శన కనబరిచినందున, ఈ ఖాళీలను పూరించడానికి రోహ్రర్‌ను జట్టులోకి ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Cite web|last=Coverdale|first=Brydon|date=8 February 2013|title=Australia call up Rohrer and Coulter-Nile|url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-call-up-rohrer-and-coulter-nile-604081|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ ఈ మ్యాచ్‌లో 16 పరుగులు చేశాడు, అతని ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం, అప్పుడు ఆస్ట్రేలియా తరఫున మళ్లీ ఆడలేదు.<ref name="daredevils">{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=2 April 2013|title=Delhi Daredevils sign Ben Rohrer|url=https://www.espncricinfo.com/story/delhi-daredevils-sign-ben-rohrer-627682|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> గాయం కారణంగా అందుబాటులో లేని [[వరుణ్ ఆరోన్]] స్థానంలో 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ (ఐపిఎల్) కోసం [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] రోహ్రర్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="daredevils" /><ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer in IPL 6|url=http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001540/http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|archive-date=31 December 2013|access-date=16 April 2013}}</ref> ఐపిఎల్ తరువాత 2013 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[ఆంటిగ్వా హాక్స్‌బిల్స్|ఆంటిగ్వా హాక్స్బిల్స్]] చేరాడు, క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియా నుండి పోటీలో ఆడటానికి స్మిత్ క్లియరెన్స్ పొందలేకపోయినప్పుడు [[స్టీవ్ స్మిత్]] స్థానంలో ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|date=4 July 2013|title=Rohrer, Shehzad and Jacobs drafted in for CPL|url=https://www.espncricinfo.com/story/rohrer-shehzad-and-jacobs-drafted-in-for-cpl-647517|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> === తరువాత కెరీర్ === నవంబర్ 2014లో న్యూ సౌత్ వేల్స్ తరఫున విక్టోరియాతో ఆడుతున్నప్పుడు రోహ్రర్ తలకు క్రికెట్ బంతి బలంగా తగిలింది. 2014లో, క్రికెట్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] బ్యాట్స్‌మెన్‌ల కోసం ఒక కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను అందించడానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, ఇది బ్యాట్స్‌మెన్ తలకు ఇరువైపులా వెనుక భాగానికి అదనపు రక్షణను అందించింది. రోహ్రర్ ఈ హెల్మెట్‌లలో ఒకదానిని అభ్యర్థించాడు, కానీ అది సీజన్ ప్రారంభానికి ముందు రాలేదు. విక్టోరియాతో జరిగిన నవంబర్ మ్యాచ్‌లో, క్రిస్ ట్రెమైన్ వేసిన బౌన్సర్ రోహ్రర్ తలకు తగిలింది . ఒకవేళ రోహ్రర్ కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను ధరించి ఉంటే, అతనికి బంతి నుండి అదనపు రక్షణ లభించి ఉండేది. రోహ్రర్‌ను మోటరైజ్డ్ స్ట్రెచర్‌పై మైదానం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్లాల్సి వచ్చింది, ఆసుపత్రిలో అతనికి చాలా వారాల పాటు కొనసాగిన కంకషన్ (మెదడుకు బలమైన దెబ్బ) ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. ఆయన ఇంకా ఆ దెబ్బ నుండి కోలుకుంటుండగానే, అదే నెలలో అతని మాజీ సహచరుడు ఫిలిప్ హ్యూస్ ఇలాంటి ఘటనే జరిగి మరణించాడు.<ref>{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=5 March 2015|title=Rohrer's blow a wake-up call|url=https://www.espncricinfo.com/story/ben-rohrer-s-blow-a-wake-up-call-843761|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> 2017 ఆగస్టులో న్యూ సౌత్ వేల్స్ 2017–18 సీజన్‌లో రాష్ట్రం తరపున ఆడటానికి రోహ్రర్‌కు కాంట్రాక్ట్ ఇవ్వబోమని ప్రకటించింది, అయినప్పటికీ అతను 2017–18 బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో స్థానిక సిడ్నీ థండర్ తరపున ఆడాడు . దానికి బదులుగా రోహ్రర్ టాస్మానియాకు వెళ్లి వారి రాష్ట్ర టాలెంట్ మేనేజర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.<ref>{{cite web|date=24 August 2017|title=Stobo earns New South Wales deal, Rohrer cut|url=https://www.espncricinfo.com/story/charlie-stobo-earns-new-south-wales-deal-ben-rohrer-cut-1117591|access-date=25 December 2022|work=ESPNcricinfo}}</ref> 2018 ఆగస్టులో, టాస్మానియాలో కోచింగ్ బాధ్యతలు చేపట్టేందుకు రోహ్రర్ అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer Retires From Cricket|url=https://www.sydneythunder.com.au/news/ben-rohrer-retires-hurricanes-hobart-assistant-coach/2018-08-30/|access-date=14 December 2018}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 4acm6rnt7j146m9f6b052gwu4lxfz3s 4804181 4804178 2026-04-17T06:04:37Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804181 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = బెన్ రోహ్రర్ | image = Ben Rohrer.jpg | fullname = బెన్ జేమ్స్ రోహ్రర్ | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1981|3|26|df=yes}} | birth_place = బ్యాంక్‌స్టౌన్ , సిడ్నీ , ఆస్ట్రేలియా | heightm = 1.80 మీ (5 అడుగుల 11 అంగుళాలు) | batting = ఎడమ చేతి | bowling = కుడిచేతి మీడియం | role = బ్యాటర్ | international = true | country = ఆస్ట్రేలియా | internationalspan = 2013 | oneT20I = true | T20Idebutdate = ఫిబ్రవరి 13 | T20Idebutyear = 2013 | T20Idebutagainst = వెస్ట్ ఇండీస్‌ | T20Icap = 63 | T20Ishirt = | club1 = న్యూ సౌత్ వేల్స్ | year1 = {{nowrap|2006/07–2016/17}} | clubnumber1 = | club2 = సిడ్నీ సిక్సర్స్ | year2 = 2011/12–2012/13 | clubnumber2 = | club3 = మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్ | year3 = 2012/13–2014/15 | clubnumber3 = 99 | club4 = [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్‌డెవిల్స్]] | year4 = 2013 | clubnumber4 = | club5 = ఆంటిగ్వా హాక్స్‌బిల్స్ | year5 = 2013 | clubnumber5 = | club6 = సిడ్నీ థండర్ | year6 = 2015/16–2017/18 | clubnumber6 = | columns = 4 | column1 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches1 = 1 | runs1 = 16 | bat avg1 = 16.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 16 | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches2 = 55 | runs2 = 2,927 | bat avg2 = 36.13 | 100s/50s2 = 5/17 | top score2 = 163 | deliveries2 = 241 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 30.20 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 4/13 | catches/stumpings2 = 31/– | column3 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches3 = 47 | runs3 = 950 | bat avg3 = 25.67 | 100s/50s3 = 0/5 | top score3 = 80 | deliveries3 = 12 | wickets3 = 0 | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 15/– | column4 = టీ20 | matches4 = 103 | runs4 = 1,677 | bat avg4 = 26.20 | 100s/50s4 = 0/3 | top score4 = 64[[not out|*]] | deliveries4 = 6 | wickets4 = 0 | bowl avg4 = – | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 33/– | date = జూలై 17 | year = 2020 | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-rohrer-7547 క్రిక్ఇన్ఫో }} '''బెన్ రోహ్రెర్''' (జననం 26 మార్చి 1981) ఒక ఆస్ట్రేలియన్ మాజీ క్రికెటర్, అతను 2007 నుండి 2016 వరకు ఆస్ట్రేలియన్ దేశీయ క్రికెట్లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరపున, [[Big Bash League|బిగ్ బాష్ లీగ్]] వివిధ ట్వంటీ 20 జట్ల కోసం ఆడాడు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో రోరర్ అద్భుత ప్రదర్శన కనబరిచాడు, దీని ఫలితంగా అతను [[ట్వంటీ20]] అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] ఎంపికయ్యాడు, 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. రోహ్రేర్ 2018లో క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు, [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] జట్టుకు కోచ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. == క్రికెట్ కెరీర్ == === ప్రారంభ కెరీర్ === రోహ్రెర్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరఫున మార్చి 2007లో [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] వ్యతిరేకంగా ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు, తన అరంగేట్రంలోనే సెంచరీ సాధించాడు.<ref>{{Cite web|date=11 March 2007|title=Tasmania seal first home final|url=https://www.espncricinfo.com/series/pura-cup-2006-07-251595/tasmania-vs-new-south-wales-251625/match-report|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ [[ట్వంటీ20]] ఫార్మాట్‌లో రాణించాడు, అక్కడ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] కెఎఫ్‌సి ట్వంటీ20 బిగ్ బాష్ గెలవడానికి సహాయపడ్డాడు. టోర్నమెంట్ ఫైనల్‌లో అతను 20 బంతుల్లో చాలా వేగంగా 44 పరుగులు చేసి, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] 92 పరుగులకు 4 పరుగుల నుండి కోలుకోవడంలో ఆదుకున్నాడు, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] విజయానికి ఒక పరుగు అవసరమైన చివరి బంతి వరకు ఆటను తీసుకెళ్లాడు.రోహ్రర్ బంతిని కొట్టలేకపోయాడు, కానీ అతను డేనియల్ స్మిత్ బై పరుగు తీసి జట్టును గెలిపించారు.<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=24 January 2009|title=Brutal Rohrer sweeps the Blues to T20 title|url=https://www.espncricinfo.com/story/brutal-rohrer-sweeps-the-blues-to-t20-title-387644|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> దేశీయ ట్వంటీ20 పోటీల విజేతలుగా, తొలి ట్వంటీ20 ఛాంపియన్స్ లీగ్‌లో బ్లూస్ జట్టు విజయం దిశగా సాగిన ప్రయాణంలో రోహ్రర్ పాలుపంచుకున్నాడు. మొదటి ఆటలో, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన [[నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|డైమండ్ ఈగల్స్]] విజయం సాధించిన రోహ్రేర్ 15 బంతుల్లో 2 ఫోర్లు, ఒక సిక్సర్‌తో అజేయంగా 22 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=2nd Match, Group B: Eagles v New South Wales at Delhi, Oct 9, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416925.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> విక్టోరియాతో జరిగిన సెమీఫైనల్లో రోహ్రర్ 11 బంతుల్లో 19 పరుగులు చేశాడు, ఇది [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] వారిని టోర్నమెంట్‌లో[[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>ని ఓడించిన ట్రినిడాడ్ & టొబాగోకు వ్యతిరేకంగా ఫైనల్‌లో చేర్చింది. ఫైనల్‌లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] మొదట బ్యాటింగ్ చేసి, చాలా తక్కువ పరుగులకే వేగంగా వికెట్లు కోల్పోయింది, ఆ తర్వాత ఐదో స్థానంలో బ్యాటింగ్‌కు వచ్చిన రోహ్రర్, ఫైన్ లెగ్ మీదుగా ఒక సిక్సర్‌తో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] పునరుద్ధరణకు నాంది పలికాడు. అయితే 12 బంతుల్లో 16 పరుగులు చేసి అవుటయ్యాడు. ఈ టోర్నమెంట్‌ను [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Final: New South Wales v Trinidad & Tobago at Hyderabad (Deccan), Oct 23, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416946.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> === 2012-13 సీజన్ === 2013 ఫిబ్రవరిలో, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] వెస్టిండీస్‌తో టి20ఐ మ్యాచ్ ఆడాల్సి ఉండగా, అదే సమయంలో వారి టెస్ట్ జట్టు భారతదేశంలో సిరీస్ కోసం శిక్షణ పొందుతోంది. ఈ అతివ్యాప్తి కారణంగా ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన పలువురు టి20ఐ ఆటగాళ్ళు అందుబాటులో లేరు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో [[మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్|మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్]] తరపున ఆడటం చాలా విజయవంతమైన ప్రదర్శన కనబరిచినందున, ఈ ఖాళీలను పూరించడానికి రోహ్రర్‌ను జట్టులోకి ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Cite web|last=Coverdale|first=Brydon|date=8 February 2013|title=Australia call up Rohrer and Coulter-Nile|url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-call-up-rohrer-and-coulter-nile-604081|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ ఈ మ్యాచ్‌లో 16 పరుగులు చేశాడు, అతని ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం, అప్పుడు ఆస్ట్రేలియా తరఫున మళ్లీ ఆడలేదు.<ref name="daredevils">{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=2 April 2013|title=Delhi Daredevils sign Ben Rohrer|url=https://www.espncricinfo.com/story/delhi-daredevils-sign-ben-rohrer-627682|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> గాయం కారణంగా అందుబాటులో లేని [[వరుణ్ ఆరోన్]] స్థానంలో 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ (ఐపిఎల్) కోసం [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] రోహ్రర్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="daredevils" /><ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer in IPL 6|url=http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001540/http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|archive-date=31 December 2013|access-date=16 April 2013}}</ref> ఐపిఎల్ తరువాత 2013 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[ఆంటిగ్వా హాక్స్‌బిల్స్|ఆంటిగ్వా హాక్స్బిల్స్]] చేరాడు, క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియా నుండి పోటీలో ఆడటానికి స్మిత్ క్లియరెన్స్ పొందలేకపోయినప్పుడు [[స్టీవ్ స్మిత్]] స్థానంలో ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|date=4 July 2013|title=Rohrer, Shehzad and Jacobs drafted in for CPL|url=https://www.espncricinfo.com/story/rohrer-shehzad-and-jacobs-drafted-in-for-cpl-647517|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> === తరువాత కెరీర్ === నవంబర్ 2014లో న్యూ సౌత్ వేల్స్ తరఫున విక్టోరియాతో ఆడుతున్నప్పుడు రోహ్రర్ తలకు క్రికెట్ బంతి బలంగా తగిలింది. 2014లో, క్రికెట్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] బ్యాట్స్‌మెన్‌ల కోసం ఒక కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను అందించడానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, ఇది బ్యాట్స్‌మెన్ తలకు ఇరువైపులా వెనుక భాగానికి అదనపు రక్షణను అందించింది. రోహ్రర్ ఈ హెల్మెట్‌లలో ఒకదానిని అభ్యర్థించాడు, కానీ అది సీజన్ ప్రారంభానికి ముందు రాలేదు. విక్టోరియాతో జరిగిన నవంబర్ మ్యాచ్‌లో, క్రిస్ ట్రెమైన్ వేసిన బౌన్సర్ రోహ్రర్ తలకు తగిలింది . ఒకవేళ రోహ్రర్ కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను ధరించి ఉంటే, అతనికి బంతి నుండి అదనపు రక్షణ లభించి ఉండేది. రోహ్రర్‌ను మోటరైజ్డ్ స్ట్రెచర్‌పై మైదానం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్లాల్సి వచ్చింది, ఆసుపత్రిలో అతనికి చాలా వారాల పాటు కొనసాగిన కంకషన్ (మెదడుకు బలమైన దెబ్బ) ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. ఆయన ఇంకా ఆ దెబ్బ నుండి కోలుకుంటుండగానే, అదే నెలలో అతని మాజీ సహచరుడు ఫిలిప్ హ్యూస్ ఇలాంటి ఘటనే జరిగి మరణించాడు.<ref>{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=5 March 2015|title=Rohrer's blow a wake-up call|url=https://www.espncricinfo.com/story/ben-rohrer-s-blow-a-wake-up-call-843761|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> 2017 ఆగస్టులో న్యూ సౌత్ వేల్స్ 2017–18 సీజన్‌లో రాష్ట్రం తరపున ఆడటానికి రోహ్రర్‌కు కాంట్రాక్ట్ ఇవ్వబోమని ప్రకటించింది, అయినప్పటికీ అతను 2017–18 బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో స్థానిక సిడ్నీ థండర్ తరపున ఆడాడు . దానికి బదులుగా రోహ్రర్ టాస్మానియాకు వెళ్లి వారి రాష్ట్ర టాలెంట్ మేనేజర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.<ref>{{cite web|date=24 August 2017|title=Stobo earns New South Wales deal, Rohrer cut|url=https://www.espncricinfo.com/story/charlie-stobo-earns-new-south-wales-deal-ben-rohrer-cut-1117591|access-date=25 December 2022|work=ESPNcricinfo}}</ref> 2018 ఆగస్టులో, టాస్మానియాలో కోచింగ్ బాధ్యతలు చేపట్టేందుకు రోహ్రర్ అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer Retires From Cricket|url=https://www.sydneythunder.com.au/news/ben-rohrer-retires-hurricanes-hobart-assistant-coach/2018-08-30/|access-date=14 December 2018}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 04kwzofpzoapuev66rsx28s84q0euhm 4804182 4804181 2026-04-17T06:05:29Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4804182 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = బెన్ రోహ్రర్ | image = Ben Rohrer.jpg | fullname = బెన్ జేమ్స్ రోహ్రర్ | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1981|3|26|df=yes}} | birth_place = బ్యాంక్‌స్టౌన్ , సిడ్నీ , ఆస్ట్రేలియా | heightm = 1.80 మీ (5 అడుగుల 11 అంగుళాలు) | batting = ఎడమ చేతి | bowling = కుడిచేతి మీడియం | role = బ్యాటర్ | international = true | country = ఆస్ట్రేలియా | internationalspan = 2013 | oneT20I = true | T20Idebutdate = ఫిబ్రవరి 13 | T20Idebutyear = 2013 | T20Idebutagainst = వెస్ట్ ఇండీస్‌ | T20Icap = 63 | T20Ishirt = | club1 = న్యూ సౌత్ వేల్స్ | year1 = {{nowrap|2006/07–2016/17}} | clubnumber1 = | club2 = సిడ్నీ సిక్సర్స్ | year2 = 2011/12–2012/13 | clubnumber2 = | club3 = మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్ | year3 = 2012/13–2014/15 | clubnumber3 = 99 | club4 = [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్‌డెవిల్స్]] | year4 = 2013 | clubnumber4 = | club5 = ఆంటిగ్వా హాక్స్‌బిల్స్ | year5 = 2013 | clubnumber5 = | club6 = సిడ్నీ థండర్ | year6 = 2015/16–2017/18 | clubnumber6 = | columns = 4 | column1 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches1 = 1 | runs1 = 16 | bat avg1 = 16.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 16 | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches2 = 55 | runs2 = 2,927 | bat avg2 = 36.13 | 100s/50s2 = 5/17 | top score2 = 163 | deliveries2 = 241 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 30.20 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 4/13 | catches/stumpings2 = 31/– | column3 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches3 = 47 | runs3 = 950 | bat avg3 = 25.67 | 100s/50s3 = 0/5 | top score3 = 80 | deliveries3 = 12 | wickets3 = 0 | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 15/– | column4 = టీ20 | matches4 = 103 | runs4 = 1,677 | bat avg4 = 26.20 | 100s/50s4 = 0/3 | top score4 = 64[[not out|*]] | deliveries4 = 6 | wickets4 = 0 | bowl avg4 = – | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 33/– | date = జూలై 17 | year = 2020 | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/ben-rohrer-7547 క్రిక్ఇన్ఫో }} '''బెన్ రోహ్రెర్''' (జననం 26 మార్చి 1981) ఒక ఆస్ట్రేలియన్ మాజీ క్రికెటర్, అతను 2007 నుండి 2016 వరకు ఆస్ట్రేలియన్ దేశీయ క్రికెట్లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరపున, బిగ్ బాష్ లీగ్ వివిధ ట్వంటీ 20 జట్ల కోసం ఆడాడు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో రోరర్ అద్భుత ప్రదర్శన కనబరిచాడు, దీని ఫలితంగా అతను [[ట్వంటీ20]] అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] ఎంపికయ్యాడు, 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. రోహ్రేర్ 2018లో క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు, [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] జట్టుకు కోచ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. == క్రికెట్ కెరీర్ == === ప్రారంభ కెరీర్ === రోహ్రెర్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|న్యూ సౌత్ వేల్స్]] తరఫున మార్చి 2007లో [[టాస్మానియా క్రికెట్ జట్టు|టాస్మానియా]] వ్యతిరేకంగా ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు, తన అరంగేట్రంలోనే సెంచరీ సాధించాడు.<ref>{{Cite web|date=11 March 2007|title=Tasmania seal first home final|url=https://www.espncricinfo.com/series/pura-cup-2006-07-251595/tasmania-vs-new-south-wales-251625/match-report|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ [[ట్వంటీ20]] ఫార్మాట్‌లో రాణించాడు, అక్కడ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] కెఎఫ్‌సి ట్వంటీ20 బిగ్ బాష్ గెలవడానికి సహాయపడ్డాడు. టోర్నమెంట్ ఫైనల్‌లో అతను 20 బంతుల్లో చాలా వేగంగా 44 పరుగులు చేసి, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] 92 పరుగులకు 4 పరుగుల నుండి కోలుకోవడంలో ఆదుకున్నాడు, [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] విజయానికి ఒక పరుగు అవసరమైన చివరి బంతి వరకు ఆటను తీసుకెళ్లాడు.రోహ్రర్ బంతిని కొట్టలేకపోయాడు, కానీ అతను డేనియల్ స్మిత్ బై పరుగు తీసి జట్టును గెలిపించారు.<ref>{{Cite web|last=English|first=Peter|date=24 January 2009|title=Brutal Rohrer sweeps the Blues to T20 title|url=https://www.espncricinfo.com/story/brutal-rohrer-sweeps-the-blues-to-t20-title-387644|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> దేశీయ ట్వంటీ20 పోటీల విజేతలుగా, తొలి ట్వంటీ20 ఛాంపియన్స్ లీగ్‌లో బ్లూస్ జట్టు విజయం దిశగా సాగిన ప్రయాణంలో రోహ్రర్ పాలుపంచుకున్నాడు. మొదటి ఆటలో, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన [[నైట్స్ క్రికెట్ జట్టు|డైమండ్ ఈగల్స్]] విజయం సాధించిన రోహ్రేర్ 15 బంతుల్లో 2 ఫోర్లు, ఒక సిక్సర్‌తో అజేయంగా 22 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=2nd Match, Group B: Eagles v New South Wales at Delhi, Oct 9, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416925.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> విక్టోరియాతో జరిగిన సెమీఫైనల్లో రోహ్రర్ 11 బంతుల్లో 19 పరుగులు చేశాడు, ఇది [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] వారిని టోర్నమెంట్‌లో[[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>ని ఓడించిన ట్రినిడాడ్ & టొబాగోకు వ్యతిరేకంగా ఫైనల్‌లో చేర్చింది. ఫైనల్‌లో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] మొదట బ్యాటింగ్ చేసి, చాలా తక్కువ పరుగులకే వేగంగా వికెట్లు కోల్పోయింది, ఆ తర్వాత ఐదో స్థానంలో బ్యాటింగ్‌కు వచ్చిన రోహ్రర్, ఫైన్ లెగ్ మీదుగా ఒక సిక్సర్‌తో [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] పునరుద్ధరణకు నాంది పలికాడు. అయితే 12 బంతుల్లో 16 పరుగులు చేసి అవుటయ్యాడు. ఈ టోర్నమెంట్‌ను [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]]<nowiki/>గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Final: New South Wales v Trinidad & Tobago at Hyderabad (Deccan), Oct 23, 2009. Cricket Scorecard|url=http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416946.html|access-date=23 December 2015|website=ESPNcricinfo}}</ref> === 2012-13 సీజన్ === 2013 ఫిబ్రవరిలో, [[ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ జట్టు|ఆస్ట్రేలియా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] వెస్టిండీస్‌తో టి20ఐ మ్యాచ్ ఆడాల్సి ఉండగా, అదే సమయంలో వారి టెస్ట్ జట్టు భారతదేశంలో సిరీస్ కోసం శిక్షణ పొందుతోంది. ఈ అతివ్యాప్తి కారణంగా ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన పలువురు టి20ఐ ఆటగాళ్ళు అందుబాటులో లేరు. బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో [[మెల్‌బోర్న్ రెనిగేడ్స్|మెల్బోర్న్ రెనెగేడ్స్]] తరపున ఆడటం చాలా విజయవంతమైన ప్రదర్శన కనబరిచినందున, ఈ ఖాళీలను పూరించడానికి రోహ్రర్‌ను జట్టులోకి ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Cite web|last=Coverdale|first=Brydon|date=8 February 2013|title=Australia call up Rohrer and Coulter-Nile|url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-call-up-rohrer-and-coulter-nile-604081|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> రోహ్రేర్ ఈ మ్యాచ్‌లో 16 పరుగులు చేశాడు, అతని ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం, అప్పుడు ఆస్ట్రేలియా తరఫున మళ్లీ ఆడలేదు.<ref name="daredevils">{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=2 April 2013|title=Delhi Daredevils sign Ben Rohrer|url=https://www.espncricinfo.com/story/delhi-daredevils-sign-ben-rohrer-627682|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> గాయం కారణంగా అందుబాటులో లేని [[వరుణ్ ఆరోన్]] స్థానంలో 2013 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ (ఐపిఎల్) కోసం [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] రోహ్రర్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="daredevils" /><ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer in IPL 6|url=http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001540/http://www.cricmatez.com/2013/04/02/delhi-daredevils-signs-ben-rohrer-for-ipl-6/|archive-date=31 December 2013|access-date=16 April 2013}}</ref> ఐపిఎల్ తరువాత 2013 కరేబియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం [[ఆంటిగ్వా హాక్స్‌బిల్స్|ఆంటిగ్వా హాక్స్బిల్స్]] చేరాడు, క్రికెట్ ఆస్ట్రేలియా నుండి పోటీలో ఆడటానికి స్మిత్ క్లియరెన్స్ పొందలేకపోయినప్పుడు [[స్టీవ్ స్మిత్]] స్థానంలో ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|date=4 July 2013|title=Rohrer, Shehzad and Jacobs drafted in for CPL|url=https://www.espncricinfo.com/story/rohrer-shehzad-and-jacobs-drafted-in-for-cpl-647517|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> === తరువాత కెరీర్ === నవంబర్ 2014లో న్యూ సౌత్ వేల్స్ తరఫున విక్టోరియాతో ఆడుతున్నప్పుడు రోహ్రర్ తలకు క్రికెట్ బంతి బలంగా తగిలింది. 2014లో, క్రికెట్ [[న్యూ సౌత్ వేల్స్ క్రికెట్ జట్టు|ఎన్ఎస్‌డబ్ల్యూ]] బ్యాట్స్‌మెన్‌ల కోసం ఒక కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను అందించడానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, ఇది బ్యాట్స్‌మెన్ తలకు ఇరువైపులా వెనుక భాగానికి అదనపు రక్షణను అందించింది. రోహ్రర్ ఈ హెల్మెట్‌లలో ఒకదానిని అభ్యర్థించాడు, కానీ అది సీజన్ ప్రారంభానికి ముందు రాలేదు. విక్టోరియాతో జరిగిన నవంబర్ మ్యాచ్‌లో, క్రిస్ ట్రెమైన్ వేసిన బౌన్సర్ రోహ్రర్ తలకు తగిలింది . ఒకవేళ రోహ్రర్ కొత్త హెల్మెట్ డిజైన్‌ను ధరించి ఉంటే, అతనికి బంతి నుండి అదనపు రక్షణ లభించి ఉండేది. రోహ్రర్‌ను మోటరైజ్డ్ స్ట్రెచర్‌పై మైదానం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్లాల్సి వచ్చింది, ఆసుపత్రిలో అతనికి చాలా వారాల పాటు కొనసాగిన కంకషన్ (మెదడుకు బలమైన దెబ్బ) ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. ఆయన ఇంకా ఆ దెబ్బ నుండి కోలుకుంటుండగానే, అదే నెలలో అతని మాజీ సహచరుడు ఫిలిప్ హ్యూస్ ఇలాంటి ఘటనే జరిగి మరణించాడు.<ref>{{Cite web|last=Brettig|first=Daniel|date=5 March 2015|title=Rohrer's blow a wake-up call|url=https://www.espncricinfo.com/story/ben-rohrer-s-blow-a-wake-up-call-843761|access-date=25 December 2022|website=ESPNcricinfo}}</ref> 2017 ఆగస్టులో న్యూ సౌత్ వేల్స్ 2017–18 సీజన్‌లో రాష్ట్రం తరపున ఆడటానికి రోహ్రర్‌కు కాంట్రాక్ట్ ఇవ్వబోమని ప్రకటించింది, అయినప్పటికీ అతను 2017–18 బిగ్ బాష్ లీగ్ సీజన్‌లో స్థానిక సిడ్నీ థండర్ తరపున ఆడాడు . దానికి బదులుగా రోహ్రర్ టాస్మానియాకు వెళ్లి వారి రాష్ట్ర టాలెంట్ మేనేజర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.<ref>{{cite web|date=24 August 2017|title=Stobo earns New South Wales deal, Rohrer cut|url=https://www.espncricinfo.com/story/charlie-stobo-earns-new-south-wales-deal-ben-rohrer-cut-1117591|access-date=25 December 2022|work=ESPNcricinfo}}</ref> 2018 ఆగస్టులో, టాస్మానియాలో కోచింగ్ బాధ్యతలు చేపట్టేందుకు రోహ్రర్ అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి తన రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite web|title=Ben Rohrer Retires From Cricket|url=https://www.sydneythunder.com.au/news/ben-rohrer-retires-hurricanes-hobart-assistant-coach/2018-08-30/|access-date=14 December 2018}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆస్ట్రేలియా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] p4th6ajg18bl12pnqggb1u2pswrix8c 1 488228 4804185 2026-04-17T06:08:50Z ~2026-23605-33 148815 /* Semi-protected edit request on 17 ఏప్రిల్ 2026 */ కొత్త విభాగం 4804185 wikitext text/x-wiki == Semi-protected edit request on 17 ఏప్రిల్ 2026 == తమన్నా 75 లేక 89 సినిమాలలోనా ఇప్పటివరకు ఎన్ని సినిమాలలో నటించారు?! hch3ct60fp0qc84i17x0j90cer4xsk4 0 488229 4804186 2026-04-17T06:13:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name = రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్ | image = Ahmadzai.jpg | country = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | birth_date = {{Birth date and age|1984|9|3|df=yes}} | birth_place = అజ్రా, లోగర్ ప్రావిన్స్, [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] | batting = కుడిచేతి | bowling =...' 4804186 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్ | image = Ahmadzai.jpg | country = ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | birth_date = {{Birth date and age|1984|9|3|df=yes}} | birth_place = అజ్రా, లోగర్ ప్రావిన్స్, [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ | family = నాసిర్ జమాల్ (సోదరుడు) | international = true | internationalspan = 2009-2010 | odidebutdate = ఏప్రిల్ 19 | odidebutyear = 2009 | odidebutagainst = స్కాట్లాండ్‌ | odicap = 10 | lastodidate =ఫిబ్రవరి 18 | lastodiyear = 2010 | lastodiagainst =కెనడా | odishirt = 33 | T20Idebutdate = ఫిబ్రవరి 1 | T20Idebutyear = 2010 | T20Idebutagainst = ఐర్లాండ్‌ | T20Icap = 8 | lastT20Idate = మే 5 | lastT20Iyear = 2010 | lastT20Iagainst = దక్షిణాఫ్రికా | T20Ishirt= 33 | club1 =సెబాస్టియన్స్ క్రికెట్ & అథ్లెటిక్ క్లబ్ | year1 = 2007/08 | columns = 4 | column1 = [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches1 = 5 | runs1 = 88 | bat avg1 = 29.33 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 39 | deliveries1 = 24 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 8 | runs2 = 91 | bat avg2 = 30.33 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 33[[not out|*]] | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 2/– | column3 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 3 | runs3 = 90 | bat avg3 = 18.00 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 27 | deliveries3 = 36 | wickets3 = 0 | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 1/– | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 16 | runs4 = 283 | bat avg4 = 25.72 | 100s/50s4 = 0/1 | top score4 = 50[[not out|*]] | deliveries4 = 150 | wickets4 = 1 | bowl avg4 = 107.00 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 1/37 | catches/stumpings4 = 6/– | date = జనవరి 26 | year = 2025 | source = http://www.cricinfo.com/other/content/player/320284.html క్రిక్‌ఇన్ఫో }} రయీస్ అహ్మద్‌జాయ్ (Pashto: ரிய் அம்ட்ட்சியா) (రయీస్ అహ్మద్జై అని కూడా పిలుస్తారు) [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] మాజీ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], ఆయన మే 2010 లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ క్రికెట్ జట్టు]] ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web|title=Player Profile|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/raees-ahmadzai-320284|access-date=16 October 2023|website=ESPNcricinfo}}</ref> ప్రస్తుతం జాతీయ జట్టు కోచ్, U19 ప్రధాన కోచ్. తన వృత్తిపరమైన వృత్తిలో, అహ్మద్‌జాయ్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతీయ జట్టుకు కెప్టెన్‌గా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తరపున మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ అవార్డును అందుకున్న మొదటి ఆటగాడు. అదనంగా నాలుగు సార్లు ప్లేయర్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్‌గా ఎంపికయ్యాడు. అహ్మద్‌జాయ్ కుడిచేతి [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాట్స్‌మెన్]], కుడిచేతి ఆఫ్ బ్రేక్ బౌలింగ్ చేస్తాడు. మొనాకోలో శాంతి, క్రీడా పురస్కారంతో ఆయన సత్కరించబడ్డారు. అతను మొట్టమొదటి ఆఫ్ఘనిస్తాన్ యునిసెఫ్ జాతీయ గుడ్విల్ అంబాసిడర్ కూడా.<ref>{{Cite web|title=Ahmad Faisal: UNICEF Afghanistan announces first National Goodwill Ambassador|url=https://ahmadfaisalsidiqi.blogspot.com/2011/09/unicef-afghanistan-announces-first.html?spref=fb}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== *{{Cricinfo|id=320284}} [[వర్గం:1984 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆఫ్ఘనిస్తాన్ క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 9a4l3d6jk7dfz5pmgnkbewph1ayp5vq 0 488230 4804203 2026-04-17T08:08:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name = రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | nickname = ఫ్రీస్టాన్ | birth_date = {{Birth date and age|1984|9|27|df=yes}} | birth_place = డర్బన్ , నాటల్ ప్రావిన్స్ , దక్షిణాఫ్రికా | heightft = 6 | heightinch = 1 | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడ...' 4804203 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = రాబర్ట్ ఫ్రైలింక్ | image = | country = దక్షిణాఫ్రికా | nickname = ఫ్రీస్టాన్ | birth_date = {{Birth date and age|1984|9|27|df=yes}} | birth_place = డర్బన్ , నాటల్ ప్రావిన్స్ , దక్షిణాఫ్రికా | heightft = 6 | heightinch = 1 | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి మీడియం | role = ఆల్-రౌండర్ | international = true | T20Idebutdate = అక్టోబర్ 26 | T20Idebutyear = 2017 | T20Idebutagainst = బంగ్లాదేశ్‌ | T20Icap = 73 | lastT20Idate =అక్టోబర్ 12 | lastT20Iyear = 2018 | lastT20Iagainst =జింబాబ్వే | club1 = [[క్వాజులు-నాటల్ (క్రికెట్ జట్టు)|క్వాజులు-నాటల్]] | year1 = {{nowrap|2004/05–2007/08}} | club2 = డాల్ఫిన్లు | year2 = 2005/06–2007/08 | club3 = సర్రే | year3 = 2008 | club4 = లయన్స్ | year4 = 2008/09–2010/11 | club5 = గౌటెంగ్ | year5 = 2008/09–2010/11 | club6 = [[క్వాజులు-నాటల్ (క్రికెట్ జట్టు)|క్వాజులు-నాటల్]] | year6 = 2011/12–2016/17 | club7 = డాల్ఫిన్లు | year7 = 2011/12–2020/21 | club8 = ట్రిన్‌బాగో నైట్ రైడర్స్ | year8 = 2017 | club9 = ట్ష్వానే స్పార్టన్స్ | year9 = 2018/19 | club10 = చిట్టగాంగ్ వైకింగ్స్ | year10 = 2018/19 | club11 = క్వాజులు-నాటల్ ఇన్‌ల్యాండ్ | year11 = 2019/20 | club12 = ఖుల్నా టైగర్స్ | year12 = 2019/20 | columns = 4 | column1 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches1 = 3 | runs1 = – | bat avg1 = – | 100s/50s1 = – | top score1 = – | deliveries1 = 60 | wickets1 = 5 | bowl avg1 = 12.40 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 2/20 | catches/stumpings1 = 1/– | column2 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches2 = 75 | runs2 = 2,428 | bat avg2 = 24.52 | 100s/50s2 = 1/13 | top score2 = 100[[not out|*]] | deliveries2 = 13,011 | wickets2 = 228 | bowl avg2 = 26.93 | fivefor2 = 11 | tenfor2 = 2 | best bowling2 = 8/30 | catches/stumpings2 = 27/– | column3 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches3 = 137 | runs3 = 1,971 | bat avg3 = 26.28 | 100s/50s3 = 0/8 | top score3 = 82[[not out|*]] | deliveries3 = 5,811 | wickets3 = 168 | bowl avg3 = 29.22 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 5/39 | catches/stumpings3 = 39/– | column4 = [[ట్వంటీ20]] | matches4 = 148 | runs4 = 1,332 | bat avg4 = 20.49 | 100s/50s4 = 0/2 | top score4 = 63[[not out|*]] | deliveries4 = 2,868 | wickets4 = 162 | bowl avg4 = 22.87 | fivefor4 = 2 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 5/16 | catches/stumpings4 = 31/– | date =మే 4 | year = 2023 | source = http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/45204.html క్రిక్ఇన్ఫో }} '''రాబర్ట్ ఫ్రిలింక్''' (జననం 27 సెప్టెంబర్ 1984) దక్షిణాఫ్రికా మాజీ ప్రొఫెషనల్ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]], ఆయన 2017, 2018 మధ్య దక్షిణాఫ్రికా జాతీయ క్రికెట్ జట్టు కోసం మూడు ట్వంటీ 20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్లు ఆడాడు, చివరిసారిగా దేశీయంగా డాల్ఫిన్స్ కోసం ఆడాడు. == దేశీయ కెరీర్ == ఆయన 2008 వరకు దక్షిణాఫ్రికాలోని క్వాజులు-నటాల్ కోసం దేశీయ క్రికెట్ ఆడాడు, తరువాత హైవెల్డ్ లయన్స్‌కు వెళ్లి, తరువాత 2011 లో తిరిగి డాల్ఫిన్స్‌కు వెళ్లాడు, ఈ ధాటిగా బ్యాటింగ్ చేసే ఆల్-రౌండర్‌ను కొందరు [[లాన్స్ క్లూసెనర్|లాన్స్ క్లూసెనర్‌కు]] సహజ వారసుడిగా భావించారు. ఆలస్యంగా రాణించిన ఆటగాడిగా పరిగణించబడిన ఆయన, 11వ తరగతిలో వెస్ట్‌విల్ బాయ్స్ హై స్కూల్ తరపున ఫస్ట్ XI క్రికెట్ ఆడినప్పటికీ, 2002లో తన మెట్రిక్ సంవత్సరంలో స్కూల్ క్రికెట్ ఆడకూడదని నిర్ణయించుకుని, వయోవర్గ స్థాయిలో నాటల్ పాఠశాలలచే ఎంపిక కాలేదు. అయినప్పటికీ దక్షిణాఫ్రికా క్లబ్ క్రికెట్‌లో అతని ప్రదర్శనలు క్వాజులు-నాటల్ అకాడమీ దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఫ్రైలింక్ 10 అక్టోబర్ 2004న ఈస్టర్న్స్‌తో జరిగిన యూసీబీ ప్రావిన్షియల్ షీల్డ్ మ్యాచ్‌లో క్వాజులు-నాటల్ తరపున తన [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] అరంగేట్రం చేశాడు ఫ్రిలింక్ 13 అక్టోబర్ 2005న వెస్ట్రన్ ప్రావిన్స్‌తో జరిగిన సౌత్ ఆఫ్రికన్ ఎయిర్వేస్ ప్రావిన్షియల్ త్రీ-డే ఛాలెంజ్ మ్యాచ్‌లో 20 ఓవర్లలో 6/94 ఆకట్టుకునే గణాంకాలు సాధించి ఫస్ట్-క్లాస్ అరంగేట్రం చేశాడు. అదే సీజన్‌లో డాల్ఫిన్స్ తరఫున సూపర్ స్పోర్ట్ సిరీస్‌లో కూడా అరంగేట్రం చేశాడు. ఫ్రిలింక్ 2006లో దక్షిణాఫ్రికా నేషనల్ అకాడమీ జట్టులో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. క్వాజులు-నాటల్, డాల్ఫిన్స్ తరపున 16 ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్‌లలో ఆడిన తర్వాత, 2008–09 సీజన్‌కు గాను ఫ్రైలింక్‌ను వారి ఒప్పంద ఆటగాళ్ల జాబితాలో చేర్చలేదు. ఫ్రైలింక్‌కు ఇంగ్లాండ్‌లో లీగ్ క్రికెట్‌లో విస్తృతమైన అనుభవం ఉంది. 2007లో లాంకషైర్ లీగ్‌లో నెల్సన్ క్రికెట్ క్లబ్ తరఫున ఒక మ్యాచ్‌లో ఈస్ట్ ఆంగ్లియన్ ప్రీమియర్ క్రికెట్ లీగ్‌లో వాక్స్‌హాల్ మల్లార్డ్స్ తరఫున 16 మ్యాచ్‌లలో ఆడాడు. ఆయన 2008లో నార్త్ ఈస్ట్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో బెన్‌వెల్ హిల్ క్రికెట్ క్లబ్ తరఫున 20 మ్యాచ్‌లలో ఆడాడు. 10 జూన్ 2008న వోర్సెస్టర్‌షైర్‌తో జరిగిన సెకండ్ ఎలెవెన్ ఛాంపియన్‌షిప్ మ్యాచ్‌లో అతను సర్రే రెండవ జట్టు తరపున అరంగేట్రం చేసి , 5-130 బౌలింగ్ గణాంకాలను నమోదు చేశాడు. ఆ మ్యాచ్‌లో సర్రే 8 వికెట్ల తేడాతో విజయం సాధించింది. తదనంతరం, ఫ్రైలింక్ ఒక-రోజు పోటీ అయిన సెకండ్ ఎలెవెన్ ట్రోఫీలో మూడు మ్యాచ్‌లలో ఆడాడు. ఈ మూడు మ్యాచ్‌లలో, అతను 92 పరుగులకు 7 వికెట్లు పడగొట్టాడు. రెండవ జట్టు కోసం తన ప్రదర్శనలతో యార్కర్లు , స్లో బాల్స్, బౌన్సర్లు వేయగల తన సామర్థ్యంతో సర్రే ప్రధాన కోచ్, అలాన్ బుచర్‌ను ఆకట్టుకున్న ఫ్రైలింక్, 17 ఆగస్టు 2008న ప్రో40 లీగ్‌లో నార్తాంట్స్ స్టీల్‌బ్యాక్స్‌పై సర్రే తరపున తన మొదటి జట్టు అరంగేట్రం చేసి 3–52 వికెట్లు తీశాడు.<ref>{{Cite web|title=Full Scorecard of Surrey vs Northants 2008 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://www.espncricinfo.com/series/pro40-division-two-2008-319691/surrey-vs-northamptonshire-320076/full-scorecard|access-date=2021-05-20|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఫ్రైలింక్ 2008 సీజన్‌లో సర్రే మొదటి జట్టు తరపున మళ్లీ ఆడలేదు, కానీ అతను సెకండ్ ఎలెవెన్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో [[లాంకషైర్ కౌంటీ క్రికెట్ క్లబ్|లాంకషైర్‌తో]] జరిగిన మ్యాచ్‌లో మరోసారి ఆడాడు. అక్టోబర్ 2016లో 2016–17 సన్‌ఫాయిల్ సిరీస్ సందర్భంగా ఫ్రైలింక్ ఒక మ్యాచ్‌లో 62 పరుగులకు 14 వికెట్లతో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాల కోసం కొత్త దక్షిణాఫ్రికా ఫ్రాంచైజీ రికార్డును నెలకొల్పాడు.<ref name="Sunfoil">{{Cite web|title=Frylinck's record-breaking feat stuns Lions|url=http://www.espncricinfo.com/sunfoil-series-2016-17/content/story/1061604.html|access-date=13 October 2016|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> == టీ20 క్రికెట్ ఫ్రాంచైజీ == ఆగస్టు 2017లో టీ20 గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం అతను ప్రిటోరియా మావెరిక్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name="T20GL">{{Cite web|title=T20 Global League announces final team squads|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|access-date=28 August 2017|website=T20 Global League}}</ref> అయితే, అక్టోబర్ 2017లో క్రికెట్ సౌత్ ఆఫ్రికా మొదట టోర్నమెంట్‌ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే దానిని రద్దు చేసింది.<ref name="PP">{{Cite web|date=10 October 2017|title=Cricket South Africa postpones Global T20 league|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html|access-date=10 October 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన డిసెంబర్ 2017లో 2017-18 రామ్ స్లామ్ టీ20 ఛాలెంజ్ [[హ్యాట్రిక్]] సాధించాడు.<ref name="Frylinck-HT">{{Cite web|title=Robbie Frylinck ecstatic with #RamSlam hat trick|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/robbie-frylinck-ecstatic-with-ramslam-hat-trick-12236891|access-date=3 December 2017|website=IOL Sport}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2018లో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టీ20 టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం ష్వానే స్పార్టాన్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League – full squad lists|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|access-date=17 October 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|access-date=17 October 2018|website=Independent Online|location=South Africa}}</ref> అదే నెల తరువాత బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్ కోసం డ్రాఫ్ట్ తరువాత [[చటోగ్రామ్ ఛాలెంజర్స్|చిట్టగాంగ్ వైకింగ్స్]] జట్టుకు జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018–19|url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/|access-date=29 October 2018|website=Bangladesh Cricket Board}}</ref> జూలై 2019లో యూరో టీ20 స్లామ్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్ ప్రారంభ ఎడిషన్‌లో డబ్లిన్ చీఫ్స్ తరపున ఆడటానికి అతను ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Eoin Morgan to represent Dublin franchise in inaugural Euro T20 Slam|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27222261/eoin-morgan-represent-dublin-franchise-inaugural-euro-t20-slam|access-date=19 July 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=Euro T20 Slam Player Draft completed|url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000010/001060.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719163945/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000010/001060.shtml|archive-date=19 July 2019|access-date=19 July 2019|website=Cricket Europe}}</ref> అయితే, మరుసటి నెలలో టోర్నమెంట్ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{Cite web|title=Inaugural Euro T20 Slam cancelled at two weeks' notice|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27387389/inaugural-euro-t20-slam-cancelled-two-weeks-notice|access-date=14 August 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2019లో బంగ్లాదేశ్ ప్రీమియర్ లీగ్‌లో [[ఖుల్నా టైగర్స్]] తరపున ఆడటానికి ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka|access-date=18 November 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == అక్టోబర్ 2017లో బంగ్లాదేశ్‌తో జరిగిన సిరీస్ కోసం దక్షిణాఫ్రికా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ జట్టులో అతనికి చోటు దక్కింది.<ref name="SAODI">{{Cite web|title=Mulder replaces injured Parnell for ODIs; Frylinck earns maiden T20I call|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1124042.html|access-date=17 October 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> 26 అక్టోబర్ 2017న బంగ్లాదేశ్‌పై దక్షిణాఫ్రికా తరపున తన టి20ఐ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20I">{{Cite web|title=1st T20I (N), Bangladesh tour of South Africa at Bloemfontein, Oct 26 2017|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075507.html|access-date=26 October 2017|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో [[షకీబ్ అల్ హసన్]] తొలి వికెట్ తీశాడు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{cricinfo|id=222320}} [[వర్గం:1984 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 6ztgmgqpg6wgn5g0qrpxafnlzig8dqr 0 488231 4804205 2026-04-17T08:21:32Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox cricketer | name = జూనియర్ డాలా | image = | fullname = కార్ల్ జూనియర్ డాలా | birth_date = {{Birth date and age|1989|12|29|df=yes}} | birth_place = లుసాకా, జాంబియా | nickname = | heightm = | batting = కుడిచేతి | bowling =కుడిచేతి...' 4804205 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = జూనియర్ డాలా | image = | fullname = కార్ల్ జూనియర్ డాలా | birth_date = {{Birth date and age|1989|12|29|df=yes}} | birth_place = లుసాకా, జాంబియా | nickname = | heightm = | batting = కుడిచేతి | bowling =కుడిచేతి మీడియం | role = బౌలర్ | family = | country = దక్షిణాఫ్రికా | international = true | internationalspan = 2018–ప్రస్తుతం | odidebutdate = ఆగస్టు 8 | odidebutyear = 2018 | odidebutagainst = శ్రీలంక | odicap = 128 | lastodidate = ఫిబ్రవరి 10 | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = న్యూజిలాండ్‌ | odishirt = 3 | T20Idebutagainst = భారతదేశం | T20Idebutdate = ఫిబ్రవరి 18 | T20Idebutyear = 2018 | T20Icap = 74 | lastT20Iagainst = పాకిస్తాన్ | lastT20Idate = ఫిబ్రవరి 11 | lastT20Iyear = 2021 | T20Ishirt = 3 | club1 = టైటాన్స్ | year1 = 2011–2020 | club2 = టైటాన్స్ | year2 = 2018 | club3 = టైటాన్స్ | year3 = 2018– | columns = 4 | column1 = [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches1 = 3 | runs1 = 8 | bat avg1 = 8.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 5 | deliveries1 = 150 | wickets1 = 2 | bowl avg1 = 84.00 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 1/47 | catches/stumpings1 = 1/– | column2 = [[ట్వంటీ20|టీ20ఐ]] | matches2 = 10 | runs2 = 19 | bat avg2 = 19.00 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 12[[not out|*]] | deliveries2 = 192 | wickets2 = 13 | bowl avg2 = 23.61 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 3/35 | catches/stumpings2 = 3/– | column3 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 77 | runs3 = 701 | bat avg3 = 11.49 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 79[[not out|*]] | deliveries3 = 9,936 | wickets3 = 211 | bowl avg3 = 30.52 | fivefor3 = 8 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 6/35 | catches/stumpings3 = 24/– | column4 = [[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 98 | runs4 = 448 | bat avg4 = 12.44 | 100s/50s4 = 0/1 | top score4 = 62 | deliveries4 = 3,926 | wickets4 = 133 | bowl avg4 = 29.12 | fivefor4 = 2 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 6/19 | catches/stumpings4 = 33/– | date = ఏప్రిల్ 13 | year = 2025 | source = http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/545467.html క్రిక్ఇన్ఫో |club4= డర్బన్ సూపర్ జెయింట్స్|year4=2023–ప్రస్తుతం}} '''కార్ల్ జూనియర్ డాలా''' (జననం 29 డిసెంబర్ 1989) దక్షిణాఫ్రికా క్రికెటర్.<ref name="ESPN - ESPNcricinfo- South Africa - players - Junior Dala">{{Cite web|title=South Africa—Players—Junior Dala|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/545467.html|access-date=28 August 2012|website=ESPNcricinfo}}</ref> 2018 దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ వార్షికంలో, అతను సంవత్సరపు ఐదుగురు క్రికెటర్లలో ఒకరిగా ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Markram, Ngidi named among SA Cricket Annual's Top Five|url=https://cricket.co.za/news/27248/Markram-Ngidi-named-among-SA-Cricket-Annuals-Top-Five|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221829/https://cricket.co.za/news/27248/Markram-Ngidi-named-among-SA-Cricket-Annuals-Top-Five|archive-date=27 March 2019|access-date=29 November 2018|website=Cricket South Africa}}</ref><ref>{{Cite web|title=Markram, Ngidi among SA Cricket Annual's Cricketers of the Year|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/25408218/markram-ngidi-sa-cricket-annual-cricketers-year|access-date=29 November 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> == దేశీయ కెరీర్ == దాలాకు 2015 ఆఫ్రికా టీ20 కప్ కోసం [[ఈస్టర్న్స్ క్రికెట్ జట్టు|తూర్పు క్రికెట్ జట్టు]] జట్టులో చోటు దక్కింది.<ref>[http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/911669.html Easterns Squad / Players] – ESPNcricinfo. Retrieved 31 August 2015.</ref> ఆయన ఆగస్టు 2017లో టి20 గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం డర్బన్ ఖలందర్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name="T20GL">{{Cite web|title=T20 Global League announces final team squads|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|access-date=28 August 2017|website=T20 Global League}}.</ref> అయితే అక్టోబర్ 2017లో క్రికెట్ దక్షిణాఫ్రికా ప్రారంభంలో టోర్నమెంట్‌ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే దానిని రద్దు చేసింది.<ref name="PP">{{Cite web|date=10 October 2017|title=Cricket South Africa postpones Global T20 league|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html|access-date=10 October 2017|website=ESPNcricinfo}}</ref> 26 ఏప్రిల్ 2018న గాయపడిన దక్షిణాఫ్రికా సీమర్ [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] స్థానంలో 2018 ఐపిఎల్ సీజన్‌లో మిగిలిన [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్డెవిల్స్]] జట్టుకు దాలాను పిలిపించారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/101776/ipl-2018-cricket-junior-dala-replaces-chris-morris-for-delhi-daredevils-vivo-ipl-2018|title=Junior Dala replaces Chris Morris for Delhi Daredevils|work=Cricbuzz|access-date=27 April 2018|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/ipl-2018-south-africa-junior-dala-all-set-to-join-delhi-daredevils-according-to-reports|title=Reports: Delhi Daredevils rope in South African fast bowler|date=2018-04-26|access-date=27 April 2018}}</ref> జూన్ 2018లో, 2018-19 సీజన్ కోసం [[టైటాన్స్ క్రికెట్ జట్టు|టైటాన్స్]] జట్టుకు దాలాను ఎంపిక చేశారు.<ref name="con1819">{{Cite web|title=Multiply Titans Announce Contracts 2018-19|url=http://www.titans.co.za/index.php/categories-1-layout/item/859-multiply-titans-announce-contracts-2018-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616154504/http://www.titans.co.za/index.php/categories-1-layout/item/859-multiply-titans-announce-contracts-2018-19|archive-date=16 June 2018|access-date=16 June 2018|website=Multiply Titans}}</ref> అక్టోబర్ 2018లో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టి20 టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం [[నెల్సన్ మండేలా బే జెయింట్స్]] జట్టులో అతన్ని చేర్చారు.<ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League - full squad lists|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|access-date=17 October 2018|website=Sport24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|access-date=17 October 2018|website=Independent Online}}</ref> మార్చి 2019లో మొమెంటం వన్ డే కప్ సెమీ-ఫైనల్స్‌లో [[కేప్ కోబ్రాస్|కేప్ కోబ్రాస్‌పై]] 6/19తో తన కెరీర్‌లో అత్యుత్తమ గణాంకాలను నమోదు చేసి , టైటాన్స్ టోర్నమెంట్ ఫైనల్‌కు చేరుకోవడంలో సహాయపడ్డాడు.<ref>{{Cite web|title=Behardien, Steyn and Dala prove too much for Cobras as Titans qualify for #MODC final|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/behardien-steyn-and-dala-prove-too-much-for-cobras-as-titans-qualify-for-modc-final-20120898|access-date=27 March 2019|website=IOL}}</ref> ఆగస్టు 2019లో క్రికెట్ సౌత్ ఆఫ్రికా వార్షిక అవార్డుల ప్రదానోత్సవంలో డాలా మొమెంటం వన్-డే కప్ క్రికెటర్ ఆఫ్ ది సీజన్‌గా ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Du Plessis and Van Niekerk honoured with CSA's top awards|url=https://cricket.co.za/news/31359/Du-Plessis-and-Van-Niekerk-honoured-with-CSAs-top-awards|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804070830/https://cricket.co.za/news/31359/Du-Plessis-and-Van-Niekerk-honoured-with-CSAs-top-awards|archive-date=4 August 2019|access-date=4 August 2019|website=Cricket South Africa}}</ref> 2019 సెప్టెంబరులో మజాన్సీ సూపర్ లీగ్ టోర్నమెంట్ కోసం [[నెల్సన్ మండేలా బే జెయింట్స్]] జట్టులో అతనికి చోటు లభించింది.<ref>{{Cite web|title=MSL 2.0 announces its T20 squads|url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904081427/https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads|archive-date=4 September 2019|access-date=4 September 2019|website=Cricket South Africa}}</ref> ఏప్రిల్ 2021లో దక్షిణాఫ్రికాలో జరిగిన 2021-22 క్రికెట్ సీజన్‌కు ముందు, అతను నార్తర్న్స్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=CSA reveals Division One squads for 2021/22|url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22|archive-date=20 April 2021|access-date=20 April 2021|website=Cricket South Africa}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == దాలాకు ఫిబ్రవరి 2018లో భారత్‌తో జరిగిన సిరీస్ కోసం దక్షిణాఫ్రికా ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ జట్టులో చోటు దక్కింది.<ref name="SAT20I">{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/623031|title=South Africa call up Jonker, Dala and Klaasen for India T20Is|work=International Cricket Council|access-date=13 February 2018}}</ref> ఆయన 18 ఫిబ్రవరి 2018న భారత్‌తో జరిగిన తన టి20ఐ అరంగేట్రం చేశాడు.<ref name="T20I">{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html|title=1st T20I, India tour of South Africa at Johannesburg, Feb 18 2018|date=18 February 2018|work=ESPNcricinfo|access-date=18 February 2018}}</ref> జూన్ 2018లో, [[శ్రీలంక క్రికెట్ జట్టు|శ్రీలంక]] జరిగిన సిరీస్ కోసం దక్షిణాఫ్రికా వన్డే ఇంటర్నేషనల్ జట్టులో అతన్ని ఎంపిక చేశారు.<ref name="SAODISquad">{{Cite web|title=South Africa rest Imran Tahir from ODI squad for Sri Lanka|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23828159/south-africa-rest-imran-tahir-odi-squad-sri-lanka|access-date=18 June 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన 2018 ఆగస్టు 8న శ్రీలంకతో జరిగిన వన్డే అరంగేట్రం చేశాడు.<ref>{{Cite web|title=4th ODI (D/N), South Africa Tour of Sri Lanka at Kandy, Aug 8 2018|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142587.html|access-date=8 August 2018|website=ESPNcricinfo}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1989 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] t9r0ivta7w7jwms0lhz5j0aoisrvudv 0 488232 4804211 2026-04-17T08:32:34Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''అవైస్ జియా''' (ఉర్దూః اويس الزيا) (జననం 1986 సెప్టెంబరు 1) ఒక పాకిస్తాన్ మాజీ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. అతను ప్రధానంగా ఎడమచేతి వాటం బ్యాట్స్‌మెన్, కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] బౌలర్. జియా ఫస్ట్-...' 4804211 wikitext text/x-wiki '''అవైస్ జియా''' (ఉర్దూః اويس الزيا) (జననం 1986 సెప్టెంబరు 1) ఒక పాకిస్తాన్ మాజీ [[క్రికెట్|క్రికెటర్]]. అతను ప్రధానంగా ఎడమచేతి వాటం బ్యాట్స్‌మెన్, కుడిచేతి [[ఆఫ్ స్పిన్]] బౌలర్. జియా ఫస్ట్-క్లాస్ ఫార్మాట్‌లో మిడిల్-ఆర్డర్ బ్యాట్స్‌మన్‌గా, ట్వంటీ20 క్రికెట్‌లో ఓపెనర్‌గా ఆడతాడు.<ref>{{Cite web|title=Awais Zia Profile - Cricket Player Pakistan {{!}} Stats, Records, Video|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/awais-zia-278491|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115153726/https://www.espncricinfo.com/cricketers/awais-zia-278491|archive-date=2025-01-15|access-date=2025-09-04|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> == దేశీయ, ఫ్రాంచైజీ కెరీర్ == చిన్నతనంలో, జియా చక్వాల్‌లో క్లబ్ క్రికెట్ ఆడటానికి ముందు, తన గ్రామమైన భాన్‌లో వీధి క్రికెట్ ఆడుతూ ఈ ఆటకు పరిచయమయ్యాడు. స్థానిక ట్రయల్స్‌కు హాజరయ్యేలా జియాను ప్రోత్సహించారు, అక్కడ అతను ఝేలం కోచ్‌ల దృష్టిని ఆకర్షించాడు , వారు అతనికి ఝేలం జట్టులో స్థానం ఇచ్చారు. అతను వారి ప్రతిపాదనను అంగీకరించి, ఝేలం జిల్లా తరువాత గ్రేడ్ 2 క్రికెట్ ఆడటం ప్రారంభించాడు, చివరకు 2007లో [[రావల్పిండి క్రికెట్ జట్టు]] తరపున ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్‌లో అతనికి అవకాశం లభించింది.<ref>{{Citation|title="It's a Dream Come True" : Awais Zia|date=8 February 2012|url=http://www.pakpassion.net/articles/Its_a_Dream_Come_True_Awais_Zia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514195800/http://www.pakpassion.net/articles/Its_a_Dream_Come_True_Awais_Zia|publisher=PakPassion|access-date=31 March 2012|archive-date=14 May 2012}}</ref> అవైస్ జియా 35 ఫస్ట్-క్లాస్, 19 లిస్ట్-ఎ మ్యాచ్‌లు ఆడాడు. ఆయన [[రావల్పిండి రామ్స్]] ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ 22 ట్వంటీ 20 మ్యాచ్‌లు కూడా ఆడాడు, ఈ జట్టు 2011లో ఫైసల్ బ్యాంక్ టి-20 కప్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది, అక్కడ 181 పరుగుల ఛేదనలో అవైస్ వారికి చక్కటి ఆరంభాన్ని అందించాడు – ఆ మ్యాచ్ 10 పరుగుల తేడాతో ఓటమితో ముగిసింది, కానీ బ్యాటింగ్ ఓపెన్ చేస్తూ అవైస్ కేవలం 13 బంతుల్లోనే 32 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Citation|title=Faysal Bank T-20 Cup, 2011/12 / Scorecard|date=2 October 2011|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-domestic-2011/engine/match/533351.html|publisher=[[ESPNcricinfo]]|access-date=31 March 2012}}</ref> ఆయన ఏప్రిల్ 2018లో పాకిస్తాన్ కప్ కోసం ఫెడరల్ ఏరియాస్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref name="squads1">{{Cite web|title=Pakistan Cup one-day tournament to begin in Faisalabad next week|url=https://www.geo.tv/latest/191967-pakistan-cup-one-day-tournament-to-begin-in-faisalabad|access-date=21 April 2018|website=Geo TV}}</ref><ref name="squads2">{{Cite web|title=Pakistan Cup Cricket from 25th|url=https://www.thenews.com.pk/print/306831-pakistan-cup-cricket-from-25th|access-date=21 April 2018|website=The News International|location=Pakistan}}</ref> ఆయన ఏడు మ్యాచ్‌లలో 396 పరుగులతో క్వాయిద్-ఎ-ఆజం వన్ డే కప్లో [[సుయి సదరన్ గ్యాస్ కంపెనీ క్రికెట్ జట్టు|సుయి సదరన్ గ్యాస్ కంపెనీ]] అత్యధిక పరుగులు చేసిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=Quaid-e-Azam One Day Cup, 2018/19 – Sui Southern Gas Corporation: Batting and bowling averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12569;team=4310;type=tournament|access-date=28 October 2018|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ఆయన మార్చి 2019లో తను 2019 పాకిస్తాన్ కప్ కోసం [[బలూచిస్థాన్ క్రికెట్ జట్టు|బలూచిస్తాన్]] జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Federal Areas aim to complete hat-trick of Pakistan Cup titles|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/federal-areas-aim-to-complete-hat-trick-of-pakistan-cup-titles.html|access-date=25 March 2019|website=Pakistan Cricket Board}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistan Cup one-day cricket from April 2|url=https://www.thenews.com.pk/print/447913-pakistan-cup-one-day-cricket-from-april-2|access-date=25 March 2019|website=The International News}}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2019లో జాతీయ టి20 కప్లో ఏడు మ్యాచ్‌లలో 276 పరుగులతో అత్యధిక పరుగులు సాధించిన ఆటగాడిగా నిలిచాడు.<ref>{{Cite web|title=National T20 Cup, 2019/20: Most runs|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=13402;type=tournament|access-date=24 October 2019|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> జనవరి 2021లో 2020-21 పాకిస్తాన్ కప్ కోసం బలూచిస్తాన్ జట్టులో ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Cup One-Day Tournament promises action-packed cricket|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-cup-one-day-tournament-promises-action-packed-cricket.html|access-date=7 January 2021|website=Pakistan Cricket Board}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistan Cup One-Day Tournament: Fixtures Schedule, Teams, Player Squads – All you need to Know|url=https://www.cricketworld.com/pakistan-cup-one-day-tournament-fixtures-schedule-teams-player-squads-all-you-need-to-know/68040.htm|access-date=7 January 2021|website=Cricket World}}</ref> జూన్ 2021లో ప్లేయర్స్ డ్రాఫ్ట్ తరువాత యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో జరిగే మైనర్ లీగ్ క్రికెట్ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి అతను ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=All 27 Teams Complete Initial Roster Selection Following Minor League Cricket Draft|url=https://www.usacricket.org/media-release/all-27-teams-complete-initial-roster-selection-following-minor-league-cricket-draft/|access-date=11 June 2021|website=USA Cricket}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == 2012లో [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు|ఇంగ్లాండ్]] జరిగిన [[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్డే]], టీ20 సిరీస్‌ల [[పాకిస్తాన్ క్రికెట్ జట్టు|పాకిస్తాన్]] జాతీయ క్రికెట్ జట్టు అవైస్ జియా ఎంపికయ్యాడు.<ref>{{Citation|title=Awais Zia named in Pakistan T20 squad|date=8 February 2012|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-v-england-2012/content/story/552425.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=31 March 2012}}</ref> ఆయన [[ఇంగ్లాండ్ క్రికెట్ జట్టు]] మూడు టి20ఐ మ్యాచ్‌లలోనూ ఆడి , 23 పరుగుల అత్యుత్తమ స్కోరుతో 47 పరుగులు చేశాడు.<ref>{{Citation|title=Records / Pakistan v England T20I Series, 2011/12 – Pakistan / Batting and bowling averages|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=6861;team=7;type=series|publisher=ESPNcricinfo|access-date=31 March 2012}}</ref> అతను చూపిన హిట్టింగ్ సామర్థ్యం జాతీయ సెలెక్టర్ల దృష్టిని ఆకర్షించింది. పాకిస్తాన్ ఆ సిరీస్‌ను 1–2 తేడాతో కోల్పోయింది.<ref>{{Citation|title=Pakistan v England T20I Series, 2011/12 / Results|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/531623.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=31 March 2012}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ixsovxl0vhrdi85qjipwy9yj57vel8c 0 488233 4804219 2026-04-17T10:19:04Z WikiPBR 139850 ఎప్పటి లాగే , మూలలను, చిత్రాలను , చేర్చి ఆంగ్ల వ్యాసం ఆధారితంగా మరింత అభివృద్ధి చేశాను . 4804219 wikitext text/x-wiki '''సైనిక శాస్త్రం''' అనేది సైనిక ప్రక్రియలు, సంస్థలు మరియు ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే ఒక శాస్త్రం. దీనితో పాటు యుద్ధం, వ్యవస్థీకృత బలప్రయోగానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు మరియు వాటి అన్వయాల గురించి కూడా ఇది వివరిస్తుంది. <ref> ordan, 2013. p. 880</ref>. ఇది ప్రధానంగా జాతీయ రక్షణ విధానానికి అనుగుణంగా సైనిక సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు అవసరమైన సిద్ధాంతాలు, పద్ధతులు మరియు ఆచరణపై దృష్టి పెడుతుంది. సైనిక బలగాలకు సాపేక్ష ప్రయోజనాన్ని అందించడానికి అవసరమైన వ్యూహాత్మక, రాజకీయ, ఆర్థిక, మానసిక, సామాజిక, కార్యాచరణ, సాంకేతిక మరియు యుద్ధతంత్ర అంశాలను గుర్తించడానికి సైనిక శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది. శాంతి సమయంలో లేదా యుద్ధ సమయంలో విజయం సాధించే అవకాశాలను ఇది మెరుగుపరుస్తుంది. సైనిక శాస్త్రవేత్తలలో సిద్ధాంతకర్తలు, పరిశోధకులు, ప్రయోగాత్మక శాస్త్రవేత్తలు, డిజైనర్లు, ఇంజనీర్లు మరియు ఇతర సైనిక సిబ్బంది ఉంటారు. నిర్దిష్ట వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలను సాధించడానికి సైనిక సిబ్బంది ఆయుధాలను, పరికరాలను మరియు శిక్షణను పొందుతారు. సాంకేతిక నిఘాలో భాగంగా శత్రువుల సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి కూడా సైనిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. సైనిక విద్యలో, అధికారులు కావాలనుకునే వారికి శిక్షణ ఇచ్చే విద్యా సంస్థలలోని విభాగానికి తరచుగా సైనిక శాస్త్ర విభాగం అని పేరు పెడతారు. == చరిత్ర == [[File:Telephony Class NGM-v31-p357.jpg|thumb|left|టెలిఫోనీ క్లాస్: అమెరికా సైన్యంలోని సిబ్బందికి శిక్షణ. ఆధునిక యుద్ధతంత్రంలో టెలిఫోన్ వాడకం వల్ల పాతకాలపు గుర్రపు స్వారీ చేసే సందేశాహరుల అవసరం తగ్గిపోయింది. టెలిఫోన్ ద్వారా సందేశం పంపడం వల్ల సమయం మరియు దూరం ఆదా అవుతుంది. 1917 నాటి చిత్రం.]] <ref>{{main|History of military technology|Military history}}</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు, సైనిక శాస్త్రాన్ని ఒక ముఖ్యమైన విద్యా విభాగంగా పరిగణించేవారు. దీనికి కారణం ఆ కాలంలో విద్యపై ఉన్న గౌరవం మరియు రహస్య స్వభావం. 1880ల నాటికి ఐరోపా జనాభాలో ఎక్కువ మందికి అక్షరాస్యత లేదు. అటువంటి సమయంలో, సైనిక అధికారులు చేసే సంక్లిష్టమైన గణనలు మరియు యుద్ధ క్షేత్రంలో దళాల కదలికలు సామాన్యులకు ఒక అద్భుతంలా అనిపించేవి. తుపాకీ మందు ఆవిష్కరణ మరియు కోటల నిర్మాణం వంటి అంశాలు సైనిక శాస్త్రాన్ని మరింత లోతైన విషయంగా మార్చాయి. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, యుద్ధ భూమిలో బలప్రయోగానికి సంబంధించిన పద్ధతులు పెద్దగా మారలేదు.<ref>{{harvnb|Gat|1992|p=12}}</ref> దీనికి కారణం క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా, ఇతర శాస్త్రాలలా కాకుండా యుద్ధంలో ఎదుటి వస్తువు లేదా శత్రువు కూడా ప్రతిస్పందిస్తుంది. నెపోలియన్ యుద్ధాల తర్వాత యువ అధికారులు యుద్ధంలో గెలుపు అనేది వ్యక్తుల మరియు సమూహాల మనస్తత్వంపై ఆధారపడి ఉంటుందని భావించేవారు.p. 29, Gat దీని వల్ల సైనిక సంస్థలు తమ యుద్ధ సిద్ధాంతాలకు పరిమాణాత్మక మరియు గుణాత్మక పరిశోధనలను అన్వయించడం ప్రారంభించాయి. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ అనుభవాల నుండే ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం పుట్టింది. ఆ కాలంలో సైనిక సరఫరా అనేది ఒక లాజిస్టిక్స్ శాస్త్రంగా మారింది. ఆయుధాల తయారీ కంటే వేగంగా వాటిని వాడటం, అంతర్గత దహన యంత్రాలను వాడటం వంటి మార్పులు వచ్చాయి.<ref>p. 50, Thompson </ref>యుద్ధతంత్రంలో కూడా పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి. పదాతీ దళం ట్యాంకులు, విమానాలు మరియు ఫిరంగి దళాలతో కలిసి పనిచేయడం ప్రారంభమైంది. టెక్నాలజీ అనేది యుద్ధ క్షేత్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైనదని అందరూ గుర్తించారు. == సైనిక నైపుణ్యాల వినియోగం == సైనిక శాస్త్రం ప్రధానంగా సైనిక కార్యకలాపాల్లో ఎవరు పాల్గొంటారు, వారికి ఎలాంటి నైపుణ్యాలు ఉండాలి అనే దానిపై దృష్టి పెడుతుంది. === సైనిక సంస్థ - బలగాల నిర్మాణం === సైనిక విభాగాలను మరియు మొత్తం సైన్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి అవసరమైన పద్ధతులను ఇది అభివృద్ధి చేస్తుంది. బలగాల నిర్మాణం అనేది సైనిక సిబ్బందిని, ఆయుధాలను మరియు పరికరాలను యుద్ధం కోసం ఎలా సిద్ధం చేయాలి అనే పద్ధతి. ఇది దేశం యొక్క జాతీయ రక్షణ విధానం మరియు ఎదురయ్యే ముప్పుల ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. అమెరికాలో దీనిని టేబుల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషన్ అండ్ ఎక్విప్‌మెంట్ అనే పత్రం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు. === సైనిక విద్య - శిక్షణ === సైనికులు, నాన్-కమిషన్డ్ అధికారులు మరియు అధికారులకు శిక్షణ ఇచ్చే పద్ధతులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. సాధారణ సైన్యంతో పాటు రిజర్వ్ బలగాలకు కూడా శిక్షణ ఇస్తారు. అధికారుల విషయంలో సాధారణ విద్యతో పాటు రాజకీయ అవగాహన కూడా కల్పిస్తారు. == సైనిక భావనలు - పద్ధతులు == సైన్యాన్ని మరియు ఆయుధాలను ఎలా వాడాలి అనే అంశం కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. '''డాక్టర్ కాజల్ నయన్ ప్రకారం: ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైబర్ యుద్ధ కాలం''' ప్రస్తుతం సైబర్ యుద్ధ కాలంలో, సైనిక శాస్త్ర రంగంలో కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానం సాయంతో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైనిక శాస్త్ర యుగం ప్రారంభమైంది. దీని సాయంతో యుద్ధ తంత్రాలను మరింత సమర్థవంతంగా మార్చవచ్చు. === సైనిక చరిత్ర వ్యూహాలు === వేల సంవత్సరాలుగా యుద్ధాలు జరుగుతున్నప్పటికీ, ప్రాథమిక యుద్ధతంత్రాలు మరియు లక్ష్యాలు మారలేదు. ఉదాహరణకు, శత్రువును చుట్టుముట్టి దాడి చేసే పద్ధతిని క్రీస్తుపూర్వం 216లో హన్నిబాల్ ఉపయోగించగా, క్రీస్తుశకం 633లో ఖలీద్ ఇబ్న్ అల్-వలీద్ ఉపయోగించారు. సైనిక వ్యూహం అనేది సైనిక శాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో రెండు ప్రధాన వ్యవస్థలు ఉన్నాయి: పాశ్చాత్య సిద్ధాంతం: ఇది సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. బాగా శిక్షణ పొందిన అధికారుల ద్వారా శత్రువు యొక్క కమ్యూనికేషన్ మరియు నిఘా వ్యవస్థను దెబ్బతీయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. రష్యన్ సిద్ధాంతం: ఇది భారీ యంత్రాలు మరియు సైనికుల సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది. తక్కువ శిక్షణ ఉన్న సైనికులతో కూడా పనిచేయగలదు. === నిఘా మరియు లాజిస్టిక్స్ === సైనిక నిఘా వివిధ వనరుల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి, దానిని విశ్లేషించి కమాండర్లకు అందిస్తుంది. సైనిక లాజిస్టిక్స్ అనేది సైనిక బలగాల కదలికలు మరియు వారికి అవసరమైన సామాగ్రిని సరఫరా చేసే పద్ధతి. ఆయుధాలు, ఆహారం, వైద్య సేవలు మరియు రవాణా వంటివన్నీ ఇందులో భాగమే. == సైన్యం మరియు సమాజం == సైన్యం మరియు సమాజం ఒకదానిపై ఒకటి ఎలా ప్రభావం చూపుతాయనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది.<ref>Shields, 2020. pp. 1–23.</ref> క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా యుద్ధం అనేది రాజకీయాలకు కొనసాగింపు. సమాజంలోని మార్పులు సైన్యంపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. వెటరన్లు: సైన్యం నుండి తిరిగి వచ్చిన మాజీ సైనికులను వెటరన్లు అంటారు. వారు తిరిగి సామాన్య సమాజంలో కలిసిపోవడానికి ఎదుర్కొనే సవాళ్లు చాలా ఉంటాయి. యుద్ధం వల్ల కలిగే మానసిక ఒత్తిడి మరియు శారీరక గాయాలను పరిష్కరించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత. రిజర్వ్ బలగాలు: వీరు పార్ట్-టైమ్ సైనికులుగా పనిచేస్తారు. ఏదైనా అత్యవసర పరిస్థితి లేదా విపత్తు సంభవించినప్పుడు వీరి సేవలను ఉపయోగిస్తారు. ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఒక దేశం తన బడ్జెట్‌లో అధిక మొత్తాన్ని రక్షణ రంగంపై ఖర్చు చేస్తుంది. దీనివల్ల కొత్త పరిశ్రమలు రావడం, యువతకు ఉపాధి దొరకడం జరుగుతుంది. సైన్యం కోసం చేసే పరిశోధనలు సామాన్య ప్రజల జీవితాల్లో కూడా మార్పు తెస్తాయి. == ప్రధాన యుద్ధ సిద్ధాంతాలు == {| class="wikitable" |- ! వ్యూహకర్త !! ప్రధాన సిద్ధాంతం !! వివరణ |- | '''సన్ త్జు''' || యుద్ధం చేయకుండా గెలవడం || శత్రువును మానసికంగా దెబ్బతీయడం ద్వారా పోరాటం అవసరం లేకుండానే లొంగదీసుకోవాలి. |- | '''క్లాజ్‌విట్జ్''' || రాజకీయాల కొనసాగింపు || యుద్ధం అనేది కేవలం హింస కాదు, అది రాజకీయ లక్ష్యాలను సాధించడానికి చేసే ఒక ప్రయత్నం. |- | '''మావో జెడాంగ్''' || గెరిల్లా యుద్ధం || బలమైన శత్రువుపై నేరుగా దాడి చేయకుండా, చిన్న చిన్న సమూహాలుగా విడిపోయి శత్రువును అలసిపోయేలా చేయడం. |} == యూనివర్సిటీ చదువులు మరియు జర్నల్స్ == ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు సైనిక శాస్త్రంలో డిగ్రీలను అందిస్తున్నాయి: బెల్జియం: రాయల్ మిలిటరీ అకాడమీ - సోషల్ అండ్ మిలిటరీ సైన్స్. ఫిన్లాండ్: నేషనల్ డిఫెన్స్ యూనివర్సిటీ - పీహెచ్‌డీ వరకు కోర్సులు ఉన్నాయి. అమెరికా: యునైటెడ్ స్టేట్స్ మిలిటరీ అకాడమీ - డిఫెన్స్ అండ్ స్ట్రాటజిక్ స్టడీస్. ఈ రంగంలో ''Armed Forces & Society'', ''International Security'', మరియు ''Military Review'' వంటి పత్రికలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచాయి. == ముగింపు == సైనిక శాస్త్రం అనేది నిరంతరం పరిణామం చెందే ఒక ప్రక్రియ. ఆయుధాలు మారవచ్చు, యుద్ధ భూమి మారవచ్చు, కానీ గెలుపు కోసం అవసరమైన వ్యూహం, క్రమశిక్షణ మరియు ముందస్తు ప్రణాళిక అనేవి ఎప్పటికీ మారవు. ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం ఇప్పుడు శాంతిని కాపాడటానికి కూడా ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా ఉపయోగపడుతోంది. == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{reflist}} '''గ్రంథ పట్టిక''' {{refbegin}} Jordan, Kelly C., "Military Science", in G. Kurt Piehler, ed. ''Encyclopedia of Military Science'', SAGE Reference, Volume, 2. pp. 880–885. Shields Patricia M. (2020) Dynamic Intersection of Military and Society. In: Sookermany A. (eds) ''Handbook of Military Sciences''. Springer, Cham. {{refend}} == బయటి లింకులు == {{Commons category|Military science}} [https://www.armedforces-int.com/ Military Technology] [https://www.dodccrp.org/files/Alberts_NCW.pdf Network Centric Warfare] by Alberts et al. (CCRP, 1999) {{Authority control}} ky24nxsztbucrkbjzdqz65inviv55pd 4804220 4804219 2026-04-17T10:20:46Z WikiPBR 139850 4804220 wikitext text/x-wiki '''సైనిక శాస్త్రం''' అనేది సైనిక ప్రక్రియలు, సంస్థలు ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే ఒక శాస్త్రం. దీనితో పాటు యుద్ధం, వ్యవస్థీకృత బలప్రయోగానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు వాటి అన్వయాల గురించి కూడా ఇది వివరిస్తుంది. <ref> ordan, 2013. p. 880</ref>. ఇది ప్రధానంగా జాతీయ రక్షణ విధానానికి అనుగుణంగా సైనిక సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు అవసరమైన సిద్ధాంతాలు, పద్ధతులు ఆచరణపై దృష్టి పెడుతుంది. సైనిక బలగాలకు సాపేక్ష ప్రయోజనాన్ని అందించడానికి అవసరమైన వ్యూహాత్మక, రాజకీయ, ఆర్థిక, మానసిక, సామాజిక, కార్యాచరణ, సాంకేతిక యుద్ధతంత్ర అంశాలను గుర్తించడానికి సైనిక శాస్త్రం ఉపయోగపడుతుంది. శాంతి సమయంలో లేదా యుద్ధ సమయంలో విజయం సాధించే అవకాశాలను ఇది మెరుగుపరుస్తుంది. సైనిక శాస్త్రవేత్తలలో సిద్ధాంతకర్తలు, పరిశోధకులు, ప్రయోగాత్మక శాస్త్రవేత్తలు, డిజైనర్లు, ఇంజనీర్లు ఇతర సైనిక సిబ్బంది ఉంటారు. నిర్దిష్ట వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలను సాధించడానికి సైనిక సిబ్బంది ఆయుధాలను, పరికరాలను శిక్షణను పొందుతారు. సాంకేతిక నిఘాలో భాగంగా శత్రువుల సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి కూడా సైనిక శాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. సైనిక విద్యలో, అధికారులు కావాలనుకునే వారికి శిక్షణ ఇచ్చే విద్యా సంస్థలలోని విభాగానికి తరచుగా సైనిక శాస్త్ర విభాగం అని పేరు పెడతారు. == చరిత్ర == [[File:Telephony Class NGM-v31-p357.jpg|thumb|left|టెలిఫోనీ క్లాస్: అమెరికా సైన్యంలోని సిబ్బందికి శిక్షణ. ఆధునిక యుద్ధతంత్రంలో టెలిఫోన్ వాడకం వల్ల పాతకాలపు గుర్రపు స్వారీ చేసే సందేశాహరుల అవసరం తగ్గిపోయింది. టెలిఫోన్ ద్వారా సందేశం పంపడం వల్ల సమయం దూరం ఆదా అవుతుంది. 1917 నాటి చిత్రం.]]<nowiki> </nowiki><ref>{{main|History of military technology|Military history}}</ref> రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు, సైనిక శాస్త్రాన్ని ఒక ముఖ్యమైన విద్యా విభాగంగా పరిగణించేవారు. దీనికి కారణం ఆ కాలంలో విద్యపై ఉన్న గౌరవం రహస్య స్వభావం. 1880ల నాటికి ఐరోపా జనాభాలో ఎక్కువ మందికి అక్షరాస్యత లేదు. అటువంటి సమయంలో, సైనిక అధికారులు చేసే సంక్లిష్టమైన గణనలు యుద్ధ క్షేత్రంలో దళాల కదలికలు సామాన్యులకు ఒక అద్భుతంలా అనిపించేవి. తుపాకీ మందు ఆవిష్కరణ కోటల నిర్మాణం వంటి అంశాలు సైనిక శాస్త్రాన్ని మరింత లోతైన విషయంగా మార్చాయి. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, యుద్ధ భూమిలో బలప్రయోగానికి సంబంధించిన పద్ధతులు పెద్దగా మారలేదు.<ref>{{harvnb|Gat|1992|p=12}}</ref> దీనికి కారణం క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా, ఇతర శాస్త్రాలలా కాకుండా యుద్ధంలో ఎదుటి వస్తువు లేదా శత్రువు కూడా ప్రతిస్పందిస్తుంది. నెపోలియన్ యుద్ధాల తర్వాత యువ అధికారులు యుద్ధంలో గెలుపు అనేది వ్యక్తుల సమూహాల మనస్తత్వంపై ఆధారపడి ఉంటుందని భావించేవారు.p. 29, Gat దీని వల్ల సైనిక సంస్థలు తమ యుద్ధ సిద్ధాంతాలకు పరిమాణాత్మక గుణాత్మక పరిశోధనలను అన్వయించడం ప్రారంభించాయి. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ అనుభవాల నుండే ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం పుట్టింది. ఆ కాలంలో సైనిక సరఫరా అనేది ఒక లాజిస్టిక్స్ శాస్త్రంగా మారింది. ఆయుధాల తయారీ కంటే వేగంగా వాటిని వాడటం, అంతర్గత దహన యంత్రాలను వాడటం వంటి మార్పులు వచ్చాయి.<ref>p. 50, Thompson </ref>యుద్ధతంత్రంలో కూడా పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి. పదాతీ దళం ట్యాంకులు, విమానాలు ఫిరంగి దళాలతో కలిసి పనిచేయడం ప్రారంభమైంది. టెక్నాలజీ అనేది యుద్ధ క్షేత్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైనదని అందరూ గుర్తించారు. == సైనిక నైపుణ్యాల వినియోగం == సైనిక శాస్త్రం ప్రధానంగా సైనిక కార్యకలాపాల్లో ఎవరు పాల్గొంటారు, వారికి ఎలాంటి నైపుణ్యాలు ఉండాలి అనే దానిపై దృష్టి పెడుతుంది. === సైనిక సంస్థ - బలగాల నిర్మాణం === సైనిక విభాగాలను మొత్తం సైన్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి అవసరమైన పద్ధతులను ఇది అభివృద్ధి చేస్తుంది. బలగాల నిర్మాణం అనేది సైనిక సిబ్బందిని, ఆయుధాలను పరికరాలను యుద్ధం కోసం ఎలా సిద్ధం చేయాలి అనే పద్ధతి. ఇది దేశం యొక్క జాతీయ రక్షణ విధానం ఎదురయ్యే ముప్పుల ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. అమెరికాలో దీనిని టేబుల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషన్ అండ్ ఎక్విప్‌మెంట్ అనే పత్రం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు. === సైనిక విద్య - శిక్షణ === సైనికులు, నాన్-కమిషన్డ్ అధికారులు అధికారులకు శిక్షణ ఇచ్చే పద్ధతులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. సాధారణ సైన్యంతో పాటు రిజర్వ్ బలగాలకు కూడా శిక్షణ ఇస్తారు. అధికారుల విషయంలో సాధారణ విద్యతో పాటు రాజకీయ అవగాహన కూడా కల్పిస్తారు. == సైనిక భావనలు - పద్ధతులు == సైన్యాన్ని ఆయుధాలను ఎలా వాడాలి అనే అంశం కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. '''డాక్టర్ కాజల్ నయన్ ప్రకారం: ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైబర్ యుద్ధ కాలం''' ప్రస్తుతం సైబర్ యుద్ధ కాలంలో, సైనిక శాస్త్ర రంగంలో కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానం సాయంతో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సైనిక శాస్త్ర యుగం ప్రారంభమైంది. దీని సాయంతో యుద్ధ తంత్రాలను మరింత సమర్థవంతంగా మార్చవచ్చు. === సైనిక చరిత్ర వ్యూహాలు === వేల సంవత్సరాలుగా యుద్ధాలు జరుగుతున్నప్పటికీ, ప్రాథమిక యుద్ధతంత్రాలు లక్ష్యాలు మారలేదు. ఉదాహరణకు, శత్రువును చుట్టుముట్టి దాడి చేసే పద్ధతిని క్రీస్తుపూర్వం 216లో హన్నిబాల్ ఉపయోగించగా, క్రీస్తుశకం 633లో ఖలీద్ ఇబ్న్ అల్-వలీద్ ఉపయోగించారు. సైనిక వ్యూహం అనేది సైనిక శాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో రెండు ప్రధాన వ్యవస్థలు ఉన్నాయి: పాశ్చాత్య సిద్ధాంతం: ఇది సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. బాగా శిక్షణ పొందిన అధికారుల ద్వారా శత్రువు యొక్క కమ్యూనికేషన్ నిఘా వ్యవస్థను దెబ్బతీయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. రష్యన్ సిద్ధాంతం: ఇది భారీ యంత్రాలు సైనికుల సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది. తక్కువ శిక్షణ ఉన్న సైనికులతో కూడా పనిచేయగలదు. === నిఘా లాజిస్టిక్స్ === సైనిక నిఘా వివిధ వనరుల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి, దానిని విశ్లేషించి కమాండర్లకు అందిస్తుంది. సైనిక లాజిస్టిక్స్ అనేది సైనిక బలగాల కదలికలు వారికి అవసరమైన సామాగ్రిని సరఫరా చేసే పద్ధతి. ఆయుధాలు, ఆహారం, వైద్య సేవలు రవాణా వంటివన్నీ ఇందులో భాగమే. == సైన్యం సమాజం == సైన్యం సమాజం ఒకదానిపై ఒకటి ఎలా ప్రభావం చూపుతాయనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది.<ref>Shields, 2020. pp. 1–23.</ref> క్లాజ్‌విట్జ్ చెప్పినట్లుగా యుద్ధం అనేది రాజకీయాలకు కొనసాగింపు. సమాజంలోని మార్పులు సైన్యంపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. వెటరన్లు: సైన్యం నుండి తిరిగి వచ్చిన మాజీ సైనికులను వెటరన్లు అంటారు. వారు తిరిగి సామాన్య సమాజంలో కలిసిపోవడానికి ఎదుర్కొనే సవాళ్లు చాలా ఉంటాయి. యుద్ధం వల్ల కలిగే మానసిక ఒత్తిడి శారీరక గాయాలను పరిష్కరించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత. రిజర్వ్ బలగాలు: వీరు పార్ట్-టైమ్ సైనికులుగా పనిచేస్తారు. ఏదైనా అత్యవసర పరిస్థితి లేదా విపత్తు సంభవించినప్పుడు వీరి సేవలను ఉపయోగిస్తారు. ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఒక దేశం తన బడ్జెట్‌లో అధిక మొత్తాన్ని రక్షణ రంగంపై ఖర్చు చేస్తుంది. దీనివల్ల కొత్త పరిశ్రమలు రావడం, యువతకు ఉపాధి దొరకడం జరుగుతుంది. సైన్యం కోసం చేసే పరిశోధనలు సామాన్య ప్రజల జీవితాల్లో కూడా మార్పు తెస్తాయి. == ప్రధాన యుద్ధ సిద్ధాంతాలు == {| class="wikitable" |- ! వ్యూహకర్త !! ప్రధాన సిద్ధాంతం !! వివరణ |- | '''సన్ త్జు''' || యుద్ధం చేయకుండా గెలవడం || శత్రువును మానసికంగా దెబ్బతీయడం ద్వారా పోరాటం అవసరం లేకుండానే లొంగదీసుకోవాలి. |- | '''క్లాజ్‌విట్జ్''' || రాజకీయాల కొనసాగింపు || యుద్ధం అనేది కేవలం హింస కాదు, అది రాజకీయ లక్ష్యాలను సాధించడానికి చేసే ఒక ప్రయత్నం. |- | '''మావో జెడాంగ్''' || గెరిల్లా యుద్ధం || బలమైన శత్రువుపై నేరుగా దాడి చేయకుండా, చిన్న చిన్న సమూహాలుగా విడిపోయి శత్రువును అలసిపోయేలా చేయడం. |} == యూనివర్సిటీ చదువులు జర్నల్స్ == ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు సైనిక శాస్త్రంలో డిగ్రీలను అందిస్తున్నాయి: బెల్జియం: రాయల్ మిలిటరీ అకాడమీ - సోషల్ అండ్ మిలిటరీ సైన్స్. ఫిన్లాండ్: నేషనల్ డిఫెన్స్ యూనివర్సిటీ - పీహెచ్‌డీ వరకు కోర్సులు ఉన్నాయి. అమెరికా: యునైటెడ్ స్టేట్స్ మిలిటరీ అకాడమీ - డిఫెన్స్ అండ్ స్ట్రాటజిక్ స్టడీస్. ఈ రంగంలో ''Armed Forces & Society'', ''International Security'', ''Military Review'' వంటి పత్రికలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచాయి. == ముగింపు == సైనిక శాస్త్రం అనేది నిరంతరం పరిణామం చెందే ఒక ప్రక్రియ. ఆయుధాలు మారవచ్చు, యుద్ధ భూమి మారవచ్చు, కానీ గెలుపు కోసం అవసరమైన వ్యూహం, క్రమశిక్షణ ముందస్తు ప్రణాళిక అనేవి ఎప్పటికీ మారవు. ఆధునిక సైనిక శాస్త్రం ఇప్పుడు శాంతిని కాపాడటానికి కూడా ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా ఉపయోగపడుతోంది. == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{reflist}} '''గ్రంథ పట్టిక''' {{refbegin}} Jordan, Kelly C., "Military Science", in G. Kurt Piehler, ed. ''Encyclopedia of Military Science'', SAGE Reference, Volume, 2. pp. 880–885. Shields Patricia M. (2020) Dynamic Intersection of Military and Society. In: Sookermany A. (eds) ''Handbook of Military Sciences''. Springer, Cham. {{refend}} == బయటి లింకులు == {{Commons category|Military science}} [https://www.armedforces-int.com/ Military Technology] [https://www.dodccrp.org/files/Alberts_NCW.pdf Network Centric Warfare] by Alberts et al. (CCRP, 1999) {{Authority control}} li9in5rdwdtnpxns8urpssnnktwdwum 0 488234 4804221 2026-04-17T10:30:21Z WikiPBR 139850 మూలలను , చిత్రాలను , ప్రధాన వ్యాసం ద్వారా తీసుకొచ్చి చేర్చాను 4804221 wikitext text/x-wiki '''క్రీడా శాస్త్రం''' అనేది వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు ఆరోగ్యవంతమైన మానవ శరీరం తక్షణమే మరియు దీర్ఘకాలికంగా ఎలా స్పందిస్తుంది అనే అంశాన్ని అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. క్రీడలు మరియు శారీరక శ్రమ వల్ల కణాల స్థాయి నుండి మొత్తం శరీరం వరకు ఆరోగ్యం మరియు పనితీరు ఎలా మెరుగుపడతాయో ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడా శాస్త్రం ప్రధానంగా శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology), మనస్తత్వ శాస్త్రం (psychology), శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం (anatomy), బయోమెకానిక్స్ (biomechanics), జీవ రసాయన శాస్త్రం (biochemistry) మరియు కైనెటిక్స్ (kinesiology) వంటి రంగాలను తనలో కలుపుకుంటుంది.McArdle, 2006. p. 8. [[File:Japan Institute of Sports Sciences.JPG|thumb|క్రీడా శాస్త్ర సంస్థ, జపాన్]] == చారిత్రక నేపథ్యం మరియు పరిణామం == క్రీడా శాస్త్రం యొక్క మూలాలు ప్రాచీన గ్రీకు కాలంలో ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ ప్రాచీన గ్రీకు వైద్యుడు గాలెన్ (131–201) ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచుకోవడం, సరైన పోషకాహారం తీసుకోవడం మరియు కండరాల బలోపేతం గురించి 87 వివరణాత్మక వ్యాసాలను రాశారు.<ref> {{cite book |last1=Berryman |first1=Jack |title=Sport and Exercise Science |date=1992 |publisher=University of Illinois Press |isbn=0-252-01896-6 |pages=14–19}}</ref> ఆయన రాసిన ఈ వ్యాసాలు ఆధునిక వ్యాయామ శరీర ధర్మ శాస్త్రానికి పునాదిగా నిలిచాయి. మధ్య యుగాలలో ఈ శాస్త్రం కొంత నెమ్మదించినప్పటికీ, పునరుజ్జీవన కాలంలో మానవ శరీరం పనితీరుపై కొత్త ఆలోచనలు పుట్టుకొచ్చాయి. 15వ శతాబ్దంలో గుటెన్‌బర్గ్ ముద్రణ యంత్రం అందుబాటులోకి రావడంతో ఈ ఆలోచనలు వేగంగా వ్యాపించాయి. కొత్త పరిశోధకులు రక్త ప్రసరణ మరియు జీర్ణ వ్యవస్థల సంక్లిష్టతలపై వెలుగు నింపారు. 19వ శతాబ్దం నాటికి, ఆధునిక వైద్య పాఠశాలలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ రంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి. === కీలక వ్యక్తుల కృషి === క్రీడా శాస్త్ర అభివృద్ధికి కృషి చేసిన కొందరు ముఖ్య వ్యక్తులు: '''ఆస్టిన్ ఫ్లింట్ జూనియర్ (1836–1915):''' వ్యాయామానికి శరీరం చూపే ప్రతిస్పందనలను తన వైద్య పుస్తకాల్లో వివరించిన మొదటి అమెరికన్ వైద్యులలో ఒకరు.<ref>{{cite book |last1=McArdle |first1=William |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |page=8}}</ref> '''ఎడ్వర్డ్ హిచ్‌కాక్ జూనియర్ (1828–1911):''' శారీరక వ్యాయామం మరియు శిక్షణపై శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసం తన వృత్తిని అంకితం చేశారు.<ref>{{cite web |last1=Sweet |first1=William |title=150 Years Ago: Amherst Established Nation's First College Health Program |url=https://www.amherst.edu/news/news_releases/2011/08/node/337711/ |website=amherst.edu}}</ref> '''ఆగస్ట్ క్రోగ్ (1874–1949):''' కండరాలు పనిచేస్తున్నప్పుడు రక్త ప్రసరణను నియంత్రించే విధానాన్ని కనుగొన్నందుకు 1920లో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.<ref>{{cite web |title=August Krogh Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1920/krogh/biographical/ |website=NobelPrize.org}}</ref> == క్రీడా శాస్త్రం - ప్రధాన ఉప విభాగాలు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది అనేక విభిన్న శాస్త్రాల కలయిక. ఇందులో ప్రతి విభాగం క్రీడాకారుడి పనితీరును మెరుగుపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. === 1. శరీర ధర్మ శాస్త్రం (Exercise Physiology) === వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు శరీరం లోపల జరిగే మార్పులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. గుండె కొట్టుకునే వేగం, శ్వాసక్రియ, రక్త ప్రసరణ మరియు కండరాల శక్తి వినియోగం వంటి అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు ఎంత సమయం పాటు అలసిపోకుండా ఆడగలరు (endurance) అనేది ఈ శాస్త్రం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది. === 2. బయోమెకానిక్స్ (Sports Biomechanics) === శరీరాన్ని ఒక యంత్రంగా పరిగణించి, కదలికల వెనుక ఉన్న భౌతిక సూత్రాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు గాయపడకుండా ఎలా కదలాలి? తక్కువ శక్తితో ఎక్కువ వేగంగా ఎలా పరిగెత్తాలి? జంపింగ్ లేదా త్రోయింగ్ సమయంలో శరీర కోణం ఎలా ఉండాలి? వంటి ప్రశ్నలకు బయోమెకానిక్స్ సమాధానం ఇస్తుంది. === 3. క్రీడా మనస్తత్వ శాస్త్రం (Sport Psychology) === ఆటలో గెలవాలంటే కేవలం శారీరక శక్తే సరిపోదు, మానసిక బలం కూడా ఉండాలి. ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, ఏకాగ్రతను నిలుపుకోవడం మరియు ఓటమి ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా ఉండటం వంటి అంశాలను ఇది నేర్పుతుంది. మైదానంలో క్రీడాకారుడి ప్రవర్తనను ఇది విశ్లేషిస్తుంది. === 4. క్రీడా పోషకాహారం (Sports Nutrition) === క్రీడాకారులకు సాధారణ వ్యక్తుల కంటే భిన్నమైన ఆహారం అవసరం. ఏ రకమైన ఆహారం తీసుకుంటే శక్తి పెరుగుతుంది, గాయాలు త్వరగా తగ్గుతాయి మరియు శరీరం నీటి శాతాన్ని (hydration) ఎలా కాపాడుకోవాలి అనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది. == క్రీడా శాస్త్ర అధ్యయనం మరియు ప్రయోగాలు == [[File:Snowboarder during turn while in deep powder-ColorTemp.jpeg|thumb|మంచుపై ప్రయాణించే వ్యక్తి మలుపు తిరుగుతున్నప్పుడు జరిగే శారీరక మార్పులను భౌతిక శాస్త్రంలోని బయోమెకానిక్స్ పద్ధతుల ద్వారా విశ్లేషించవచ్చు.]] [[File:Snowboarder in curve with diagram showing vectors for centrifugal force and weight.svg|thumb|పైన ఉన్న చిత్రానికి సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్ర రేఖాచిత్రం. ఇందులో బరువు మరియు అపకేంద్ర బలం ఎలా పనిచేస్తాయో బాణం గుర్తుల ద్వారా చూపబడింది.]] క్రీడా శాస్త్రంలో ఎక్కువ పరిశోధనలు విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా ప్రత్యేక పరిశోధనా కేంద్రాలలో జరుగుతాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=Stephen John |date=1 August 2007 |title=A profile of sports science research (1983–2003) |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=10 |issue=4 |pages=193–200}}</ref> ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో డిగ్రీ చదివే వారి సంఖ్య పెరుగుతోంది. ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉపయోగించి ప్రయోగశాలల్లో క్రీడాకారుల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తారు. క్రీడా శాస్త్రం వృద్ధాప్యంలో ఉన్న శరీరానికి కూడా ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last=Tulle |first=Emmanuelle |date=1 December 2008 |title=Acting your age? Sports science and the ageing body |journal=Journal of Aging Studies |volume=22 |issue=4 |pages=340–347}}</ref> వయసు పైబడిన వారు వ్యాయామం చేయడం వల్ల వారి రోజువారీ పనులను స్వతంత్రంగా చేసుకోగలుగుతారు మరియు కింద పడటం వంటి ప్రమాదాల నుండి రక్షణ పొందుతారు. ఇది వృద్ధాప్యాన్ని ఆపడానికి కాకుండా, శరీరాన్ని చురుకుగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last1=Goggin |first1=N. L. |title=Physical Activity Behaviors of Older Adults |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=9 |pages=58–66}}</ref> == ఆధునిక క్రీడల్లో క్రీడా శాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత == ప్రస్తుత పోటీ ప్రపంచంలో ప్రతి సెకను, ప్రతి మిల్లీమీటరు గెలుపోటములను నిర్ణయిస్తున్నాయి. అటువంటి సమయంలో క్రీడా శాస్త్రం క్రీడాకారులకు అదనపు బలాన్ని ఇస్తుంది. పనితీరు విశ్లేషణ: వీడియో టెక్నాలజీ మరియు సెన్సార్ల ద్వారా క్రీడాకారుడి ప్రతి కదలికను విశ్లేషిస్తారు. ఎక్కడ పొరపాట్లు జరుగుతున్నాయో గుర్తించి వాటిని సరిదిద్దుతారు. గాయాల నివారణ: క్రీడాకారులు ఎక్కువగా గాయపడే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించి, వాటిని బలోపేతం చేసే వ్యాయామాలను సూచిస్తారు. ఒకవేళ గాయపడితే, త్వరగా కోలుకోవడానికి ఫిజియోథెరపీ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. క్రీడా పరికరాల తయారీ: క్రీడా శాస్త్రం అందించే సమాచారంతో మెరుగైన బూట్లు, దుస్తులు మరియు ఆట వస్తువులను తయారు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, గాలి ఒత్తిడిని తట్టుకునే స్విమ్మింగ్ సూట్లు లేదా తక్కువ బరువున్న టెన్నిస్ రాకెట్లు. == క్రీడా శాస్త్రం - ఉపాధి అవకాశాలు == ఈ రంగంలో విద్యను అభ్యసించిన వారికి అనేక రకాల అవకాశాలు ఉన్నాయి: క్రీడా కోచ్: క్రీడాకారులకు శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం. ఫిట్‌నెస్ నిపుణుడు: జిమ్ మరియు ఫిట్‌నెస్ సెంటర్లలో శిక్షకులుగా పనిచేయడం. క్రీడా పోషకాహార నిపుణుడు: జట్లు లేదా వ్యక్తిగత క్రీడాకారుల కోసం డైట్ ప్లాన్ సిద్ధం చేయడం. పరిశోధకుడు: కొత్త శిక్షణ పద్ధతులు మరియు పరికరాలపై పరిశోధన చేయడం. రీహాబిలిటేషన్ నిపుణుడు: గాయపడిన క్రీడాకారులు తిరిగి మైదానంలోకి వచ్చేలా సహాయపడటం. == క్రీడా శాస్త్రంపై విమర్శలు మరియు సవాళ్లు == 2018లో జరిగిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, క్రీడా శాస్త్ర రంగంలో ఒకే రకమైన ప్రయోగాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చేసి ఫలితాలను సరిచూసే పద్ధతి తక్కువగా ఉందని విమర్శలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Halperin |first1=Israel |date=1 February 2018 |title=Strengthening the Practice of Exercise and Sport-Science Research |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=13 |issue=2 |pages=127–134}}</ref> కొన్నిసార్లు చిన్న ఫలితాలను కూడా పెద్దవిగా చూపించే గణాంక దోషాలు జరుగుతున్నాయి. వీటిని సరిదిద్దడానికి "మెటారిసెర్చ్" అనే విభాగం పనిచేస్తోంది. ఇది పరిశోధనల పారదర్శకతను పెంచడానికి కృషి చేస్తోంది. == ముగింపు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది కేవలం ఆటల గురించి మాత్రమే కాదు, అది మానవ సామర్థ్యం యొక్క హద్దులను తెలుసుకునే ఒక ప్రయాణం. ఇది క్రీడాకారులకు పతకాలు సాధించడంలోనే కాకుండా, సామాన్య ప్రజలు ఆరోగ్యంగా, ఉత్సాహంగా ఉండటానికి కూడా దిక్సూచిలా పనిచేస్తుంది. శరీర నిర్మాణంపై అవగాహన పెంచుకోవడం ద్వారా మనం దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల నుండి రక్షణ పొందవచ్చు. భవిష్యత్తులో కృత్రిమ మేధస్సు మరియు డేటా అనలిటిక్స్ తోడుతో క్రీడా శాస్త్రం మరిన్ని అద్భుతాలను సృష్టించనుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[నేర పరిశోధనా శాస్త్రం]] [[సమాచార శాస్త్రం]] [[గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం]] [[సైనిక శాస్త్రం]] == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{reflist}} == బయటి లింకులు == {{commons category}} [https://www.acsm.org అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ స్పోర్ట్స్ మెడిసిన్] [https://www.essa.org.au ఎక్సర్‌సైజ్ & స్పోర్ట్స్ సైన్స్ ఆస్ట్రేలియా] [http://www.nsca.com/Home/ నేషనల్ స్ట్రెంత్ & కండిషనింగ్ అసోసియేషన్] {{Authority control}} [[Category:క్రీడా శాస్త్రం]] [[Category:అనువర్తిత శాస్త్రాలు]] kdljoo5cqmz848vg1g0dx1qt70uq3im 4804222 4804221 2026-04-17T10:30:55Z WikiPBR 139850 4804222 wikitext text/x-wiki '''క్రీడా శాస్త్రం''' అనేది వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు ఆరోగ్యవంతమైన మానవ శరీరం తక్షణమే దీర్ఘకాలికంగా ఎలా స్పందిస్తుంది అనే అంశాన్ని అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. క్రీడలు శారీరక శ్రమ వల్ల కణాల స్థాయి నుండి మొత్తం శరీరం వరకు ఆరోగ్యం పనితీరు ఎలా మెరుగుపడతాయో ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడా శాస్త్రం ప్రధానంగా శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology), మనస్తత్వ శాస్త్రం (psychology), శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం (anatomy), బయోమెకానిక్స్ (biomechanics), జీవ రసాయన శాస్త్రం (biochemistry) కైనెటిక్స్ (kinesiology) వంటి రంగాలను తనలో కలుపుకుంటుంది.McArdle, 2006. p. 8. [[File:Japan Institute of Sports Sciences.JPG|thumb|క్రీడా శాస్త్ర సంస్థ, జపాన్]] == చారిత్రక నేపథ్యం పరిణామం == క్రీడా శాస్త్రం యొక్క మూలాలు ప్రాచీన గ్రీకు కాలంలో ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ ప్రాచీన గ్రీకు వైద్యుడు గాలెన్ (131–201) ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచుకోవడం, సరైన పోషకాహారం తీసుకోవడం కండరాల బలోపేతం గురించి 87 వివరణాత్మక వ్యాసాలను రాశారు.<ref> {{cite book |last1=Berryman |first1=Jack |title=Sport and Exercise Science |date=1992 |publisher=University of Illinois Press |isbn=0-252-01896-6 |pages=14–19}}</ref> ఆయన రాసిన ఈ వ్యాసాలు ఆధునిక వ్యాయామ శరీర ధర్మ శాస్త్రానికి పునాదిగా నిలిచాయి. మధ్య యుగాలలో ఈ శాస్త్రం కొంత నెమ్మదించినప్పటికీ, పునరుజ్జీవన కాలంలో మానవ శరీరం పనితీరుపై కొత్త ఆలోచనలు పుట్టుకొచ్చాయి. 15వ శతాబ్దంలో గుటెన్‌బర్గ్ ముద్రణ యంత్రం అందుబాటులోకి రావడంతో ఈ ఆలోచనలు వేగంగా వ్యాపించాయి. కొత్త పరిశోధకులు రక్త ప్రసరణ జీర్ణ వ్యవస్థల సంక్లిష్టతలపై వెలుగు నింపారు. 19వ శతాబ్దం నాటికి, ఆధునిక వైద్య పాఠశాలలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ రంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి. === కీలక వ్యక్తుల కృషి === క్రీడా శాస్త్ర అభివృద్ధికి కృషి చేసిన కొందరు ముఖ్య వ్యక్తులు: '''ఆస్టిన్ ఫ్లింట్ జూనియర్ (1836–1915):''' వ్యాయామానికి శరీరం చూపే ప్రతిస్పందనలను తన వైద్య పుస్తకాల్లో వివరించిన మొదటి అమెరికన్ వైద్యులలో ఒకరు.<ref>{{cite book |last1=McArdle |first1=William |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |page=8}}</ref> '''ఎడ్వర్డ్ హిచ్‌కాక్ జూనియర్ (1828–1911):''' శారీరక వ్యాయామం శిక్షణపై శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసం తన వృత్తిని అంకితం చేశారు.<ref>{{cite web |last1=Sweet |first1=William |title=150 Years Ago: Amherst Established Nation's First College Health Program |url=https://www.amherst.edu/news/news_releases/2011/08/node/337711/ |website=amherst.edu}}</ref> '''ఆగస్ట్ క్రోగ్ (1874–1949):''' కండరాలు పనిచేస్తున్నప్పుడు రక్త ప్రసరణను నియంత్రించే విధానాన్ని కనుగొన్నందుకు 1920లో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.<ref>{{cite web |title=August Krogh Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1920/krogh/biographical/ |website=NobelPrize.org}}</ref> == క్రీడా శాస్త్రం - ప్రధాన ఉప విభాగాలు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది అనేక విభిన్న శాస్త్రాల కలయిక. ఇందులో ప్రతి విభాగం క్రీడాకారుడి పనితీరును మెరుగుపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. === 1. శరీర ధర్మ శాస్త్రం (Exercise Physiology) === వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు శరీరం లోపల జరిగే మార్పులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. గుండె కొట్టుకునే వేగం, శ్వాసక్రియ, రక్త ప్రసరణ కండరాల శక్తి వినియోగం వంటి అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు ఎంత సమయం పాటు అలసిపోకుండా ఆడగలరు (endurance) అనేది ఈ శాస్త్రం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది. === 2. బయోమెకానిక్స్ (Sports Biomechanics) === శరీరాన్ని ఒక యంత్రంగా పరిగణించి, కదలికల వెనుక ఉన్న భౌతిక సూత్రాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు గాయపడకుండా ఎలా కదలాలి? తక్కువ శక్తితో ఎక్కువ వేగంగా ఎలా పరిగెత్తాలి? జంపింగ్ లేదా త్రోయింగ్ సమయంలో శరీర కోణం ఎలా ఉండాలి? వంటి ప్రశ్నలకు బయోమెకానిక్స్ సమాధానం ఇస్తుంది. === 3. క్రీడా మనస్తత్వ శాస్త్రం (Sport Psychology) === ఆటలో గెలవాలంటే కేవలం శారీరక శక్తే సరిపోదు, మానసిక బలం కూడా ఉండాలి. ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, ఏకాగ్రతను నిలుపుకోవడం ఓటమి ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా ఉండటం వంటి అంశాలను ఇది నేర్పుతుంది. మైదానంలో క్రీడాకారుడి ప్రవర్తనను ఇది విశ్లేషిస్తుంది. === 4. క్రీడా పోషకాహారం (Sports Nutrition) === క్రీడాకారులకు సాధారణ వ్యక్తుల కంటే భిన్నమైన ఆహారం అవసరం. ఏ రకమైన ఆహారం తీసుకుంటే శక్తి పెరుగుతుంది, గాయాలు త్వరగా తగ్గుతాయి శరీరం నీటి శాతాన్ని (hydration) ఎలా కాపాడుకోవాలి అనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది. == క్రీడా శాస్త్ర అధ్యయనం ప్రయోగాలు == [[File:Snowboarder during turn while in deep powder-ColorTemp.jpeg|thumb|మంచుపై ప్రయాణించే వ్యక్తి మలుపు తిరుగుతున్నప్పుడు జరిగే శారీరక మార్పులను భౌతిక శాస్త్రంలోని బయోమెకానిక్స్ పద్ధతుల ద్వారా విశ్లేషించవచ్చు.]] [[File:Snowboarder in curve with diagram showing vectors for centrifugal force and weight.svg|thumb|పైన ఉన్న చిత్రానికి సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్ర రేఖాచిత్రం. ఇందులో బరువు అపకేంద్ర బలం ఎలా పనిచేస్తాయో బాణం గుర్తుల ద్వారా చూపబడింది.]] క్రీడా శాస్త్రంలో ఎక్కువ పరిశోధనలు విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా ప్రత్యేక పరిశోధనా కేంద్రాలలో జరుగుతాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=Stephen John |date=1 August 2007 |title=A profile of sports science research (1983–2003) |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=10 |issue=4 |pages=193–200}}</ref> ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో డిగ్రీ చదివే వారి సంఖ్య పెరుగుతోంది. ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉపయోగించి ప్రయోగశాలల్లో క్రీడాకారుల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తారు. క్రీడా శాస్త్రం వృద్ధాప్యంలో ఉన్న శరీరానికి కూడా ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last=Tulle |first=Emmanuelle |date=1 December 2008 |title=Acting your age? Sports science and the ageing body |journal=Journal of Aging Studies |volume=22 |issue=4 |pages=340–347}}</ref> వయసు పైబడిన వారు వ్యాయామం చేయడం వల్ల వారి రోజువారీ పనులను స్వతంత్రంగా చేసుకోగలుగుతారు కింద పడటం వంటి ప్రమాదాల నుండి రక్షణ పొందుతారు. ఇది వృద్ధాప్యాన్ని ఆపడానికి కాకుండా, శరీరాన్ని చురుకుగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last1=Goggin |first1=N. L. |title=Physical Activity Behaviors of Older Adults |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=9 |pages=58–66}}</ref> == ఆధునిక క్రీడల్లో క్రీడా శాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత == ప్రస్తుత పోటీ ప్రపంచంలో ప్రతి సెకను, ప్రతి మిల్లీమీటరు గెలుపోటములను నిర్ణయిస్తున్నాయి. అటువంటి సమయంలో క్రీడా శాస్త్రం క్రీడాకారులకు అదనపు బలాన్ని ఇస్తుంది. పనితీరు విశ్లేషణ: వీడియో టెక్నాలజీ సెన్సార్ల ద్వారా క్రీడాకారుడి ప్రతి కదలికను విశ్లేషిస్తారు. ఎక్కడ పొరపాట్లు జరుగుతున్నాయో గుర్తించి వాటిని సరిదిద్దుతారు. గాయాల నివారణ: క్రీడాకారులు ఎక్కువగా గాయపడే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించి, వాటిని బలోపేతం చేసే వ్యాయామాలను సూచిస్తారు. ఒకవేళ గాయపడితే, త్వరగా కోలుకోవడానికి ఫిజియోథెరపీ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. క్రీడా పరికరాల తయారీ: క్రీడా శాస్త్రం అందించే సమాచారంతో మెరుగైన బూట్లు, దుస్తులు ఆట వస్తువులను తయారు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, గాలి ఒత్తిడిని తట్టుకునే స్విమ్మింగ్ సూట్లు లేదా తక్కువ బరువున్న టెన్నిస్ రాకెట్లు. == క్రీడా శాస్త్రం - ఉపాధి అవకాశాలు == ఈ రంగంలో విద్యను అభ్యసించిన వారికి అనేక రకాల అవకాశాలు ఉన్నాయి: క్రీడా కోచ్: క్రీడాకారులకు శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం. ఫిట్‌నెస్ నిపుణుడు: జిమ్ ఫిట్‌నెస్ సెంటర్లలో శిక్షకులుగా పనిచేయడం. క్రీడా పోషకాహార నిపుణుడు: జట్లు లేదా వ్యక్తిగత క్రీడాకారుల కోసం డైట్ ప్లాన్ సిద్ధం చేయడం. పరిశోధకుడు: కొత్త శిక్షణ పద్ధతులు పరికరాలపై పరిశోధన చేయడం. రీహాబిలిటేషన్ నిపుణుడు: గాయపడిన క్రీడాకారులు తిరిగి మైదానంలోకి వచ్చేలా సహాయపడటం. == క్రీడా శాస్త్రంపై విమర్శలు సవాళ్లు == 2018లో జరిగిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, క్రీడా శాస్త్ర రంగంలో ఒకే రకమైన ప్రయోగాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చేసి ఫలితాలను సరిచూసే పద్ధతి తక్కువగా ఉందని విమర్శలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Halperin |first1=Israel |date=1 February 2018 |title=Strengthening the Practice of Exercise and Sport-Science Research |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=13 |issue=2 |pages=127–134}}</ref> కొన్నిసార్లు చిన్న ఫలితాలను కూడా పెద్దవిగా చూపించే గణాంక దోషాలు జరుగుతున్నాయి. వీటిని సరిదిద్దడానికి "మెటారిసెర్చ్" అనే విభాగం పనిచేస్తోంది. ఇది పరిశోధనల పారదర్శకతను పెంచడానికి కృషి చేస్తోంది. == ముగింపు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది కేవలం ఆటల గురించి మాత్రమే కాదు, అది మానవ సామర్థ్యం యొక్క హద్దులను తెలుసుకునే ఒక ప్రయాణం. ఇది క్రీడాకారులకు పతకాలు సాధించడంలోనే కాకుండా, సామాన్య ప్రజలు ఆరోగ్యంగా, ఉత్సాహంగా ఉండటానికి కూడా దిక్సూచిలా పనిచేస్తుంది. శరీర నిర్మాణంపై అవగాహన పెంచుకోవడం ద్వారా మనం దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల నుండి రక్షణ పొందవచ్చు. భవిష్యత్తులో కృత్రిమ మేధస్సు డేటా అనలిటిక్స్ తోడుతో క్రీడా శాస్త్రం మరిన్ని అద్భుతాలను సృష్టించనుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[నేర పరిశోధనా శాస్త్రం]] [[సమాచార శాస్త్రం]] [[గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం]] [[సైనిక శాస్త్రం]] == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{reflist}} == బయటి లింకులు == {{commons category}} [https://www.acsm.org అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ స్పోర్ట్స్ మెడిసిన్] [https://www.essa.org.au ఎక్సర్‌సైజ్ & స్పోర్ట్స్ సైన్స్ ఆస్ట్రేలియా] [http://www.nsca.com/Home/ నేషనల్ స్ట్రెంత్ & కండిషనింగ్ అసోసియేషన్] {{Authority control}} [[Category:క్రీడా శాస్త్రం]] [[Category:అనువర్తిత శాస్త్రాలు]] qpcrioht3fvubncfz0w8a422oe2img1 4804224 4804222 2026-04-17T10:39:48Z WikiPBR 139850 4804224 wikitext text/x-wiki '''క్రీడా శాస్త్రం''' అనేది వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు ఆరోగ్యవంతమైన మానవ శరీరం తక్షణమే దీర్ఘకాలికంగా ఎలా స్పందిస్తుంది అనే అంశాన్ని అధ్యయనం చేసే ఒక విజ్ఞాన విభాగం. క్రీడలు శారీరక శ్రమ వల్ల కణాల స్థాయి నుండి మొత్తం శరీరం వరకు ఆరోగ్యం పనితీరు ఎలా మెరుగుపడతాయో ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడా శాస్త్రం ప్రధానంగా శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology), మనస్తత్వ శాస్త్రం (psychology), శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం (anatomy), బయోమెకానిక్స్ (biomechanics), జీవ రసాయన శాస్త్రం (biochemistry) కైనెటిక్స్ (kinesiology) వంటి రంగాలను తనలో కలుపుకుంటుంది.<ref> McArdle, 2006. p. 8.</ref> [[File:Japan Institute of Sports Sciences.JPG|thumb|క్రీడా శాస్త్ర సంస్థ, జపాన్]] == చారిత్రక నేపథ్యం పరిణామం == క్రీడా శాస్త్రం యొక్క మూలాలు ప్రాచీన గ్రీకు కాలంలో ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ ప్రాచీన గ్రీకు వైద్యుడు గాలెన్ (131–201) ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచుకోవడం, సరైన పోషకాహారం తీసుకోవడం కండరాల బలోపేతం గురించి 87 వివరణాత్మక వ్యాసాలను రాశారు.<ref> {{cite book |last1=Berryman |first1=Jack |title=Sport and Exercise Science |date=1992 |publisher=University of Illinois Press |isbn=0-252-01896-6 |pages=14–19}}</ref> ఆయన రాసిన ఈ వ్యాసాలు ఆధునిక వ్యాయామ శరీర ధర్మ శాస్త్రానికి పునాదిగా నిలిచాయి. మధ్య యుగాలలో ఈ శాస్త్రం కొంత నెమ్మదించినప్పటికీ, పునరుజ్జీవన కాలంలో మానవ శరీరం పనితీరుపై కొత్త ఆలోచనలు పుట్టుకొచ్చాయి. 15వ శతాబ్దంలో గుటెన్‌బర్గ్ ముద్రణ యంత్రం అందుబాటులోకి రావడంతో ఈ ఆలోచనలు వేగంగా వ్యాపించాయి. కొత్త పరిశోధకులు రక్త ప్రసరణ జీర్ణ వ్యవస్థల సంక్లిష్టతలపై వెలుగు నింపారు. 19వ శతాబ్దం నాటికి, ఆధునిక వైద్య పాఠశాలలు ఏర్పడటం వల్ల ఈ రంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి. === కీలక వ్యక్తుల కృషి === క్రీడా శాస్త్ర అభివృద్ధికి కృషి చేసిన కొందరు ముఖ్య వ్యక్తులు: '''ఆస్టిన్ ఫ్లింట్ జూనియర్ (1836–1915):''' వ్యాయామానికి శరీరం చూపే ప్రతిస్పందనలను తన వైద్య పుస్తకాల్లో వివరించిన మొదటి అమెరికన్ వైద్యులలో ఒకరు.<ref>{{cite book |last1=McArdle |first1=William |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |page=8}}</ref> '''ఎడ్వర్డ్ హిచ్‌కాక్ జూనియర్ (1828–1911):''' శారీరక వ్యాయామం శిక్షణపై శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసం తన వృత్తిని అంకితం చేశారు.<ref>{{cite web |last1=Sweet |first1=William |title=150 Years Ago: Amherst Established Nation's First College Health Program |url=https://www.amherst.edu/news/news_releases/2011/08/node/337711/ |website=amherst.edu}}</ref> '''ఆగస్ట్ క్రోగ్ (1874–1949):''' కండరాలు పనిచేస్తున్నప్పుడు రక్త ప్రసరణను నియంత్రించే విధానాన్ని కనుగొన్నందుకు 1920లో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.<ref>{{cite web |title=August Krogh Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1920/krogh/biographical/ |website=NobelPrize.org}}</ref> == క్రీడా శాస్త్రం - ప్రధాన ఉప విభాగాలు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది అనేక విభిన్న శాస్త్రాల కలయిక. ఇందులో ప్రతి విభాగం క్రీడాకారుడి పనితీరును మెరుగుపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. === 1. శరీర ధర్మ శాస్త్రం === వ్యాయామం చేస్తున్నప్పుడు శరీరం లోపల జరిగే మార్పులను ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. గుండె కొట్టుకునే వేగం, శ్వాసక్రియ, రక్త ప్రసరణ కండరాల శక్తి వినియోగం వంటి అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు ఎంత సమయం పాటు అలసిపోకుండా ఆడగలరు (endurance) అనేది ఈ శాస్త్రం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది. === 2. బయోమెకానిక్స్ === శరీరాన్ని ఒక యంత్రంగా పరిగణించి, కదలికల వెనుక ఉన్న భౌతిక సూత్రాలను ఇది వివరిస్తుంది. క్రీడాకారులు గాయపడకుండా ఎలా కదలాలి? తక్కువ శక్తితో ఎక్కువ వేగంగా ఎలా పరిగెత్తాలి? జంపింగ్ లేదా త్రోయింగ్ సమయంలో శరీర కోణం ఎలా ఉండాలి? వంటి ప్రశ్నలకు బయోమెకానిక్స్ సమాధానం ఇస్తుంది. === 3. క్రీడా మనస్తత్వ శాస్త్రం === ఆటలో గెలవాలంటే కేవలం శారీరక శక్తే సరిపోదు, మానసిక బలం కూడా ఉండాలి. ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, ఏకాగ్రతను నిలుపుకోవడం ఓటమి ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా ఉండటం వంటి అంశాలను ఇది నేర్పుతుంది. మైదానంలో క్రీడాకారుడి ప్రవర్తనను ఇది విశ్లేషిస్తుంది. === 4. క్రీడా పోషకాహారం === క్రీడాకారులకు సాధారణ వ్యక్తుల కంటే భిన్నమైన ఆహారం అవసరం. ఏ రకమైన ఆహారం తీసుకుంటే శక్తి పెరుగుతుంది, గాయాలు త్వరగా తగ్గుతాయి శరీరం నీటి శాతాన్ని (hydration) ఎలా కాపాడుకోవాలి అనేది ఈ విభాగం వివరిస్తుంది. == క్రీడా శాస్త్ర అధ్యయనం ప్రయోగాలు == [[File:Snowboarder during turn while in deep powder-ColorTemp.jpeg|thumb|మంచుపై ప్రయాణించే వ్యక్తి మలుపు తిరుగుతున్నప్పుడు జరిగే శారీరక మార్పులను భౌతిక శాస్త్రంలోని బయోమెకానిక్స్ పద్ధతుల ద్వారా విశ్లేషించవచ్చు.]] [[File:Snowboarder in curve with diagram showing vectors for centrifugal force and weight.svg|thumb|పైన ఉన్న చిత్రానికి సంబంధించిన భౌతిక శాస్త్ర రేఖాచిత్రం. ఇందులో బరువు అపకేంద్ర బలం ఎలా పనిచేస్తాయో బాణం గుర్తుల ద్వారా చూపబడింది.]] క్రీడా శాస్త్రంలో ఎక్కువ పరిశోధనలు విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా ప్రత్యేక పరిశోధనా కేంద్రాలలో జరుగుతాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=Stephen John |date=1 August 2007 |title=A profile of sports science research (1983–2003) |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=10 |issue=4 |pages=193–200}}</ref> ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో డిగ్రీ చదివే వారి సంఖ్య పెరుగుతోంది. ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉపయోగించి ప్రయోగశాలల్లో క్రీడాకారుల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తారు. క్రీడా శాస్త్రం వృద్ధాప్యంలో ఉన్న శరీరానికి కూడా ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last=Tulle |first=Emmanuelle |date=1 December 2008 |title=Acting your age? Sports science and the ageing body |journal=Journal of Aging Studies |volume=22 |issue=4 |pages=340–347}}</ref> వయసు పైబడిన వారు వ్యాయామం చేయడం వల్ల వారి రోజువారీ పనులను స్వతంత్రంగా చేసుకోగలుగుతారు కింద పడటం వంటి ప్రమాదాల నుండి రక్షణ పొందుతారు. ఇది వృద్ధాప్యాన్ని ఆపడానికి కాకుండా, శరీరాన్ని చురుకుగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite journal |last1=Goggin |first1=N. L. |title=Physical Activity Behaviors of Older Adults |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=9 |pages=58–66}}</ref> == ఆధునిక క్రీడల్లో క్రీడా శాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత == ప్రస్తుత పోటీ ప్రపంచంలో ప్రతి సెకను, ప్రతి మిల్లీమీటరు గెలుపోటములను నిర్ణయిస్తున్నాయి. అటువంటి సమయంలో క్రీడా శాస్త్రం క్రీడాకారులకు అదనపు బలాన్ని ఇస్తుంది. పనితీరు విశ్లేషణ: వీడియో టెక్నాలజీ సెన్సార్ల ద్వారా క్రీడాకారుడి ప్రతి కదలికను విశ్లేషిస్తారు. ఎక్కడ పొరపాట్లు జరుగుతున్నాయో గుర్తించి వాటిని సరిదిద్దుతారు. గాయాల నివారణ: క్రీడాకారులు ఎక్కువగా గాయపడే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించి, వాటిని బలోపేతం చేసే వ్యాయామాలను సూచిస్తారు. ఒకవేళ గాయపడితే, త్వరగా కోలుకోవడానికి ఫిజియోథెరపీ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. క్రీడా పరికరాల తయారీ: క్రీడా శాస్త్రం అందించే సమాచారంతో మెరుగైన బూట్లు, దుస్తులు ఆట వస్తువులను తయారు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, గాలి ఒత్తిడిని తట్టుకునే స్విమ్మింగ్ సూట్లు లేదా తక్కువ బరువున్న టెన్నిస్ రాకెట్లు. == క్రీడా శాస్త్రం - ఉపాధి అవకాశాలు == ఈ రంగంలో విద్యను అభ్యసించిన వారికి అనేక రకాల అవకాశాలు ఉన్నాయి: క్రీడా కోచ్: క్రీడాకారులకు శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో శిక్షణ ఇవ్వడం. ఫిట్‌నెస్ నిపుణుడు: జిమ్ ఫిట్‌నెస్ సెంటర్లలో శిక్షకులుగా పనిచేయడం. క్రీడా పోషకాహార నిపుణుడు: జట్లు లేదా వ్యక్తిగత క్రీడాకారుల కోసం డైట్ ప్లాన్ సిద్ధం చేయడం. పరిశోధకుడు: కొత్త శిక్షణ పద్ధతులు పరికరాలపై పరిశోధన చేయడం. రీహాబిలిటేషన్ నిపుణుడు: గాయపడిన క్రీడాకారులు తిరిగి మైదానంలోకి వచ్చేలా సహాయపడటం. == క్రీడా శాస్త్రంపై విమర్శలు సవాళ్లు == 2018లో జరిగిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, క్రీడా శాస్త్ర రంగంలో ఒకే రకమైన ప్రయోగాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చేసి ఫలితాలను సరిచూసే పద్ధతి తక్కువగా ఉందని విమర్శలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last1=Halperin |first1=Israel |date=1 February 2018 |title=Strengthening the Practice of Exercise and Sport-Science Research |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=13 |issue=2 |pages=127–134}}</ref> కొన్నిసార్లు చిన్న ఫలితాలను కూడా పెద్దవిగా చూపించే గణాంక దోషాలు జరుగుతున్నాయి. వీటిని సరిదిద్దడానికి "మెటారిసెర్చ్" అనే విభాగం పనిచేస్తోంది. ఇది పరిశోధనల పారదర్శకతను పెంచడానికి కృషి చేస్తోంది. == ముగింపు == క్రీడా శాస్త్రం అనేది కేవలం ఆటల గురించి మాత్రమే కాదు, అది మానవ సామర్థ్యం యొక్క హద్దులను తెలుసుకునే ఒక ప్రయాణం. ఇది క్రీడాకారులకు పతకాలు సాధించడంలోనే కాకుండా, సామాన్య ప్రజలు ఆరోగ్యంగా, ఉత్సాహంగా ఉండటానికి కూడా దిక్సూచిలా పనిచేస్తుంది. శరీర నిర్మాణంపై అవగాహన పెంచుకోవడం ద్వారా మనం దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల నుండి రక్షణ పొందవచ్చు. భవిష్యత్తులో కృత్రిమ మేధస్సు డేటా అనలిటిక్స్ తోడుతో క్రీడా శాస్త్రం మరిన్ని అద్భుతాలను సృష్టించనుంది. == ఇవి కూడా చూడండి == [[పురావస్తు శాస్త్రం]] [[నేర పరిశోధనా శాస్త్రం]] [[సమాచార శాస్త్రం]] [[గ్రంథాలయ, సమాచార శాస్త్రం]] [[సైనిక శాస్త్రం]] == మూలాలు == '''గమనికలు''' {{reflist}} == బయటి లింకులు == {{commons category}} [https://www.acsm.org అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ స్పోర్ట్స్ మెడిసిన్] [https://www.essa.org.au ఎక్సర్‌సైజ్ & స్పోర్ట్స్ సైన్స్ ఆస్ట్రేలియా] [http://www.nsca.com/Home/ నేషనల్ స్ట్రెంత్ & కండిషనింగ్ అసోసియేషన్] {{Authority control}} [[Category:క్రీడా శాస్త్రం]] [[Category:అనువర్తిత శాస్త్రాలు]] i7hinkw7fxv05h1ireza2x07wtv4c9z 3 488235 4804226 2026-04-17T10:55:51Z Srinivasrjy 31053 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4804226 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Sureshkolam గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Sureshkolam గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 10:55, 17 ఏప్రిల్ 2026 (UTC) kedpxz6thne8w44i3c90llpf0bwtlr5